৫. তদ্ধিত
অথ তদ্ধিতৰিধানং দীপিযতে.
তদ্ধিতৰুত্তি নাম ৰিচিত্রা হোতি, সাতিসযেন ৰিচিত্রঞাণহিতং ৰহতি, তস্মা তেসং তেসং কুলপুত্তানং হিতন্তি তদ্ধিতং, ইমস্মিং কণ্ডে সব্বৰিধানস্স নামং. তং পন অট্ঠৰিধং হোতি অপচ্চং, অনেকত্থং, অস্সত্থি, ভাৰকম্মং, পরিমাণং, সঙ্খ্যা, খুদ্দকং, নানাত্তন্তি.
অপচ্চরাসি
৪৩০. ণো ৰাপচ্চে [ক. ৩৪৪; রূ. ৩৬১; নী. ৭৫২; চং. ২.৪.১৬; পা. ৪.১.৯২; ‘সরানমাদিস্সা…’ (বহূসু)].
ছট্ঠ্যন্তা নামম্হা তস্স অপচ্চন্তি অত্থে ৰিকপ্পেন ণপচ্চযো হোতি. ৰাসদ্দো ৰাক্য, সমাসানং ৰিকপ্পনত্থো, ইতো পরং অনুৰত্ততে, তেন সব্বত্থ ৰিকপ্পৰিধি সিজ্ঝতি. ণানুবন্ধো ৰুদ্ধ্যত্থো, সো পযোগঅপ্পযোগী. ৰসিট্ঠস্স অপচ্চন্তি অত্থে ইমিনা সুত্তেন ৰসিট্ঠম্হা ণপচ্চযো, সো সাম্যত্থঞ্চ অপচ্চত্থঞ্চ উভযং ৰদতি, ছট্ঠী চ অপচ্চপদঞ্চ তেন ৰুত্তত্থা নাম হোন্তি, ৰসিট্ঠপদং পচ্চযেন সহ একত্থং হোতি, উভযং একতো হুত্ৰা পুত্তস্স নামং হোতীতি অত্থো. ততো ‘একত্থতায’ন্তি ছট্ঠিযা লোপো, অপচ্চপদং পন ৰুত্তত্থমত্তেন লুপ্পতি. তঞ্হি সুত্তে পধানভাৰেন নিদ্দিট্ঠং হোতি, ন ছট্ঠীতি, মহাৰুত্তিনা ৰা পদানং লোপো. এৰং সব্বত্থ.
৪৩১. পদানমাদিস্সাযুৰণ্ণস্সাএও ণানুবন্ধে [ক. ৪০৫; রূ. ৩৬৫; নী. ৮৬০].
পদানং আদিভূতস্স অকারস্স চ ইৰণ্ণু’ৰণ্ণস্স চ আ, এ, ও ৰুদ্ধিযো হোন্তি ণানুবন্ধে পচ্চযে পরেতি পদাদিঅ-কারস্স আৰুদ্ধি, স্যাদ্যুপ্পত্তি.
ৰাসিট্ঠো, পুরিসো, ৰাসিট্ঠী, ইত্থী, ৰাসিট্ঠং, কুলং, ৰসিট্ঠস্স পুত্তো ৰাসিট্ঠো, ৰসিট্ঠস্স ধীতা ৰাসিট্ঠী, ৰসিট্ঠস্স কুলং ৰাসিট্ঠন্তি এৰম্পি যোজেতুং যুজ্জতি.
তত্থ ‘ৰসিট্ঠস্সা’তি এতেন গোত্তস্সেৰ পিতুভূতং আদিপুরিসং ৰদতি. কস্মা? গোত্তসদ্দত্তা. এৰঞ্হি সতি তস্মিং গোত্তে পচ্চাজাতা সব্বেপি জনা তস্স অপচ্চা নাম হোন্তি.
৪৩২. মজ্ঝে [ক. ৪০৪; রূ. ৩৭০; নী. ৮৫৯].
মজ্ঝে পৰত্তানং অ, যুৰণ্ণানং আ, এ, ওৰুদ্ধিযো হোন্তি ৰা ক্ৰচি.
