৬. আখ্যাতকণ্ড
সুদ্ধকত্তুরূপ
অথ ধাতুপচ্চযসংসিদ্ধং কাল, কারক, পুরিস, সঙ্খ্যাভেদদীপকং লিঙ্গভেদরহিতং ক্রিযাপধানৰাচকং ত্যাদ্যন্তনামকং আখ্যাতপদং দীপিযতে.
তত্থ ক্রিযং ধারেতীতি ধাতু. সা পকতিধাতু, ৰিকতিধাতু, নামধাতুৰসেন তিৰিধা.
তত্থ ভূ, হূ, গমু, পচ ইচ্চাদি পকতিধাতু নাম সভাৰেন সিদ্ধত্তা.
তিতিক্খ, তিকিচ্ছ, বুভুক্খ, জিঘচ্ছইচ্চাদি ৰিকতিধাতু নাম সঙ্খতৰসেন সিদ্ধত্তা.
পুত্তীয, পব্বতায ইচ্চাদি নামধাতু নাম নামভূতস্স সতো ক্রিযৰাচীপচ্চযযোগেন ধাতুট্ঠানে ঠিতত্তা.
পকতিধাতু চ সকম্মিকা’কম্মিকৰসেন দুৰিধা.
তত্থযা ধাতু কম্মাপেক্খং ক্রিযং ৰদতি, সা সকম্মিকা নাম. গামং গচ্ছতি, ওদনং পচতি ইচ্চাদি.
যা কম্মনিরপেক্খং ক্রিযং ৰদতি, সা অকম্মিকা নাম. ভৰতি, হোতি, তিট্ঠতি, সেতি ইচ্চাদি.
সকম্মিকা চ এককম্মিক, দ্ৰিকম্মিকৰসেন দুৰিধা.
তত্থ যা এককম্মাপেক্খং ক্রিযং ৰদতি, সা এককম্মিকা নাম. গামং গচ্ছতি, ওদনং পচতি ইচ্চাদি.
যা পধানা’পধানৰসেন কম্মদ্ৰযাপেক্খং ক্রিযং ৰদতি, সা দ্ৰিকম্মিকা নাম.
সা চ ন্যাদি, দুহাদিৰসেন দুৰিধা.
তত্থ যা ধাতু পাপনত্থা হোতি, সা ন্যাদি নাম. অজং গামং নেতি, ভারং গামং ৰহতি, সাখং গামং আকড্ঢতি.
সেসা দ্ৰিকম্মিকা দুহাদি নাম. গাৰিং খীরং দুহতি, ব্রাহ্মণং কম্বলং যাচতি, দাযকং ভিক্খং ভিক্খতি, গোণং ৰজং রুন্ধতি, ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি, সিস্সং ধম্মং অনুসাসতি, ভগৰা ভিক্খূ এতং [ৰচনং] অৰোচ, রাজা অমচ্চং ৰচনং ব্রৰীতি ইচ্চাদি.
তত্থ যদা কম্মস্মিং রূপং সিজ্ঝতি, তদা ৰিভত্তি, পচ্চযা ন্যাদিম্হি পধানকম্মং ৰদন্তি, দুহাদিম্হি অপধানকম্মং, সব্বধাতূসু কারিতযোগে কারিতকম্মন্তি, সব্বঞ্চেতং ধাতূনং পকতিঅত্থৰসেন ৰুত্তং, অনেকত্থত্তা পন ধাতূনং অত্থন্তরৰচনে ৰা নানুপসগ্গযোগে ৰা অকম্মিকাপি সকম্মিকা হোন্তি, সকম্মিকাপি অকম্মিকা হোন্তি.
অত্থন্তরৰচনে তাৰ –
ৰিদ – সত্তাযং, ধম্মো ৰিজ্জতি, সংৰিজ্জতি.
ৰিদ – ঞাণে, ধম্মং ৰিদতি.
ৰিদ – লাভে, ধনং ৰিন্দতি.
