১. সঞ্ঞাদিকণ্ড
সিদ্ধ-ম্বত্থুং সম্মা ৰন্দে
গন্থারম্ভকথা
সিদ্ধ+মিট্ঠদদং বুদ্ধং, ধম্মং মণিংৰ স্ৰত্থদং;
সঙ্ঘঞ্চ সাদরং নত্ৰা, পযোগসিদ্ধি ৰুচ্চতে.
পভাৰো মোগ্গল্লানস্স, ব্যাকরণে চ পেটকে;
নিস্সেসেৰ কব্বাতিত্তো, অহো অচ্ছরিযো ৰত.
ৰুত্তঞ্হি পুব্বসীহল়াচরিয+পাচরিযেহি –
যা সত্তি পাণিনে যা চ, চন্দ্র+কাত্যাযনাদিসু;
সা+যং মুত্তিমতী মঞ্ঞে, মোগ্গল্লাযনরূপিনী-তি.
সুত্তং ৰুত্তি চ তেনেৰ, কতা একেন পঞ্চিকা;
তস্মা+স্স সত্থ+মঞ্ঞেহি, সুপসট্ঠং+তিসুন্দরং.
তম্হি চ দুব্বিধং ঞেয্যং, সুত্তং কম্মত্থভেদতো;
তেস্ৰা+দি মীতিসদ্দেন, দুতিযং তিপ্পকারতো.
সুৰিসদং পকাসেত্ৰা, সুবোধ+মাকুমারকং;
ব্যাপিকাৰল়িযা কস্সং, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
১. অআদযো তিতালীস ৰণ্ণা
অকারাদযো নিগ্গহীতন্তা তেচত্তালীসক্খরা ৰণ্ণা নাম হোন্তি. তং যথা অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, এ, ऐ, ও, औ, ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য র লৰ স হ ল় অং. তেন ক্ৰত্থো ‘‘এ ওন+ম ৰণ্ণে’’তি. তিতালীসাতি ৰচনং কত্থচি ৰণ্ণলোপং ঞাপেতি, তেন ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদি সিদ্ধং.
অকারো আদি মরিযাদভূতো যেসং তে অআদযো. তযো চ চত্তালীস চেতি তিতালীস, ইমিনা নিপাতনেন ৰা চতভাগলোপো. ৰণ্ণীযতি অত্থো এতেহীতি ৰণ্ণা.
এত্থা+হ – ‘‘কস্মা আচরিযকচ্চাযনাদীহি ৰিয একচত্তালীসক্খরান+মক্খরসঞ্ঞ+মকত্ৰা তিতালীসক্খরানং ৰণ্ণসঞ্ঞা কতা’’তি. ৰুচ্চতে –
সা মাগধী মূলভাসা, নরা যাযা+দিকপ্পিকা;
ব্রহ্মানো চা-সুতালাপা, সম্বুদ্ধা চাপি ভাসরেতি –
ৰচনতো মাগধিকানং এত্থ, সেয্যো, ওট্ঠো, সোত্থি-ত্যাদীসুপি অসেসব্যাপিকানং তিতালীসক্খরানংৰ উজুকান্ৰত্থপ্পক্খরগুণিকা, নেৰ পন ‘রুক্খা ৰনং’ত্যাদো ৰিয অৰযৰে সমুদাযৰোহারো, ‘সমুদ্দো মযা দিট্ঠো’ত্যাদো ৰিয চ সমুদাযে অৰযৰৰোহারোতি দস্সেতুং পচ্চেকং ৰণ্ণসঞ্ঞা কতাতি.
‘‘সক্কচ্চসৰনং বুদ্ধসাসনসম্পত্তী’’তি ‘‘সিথিলধনিতাদি অক্খরৰিপত্তিযঞ্হি অত্থস্স দুন্নযতা হোতী’’তি চ যস্মা ৰুত্তং.
তস্মা অক্খরকোসল্লং, সম্পাদেয্য ৰিচক্খণো;
উপট্ঠহং গরুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহি.
তত্থ অকারাদীন+মনুক্কমো পনে+স ঠানাদিক্কমসন্নিস্সিতো. তথা হি ঠান+করণ+পযতনেহি ৰণ্ণা জাযন্তি. তত্থ ছ ঠানানি কণ্ঠ+তালু+মুদ্ধ+দন্ত+ওট্ঠ+নাসিকাৰসেন.
তত্থ অৰণ্ণ+কৰগ্গ+হানং কণ্ঠো ঠানং, ইৰণ্ণ+চৰগ্গ+যানং তালু, টৰগ্গ+র+ল়ানং মুদ্ধা, তৰগ্গ+ল+সানং দন্তা, উৰণ্ণ+পৰগ্গানং ওট্ঠো, এ ৰণ্ণস্স কণ্ঠতালূ, ও ৰণ্ণস্স কণ্ঠো+ট্ঠা, ৰকারস্স দন্তো+ট্ঠা, নিগ্গহীতস্স নাসিকা, ঙ, ঞ্ঞ, ণ, ন, মানং সকঠানং নাসিকা চ. এত্থ চ –
হকারো পঞ্চমেহেৰ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;
ওরসো ইতি ৰিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো.
যথা অৰঙ্হোতি (অৰঙ হোতি., তঞ্হি, তণ্হা, পুব্বন্হো, অম্হে, গুয্হং, গারয্হা, আরুল্হো, বহ্ৰক্খরন্তি.
করণং –
জিৰ্হামজ্ঝং তালুজানং,
জিৰ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং,
জিৰ্হগ্গং দন্তজানং সে-
সা সকঠানকরণা.
ৰণ্ণানং উচ্চারণুস্সাহো পযতনং, তং কিং – সংৰুতাদিকরণৰিসেসো, সংৰুতত্ত+মকারস্স, ৰিৰটত্তং সেসসরানং সকার+হকারানঞ্চ, ফুট্ঠত্তং ৰগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং য+র+ল+ৰানং.
এৰং ঠান+করণ+পযতন+সুতি কালভিন্নেসু অক্খরেসু সরা নিস্সযা, ইতরে নিস্সিতা. তত্থ –
নিস্সযা+দো সরা ৰুত্তা, নিস্সিতা ব্যঞ্জনা ততো;
ৰগ্গে+কজা বহুত্তা+দো, ততো ঠান+লহুক্কমা.