ৰাসেট্ঠো, ৰাসেট্ঠী, ৰাসেট্ঠং. ৰাসদ্দেন ‘‘ৰসিট্ঠস্স পুত্তো ধীতা কুল’’ন্তি ৰাক্যং ৰা ‘‘ৰসিট্ঠপুত্তো ৰসিট্ঠধীতা ৰসিট্ঠকুল’’ন্তি সমাসং ৰা ৰিকপ্পেতি. এৰং সব্বত্থ.
ভরদ্ৰাজস্স অপচ্চং ভারদ্ৰাজো, ৰিসামিত্তস্স [ভারদ্ৰাজস্স… ৰেসামিত্তস্স… (রূ.)] অপচ্চং ৰেসামিত্তো, গোতমস্স অপচ্চং গোতমো, কস্সপস্স অপচ্চং কস্সপো, ৰসুদেৰস্স অপচ্চং ৰাসুদেৰো. এৰং বালদেৰো.
উপগুস্স অপচ্চন্তি এত্থ ‘উৰণ্ণস্সাৰঙ…’তি ণানুবন্ধে পচ্চযে পরে উৰণ্ণস্স অৰঙ হোতি. ওপগৰো, ওপগৰী, ওপগৰং, মনুনো অপচ্চং মানৰো, ভগ্গুনো অপচ্চং ভগ্গৰো, পণ্ডুনো অপচ্চং পণ্ডৰো, উপৰিন্দুস্স অপচ্চং ওপৰিন্দৰো ইচ্চাদি.
৪৩৩. ৰচ্ছাদিতো ণানণাযনা [ক. ৩৪৫; রূ. ৩৬৬; নী. ৭৫৪; পা. ৪.১.৯৩, ৯৪, ১৬২, ১৬৩].
ছট্ঠুন্তেহি ৰচ্ছাদীহি গোত্তসদ্দগণেহি তস্স অপচ্চন্তি অত্থে ণানুবন্ধা আন, আযনপচ্চযা হোন্তি ৰা.
ৰচ্ছস্স অপচ্চং ৰচ্ছানো, ৰচ্ছাযনো, ৰচ্ছানী, ৰচ্ছাযনী, ৰচ্ছানং, ৰচ্ছাযনং. এৰং কচ্চানো, কচ্চাযনো, কাতিযানো, কাতিযাযনো, সাকটানো, সাকটাযনো, কণ্হানো, কণ্হাযনো, মোগ্গল্লানো, মোগ্গল্লাযনো, অগ্গিৰেস্সানো [অগ্গিৰেস্সনোতিপি দিস্সতি দী. নি. ১.১৭৬; ম. নি. ১.৩৫৩ আদযো], অগ্গিৰেস্সাযনো, মুঞ্চানো, মুঞ্চাযনো, কুঞ্চানো, কুঞ্চাযনো ইচ্চাদি.
৪৩৪. কত্তিকাৰিধৰাদীহি ণেয্যণেরা [ক. ৩৪৬; রূ. ৩৬৭; নী. ৭৫৫; পা. ৪.১.১২০, ১২৩, ১২৬, ১২৭, ১২৮, ১২৯, ১৩১].
ছট্ঠ্যন্তেহি কত্তিকাদীহি ৰিধৰাদীহি চ তস্স অপচ্চন্তি অত্থে কমেন ণানুবন্ধা এয্য, এরপচ্চযা হোন্তি ৰা.
ণেয্যে – কত্তিকায নাম দেৰধীতায অপচ্চং কত্তিকেয্যো, ৰিনতায নাম দেৰিযা অপচ্চং ৰেনতেয্যো, রোহিণিযা নাম দেৰিযা অপচ্চং রোহিণেয্যো, ভগিনিযা অপচ্চং ভাগিনেয্যো, নদিযা নাম ইত্থিযা অপচ্চং নাদেয্যো. এৰং অন্তেয্যো, আহেয্যো, কামেয্যো, সুচিযা অপচ্চং সোচেয্যো, বালায অপচ্চং বালেয্যো ইচ্চাদি.