ৰিদ – অনুভৰনে, সুখং ৰেদেতি, ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি [ম. নি. ৩.৩০৩].
ৰিদ – আরোচনে, ৰেদযামহং ভন্তে ৰেদযতীতি মং ধারেতু [চূল়ৰ. অট্ঠ. ১০২], কারণং নিৰেদেতি, ধম্মং পটিৰেদেতি ইচ্চাদি.
নানুপসগ্গযোগে –
পদ-গতিযং, মগ্গং পজ্জতি, পটিপজ্জতি, মগ্গো উপ্পজ্জতি, নিপজ্জতি, সম্পজ্জতি, ভোগো ভৰতি, সম্ভৰতি, ভোগং অনুভৰতি, তণ্হং অভিভৰতি, পরিভৰতি, অধিভৰতি, অরঞ্ঞং অভিসম্ভৰতি, অজ্ঝোগাহতীতি অত্থো. গচ্ছন্তং মগ্গে অভিসম্ভৰতি, সম্পাপুণাতীতি অত্থো ইচ্চাদি.
পদানং ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা ৰা অত্থসম্পত্তিযা ৰা উপকারকা ৰিভত্তি, পচ্চযা পচ্চযা নাম.
তত্থ ৰিভত্তিযো ত্যাদি, ত্ৰাদিইচ্চাদিনা অট্ঠৰিধা ভৰন্তি, সরূপতো ছন্নৰুতিৰিধা.
তত্থ পুব্বছক্কভূতানি অট্ঠচত্তালীসরূপানি পরস্সপদানি নাম. পরছক্কভূতানি অট্ঠচত্তালীসরূপানি অত্তনোপদানি নাম.
তত্থ পরহিতপটিসংযুত্তেসু ঠানেসু পৰত্তিবহুলানি পদানি পরস্সপদানি নাম. অত্তহিতপটিসংযুত্তেসু পৰত্তিবহুলানি অত্তনোপদানি নামাতি একে.
পরো ৰুচ্চতি কত্তা সব্বক্রিযাসাধারণত্তা, অত্তা ৰুচ্চতি কম্মং সকসকক্রিযাসাধারণত্তা, পরস্স অভিধাযকানি পদানি পরস্সপদানি, অত্তনো অভিধাযকানি পদানি অত্তনোপদানীতি অঞ্ঞে.
অত্তা ৰুচ্চতি পদত্থানং সরীরভূতা ক্রিযা, কত্তুনা পন সাধ্যট্ঠেন ক্রিযরূপানি ভাৰ, কম্মানিপি অত্তাতি ৰুচ্চন্তি. সাধকট্ঠেন তেহি পরভূতো কত্তা পরো নামাতি অপরে.
অত্তা ৰুচ্চতি অম্হত্থো, পরো ৰুচ্চতি তুম্হ, নামত্থো, পুব্বছক্কানি পরবহুলত্তা পরস্সপদানি নাম, পরছক্কানি পন রূল়্হীৰসেন অত্তনোপদানি নামাতিপি ৰদন্তি. ইদং ন যুজ্জতি পরছক্কেসু তব্বহুলমত্তস্সাপি অসিদ্ধত্তা. পাল়িভাসং পন পত্ৰা দ্ৰিন্নং ছক্কানং অত্তহিত, পরহিতেসু ৰা তীসু কারকেসু ৰা পৰত্তিনানাত্তং ন দিস্সতিযেৰ, তস্মা ইমস্মিং গন্থে তং নামদ্ৰযং ন গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
পচ্চযা পন চতুব্বিধা ৰিকরণ, কিচ্চ, কারিত, ধাতুপচ্চযৰসেন.
তত্থ যে ধাতুসিদ্ধানি ত্যাদিপদানি তব্বাদিপদানি চ গণৰিভাগৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসরূপানি করোন্তি, তে ৰিকরণপচ্চযা নাম, ল, য, ণোইচ্চাদযো.