‘‘অআদযো’’তি ৰত্ততে যাৰ ‘‘বিন্দু নিগ্গহীত’’ন্তি. তঞ্চ খো ‘‘অত্থৰসা ৰিভত্তিৰিপরিণামো’’তি সত্তম্যন্ত+মভিসম্বন্ধীযতে, ‘‘ৰণ্ণা’’তি ৰত্ততে –
২. দসা+দো সরা
অআদীস্ৰা+দিম্হি নিদ্দিট্ঠা ওদন্তা দস ৰণ্ণা সরা নাম হোন্তি. যথা অ আ, ই ঈ, উ ঊ, এ ऐ, ও औ. সরন্তি=সপ্পধানভাৰেন পৰত্তন্তি, ব্যঞ্জনে ৰা সারেন্তীতি সরা.
‘‘দসা+দো সরা’’তি ৰত্ততে.
৩. দ্ৰে দ্ৰে সৰণ্ণা
অআদীস্ৰা+দিমেসু দসসু দ্ৰে দ্ৰে সৰণ্ণা নাম হোন্তি যথাক্কমং. যথা অ আইতি, ই ঈইতি, উ ঊ ইতি, এ এইতি, ও, ওইতি. সমানা সদিসা ৰণ্ণা সৰণ্ণা, সমানত্তঞ্চ ঠানতো. ‘‘দ্ৰে দ্ৰে’’তি ৰত্ততে ৰক্খমানেসু দ্ৰীসু.
৪. পুব্বো রস্সো
তেস্ৰেৰ দসসু যে দ্ৰে দ্ৰে সৰণ্ণা, তেসু যো যো পুব্বো, সো সো রস্সসঞ্ঞো হোতি. যথা অ ই উ এ ও. তেসু ‘সংযোগতো পুব্বাৰ দিস্সন্তি দ্ৰে পনন্তিমা’ত দস্সেতুং তত্থ সাধুত্তা তেসম্পি ইধ সঙ্গহো, যথা এত্থ সেয্যো ওট্ঠো সোত্থি. রস্সকালযোগা তব্বন্ততায ৰা রস্সা. রস্সকালো নাম অচ্ছরাসঙ্ঘাতো অক্খিনিম্মিলনসঙ্খাতো ৰা কালো, তেন একমত্তো রস্সো, দ্ৰিমত্তো দীঘো, অড্ঢমত্তো ব্যঞ্জনো. ছন্দসি দিযড্ঢমত্তম্পি রস্সন্তি গণ্হন্তি আচরিযা.
৫. পরো দীঘো
অআদীস্ৰা+দিভূতেসু দসসু যে দ্ৰে দ্ৰে সৰণ্ণা, তেসু যো যো পরো, সো সো দীঘসঞ্ঞো হোতি. তং যথা আ ঈ ঊ এ ও. দীঘকালযোগা তব্বন্ততায ৰা দীঘা.
৬. কাদযো ব্যঞ্জনা
অআদীসু কাদযো নিগ্গহীতপরিযন্তা তেত্তিংস ব্যঞ্জনা নাম হোন্তি. যথা ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য র লৰ স হ ল় অং ইতি. ব্যঞ্জীযতি অত্থো এতেহীতি ব্যঞ্জনা. ককারাদীস্ৰ+কারো উচ্চারণত্থো.
‘‘কাদযো’’তি ৰত্ততে.
৭. পঞ্চপঞ্চকা ৰগ্গা
অআদীসু ককারাদযো মকারন্তা পঞ্চপঞ্চকা ৰগ্গা নাম হোন্তি. যথা ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম ইতি. পঞ্চ পঞ্চ পরিমাণ+মেসং পঞ্চপঞ্চকা. ৰজ্জেন্তি যকারাদযোতি ৰগ্গা. তে পন পঠমক্খরৰসেন কৰগ্গ+চৰগ্গাদিৰোহারং গতা কুসলত্তিকাদযো ৰিয.
৮. বিন্দু নিগ্গহীতং
অকারাদীস্ৰ+যং ৰণ্ণো বিন্দুমত্তো, সো নিগ্গহীতসঞ্ঞো হোতি. রস্সসরং নিস্সায গহিত+মুচ্চারিতং নিগ্গহীতং, করণং নিগ্গহেত্ৰা ৰা.
করণং নিগ্গহেত্ৰান, মুখেনা+ৰিৰটেন যং;
ৰুচ্চতে নিগ্গহীতন্তি, ৰুত্তং বিন্দু সরানুগং.
বহ্ৰক্খরসঞ্ঞাকরণং অন্ৰত্থসঞ্ঞত্থং, ঝ+লাদযো তু রুল়্হীসঞ্ঞা.
ৰণ্ণা সরা সৰণ্ণা চ, রস্সা দীঘা চ ব্যঞ্জনা;
ৰগ্গা চ নিগ্গহীতন্তি, হোতি সঞ্ঞাৰিধিক্কমো.
(সঞ্ঞাৰিধানং.)
সন্ধি ৰুচ্চতে –
লোক অগ্গপুগ্গলো, পঞ্ঞা ইন্দ্রিযং, তীণি ইমানি, নো হি এতং, ভিক্খুনী ওৰাদো, মাতু উপট্ঠানং, সমেতু আযস্মা, অভিভূ আযতনং, ধনং মে অত্থি, সব্বে এৰ, তযো অস্সু ধম্মা, অসন্তো এত্থ ন দিস্সন্তি ইতী+ধ সরসঞ্ঞাযং –
২৬. সরো লোপো সরে
সরে সরো লোপনীযো হোতি. সরোতি কারিযীনিদ্দেসো, লোপোতি কারিযনিদ্দেসো. লোপো= অদস্সনং অনুচ্চারণং, সরোতি জাত্যেকৰচনৰসেন ৰুত্তং, সরেতি ওপসিলেসিকাধারসত্তমী, ততো ৰণ্ণ কাল ব্যৰধানে কারিযং ন হোতি, ত্ৰ+মসি, কতমা চানন্দ অনিচ্চসঞ্ঞাতি. এৰং সব্বসন্ধীসু.
ৰিধীতি ৰত্ততে.