ণেরে – ৰিধৰায অপচ্চং ৰেধৰেরো, ৰিধৰা নাম মতপতিকা ইত্থী. বন্ধুকিযা অপচ্চং বন্ধুকেরো, নাল়িকিযা নাম ইত্থিযা পুত্তো নাল়িকেরো, সমণস্স উপজ্ঝাযস্স পুত্তো সামণেরো, সমণিযা পৰত্তিনিযা ধীতা সামণেরী ইচ্চাদি.
৪৩৫. ণ্য দিচ্চাদীহি [ক. ৩৪৭; রূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.২; পা. ৪.১.৮৫].
ছট্ঠুন্তেহি দিতিইচ্চাদীহি তস্স অপচ্চন্তি অত্থে ণানুবন্ধো যপচ্চযো হোতি ৰা.
৪৩৬. লোপোৰণ্ণিৰণ্ণানং [ক. ২৬১; রূ. ৩৬৯; নী. ৫০৯].
যে পরে অৰণ্ণস্স ইৰণ্ণস্স চ লোপো হোতীতি ণ্যম্হি পরে অৰণ্ণি’ৰণ্ণানং লোপো.
দিতিযা নাম দেৰধীতায অপচ্চং দেচ্চো, অদিতিযা অপচ্চং আদিচ্চো.
তত্থ ইৰণ্ণলোপে ‘তৰগ্গৰরণানং যে চৰগ্গবযঞা’তি যম্হি পরে তৰগ্গস্স চৰগ্গত্তং, পুন ‘ৰগ্গলসেহি তে’তি যস্স পুব্বরূপত্তং, কুণ্ডনিযা অপচ্চং কোণ্ডঞ্ঞো.
৪৩৭. উৰণ্ণস্সাৰঙ সরে [ক. ৩৪৮; রূ. ৩৭১; নী. ৭৫৭].
সরে পরে উৰণ্ণস্স অৰঙ হোতীতি উৰণ্ণস্স অৰত্তং. ‘তৰগ্গৰরণান…’ন্তি সুত্তেন ৰস্স বত্তং, পুন ‘ৰগ্গলসেহি তে’তি সুত্তেন যস্স পুব্বরূপত্তং, ভাতুনো অপচ্চং ভাতব্যো.
৪৩৮. আ ণি [ক. ৩৪৭; রূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.১৯; পা. ৪.১.৯৫].
রস্সা’কারন্ততো অপচ্চত্থে ণানুবন্ধো রস্সি’পচ্চযো হোতি ৰা.
দক্খস্স অপচ্চং দক্খি. এৰং দোণি, ৰাসৰি, সক্যপুত্তি, নাটপুত্তি, দাসপুত্তি, দারুনো অপচ্চং দারৰি [ৰিচারেতব্বমিদং], ৰরুণস্স অপচ্চং ৰারুণি. এৰং কণ্ডি, বালদেৰি, পাৰকি, জিনদত্তস্স অপচ্চং জেনদত্তি, সুদ্ধোদনি, অনুরুদ্ধি ইচ্চাদি.
৪৩৯. রাজতো ঞো জাতিযং [ক. ৩৪৭; রূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.৭০; পা. ৪.১.১৩৭].
জাতিযং গম্যমানাযং রাজসদ্দম্হা অপচ্চত্থে ঞপচ্চযো হোতি ৰা.
রঞ্ঞো অপচ্চং রাজঞ্ঞো, রাজকুলস্স পুত্তোতি অত্থো.
জাতিযন্তি কিং? রাজপুত্তো.
৪৪০. খত্তা যিযা [ক. ৩৪৭; রূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.৬৯; পা. ৪.১.১৩৮].
জাতিযং গম্যমানাযং খত্তসদ্দম্হা অপচ্চত্থে য, ইযপচ্চযা হোন্তি.
খত্তকুলস্স অপচ্চং খত্যো, খত্তিযো.
জাতিযন্ত্ৰেৰ? খত্তি.
৪৪১. মনুতো স্সসণ [ক. ৩৪৮; রূ. ৩৭১; নী. ৭৫৩; চং. ২.৪.৯৪, ৯৫; পা. ৪.১.১৬১].
জাতিযং গম্যমানাযং মনুসদ্দম্হা অপচ্চত্থে স্স, সণপচ্চযা হোন্তি.