ভাৰ, কম্মৰিসযো ক্যো কিচ্চপচ্চযো নাম.
পরেসং আণাপনসঙ্খাতে পযোজকব্যাপারে পৰত্তা ণি, ণাপিপচ্চযা কারিতপচ্চযা নাম.
ৰিসুং তংতংক্রিযৰাচীভাৰেন ধাতুরূপা খ, ছ, সইচ্চাদিকা পচ্চযা ধাতুপচ্চযা নাম.
‘‘কাল, কারক, পুরিস, সঙ্খ্যাভেদদীপক’’ন্তি এত্থ অতীত, পচ্চুপ্পন্না’নাগত, কালৰিমুত্তৰসেন কালভেদো চতুব্বিধো.
তত্থ হিয্যত্তনী, অজ্জত্তনী [অজ্জতনী (বহূসু)], পরোক্খাতি ইমা তিস্সো ৰিভত্তিযো অতীতে কালে ৰত্তন্তি.
ৰত্তমানা, পঞ্চমীতি দ্ৰে পচ্চুপ্পন্নে.
একা ভৰিস্সন্তী অনাগতে.
সত্তমী, কালাতিপত্তীতি দ্ৰে কালৰিমুত্তে ৰত্তন্তি, অযং কির পোরাণিকো ৰিভত্তীনং কমো, সো চ পাল়িযা সমেতিযেৰ.
‘‘সব্বে সদ্ধম্মগরুনো, ৰিহংসু ৰিহরন্তি চ.
অথোপি ৰিহরিস্সন্তি, এসা বুদ্ধান ধম্মতা’’তি [অ. নি. ৪.২১] চ –
‘‘অব্ভতীতা চ যে বুদ্ধা, ৰত্তমানা অনাগতা’’তি চ [অপ. থের ১.১.৫৮৮] পাল়ী. ইমস্মিং কমে পঞ্চমী, সত্তমীতি নামদ্ৰযম্পি অন্ৰত্থৰসেন সিদ্ধং ভৰতি. পচ্ছা পন গরুনো ৰত্তিচ্ছাৰসেন ৰিভত্তীনং নানাকমং করোন্তি.
কত্তু, কম্ম, ভাৰা পন কারকভেদো নাম. তত্থ ভাৰো দুৰিধো সাধ্য, সাধনৰসেন ৰিসেসন, ৰিসেস্যৰসেন চ. তত্থ ধাত্ৰত্থক্রিযা সাধ্যভাৰো নাম. পচ্চযত্থক্রিযা সাধনভাৰো নাম.
তেসু সাধ্যভাৰো নানাধাতূনং ৰসেন নানাৰিধো হোতি. সাধনভাৰো নানাধাত্ৰত্থানং পৰত্তাকারসঙ্খাতেন একট্ঠেন একোৰ হোতি. সো পন যথা জাতি নাম অনুপ্পন্নপক্খে ঠিতে সঙ্খতধম্মে উপ্পাদেন্তী ৰিয খাযতি, তথা ৰোহারৰিসযমত্তে ঠিতে সব্বধাত্ৰত্থে পাতুভোন্তে করোন্তো ৰিয খাযতি, তস্মা সো সাধনন্তি চ কারকন্তি চ ৰুচ্চতি. যথা চ জাতিৰসেন উপ্পন্না সঙ্খতধম্মা ‘‘চিন্তনং জাতং, ফুসনং জাত’’ মিচ্চাদিনা একন্তমেৰ জাতিং ৰিসেসেন্তি, তথা পচ্চযত্থৰসেন পাতুভোন্তা নানাধাত্ৰত্থাপি ‘‘ভুয্যতে, গম্যতে, পচ্চতে, ভৰনং, গমনং, পচন’’ মিচ্চাদিনা একন্তমেৰ পচ্চযত্থং ৰিসেসেন্তি. ৰত্তিচ্ছাৰসেন পন ভাৰসাধনপদেসু ধাত্ৰত্থ, পচ্চযত্থানং অভেদোপি ৰত্তুং যুজ্জতিযেৰ. ইধ পন দ্ৰীসু ভাৰেসু সাধনভাৰো অধিপ্পেতোতি.