১৪. সত্তমিযং পুব্বস্স
থেরযট্ঠিন্যাযেন পৰত্ততে পরিভাসা দুব্বলৰিধিনো পতিট্ঠাভাৰতো. সত্তমীনিদ্দেসে পুব্বস্সেৰ ৰিধীতি পুব্বসরলোপো. লোকগ্গপুগ্গলো, পঞ্ঞিন্দ্রিযং, তীণিমানি, নো হেতং, ভিক্খুনোৰাদো, মাতুপট্ঠানং, সমেতাযস্মা, অভিভাযতনং, ধনংমত্থি, সব্বেৰ, তযস্সু ধম্মা, অসন্তে+ত্থ ন দিস্সন্তি. পুব্বস্স কারিযৰিধানা সত্তমীনিদ্দিট্ঠস্স পরতা+ৰ গম্যতেতি পরেতি পরৰচনম্পি ঘটতে.
যস্স ইদানি, সঞ্ঞা ইতি, ছাযা ইৰ, ইতি অপি, অস্সমণী অসি, চক্খু ইন্দ্রিযং, অকতঞ্ঞূ অসি, আকাসে ইৰ, তে অপি, ৰন্দে অহং, সো অহং, চত্তারো ইমে, ৰসলো ইতি, মোগ্গল্লানো অসি বীজকো, কথা এৰ কা, পাতো এৰাতী+ধ পুব্বস্সরলোপে সম্পত্তে ‘‘সরো লোপো সরে’’ ত্ৰেৰ.
২৭. পরো ক্ৰচি
সরম্হা পরো সরো ক্ৰচি লোপনীযো হোতি. যস্স দানি, সঞ্ঞাতি, ছাযাৰ, ইতিপি, অস্সমণীসি, চক্খুন্দ্রিযং, অকতঞ্ঞূসি, আকাসেৰ, তেপি, ৰন্দেহং, সোহং, চত্তারোমে, ৰস- লোভি, মোগ্গল্লানোসি বীজকো, কথাৰ কা, পাতোৰ. ক্ৰচীতি কিং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং, পঞ্চিন্দ্রিযানি, সত্তুত্তমো, একূনৰীসতি, যস্সেতে, সুগতোৰাদো, দিট্ঠাসৰো, দিট্ঠোঘো, চক্খাযতনং, তং কুতেত্থ লব্ভা. ‘‘ৰিৰক্খাতো সন্ধযো ভৰন্তী’’তি ঞাযা ৰত্তিচ্ছাপি ইধ সিজ্ঝতি. ক্ৰচীত্য+ধিকারো সব্বসন্ধীসু, তেন নাতিপ্পসঙ্গো. (লোপসন্ধি).
সরো পরো ৰেতি চ ৰত্ততে.
তস্স ইদং, ৰাত ঈরিতং, ন উপেতি, ৰাম ঊরু, অতি ইৰ অঞ্ঞেহি, ৰি উদকং ইতীধ পুব্বস্সরলোপে –
২৯. যুৰণ্ণান+মেও লুত্তা
লুত্তা সরা পরেসং ইৰণ্ণুৰণ্ণানং এ+ও হোন্তি ৰা যথাক্কমং. যথাসংখ্যানুদ্দেসো সমানানং.
২৪. ৰণ্ণপরেন সৰণ্ণোপি
ৰণ্ণসদ্দো পরো যস্মা, তেন সৰণ্ণোপি গয্হতি সযঞ্চ রূপংতি ঈঊনম্পি এ+ও. সব্বত্থ রস্সস্স জাতিনিদ্দেসে দীঘস্সাপি গহণত্থং ইদ+মারদ্ধং. তস্সেদং, ৰাতেরিতং, নোপেতি, ৰামোরু, অতেৰঞ্ঞেহি, ৰোদকং. ইদঞ্চ পচ্ছিমোদাহরণদ্ৰযং ‘‘অৰণ্ণে লুত্তে এৰ এ+ও হোন্তী’’তি গাহস্স নিসেধনত্থং. ৰাত্ৰেৰ, তস্সিদং. কথং ‘‘পচ্চোরস্মি’’ন্তি, যোগৰিভাগা. পতি উরস্মিন্তি ৰিভজ্জ ‘‘যৰা সরে’’তি যকারে ‘‘তৰগ্গৰরণা’’দিনা চো, ‘‘ৰগ্গলসেহি তে’’তি পুব্বরূপঞ্চ, ‘‘যুৰণ্ণান+মেও’’তি (যোগৰিভাগা) উস্স ও চ. লুত্তাতি কিং, দস ইমে ধম্মা, যথা ইদং, কুসলস্স উপসম্পদা. অতিপ্পসঙ্গবাধকস্স ক্ৰচিসদ্দস্সানুৰত্তনতো ন ৰিকপ্পৰিধি নিযতা, তেন উপেতো, অৰেচ্চাতি এৰমাদীসু ৰিকপ্পো. তারকিতা, যস্সিন্দ্রিযানি, মহিদ্ধিকো, সব্বীতিযো, তেনুপসঙ্কমি, লোকুত্তরোতিআদীসু ৰিধি চ ন হোতি.
পটিসন্থারৰুত্তি অস্স, সব্বৰিত্তি অনুভূযতে, ৰি অঞ্জনং, ৰি আকতো, দাসী অহং, অহুৰা পুরে, অনু অদ্ধমাসং, অনু এতি, সু আগতং, সু আকারো, দু আকারো, চক্খু আপাথং, বহু আবাধো, পাতু অকাসি, ন তু এৰ, ভূ আপনলানিলং ইতী+ধ ‘‘যুৰণ্ণানং’’ ‘‘ৰে’’তি চ ৰত্ততে,
৩০. যৰা সরে
সরে পরে ইৰণ্ণুৰণ্ণানং যকার+ৰকারা হোন্তি ৰা যথাক্কমং. পটিসন্থারৰুত্যস্স, সব্বৰিত্যনুভূযতে, ব্যঞ্জনং, ব্যাকতো ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি দীঘে দাস্যাহং, অহাপুরে, অন্ৰদ্ধমাসং, অন্ৰেতি, স্ৰাগতং, স্ৰাকারো, দ্ৰাকারো, চক্খ্ৰাপাথং, বহ্ৰাবাধো, পাত্ৰাকাসি, ন ত্ৰেৰ, ভ্ৰাপনলানিলং. ৰাত্ৰেৰ, ৰিআকতো, সাগতং.