মনুনো অপচ্চং মনুস্সো, মানুসো, মনু নাম কপ্পে আদিখত্তিযো মহাসম্মতরাজা, ইত্থিযং মনুস্সী, মানুসী,
জাতিযন্ত্ৰেৰ? মাণৰো.
৪৪২. জনপদনামস্মা জনখত্তিযা রঞ্ঞে চ ণো [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ২.৪.৯৬; পা. ৪.১.১৬৮; ‘‘জনপদনামস্মা খত্তিযা…’’ (বহূসু)].
জনৰাচিনা চ খত্তিযৰাচিনা চ জনপদনামম্হা রঞ্ঞে চ অপচ্চে চ ণো হোতি.
পঞ্চালানং জনানং রাজা পঞ্চালো, পঞ্চালস্স খত্তিযস্স অপচ্চং পঞ্চালো. এৰং কোসলো, মাগধো, ওক্কাকো [দী. নি. ১.২৬৭].
জনপদনামস্মাতি কিং? দসরথরঞ্ঞো পুত্তো দাসরথি [দাসরট্ঠি].
জনখত্তিযাতি কিং? পঞ্চালস্স ব্রাহ্মণস্স অপচ্চং পঞ্চালি.
৪৪৩. ণ্য কুরুসিৰীহি [ক. ৩৪৬; রূ. ৩৬৭; নী. ৭৫৫; চং. ২.৪.১০১ …পে… ৪.১.১৭২].
কুরু, সিৰিসদ্দেহি অপচ্চে রঞ্ঞে চ ণ্যো হোতি.
কুরুরঞ্ঞো অপচ্চং কোরব্যো [জা. ১.১৪.২২৮, ২৩২, ২৩৬], কুরুরট্ঠৰাসীনং রাজা কোরব্যো, কোরব্বো, পুব্বরূপত্তং, সিৰিরঞ্ঞো অপচ্চং সেব্যো, সিৰিরট্ঠৰাসীনং রাজা সেব্যো.
অপচ্চরাসি নিট্ঠিতো.
অনেকত্থরাসি
৪৪৪. ণ রাগা তেন রত্তং [ক. ৩৪৭; রূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ৩.১.১ …পে… ৪.২.১].
রজ্জন্তি ৰত্থং এতেনাতি রাগো, রজনৰত্থু, রাগৰাচিম্হা তেন রত্তন্তি অত্থে ণো হোতি.
কসাৰেন রত্তং ৰত্থং কাসাৰং [ধ. প. ৯], কাসাযং ৰা. এৰং কোসুম্ভং, হলিদ্দিযা রত্তং হালিদ্দং, পাটঙ্গেন রত্তং পাটঙ্গং, মঞ্জিট্ঠং, কুঙ্কুমং ইচ্চাদি.
‘‘নীলং ৰত্থং, পীতং ৰত্থ’’ন্তিআদীসু পন নীল, পীতাদিসদ্দা গুণসদ্দত্তা পচ্চযেন ৰিনা গুণনিস্সযং দব্বং ৰদন্তি. এৰং সব্বেসু গুণসদ্দ, জাতিসদ্দ, নামসদ্দেসু.
৪৪৫. নক্খত্তেনিন্দুযুত্তেন কালে [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৫; পা. ৪.২.৩].
ইন্দুযুত্তেন নক্খত্তেন লক্খিতে কালে তন্নক্খত্তৰাচীহি ণো হোতি.
পুণ্ণচন্দযুত্তেন ফুস্সনক্খত্তেন লক্খিতা ফুস্সা, রত্তি, ফুস্সো, অহো. এৰং মাঘো ইচ্চাদি.
নক্খত্তেনাতি কিং? গরুগহেন লক্খিতা রত্তি.
ইন্দুযুত্তেনাতি কিং? ফুস্সেন লক্খিতো মুহুত্তো.
কালেতি কিং? ফুস্সেন লক্খিতা অত্থসিদ্ধি.
৪৪৬. সাস্স দেৰতা পুণ্ণমাসী [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.১৮, ১৯ …পে… ৪.২.২১-২৪].
সা অস্স দেৰতা, সা অস্স পুণ্ণমাসীতি অত্থে পঠমন্তা ণো হোতি.