পঠম, মজ্ঝিমু’ত্তমপুরিসা পুরিসভেদো. ‘পুরিসো’তি চ ‘‘যংকিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা’’তি [ম. নি. ৩.১] এত্থ অত্তা এৰ ৰুচ্চতি, সো চ অত্তা ‘‘সো করোতি, সো পটিসংৰেদেতী’’তি [অ. নি. ৬.৪৩; ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮০] এত্থ কারকোতি ৰুচ্চতি. ইতি ‘পুরিসো’তি কারকো এৰ.
সো চ তিৰিধো নামত্থো, তুম্হত্থো, অম্হত্থো চাতি. তত্থ অত্তনো অজ্ঝত্তসন্তানভূতত্তা অম্হত্থো উত্তমপুরিসো নাম, সেসা পন কমেন পঠমপুরিসো, মজ্ঝিমপুরিসোতি ৰুচ্চন্তি. ৰিভত্তিযো পন তদ্দীপকত্তা পঠমপুরিসাদিনামং লভন্তি. ইদঞ্চ নামং কারকভেদে অন্তোগধমেৰাতি কত্ৰা ইমস্মিং গন্থে ন গহিতন্তি.
সঙ্খ্যাভেদো দুৰিধো একত্ত, বহুত্তৰসেন.
‘লিঙ্গভেদরহিত’ন্তি ‘‘পুরিসো গচ্ছতি, ইত্থী গচ্ছতি, কুলং গচ্ছতি’’ ইচ্চাদীসু ‘পুরিসো’ইচ্চাদীনং অভিধেয্যপদানং লিঙ্গানুগতো রূপভেদো আখ্যাতপদে নত্থি.
‘ক্রিযাপধানৰাচক’ন্তি এত্থ ক্রিযং এৰ পধানতো অভিধাতি, ন নামপদং ৰিয দব্বং পধানতো অভিধাতীতি অধিপ্পাযো.
তত্থ ক্রিযা নাম ধাত্ৰত্থভাৰো ৰুচ্চতি, সা চ কালৰসেন অতীতক্রিযা, পচ্চুপ্পন্নক্রিযা, অনাগতক্রিযা, কালৰিমুত্তক্রিযাতি চতুব্বিধা হোতি.
আণত্তিক্রিযা, আসিট্ঠক্রিযা, অনুমতিক্রিযা, পরিকপ্পক্রিযা, অরহ, সক্ক, ৰিধি, নিমন্তনা’মন্তনাদিক্রিযাতি বহুৰিধো ক্রিযাভেদোতি.
ভূ-সত্তাযং, সন্তস্স ভাৰো সত্তা, তস্সং সত্তাযং, ভূধাতু সত্তাযমত্থে ৰত্ততে, সব্বপদত্থানং সদ্দ, বুদ্ধিৰিসযভাৰেন ৰিজ্জমানভাৰে ৰত্ততেত্যত্থো.
৫৬১. ক্রিযত্থা [ক. ৪৩২, ৪৫৫; রূ. ৩৬২, ৫৩০; নী. ৯০৫, ৯৩৬; পা. ৩.১.৯১].
অধিকারসুত্তমিদং, ক্রিযত্থা পরং ৰিভত্তি, পচ্চযা ভৰন্তীতি অত্থো. ক্রিযা অত্থো যস্সাতি ক্রিযত্থো. পকতিধাতু, ৰিকতিধাতু, নামধাতুৰসেন তিৰিধো ধাতু, কারিতপচ্চযন্তরূপম্পি ৰিকতিধাতুম্হি সঙ্গয্হতি.