অধিগতো খো মে অযং ধম্মো, পুত্তো তে অহং, তে অস্স পহীনা পঞ্চ, তে অহং, যে অস্স, তে অজ্জ, যাৰতকো অস্স কাযো, তাৰতকো অস্স ব্যামো, কো অত্থো, অথ খো অস্স, অহং খো অজ্জ, সো অহং, সো অজ্জ, সো এৰ, যতো অধিকরণং, সো অহং ইতী+ধ ‘‘যৰা সরে’’ ‘‘ৰে’’তি চ ৰত্ততে,
৩০. এওনং
এওনং যকার+ৰকারা হোন্তি ৰা সরে পরে যথাক্কমং. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি দীঘে অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো, পুত্তো ত্যাহং, ত্যাস্স পহীনা পঞ্চ, ত্যাহং, য্যস্স, ত্যজ্জ, যাৰতক্ৰস্স কাযো, তাৰতক্ৰস্স ব্যামো, ক্ৰত্থো, অথ খ্ৰস্স, অহং খ্ৰজ্জ, স্ৰাহং, স্ৰজ্জ, স্ৰেৰ, যত্ৰাধিকরণং, স্ৰাহং. ৰাত্ৰেৰ, তেজ্জ, সোহং. ক্ৰচি ত্ৰেৰ, ধনমত্থি, পুত্তামত্থি, তে নাগতা, অসন্তেত্থ, চত্তারো ইমে.
গো এল়কং, গো অস্সং, গো অজিনং ইতী+ধ ‘‘সরে’’তি ৰত্ততে.
৩২. গোস্সা+ৰঙ
সরে পরে গোস্স অৰৰাদেসো হোতি. স চ ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সা’’তি সব্বস্স পসঙ্গে ‘অন্তস্সা’’তি ৰত্ততে.
১৮. ঙ+নুবন্ধো
ঙ-কারো অনুবন্ধো যস্স, সো অনেকৰণ্ণোপি অন্তস্স হোতীতি ওকারস্সেৰ হোতি. ‘‘সংকেতো+নৰযৰো+নুবন্ধো’’তি ৰচনা ঙ-কারস্সা+প্পযোগো. উচ্চারিতানন্তরপ্পধংসিনো হি অনুবন্ধা, পযোজনং অনুবন্ধোতি সংকেতো. গৰেল়কং, গৰাস্সং, গৰাজিনং.
ইতি এৰা+তী+ধ –
৩৬. ৰী+তিস্সে+ৰে ৰা
এৰসদ্দে পরে ইতিস্স ৰো হোতি ৰা. স চ –
১৭. ছট্ঠিযন্তস্স
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স যং কারিযং, ত+দন্তস্স ৰিঞ্ঞেয্যন্তি ইকারস্সা+দেসো. আদেসিট্ঠানে আদিস্সতীতি আদেসো. ইত্ৰেৰ. অঞ্ঞত্র যাদেসো, ‘‘তৰগ্গৰরণানং যে চৰগ্গবযঞা’’তি তস্স চো, ‘‘ৰগ্গলসেহি তে’’তি যস্স চকারো, ইচ্চেৰ. এৰেতি কিং, ইচ্চাহ. (আদেসসন্ধি).
তি অঙ্গুলং,তি অঙ্গিকং, ভূ আদযো, মিগী ভন্তা উদিক্খতিত্যাদিসন্ধযো ৰুচ্চন্তে. ‘‘মযদা সরে’’তি ৰত্ততে.
৪৫. ৰনতরগা চা+গমা
এতে মযদা চ আগমা হোন্তি ৰা সরে ক্ৰচি. আগমিনো অনিযমেপি –
সরোযেৰা+গমি হোতি, ৰনাদিনন্তু ঞাপকা;
অঞ্ঞথা হি পদাদীনং, যুকৰিধান+মনত্থকং.
এত্থা+গমা অনিযতাগমীনমেৰ ভৰন্তি চে, যকারাগমেনেৰ ‘‘নিপজ্জ’’ন্তি সিদ্ধে ‘‘পদাদীনং ক্ৰচী’’তি ব্যঞ্জনস্স যুকা+গমো নিরত্থকোতি অধিপ্পাযো. তিৰঙ্গুলং, তিৰঙ্গিকং, ভূৰাদযো, মিগী ভন্তা ৰুদিক্খতি, পৰুচ্চতি, পাগুঞ্ঞৰুজুতা. ইতো নাযতি, চিনিত্ৰা. যস্মাতিহ, তস্মাতিহ, অজ্জতগ্গে. নিরন্তরং, নিরালযো, নিরিন্ধনো, নিরীহকং, নিরুত্তরো, নিরোজং, দুরতিক্কমো, দুরাগতং, দুরুত্তরং, পাতুরহোসি, পুনরাগচ্ছেয্য, পুনরুত্তং, পুনরেৰ, পুনরেতি, ধীরত্থু, পাতরাসো, চতুরঙ্গিকং, চতুরারক্খং, চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভো, চতুরোঘনিত্থরণত্থং, ভত্তুরত্থে, ৰুত্তিরেসা, পথৰীধাতুরেৰেসা, নক্খত্তরাজারিৰ তারকানং, ৰিজ্জুরিৰব্ভকুটে, আরগ্গেরিৰ সাসপো, উসভোরিৰ, সব্ভিরেৰ সমাসেথ. পুথগেৰ, রস্সে পগেৰ. লহুমেস্সতি, গুরুমেস্সতি, ইধমাহু, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি, ভদ্রো কসামিৰ, আকাসে মভিপূজযে, একমেকস্স, যেন মিধেকচ্চে. ভাতিযেৰ, হোতিযেৰ, যথাযিদং, যথাযেৰ, মাযিদং, নযিদং, নযিধ, ছযিমানি, নৰযিমে ধম্মা, বোধিযাযেৰ, পথৰীযেৰ ধাতু, তেসুযেৰ, তেযেৰ, সোযেৰ, পাটিযেক্কং, ৰিযঞ্জনং, ৰিযাকাসি, পরিযন্তং, পরিযাদানং, পরিযুট্ঠানং, পরিযেসতি, পরিযোসানং, নিযাযোগো. উদগ্গো, উদযো, উদাহটং, উদিতো, উদীরিতং, উদেতি, সকিদেৰ, কিঞ্চিদেৰ, কেনচিদেৰ, কিস্মিঞ্চিদেৰ, কোচিদেৰ, সম্মদত্তো, সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তানং, সম্মদেৰ, যাৰদত্থং, যাৰদিচ্ছকং, যাৰদেৰ, তাৰদেৰ, পুনদেৰ, যদত্থং, যদন্তরং, তদন্তরং, তদঙ্গৰিমুত্তি, এতদত্থং, অত্তদত্থং, তদত্থং, সদত্থপসুতো সিযা, অঞ্ঞদত্থু, মনসাদঞ্ঞা ৰিমুত্তানং, বহুদেৰ রত্তি. ৰাত্ৰেৰ, অত্তঅত্থং, দ্ৰাধিট্ঠিতং, পাতুঅহোসি. ৰৰত্থিতৰিভাসত্তা ৰাধিকারস্স ব্যঞ্জনতোপি, ভিক্খুনীনং ৰুট্ঠাপেয্য, চিরং নাযতি, তংযেৰ.