বুদ্ধো অস্স দেৰতাতি বুদ্ধো, যো বুদ্ধং অত্তনো আরক্খদেৰতং ৰিয গরুং কত্ৰা ৰিচরতি, নিরন্তরং ৰা ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধো’’তি ৰাচং নিচ্ছারেতি, তস্সেতং নামং. সুগতো অস্স দেৰতাতি সোগতো, মহিন্দদেৰো অস্স দেৰতাতি মাহিন্দো. এৰং যামো, সোমো, ৰারুণো.
ফুস্সী অস্স পুণ্ণমাসীতি ফুস্সো, মাসো. এৰং মাঘো, ফগ্গুনো, চিত্তো, ৰেসাখো, জেট্ঠমূলো, আসল়্হো, সাৰণো, পোট্ঠপাদো, অস্সযুজো, কত্তিকো, মাগসিরো.
পুণ্ণমাসীতি কিং? ফুস্সী অস্স পঞ্চমী তিথী.
৪৪৭. তমধীতে তং জানাতি কণিকা চ [ক. ৩৫১; রূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.১.৩৭ …পে… ৪.২.৫৯].
এতেসু অত্থেসু দুতিযন্তা ণো চ কো চ ণিকো চাতি এতে পচ্চযা হোন্তি.
ণম্হি – ব্যাকরণং অধীতে জানাতি ৰা ৰেয্যাকরণো [দী. নি. ১.২৫৬]. পক্খে ‘‘ৰেয্যাকরণিকো, ব্যঞ্জনং অধীতে জানাতি ৰা ৰেয্যঞ্জনিকো’’তি ইমানি ণিকেন সিজ্ঝন্তি.
কম্হি-ছন্দং অধীতে জানাতি ৰা ছন্দো. এৰং পদকো [দী. নি. ১.২৫৬], নামকো.
ণিকম্হি-ৰিনযং অধীতে জানাতি ৰা ৰেনযিকো, সুত্তন্তিকো, আভিধম্মিকো.
এত্থ চ ‘ৰেয্যাকরণো’তি পদে ৰিয্যাকরণং অধীতেতি ৰাক্যং, ‘ৰেযঞ্জনিকো’তি পদে ৰিযঞ্জনং অধীতেতি. উপরি ‘দোৰারিকো, সোৰগ্গিক’ন্তি পদেসুপি ‘দুৰারে নিযুত্তো, সুৰগ্গায সংৰত্ততী’তি ৰাক্যং, অত্থং কথেন্তেন পন দুৰার, সুৰগ্গসদ্দানং তদ্ধিতভাৰে এৰ সিদ্ধত্তা দ্ৰারেতি চ সগ্গাযাতি চ কথেতব্বো.
৪৪৮. তস্স ৰিসযে দেসে [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৩৬৫; চং. ৩.১.৬১; পা. ৪.২.৫২, ৫৩].
তস্স দেসরূপে ৰিসযে ছট্ঠুন্তা ণো হোতি.
থূযমিগা ৰসাতিনো নাম, ৰসাতীনং ৰিসযো দেসো ৰাসাতো. ইধ অদেসরূপত্তা ণো ন হোতি, চক্খুস্স ৰিসযো রূপং.
৪৪৯. নিৰাসে তন্নামে [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৩৬৫; চং. ৩.১.৬৪; পা. ৪.২.৬৯].
তন্নামভূতে নিৰাসে ছট্ঠ্যন্তা ণো হোতি.
সিৰীনং নিৰাসো দেসো সেব্যো. ৰসং অদেন্তি ভক্খন্তীতি ৰসাদা, ব্যগ্ঘা সীহা ৰা, ৰসাদানং নিৰাসো দেসো ৰাসাদো.
৪৫০. অনুভৰে [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৬৫; পা. ৪.২.৭০].
সমীপে ভৰং অনুভৰং, ‘‘অদূরভৰে’’তিপি পাঠো, তন্নামে অনুভৰে দেসে ছট্ঠ্যন্তা ণো হোতি.
ৰিদিসায অনুভৰং ৰেদিসং, নগরং, উদুম্বরস্স অনুভৰং ওদুম্বরং, ৰিমানং.
৪৫১. তেন নিব্বত্তে [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৬৬; পা. ৪.২.৬৮].