৫৬২. ৰত্তমানেতি অন্তি সি থ মি ম তে অন্তে সে ৰ্হে এ ম্হে [ক. ৪১৪; রূ. ৪২৮; নী. ৮৭২; চং. ১.২.৮২; পা. ৩.২.১২৩].
আরভিত্ৰা নিট্ঠং অনুপগতো ভাৰো ৰত্তমানো নাম, তংসম্বন্ধীকালোপি তদূপচারেন ৰত্তমানোতি ৰুচ্চতি. ৰত্তমানে কালে ক্রিযত্থা পরং ত্যাদিৰিভত্তিযো ভৰন্তি. অযঞ্চ ৰিভত্তি ত্যাদীতি চ ৰত্তমানকালৰিসযত্তা ৰত্তমানাতি চ সিজ্ঝতি.
৫৬৩. পুব্বাপরছক্কানমেকানেকেসু তুম্হম্হসেসেসু দ্ৰে দ্ৰে মজ্ঝিমুত্তমপঠমা [ক. ৪০৮; রূ. ৪৩১; নী. ৮৬৭].
তুম্হনামং, অম্হনামং, তদুভযতো সেসনামন্তি তীসু নামেসু পযুজ্জমানেসু ৰা গম্যমানেসু ৰা একস্মিং ৰা অনেকেসু ৰা অত্থেসু পুব্বছক্ক, পরছক্কানং দ্ৰে দ্ৰে মজ্ঝিম, উত্তম, পঠমা ৰিভত্তিযো ভৰন্তি. ‘‘উত্তমন্তি উত্তরং অন্তিম’’ন্তি চূল়মোগ্গল্লানে ৰুত্তং.
এত্থ চ ৰিভত্তিৰিধানমুখেন তংতংসঞ্ঞাৰিধানম্পি সিদ্ধং হোতি.
কথং?তি, অন্তি, সি, থ, মি, ম ইতি পুব্বছক্কং নাম.
তে, অন্তে, সে, ৰ্হে, এ, ম্হে ইতি পরছক্কং নাম.
পুব্বছক্কে চ-তি, অন্তিদ্ৰযং পঠমদুকং নাম, সি, থদ্ৰযং মজ্ঝিমদুকং নাম, মি, মদ্ৰযং উত্তমদুকং নাম. এৰং পরছক্কে.
তত্থ তুল্যাধিকরণভূতে সেসনামে পযুজ্জমানে ৰা গম্যমানে ৰা পঠমদুকং ভৰতি. তথা তুম্হনামে মজ্ঝিমদুকং, অম্হনামে উত্তমদুকং. দুকেসু চ একস্মিং অত্থে ৰত্তব্বে একৰচনং, বহুম্হি ৰত্তব্বে বহুৰচনং.
এত্থ চ নামানং অত্থনিস্সিতা কত্ৰত্থ, কম্মত্থা ইধ নামত্থাতি ৰুচ্চন্তি. কত্তু, কম্মসঙ্খাতে যস্মিং নামত্থে ত্যাদিৰিভত্তিযো ভৰন্তি, সো নামত্থো ত্যাদিৰাচকানং এৰ ৰাচ্চভূতো ৰুত্তত্থো নাম হোতি, ন স্যাদিৰিভত্তীনং.
ৰুত্তকত্তু, কম্মাধিট্ঠানস্স চ লিঙ্গত্থস্স ৰাচকং নামপদং অভিধেয্যপদং নাম, এতদেৰ তুল্যাধিকরণপদন্তি চ ৰুচ্চতি.
অমাদযো চ অত্থৰাচকৰিভত্তিযো এতস্মিং ওকাসং ন লভন্তি, লিঙ্গত্থমত্তজোতিকা পঠমাৰিভত্তি এৰ ওকাসং লভতি. এৰরূপানি তুল্যাধিকরণভূতানি অভিধেয্যপদানি সন্ধায সুত্তে ‘তুম্হম্হসেসেসূ’তি ৰুত্তং.