ছ অভিঞ্ঞা, ছ অঙ্গং, ছ অসীতি, ছ অংসা, ছ আযতনং ইতী+ধ ‘‘ৰা সরে’’ ‘‘আগমো’’তি চ ৰত্ততে.
৪৯. ছা ল়ো
ছসদ্দা পরস্স সরস্স ল়কারো আগমো হোতি ৰা. ছাতি অনুকরণত্তা একৰচনং. ছল়ভিঞ্ঞা, ছল়ঙ্গং, ছল়সীতি, ছল়ংসা, ছল়াযতনং. ৰাত্ৰেৰ, ছঅভিঞ্ঞা. (আগমসন্ধি).
লোপো অদস্সনং, ঠানিং, য+মামদ্দিয দিস্সতি;
আদেসো নাম সো যা তু, অসন্তুপ্পত্তি আগমো.
সরসন্ধি.
কঞ্ঞা ইৰ, কঞ্ঞাৰ ইচ্চাদি সরসন্ধিনিসেধো ৰুচ্চতি, পসঙ্গপুব্বকো হি পটিসেধো. পুব্বসরানং লোপে সম্পত্তে ‘‘সরো’’ ‘‘ৰে’’তি চ ৰত্ততে.
২৮. ন দ্ৰে ৰা
পুব্বপরস্সরা দ্ৰেপি ৰা ক্ৰচি ন লুপ্যন্তে. কঞ্ঞা ইৰ, কঞ্ঞেৰ, কঞ্ঞাৰ.
সারিপুত্ত ইধেকচ্চো, এহি সিৰক উট্ঠেহি, আযস্মা আনন্দো, গাথা অভাসি, দেৰা আভস্সরা যথা, তেৰিজ্জা ইদ্ধিপত্তা চ, ভগৰা উট্ঠাযাসনা, ভগৰা এত+দৰোচ, অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি, গন্ত্ৰা ওলোকেন্তো, ভূতৰাদী অত্থৰাদী, যং ইত্থী অরহং অস্স, সামাৰতী আহ, পাপকারী উভযত্থ তপ্পতি, নদী ওত্থরতি, যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা, ভিক্খূ আমন্তেসি, ভিক্খূ উজ্ঝাযিংসু, ভিক্খূ এৰ+মাহংসু, ইমস্মিং গামে আরক্খকা, সব্বে ইমে, কতমে একাদস, গম্ভীরে ওদকন্তিকে, অপ্পমাদো অমতং পদং, সঙ্ঘো আগচ্ছতু, কো ইমং পথৰিং ৰিচেস্সতি, আলোকো উদপাদি, একো একায, চত্তারো ওঘা, অরে অহম্পি, সচে ইমস্স কাযস্স, নো অতিক্কমো, অহো অচ্ছরিযো, অথো অন্তো চ, অথ খো আযস্মা, অথো ওট্ঠৰ+চিত্তকা, ততো আ- মন্তযি সত্থাতি এৰমাদযো ইধ কালব্যৰধানেনেৰ সিজ্ঝন্তি. ক্ৰচীতি কিং, আগতা+ত্থ, আগতা+ম্হা, কতম+স্স ৰারো, অপ্পস্সুতা+যং পুরিসো, চমরী+ৰ, সব্বে+ৰ, স্ৰে+ৰ, এসে+ৰ নযো, পরিসুদ্ধে+ত্থা+যস্মন্তো, নে+ত্থ, কুতে+ত্থ লব্ভা, সচে+স ব্রাহ্মণ, তথূ+পমং, যথা+হ, জীৰ্হা+যতনং, অৰিজ্জো+ঘো, ইত্থিন্দ্রিযং, অভিভা+যতনং, ভযতূ+পট্ঠানং, সদ্ধী+ধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠং. (সরসন্ধিনিসেধো)
তত্র অভিরতি, তত্র অযং, বুদ্ধ অনুস্সতি, স অত্থিকা, সঞ্ঞাৰা অস্স, তদা অহং, যানি ইধ ভূতানি, গচ্ছামি ইতি, অতি ইতো, কিকী ইৰ, বহু উপকারং, মধু উদকং, সু উপধারিতং, সোপি অযং, ইদানি অহং, সচে অযং, অপ্পস্সুতো অযং, ইতর ইতরেন, সদ্ধা ইধ ৰিত্তং, কম্ম উপনিস্সযো, তথা উপমং, রত্তি উপরতো, ৰি উপসমো, লোকস্স ইতি, দেৰ ইতি, ৰি অতিপতন্তি, ৰি অতিনামেন্তি, সঙ্ঘাটি অপি, জীৰিতহেতু অপি, ৰিজ্জু ইৰ, কিংসু ইধ ৰিত্তং, সাধু ইতি, তে অস্স পহীনা, সো অস্স, মধুৰা মঞ্ঞতি বালো, এৰং গামে মুনি চরে, খন্তি পরমং তপো তিতিক্খা, ন মংকু ভৰিস্সামি, সু অক্খাতো, যো অহং, সো অহং, কামতো জাযতি সোকো, কামতো জাযতি ভযং, সক্কো উজু চ সুহুজুচ, অনুপঘাতো, দুরক্খং, দুরমং, দুভরতা. যিট্ঠং ৰা হুতং ৰা লোকে, যদি ৰা সাৰকে, পুগ্গলা ধম্মদসা তে, ভোৰাদী নাম সো হোতি, যথাভাৰী গুণেন সো, যথা ইদং, সম্মা দক্খাতো, পরা কমো, তণ্হা ক্খযো, ঝানস্স লাভী অম্হি, থুল্লচ্চযো ইতী+ধ –