তন্নামে তেন নিব্বত্তে দেসে ততিযন্তা ণো হোতি.
কুসম্বেন নাম ইসিনা নিব্বত্তা কোসম্বী, ইত্থিযং ঈ, নগরী. এৰং কাকন্দী, মাকন্দী, সহস্সেন ধনেন নিব্বত্তা সাহস্সী, পরিখা, অযঞ্চ ততিযা হেতুম্হি কত্তরি করণে চ যথাযোগং যুজ্জতি.
৪৫২. তমিধত্থি [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৬৭; পা. ৪.২.৬৭].
তং ইধ অত্থীতি অত্থে তন্নামে দেসে পঠমন্তা ণো হোতি.
উদুম্বরা অস্মিং দেসে সন্তীতি ওদুম্বরো, বদরা অস্মিং দেসে সন্তীতি বাদরো. এৰং পব্বজো.
৪৫৩. তত্র ভৰে [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.২.৪৮; পা. ৪.২.১৩৩].
তত্র ভৰত্থে সত্তম্যন্তা ণো হোতি.
উদকে ভৰো ওদকো, মচ্ছো, উরসি ভৰো ওরসো, পুত্তো, সাগমো. নগরে ভৰো নাগরো. এৰং জানপদো, মাগধো, কপিলৰত্থুম্হি ভৰো কাপিলৰত্থৰো, ‘উৰণ্ণস্সাৰঙ…’তি উস্স অৰত্তং. কোসম্বিযং ভৰো কোসম্বো, মিত্তে ভৰা মেত্তা, পুরে ভৰা পোরী [দী. নি. ১.৯], ৰাচা, মনস্মিং ভৰো মানসো. এত্থ পন –
৪৫৪. মনাদীনং সক [ক. ৪০৪; রূ. ৩৭০; নী. ৮৫৯].
ণানুবন্ধে পচ্চযে পরে মনাদীনং অন্তে সাগমো হোতীতি সব্বত্থ মনোগণাদীনং অন্তে সাগমো.
মানসো, রাগো, মানসা, তণ্হা, মানসং, সুখং. এৰং চেতসো, চেতসা, চেতসং. ক্ৰচি মনো এৰ মানসং, চেতো এৰ চেতসোতিপি যুজ্জতি.
৪৫৫. অজ্জাদীহি তনো [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১৫; পা. ৪.২.১০৫].
তত্র ভৰোতি অত্থে অজ্জাদীহি তনো হোতি.
অজ্জ ভৰো অজ্জতনো, অত্থো, অজ্জত্তনী, ৰিভত্তি, দ্ৰিত্তং, অজ্জতনং, হিতং, স্ৰে ভৰো স্ৰাতনো, মহাৰুত্তিনা এস্স আত্তং. হিয্যো ভৰো হিয্যত্তনো, হিয্যত্তনো, হিয্যত্তনং, ওস্স অত্তং দ্ৰিত্তঞ্চ.
৪৫৬. পুরাতো ণো চ [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫].
তত্র ভৰোতি অত্থে পুরাসদ্দম্হা ণো চ তনো চ হোন্তি.
পুরে ভৰো পুরাণো, ইধ ণো অনুবন্ধো ন হোতি, পোরাণো ৰা, পুরাতনো.
৪৫৭. অমাত্ৰচ্চো [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.২.১৩; পা. ৪.২.১০৪].
অমাসদ্দম্হা ভৰত্থে অচ্চো হোতি. ‘অমা’তি সহত্থৰাচী.
রাজকিচ্চেসু রঞ্ঞা সহ ভৰতীতি অমচ্চো [দী. নি. টী. ১.৩৩৯].
৪৫৮. মজ্ঝাদীহিমো [ক. ৩৫৩; রূ. ৩৭৮; নী. ৭৬৭; চং. ৩.২.৮২; পা. ৪.৩.৮, ২২; ‘মজ্ঝাদিত্ৰিমো’ (বহূসু)].
মজ্ঝাদীহি ভৰত্থে ইমো হোতি.
মজ্ঝে ভৰো মজ্ঝিমো. এৰং অন্তিমো, হেট্ঠিমো, উপরিমো, ওরিমো, পচ্ছিমো, অব্ভন্তরিমো, পচ্চন্তিমো, পুরত্থিমো.
