১. অআদযো তিতালীস ৰণ্ণা
অকারাদযো নিগ্গহীতন্তা তেচত্তালীসক্খরা ৰণ্ণা নাম হোন্তি. তং যথা অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, এ, ऐ, ও, औ, ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য র লৰ স হ ল় অং. তেন ক্ৰত্থো ‘‘এ ওন+ম ৰণ্ণে’’তি. তিতালীসাতি ৰচনং কত্থচি ৰণ্ণলোপং ঞাপেতি, তেন ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদি সিদ্ধং.
অকারো আদি মরিযাদভূতো যেসং তে অআদযো. তযো চ চত্তালীস চেতি তিতালীস, ইমিনা নিপাতনেন ৰা চতভাগলোপো. ৰণ্ণীযতি অত্থো এতেহীতি ৰণ্ণা.
এত্থা+হ – ‘‘কস্মা আচরিযকচ্চাযনাদীহি ৰিয একচত্তালীসক্খরান+মক্খরসঞ্ঞ+মকত্ৰা তিতালীসক্খরানং ৰণ্ণসঞ্ঞা কতা’’তি. ৰুচ্চতে –
সা মাগধী মূলভাসা, নরা যাযা+দিকপ্পিকা;
ব্রহ্মানো চা-সুতালাপা, সম্বুদ্ধা চাপি ভাসরেতি –
ৰচনতো মাগধিকানং এত্থ, সেয্যো, ওট্ঠো, সোত্থি-ত্যাদীসুপি অসেসব্যাপিকানং তিতালীসক্খরানংৰ উজুকান্ৰত্থপ্পক্খরগুণিকা, নেৰ পন ‘রুক্খা ৰনং’ত্যাদো ৰিয অৰযৰে সমুদাযৰোহারো, ‘সমুদ্দো মযা দিট্ঠো’ত্যাদো ৰিয চ সমুদাযে অৰযৰৰোহারোতি দস্সেতুং পচ্চেকং ৰণ্ণসঞ্ঞা কতাতি.
‘‘সক্কচ্চসৰনং বুদ্ধসাসনসম্পত্তী’’তি ‘‘সিথিলধনিতাদি অক্খরৰিপত্তিযঞ্হি অত্থস্স দুন্নযতা হোতী’’তি চ যস্মা ৰুত্তং.
তস্মা অক্খরকোসল্লং, সম্পাদেয্য ৰিচক্খণো;
উপট্ঠহং গরুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহি.
তত্থ অকারাদীন+মনুক্কমো পনে+স ঠানাদিক্কমসন্নিস্সিতো. তথা হি ঠান+করণ+পযতনেহি ৰণ্ণা জাযন্তি. তত্থ ছ ঠানানি কণ্ঠ+তালু+মুদ্ধ+দন্ত+ওট্ঠ+নাসিকাৰসেন.
তত্থ অৰণ্ণ+কৰগ্গ+হানং কণ্ঠো ঠানং, ইৰণ্ণ+চৰগ্গ+যানং তালু, টৰগ্গ+র+ল়ানং মুদ্ধা, তৰগ্গ+ল+সানং দন্তা, উৰণ্ণ+পৰগ্গানং ওট্ঠো, এ ৰণ্ণস্স কণ্ঠতালূ, ও ৰণ্ণস্স কণ্ঠো+ট্ঠা, ৰকারস্স দন্তো+ট্ঠা, নিগ্গহীতস্স নাসিকা, ঙ, ঞ্ঞ, ণ, ন, মানং সকঠানং নাসিকা চ. এত্থ চ –
হকারো পঞ্চমেহেৰ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;
ওরসো ইতি ৰিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো.
যথা অৰঙ্হোতি (অৰঙ হোতি., তঞ্হি, তণ্হা, পুব্বন্হো, অম্হে, গুয্হং, গারয্হা, আরুল্হো, বহ্ৰক্খরন্তি.
করণং –
জিৰ্হামজ্ঝং তালুজানং,
জিৰ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং,
জিৰ্হগ্গং দন্তজানং সে-
সা সকঠানকরণা.
ৰণ্ণানং উচ্চারণুস্সাহো পযতনং, তং কিং – সংৰুতাদিকরণৰিসেসো, সংৰুতত্ত+মকারস্স, ৰিৰটত্তং সেসসরানং সকার+হকারানঞ্চ, ফুট্ঠত্তং ৰগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং য+র+ল+ৰানং.
এৰং ঠান+করণ+পযতন+সুতি কালভিন্নেসু অক্খরেসু সরা নিস্সযা, ইতরে নিস্সিতা. তত্থ –
নিস্সযা+দো সরা ৰুত্তা, নিস্সিতা ব্যঞ্জনা ততো;
ৰগ্গে+কজা বহুত্তা+দো, ততো ঠান+লহুক্কমা.
‘‘অআদযো’’তি ৰত্ততে যাৰ ‘‘বিন্দু নিগ্গহীত’’ন্তি. তঞ্চ খো ‘‘অত্থৰসা ৰিভত্তিৰিপরিণামো’’তি সত্তম্যন্ত+মভিসম্বন্ধীযতে, ‘‘ৰণ্ণা’’তি ৰত্ততে –