ইদঞ্চ সুত্তং সুদ্ধেহি তুম্হ’ম্হ, সেসনামেহি যুত্তৰাক্যে চ মিস্সকেহি যুত্তৰাক্যে চাতি দ্ৰীসু দ্ৰীসু ৰাক্যেসু ৰেদিতব্বং.
তত্থ সুদ্ধেহি যুত্তে পচ্চেকং দুকানি ৰত্তন্তি. যথা? সো গচ্ছতি, তে গচ্ছন্তি, ত্ৰং গচ্ছসি, তুম্হে গচ্ছথ, অহং গচ্ছামি, মযং গচ্ছামাতি.
তথা সুদ্ধদ্ৰন্দেপি. যথা? সো চ সো চ গচ্ছতি, গচ্ছন্তি ৰা. তে চ তে চ গচ্ছন্তি, সো চ তে চ গচ্ছন্তি, ত্ৰঞ্চ ত্ৰঞ্চ গচ্ছসি, গচ্ছথ ৰা. তুম্হে চ তুম্হে চ গচ্ছথ, ত্ৰঞ্চ তুম্হে চ গচ্ছথাতি.
মিস্সকেহি যুত্তে দ্ৰন্দৰাক্যে পন ‘ৰিপ্পটিসেধে’তি সঙ্কেতত্তা পরদুকানি এৰ ওকাসং লভন্তি, তেসু চ বহুৰচনানি এৰ. যথা? সো চ ত্ৰঞ্চ গচ্ছথ, সো চ অহঞ্চ গচ্ছাম, ত্ৰঞ্চ অহঞ্চ গচ্ছাম, সো চ ত্ৰঞ্চ অহঞ্চ গচ্ছাম. একৰচনচতুক্কং.
তে চ তুম্হে চ গচ্ছথ, তে চ মযঞ্চ গচ্ছাম, তুম্হে চ মযঞ্চ গচ্ছাম, তে চ তুম্হে চ মযঞ্চ গচ্ছাম. বহুৰচনচতুক্কং.
সো চ তুম্হে চ গচ্ছথ, সো চ মযঞ্চ গচ্ছাম, ত্ৰঞ্চ মযঞ্চ গচ্ছাম, সো চ ত্ৰঞ্চ মযঞ্চ গচ্ছাম. একৰচনমূলচতুক্কং.
তে চ ত্ৰঞ্চ গচ্ছথ, তে চ অহঞ্চ গচ্ছাম, তুম্হে চ অহঞ্চ গচ্ছাম, তে চ তুম্হে চ অহঞ্চ গচ্ছাম. বহুৰচনমূলচতুক্কং.
অপি চ ত্ৰঞ্চ সো চ গচ্ছথ, অহঞ্চ সো চ গচ্ছাম, ত্ৰঞ্চ অহঞ্চ সো চ গচ্ছাম, তুম্হে চ সো চ গচ্ছথ, মযঞ্চ সো চ গচ্ছাম, ত্ৰঞ্চ তে চ গচ্ছথ, অহঞ্চ তে চ গচ্ছামইচ্চাদীনিপি চতুক্কানি ৰেদিতব্বানি.
অত্রিমা পাল়ী – তুৰঞ্চ পুত্তো সুণিসা চ নত্তা, সম্মোদমানা ঘরমাৰসেথ [জা. ১.৮.৭]. অহঞ্চ পুত্তো সুণিসা চ নত্তা, সম্মোদমানা ঘরমাৰসেম [জা. ১.৮.৭].
অহঞ্চ দানি আযস্মা চ সারিপুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সাম [ম. নি. ২.১৬০].
অহঞ্চ ইমে চ ভিক্খূ সমাধিনা নিসীদিম্হা.
অহঞ্চ ভরিযা চ দানপতী অহুম্হা [জা. ২.২২.১৫৯৩].