৪৫৯. কণ ণেয্য ণেয্যক যিযা [ক. ৩৫২; রূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.২.৪, ৫, ৬ …পে… ৪.২.৯৪, ৯৫, ৯৭, ১১৯-১৩০].
ভৰত্থে সত্তম্যন্তা এতে পঞ্চ পচ্চযা হোন্তি.
কণ-কুসিনারাযং ভৰো কোসিনারকো, মগধেসু ভৰো মাগধকো, আরঞ্ঞকো, ৰিহারো.
ণেয্য-গঙ্গাযং ভৰো গঙ্গেয্যো, পব্বতেয্যো, ৰনে ভৰো ৰানেয্যো.
ণেয্যক-কোসলেয্যকো, বারাণসেয্যকো, চম্পেয্যকো, মিথিলেয্যকো, ইধ ন ৰুদ্ধি.
য-গামে ভৰো গম্মো, দিৰে ভৰো দিব্বো,
ইয-গামিযো, গামিকো, যস্স কত্তং, উদরে ভৰো ওদরিযো, ওদরিকো, দিৰে ভৰো দিৰিযো, পঞ্চালিযো, বোধিপক্খিযো, লোকিযো.
৪৬০. ণিকো [ক. ৩৫১; রূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.২.৪০, ৪১, ৪২; পা. ৪.২.১২৬, ১২৭, ১২৮].
ভৰত্থে সত্তম্যন্তা ণিকো হোতি.
সারদিকো, দিৰসো, সারদিকা, রত্তি, সারদিকং, পুপ্ফং. ভৰসদ্দেন চেত্থ অঞ্ঞেপি অত্থে উপলক্খেতি, পব্বততো পক্খন্দা নদী পব্বতেয্যা, কিমীনং কোসে জাতং কোসেয্যং, ৰত্থং. এৰং সিৰেয্যং, বারাণসেয্যং.
৪৬১. তমস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহরণং পযোজনং [ক. ৩৫১; রূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.৪.৪৯-৬৬ …পে… ৪.৪.৪৭-৬৫].
তমস্স সিপ্পং, তমস্স সীলং, তমস্স পণ্যং, তমস্স পহরণং, তমস্স পযোজনন্তি অত্থেসু পঠমন্তা ণিকো হোতি.
সিপ্পে – ৰীণাৰাদনমস্স সিপ্পং ৰেণিকো. এত্থ চ ৰীণাসদ্দেন ৰীণাৰাদনং ৰুচ্চতি. একত্থীভাৰসামত্থিযঞ্হেতং. এৰং সব্বত্থ. এৰং মোদিঙ্গিকো, পাণৰিকো, ৰংসিকো.
সীলে-পংসুকূলধারণং অস্স সীলং পংসুকূলিকো, পংসুকূলং ধারেতুং সীলমস্সাতি ৰা পংসুকূলিকো. সীলসদ্দেন চেত্থ ৰত, ধম্ম, সাধুকারাপি গয্হন্তি, পংসুকূলং ধারেতি সীলেনাতি পংসুকূলিকোতিপি যুজ্জতি. এৰং তেচীৰরিকো, পিণ্ডং পিণ্ডং পততীতি পিণ্ডপাতো, পিণ্ডাচারেন লদ্ধভোজনং, পিণ্ডপাতযাপনং অস্স সীলন্তি পিণ্ডপাতিকো, পিণ্ডপাতেন যাপেতুং সীলঞ্চ ৰতঞ্চ ধম্মো চ গরুকারো চ অস্সাতি পিণ্ডপাতিকো.
‘পণ্য’ন্তি ৰিক্কেয্যৰত্থু ৰুচ্চতি, গন্ধো পণ্যং অস্সাতি গন্ধিকো. এৰং তেলিকো, গোল়িকো.
পহরন্তি এতেনাতি পহরণং, আৰুধভণ্ডং, চাপো পহরণমস্সাতি চাপিকো. এৰং তোমরিকো, মুগ্গরিকো.