৩৩. ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা
রস্স+দীঘানং ক্ৰচি দীঘ+রস্সা হোন্তি ব্যঞ্জনে. তত্রাভিরতি, তত্রাযং, বুদ্ধানুস্সতি, সাত্থিকা, সঞ্ঞাৰা+স্স, তদাহং, যানী+ধ ভূতানি, গচ্ছামীতি, অতীতো, কিকীৰ, বহূপকারং, মধূদকং, সূপধারিতং, সোপাযং, ইদানাহং, সচাযং, অপ্পস্সুতাযং, ইতরীতরেন, সদ্ধীধ ৰিত্তং, কম্মূপনিস্সযো, তথূপমং, রত্তূপরতো, ৰূপসমো, লোকস্সাতি, দেৰাতি, ৰীতিপতন্তি, ৰীতিনামেন্তি, সঙ্ঘাটীপি, জীৰিতহেতূপি, ৰিজ্জূৰ, কিংসূধ ৰিত্তং, সাধূতি, ত্যাস্স পহীনা, স্ৰাস্স, মধুৰা মঞ্ঞতী বালো, এৰং গামে মুনী চরে, খন্তী পরমং তপো তিতিক্খা, ন মংকূ ভৰিস্সামি, স্ৰাক্খাতো, য্ৰাহং, স্ৰাহং, কামতো জাযতী সোকো, কামতো জাযতী ভযং, সক্কো উজূ চ সুহুজূ চ, অনূপঘাতো, দূরক্খং, দূরমং, দূভরতা. যিট্ঠংৰ হুতংৰ লোকে, যদিৰ সাৰকে, পুগ্গল ধম্মদসা তে, ভোৰাদি নাম সো হোতি, যথাভাৰি গুণেন সো, যথযিদং, সম্মদক্খাতো, পরক্কমো, তণ্হক্খযো, ঝানস্স লাভিম্হি, ৰসিম্হি, থুল্লচ্চযো. ক্ৰচীতি কিং, ত্যজ্জ, স্ৰস্স, পতিলিযতীতি দীঘনিসেধো, মাযিদং, মনসাদঞ্ঞা ৰিমুত্তানং, যথাক্কমং, আরক্খাতীতং, দীযতি, সূযতীতি রস্সকারিযনিসেধো. কথং যানিৰ অন্তলিক্খেতি, ‘‘দীঘরস্সা’’তি যোগৰিভাগা. (দীঘ+রস্সসন্ধি).
ব্যঞ্জনেতি ৰত্ততে.
৩৪. সরম্হা দ্ৰে
সরম্হা পরস্স ব্যঞ্জনস্স ক্ৰচি দ্ৰে রূপানি হোন্তি. এত্থ চ আৰুত্তিদ্ৰিৰচনং ঠানেদ্ৰিৰচনন্তি দ্ৰীসু ঠানেদ্ৰিৰচনং ৰেদিতব্বং.
তানি চ প+পতি+পটি+কম+কুস+কুধ+কী+গহ+জুত+ঞা+সি+ সু+সূ+সম্ভূ+সর+সসাদীনমাদিব্যঞ্জনানঞ্চ হোতি. ইধ পমাদো=ইধপ্পমাদো, এৰং অপ্পমাদো, ৰিপ্পযুত্তো, সুপ্পসন্নো, সম্মা পধানং=সম্মপ্পধানং রস্সত্তং. অপ্পতিৰত্তিযো, অধিপ্পতিপচ্চযো, সুপ্পতিট্ঠিতো,. অপ্পটিপুগ্গলো, ৰিপ্পটিসারো, সুপ্পটিপত্তি. পক্কমো, পটিক্কমো, হেতুক্কমো, আকমতি=অক্কমতি, এৰং পক্কমতি, যথাক্কমং. অক্কোসতি, পটিক্কোসতি, অনুক্কোসতি, আকোসতি=অক্কোসতি. অক্কুদ্ধো, অভিক্কুদ্ধো. ধনক্কীতো, ৰিক্কযো, অনুক্কযো. পগ্গহো, ৰিগ্গহো, অনুগ্গহো, চন্দগ্গাহো, দিট্ঠিগ্গাহো. পজ্জোতো, ৰিজ্জোতো, উজ্জোতো. কতঞ্ঞূ, ৰিঞ্ঞূ, পঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণং, অনঞ্ঞাণং. অৰস্সযো, নিস্সযো, সমুস্সযো. অপ্পস্সুতো, ৰিস্সুতো, বহুস্সুতো. আসৰা=অস্সৰা. পস্সম্ভেন্তো, ৰিস্সম্ভেন্তো. অট্টস্সরো, ৰিস্সরতি, অনুস্সরতি, অনুস্সতি. পস্সসন্তো, ৰিস্সসন্তো, মুহুস্সসন্তো, আসাসো=অস্সাসো. আদিসদ্দেন অৰিস্সজেন্তো, ৰিস্সজেন্তো, অভিক্কন্ততরো, পরিচ্চজেন্তো, উপদ্দৰো, উপক্কিলেসো, মিত্তদ্দুনো, আযব্যযো, অব্বহি ইচ্চাদি.
তিক+তয+তিংস+ৰতাদীন+মাদিব্যঞ্জনস্স চ. কুসলত্তিকং, পীতিত্তিকং, হেতুত্তিকং. লোকত্তযং, বোধিত্তযং, ৰত্থুত্তযং. একত্তিংস, দ্ৰত্তিংস, তেত্তিংস, চতুত্তিংস. সীলব্বতং, সুব্বতো. সপ্পীতিকো, সমন্নাগতো, পুনপ্পুনং ইচ্চাদি.
ৰতু+ৰট+দিসান+মন্তে, যথা ৰত্ততি, ৰট্টতি, দস্সনং, ফস্সো ইচ্চাদি.