পযোজনং ৰুচ্চতি ফলং, উপধি পযোজনমস্সাতি ওপধিকং [অ. নি. ৮.৫৯], পুঞ্ঞং, সতং পযোজনমস্সাতি সাতিকং. এৰং সাহস্সিকং [জা. ২.২১.৪১৫].
৪৬২. তং হন্তারহতি গচ্ছতুঞ্ছতি চরতি [ক. ৩৫১; রূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.৪.২৭-৪৩; পা. ৪.৪.২৮-৪৬].
তং হন্তি, তং অরহতি, তং গচ্ছতি, তং উঞ্ছতি, তং চরতীতি অত্থেসু দুতিযন্তা ণিকো হোতি.
পক্খীহি পক্খিনো হন্তীতি পক্খিকো. এৰং সাকুণিকো [অ. নি. ২.২৬৩ (সাকুনিকোতিপি দিস্সতি)], মাযূরিকো, মচ্ছেহি মচ্ছে হনতীতি মচ্ছিকো. এৰং ধেনুকো, মগেহি মগে হনতীতি মাগৰিকো, মজ্ঝে ৰাগমো. এৰং হারিণিকো, ‘হরিণো’তি মগো এৰ. সূকরিকো, ইধ ন ৰুদ্ধি.
সতং অরহতীতি সাতিকং. এৰং সাহস্সিকং.
পরদারং গচ্ছতীতি পারদারিকো, পরদারিকো ৰা. এৰং পথিকো, মগ্গিকো.
বদরে উঞ্ছতি গৰেসতীতি বাদরিকো. এৰং আমলকিকো.
ধম্মং চরতীতি ধম্মিকো. এৰং অধম্মিকো.
৪৬৩. তেন কতং কীতং বন্ধং অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং হতং হন্তি জিতং জযতি দিব্বতি খণতি তরতি চরতি ৰহতি জীৰতি [ক. ৩৫০; রূ. ৩৭৩; নী. ৩৬৪; চং. ৩.৪.১-২৬; পা. ৪.৪.১-২৭].
তেন কতং, তেন কীতং…পে… তেন জীৰতি ইচ্চত্থেসু ততিযন্তা ণিকো হোতি.
কাযেন কতং কাযিকং. এৰং ৰাচসিকং, মানসিকং, ৰাতেন কতো ৰাতিকো, আবাধো.
সতেন মূলেন কীতং ভণ্ডং সাতিকং. এৰং সাহস্সিকং.
ৰরত্তায যোত্তায বন্ধিতো ৰারত্তিকো, অযসা বন্ধিতো আযসিকো, সাগমো. এৰং পাসিকো.
ঘতেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৰা ঘাতিকং. এৰং গোল়িকং, দাধিকং, মারিচিকং.
জালেন হতো জালিকো, মচ্ছো.
জালেন হন্তীতি জালিকো, জালকেৰট্টো. এৰং বাল়িসিকো [সং. নি. ২.১৫৮].
অক্খেহি জিতং ধনং অক্খিকং. এৰং সালাকিকং.
অক্খেহি জযতি দিব্বতীতি ৰা অক্খিকো.
খণিত্তিযা খণতীতি খাণিত্তিকো. এৰং কুদ্দালিকো, ইধ ন ৰুদ্ধি.
উল়ুম্পেন তরতীতি ওল়ুম্পিকো, উল়ুম্পিকো ৰা. এৰং নাৰিকো [জা. ২.২০.১৪৯], গোপুচ্ছিকো.
সকটেন চরতীতি সাকটিকো. এৰং রথিকো, যানিকো, দণ্ডিকো,
খন্ধেন ৰহতীতি খন্ধিকো. এৰং অংসিকো, সীসিকো, ইধ ন ৰুদ্ধি.
ৰেতনেন জীৰতীতি ৰেতনিকো. এৰং ভতিকো, কসিকো, কযিকো, ৰিক্কযিকো, ভতিকাদীসু ন ৰুদ্ধি.
৪৬৪. তস্স সংৰত্ততি [ক. ৩৫১; রূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৫; চং. ৩.৪.৬৭-৬৯; পা. ৪.৪.৬৬-৬৮].
তস্স সংৰত্ততীতি অত্থে চতুত্থ্যন্তা ণিকো হোতি.