উ+দু+নিউপসগ্গ+ত+চতু+ছ+সন্তসদ্দাদেসাদীহি পরেসঞ্চ. উকংসো=উক্কংসো, এৰং দুক্করং, নিক্কঙ্খো, উগ্গতং, দুচ্চরিতং, নিজ্জটং, উজ্জহং, উচ্চঙ্গং, উন্নমতি, দুক্করো, নিদ্দরো, উন্নতো, দুপ্পঞ্ঞো, নিম্মলো, উয্যুত্তো, দুল্লভো, নিব্বত্তো, উস্সাহো, নিস্সারো. তক্করো, তজ্জো, তন্নিন্নো, তপ্পভৰো, তম্মযো, চতুক্কং, চতুদ্দিসং, চতুপ্পদো, চতুব্বিধং, চতুস্সালং, ছক্কং, ছন্নৰুতি, ছপ্পদিকো, ছব্বস্সানি. সক্কারো, সগ্গুণো, সন্দিট্ঠি, সপ্পুরিসো, মহব্বলো.
অপদন্তআকারৰজ্জিতদীঘতো যকারস্স চ, নিয্যাতি, সুয্যতি, অভিভুয্য, ৰিচেয্য, ৰিনেয্য, ধেয্যং, নেয্যং, সেয্যো, জেয্যো, ৰেয্যাকরণো. আকারৰজ্জিতন্তি কিং, মালায, দোলায, সমাদায.
ছন্দানুরক্খণে-নপ্পজহে ৰণ্ণবলং পুরাণং, উজ্জুগতেসু সেয্যো, গচ্ছন্তি সুগ্গতিং. সরম্হাতি কিং, ঞাযো, তংখণং. ক্ৰচিত্ৰেৰ, নিকাযো, নিদানং, নিৰাসো, ততো, ছসট্ঠি, উপনীযতি, সূযতি.
৩৫. চতুত্থদুতিযেস্ৰে+সং ততিযপঠমা
চতুত্থদুতিযেসু পরেস্ৰে+সং চতুত্থদুতিযানং তব্বগ্গে ততিযপঠমা হোন্তি পচ্চাসত্যা. ৰগ্গে ঘ+ঝ+ঢ+ধ+ভা চতুত্থা, খ+ছ+ঠ+থ+ফা দুতিযা, গ+জ+ড+দ+বা ততিযা, ক+চ+ট+ত+পা পঠমা. প+উ+দু-নিআদীহি পরেসং ঘাদীনং দ্ৰিভাৰে ততিযপঠমা হোন্তি. পগরতি=পগ্ঘরতি, এৰং উগ্ঘরতি, নিগ্ঘোসো, উগ্ঘাটেতি. এসোৰ তজ্ঝানফলো, পঠমজ্ঝানং, অভিজ্ঝা-যতি, উজ্ঝাযতি. দড্ঢো, বুড্ঢো. ৰিদ্ধংসেতি, উদ্ধংসিতো, উদ্ধারো, নিদ্ধনো, নিদ্ধুতো. ৰিব্ভন্তো, উব্ভন্তো, সমুব্ভন্তো, দুব্ভিক্খং, নিব্ভযং, তব্ভাৰো, চতুব্ভি. সদ্ধা, সদ্ধম্মো. মহব্ভযং.
রস্সসরেহি পরেসং ৰগ্গদুতিযানং দ্ৰিভাৰো চে, পঠমা. পঞ্চক্খন্ধা, এৰং রূপক্খন্ধো, অক্খমো, অভিক্খণং, অৰিক্খেপো, জাতিক্খেত্তং, ধাতুক্খোভো, আযুক্খযো. সেতচ্ছত্তং, এৰং সব্বচ্ছন্নং, ৰিচ্ছন্নং, বোধিচ্ছাযা, জম্বুচ্ছাযা, সমুচ্ছেদো. তত্র ঠিতো=তত্রট্ঠিতো, এৰং থলট্ঠং, জলট্ঠং, অট্ঠিতং, নিট্ঠিতং, চত্তারিট্ঠানানি, গরুট্ঠানিযো, সমুট্ঠিতো. সব্বত্থামেন, যসত্থেরো, পত্থরতি, ৰিত্থারো, অভিত্থুতো, ৰিত্থম্ভিতো, অনুত্থুনং. পপ্ফোটেতি, মহপ্ফলং, অনিপ্ফলং, ৰিপ্ফারো, পরিপ্ফুটেয্য, মধুপ্ফাণিতং. আকারতো, আখাতো=অক্খাতো, এৰং তণ্হাক্খযো, আণাক্খেত্তং, সঞ্ঞাক্খন্ধো. আছাদযি=অচ্ছাদযি, এৰং অচ্ছিন্দতি, নাৰট্ঠং, অত্থরতি, অপ্ফোটেতি. ক্ৰচি ত্ৰেৰ, পুৰখজ্জকং, তস্স ছৰিআদীনি ছিন্দিত্ৰা, যথাঠিতং, কম্মফলং, সীলং তস্স ঝাযিনো, যে ঝানপ্পসুতা ধীরা, নিধনং, মহাধনং. (দ্ৰিভাৰসন্ধি).
অকরম্হ সে তে, সো খো ব্যন্তি কাহিতি, সো গচ্ছং ন নিৰত্ততি, এসো অত্থো, এসো আভোগো, এসো ইদানি ইতী+ধ ‘‘ৰে’’তি ৰত্ততে.
৩৭. এওন+ম ৰণ্ণে
এওনং ৰণ্ণে ক্ৰচি অ হোতি ৰা. অকরম্হ স তে, অকরম্হ সে তে, এৰং স খো ব্যন্তি কাহিতি, স গচ্ছং ন নিৰত্ততি, এস অত্থো, এস আভোগো, এস ইদানি. ৰণ্ণেতি কিং, অমোঘৰচনো চ সো, গন্ধব্বানং অধিপতি, মহারাজা যসস্সি সোতি. ‘‘ন সন্ধিসমাসা ৰদ্ধস্সা’’তি ৰুত্তত্তা গাথামজ্ঝে সন্ধি ন হোতীতি ‘‘তিৰিধস্সা’’তি ৰুত্ততিম্হি পরেপি ৰণ্ণো পরো নাম ন ইতি. (সরব্যঞ্জনসন্ধি).
অত যন্তং, তথ যং, মদ যং, বুধ যতি, ধন যং, সেৰ যো, পর যেসনা, পোক্খরণ যো ইতী+ধ –
৪৮. তৰগ্গৰরণানং যে চৰগ্গ বযঞা
তৰগ্গৰরণানং চৰগ্গবযঞা হোন্তি যথাক্কমং যকারে. ‘‘ৰগ্গলসেহি তে’’তি পুব্বরূপং. অচ্চন্তং, তচ্ছং, মজ্জং, বুজ্ঝতি, ধঞ্ঞং, সেব্বো, পয্যেসনা, পোক্খরঞ্ঞো. অপুচ্চণ্ডকাযং, জচ্চন্ধো, যজ্জেৰং, অজ্ঝগমা, অজ্ঝত্তং, অজ্ঝুপগতো, অজ্ঝোগাহেত্ৰা, দিব্বং. ক্ৰচিত্ৰেৰ, রত্যা.
সক যতে, রুচ যতে, পচ যতে, অট যতে, লুপ যতে, কুপ যতে, সল যতে, ফল যতে, দিস যতে, অস যতে ইতী+ধ ‘‘যে’’তি ৰত্ততে ৰক্খমানেসু দ্ৰীসু.
৪৯. ৰগ্গলসেহিতে
ৰগ্গলসেহি পরস্স যকারস্স ক্ৰচি তে ৰগ্গলসা হোন্তি. সক্কতে, রুচ্চতে, পচ্চতে, অট্টতে, লুপ্পতে, কুপ্পতে, সল্লতে, ফল্লতে, দিস্সতে, অস্সতে. ক্ৰচিত্ৰেৰ, ক্যাহং.
মুহ যতি, গুহ যতি ইতী+ধ –
৫০. হস্স ৰিপল্লাসো
হস্স ৰিপল্লাসো হোতি যকারে. মুয্হতি, গুয্হতি.
বহু আবাধো ইতী+ধ উস্সৰকারে ‘‘হস্স ৰিপল্লাসো’’তি ৰত্ততে.
৫১. ৰে ৰা
হস্স ৰিপল্লাসো হোতি ৰা ৰকারে. বৰ্হাবাধো. ৰাত্ৰেৰ, বহ্ৰাবাধো.
৫২. তথনরানং টঠণলা
তথনরানং টঠণলা হোন্তি ৰা যথাক্কমং. দুক্কতং=দুক্কটং, এৰং সুকটং, পত্থটো, পতটো, উদ্ধটো, ৰিসটো. অট্ঠকথা. পণিধানং, পণিপাতো, পণামো, পণীতং, পরিণতো, পরিণামো, দুণ্ণযো, নিণ্ণযো, ওণতো. পরিপন্নো=পলিপন্নো, এৰং পলিবোধো, পল্লঙ্কং, তলুনো, মহাসালো, মালুতো, সুখুমালো. (ব্যঞ্জনসন্ধি).
চক্খু উদপাদি, অক্খি রুজতি, পুরিম জাতি, অণু থূলানি, কত্তব্ব কুসলং বহুং, ত সম্পযুত্তা, তত সভাৰতো ইতী+ধ ‘‘ৰে’’তি ৰত্ততে যাৰ ‘‘মযদা সরে’’তি.
৩৮. নিগ্গহীতং
নিগ্গহীতাগমো হোতি ৰা ক্ৰচি. সামত্থিযেনা+গমোৰ, স চ রস্সসরস্সেৰ হোতি… তস্স রস্সসরানুগতত্তা. ঠানীন+মালিঙ্ঘিয গচ্ছতি পৰত্ততীতি আগমো. চক্খুং উদপাদি, অক্খিং রুজতি, পুরিমং জাতি, অণুং থূলানি, কত্তব্বং কুসলং বহুং, তংসম্পযুত্তা, তংতংসভাৰতো. ৰাগ্গহণেন চক্খু উদপাদি ইচ্চাদি. অৰংসিরো, যাৰঞ্চিদংতিআদি নিচ্চং… ৰৰত্থিতৰিভাসত্তা ৰাধিকারস্স, ৰৰত্থিতস্স লক্খণস্সা+নুরোধেন লক্খণে পৰত্তিতা ৰিভাসা ৰৰত্থিতৰিভাসা. ৰাসদ্দো হি অত্থদ্ৰযে ৰত্ততে কত্থচি ৰিকপ্পে, কত্থচি যথাৰৰত্থিতরূপপরিগ্গহেতি. যদা পচ্ছিমে, তদা নিচ্চ+মনিচ্চ+মসন্তঞ্চ ৰিধিং দীপেতি. এত্থ পন ক্ৰচিসদ্দস্সা+নুৰত্তনা তেনেৰা+সন্তৰিধি সিদ্ধোতি ৰাসদ্দেনি+তরদ্ৰযং. ক্ৰচি ত্ৰেৰ, ন হি এতেহি, ইধ চেৰ.
সং রম্ভো, সং রত্তো, সং রাগো, তাসং অহং সন্তিকে, এৰং অযং, পুং লিঙ্গং, কিং অহং, তস্স অদাসিং অহং ইতী+ধ ‘‘নিগ্গহীতা’’ধিকারো আ ‘‘মযদা সরে’’তি.
৩৯. লোপো
নিগ্গহীতস্স লোপো হোতি ৰা ক্ৰচি. দীঘে সারম্ভো সংরম্ভো, সারত্তো সংরত্তো, সারাগো সংরাগো, পুব্বস্সরলোপে তাসাহং সন্তিকে, এৰাযং, দ্ৰিত্তে পুল্লিঙ্গং পুংলিঙ্গং, ক্যাহং, তস্স অদাসহং. পটিসল্লানো, সল্লেখো, পাতুকামো, গন্তুমনো, অরিযসচ্চান দস্সনং, এতং বুদ্ধান সাসনং, অৰিসাহারো, চিরপ্পৰাসিন্তিআদীসু নিচ্চং. ক্ৰচীতি কিং, এৰ+মযং, কি+মহং, এতং মঙ্গল+মুত্তমং.
কতং ইতি, অভিনন্দুং ইতি, উত্তত্তং ইৰ, চক্কং ইৰ, কলিংইৰ, হলং ইদানি, কিং ইদানি, ত্ৰং অসি, ইদং অপি, উত্তরিং অপি, দাতুং অপি, সদিসং এৰ ইতী+ধ –