অহঞ্চ সামিকো চ দানপতী অহুম্হা [জা. ২.২২.১৬১৭] ইচ্চাদি.
যং পন ‘‘সো চ গচ্ছতি, ত্ৰঞ্চ গচ্ছসী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তুম্হে গচ্ছথা’’তি ৰা ‘‘সো চ গচ্ছতি, অহঞ্চ গচ্ছামী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘মযং গচ্ছামা’’তি ৰা ৰচনং, তং পকতিবহুৰচনমেৰ, ন পরোপুরিসবহুৰচনং.
যঞ্চ কচ্চাযনে – ‘‘সব্বেসমেকাভিধানে পরো পুরিসো’’তি [নী. ২১৬ পিট্ঠে] সুত্তং, তত্থপি সব্বেসং দ্ৰিন্নং ৰা তিণ্ণং ৰা মিস্সকভূতানং নাম, তুম্হ’ম্হানং একতো অভিধানে মিস্সকদ্ৰন্দৰাক্যে পরো পুরিসো যোজেতব্বোতি অত্থো ন ন সম্ভৰতীতি.
৫৬৪. কত্তরি লো [ক. ৪৫৫; রূ. ৪৩৩; নী. ৯২৫].
অপরোক্খেসু মান, ন্ত, ত্যাদীসু পরেসু ক্রিযত্থা পরং কত্তরি লানুবন্ধো অপচ্চযো হোতি. লানুবন্ধো ‘ঊলস্সে’তি সুত্তে ৰিসেসনত্থো.
এতেন যত্থ মান, ন্ত, ত্যাদযো কত্তরি ৰত্তন্তি, তত্থ অযং লপচ্চযোতি লপচ্চযেন তেসং কত্তুৰাচকভাৰং ঞাপেতি, এস নযো ‘‘ক্যো ভাৰকম্মেসু…’’ ইচ্চাদীসুপি.
এত্থ চ ৰিকরণপচ্চযা নাম ব্যঞ্জনপূরণা এৰ হোন্তি, ন অত্থপূরণা, তস্মা যস্মিং পযোগে তেহি ৰিনা পদরূপং ন সিজ্ঝতি, তত্থেৰ তে ৰত্তন্তি. যত্থ সিজ্ঝতি, তত্থ ন ৰত্তন্তি, অযম্পি লপচ্চযো ধাতুতো পরং ৰিভত্তিসরে ৰা আগমসরে ৰা অসন্তে ৰত্ততি, সন্তে পন ‘‘পচামি, পচাম, পচাহি, গমেতি, গমেন্তি, ৰজ্জেতি, ৰজ্জেন্তি’’-ইচ্চাদীসু কারিযন্তরত্থায ৰত্ততি. যত্থ চ পচ্চযানং লোপো ৰিহিতো, তত্থ গণন্তর, রূপন্তরপ্পসঙ্গপটিসিদ্ধায ৰত্ততি, অঞ্ঞত্থ ন ৰত্ততি.
৫৬৫. যুৰণ্ণানমেও পচ্চযে [ক. ৪৮৫; রূ. ৪৩৪; নী. ৯৭৫; চং. ১.১.৮২; পা. ৩.১.৬০].
ৰিভত্তি, পচ্চযা পচ্চযো নাম. ই, কী, খি, চি, জি ইচ্চাদযো ইৰণ্ণা নাম. চু, জু, ভূ, হূ ইচ্চাদযো উৰণ্ণা নাম. পচ্চযে পরে একক্খরধাত্ৰন্তানং ইৰণ্ণু’ৰণ্ণানং কমেন এ, ওৰুদ্ধিযো হোন্তি. ‘পরো ক্ৰচী’তি পরসরলোপো.
সংপুব্বো-সম্ভোতি, সম্ভোন্তি, সম্ভোসি, সম্ভোথ, সম্ভোমি, সম্ভোম.
অনুপুব্বো-অনুভৰনে, সো ভোগং অনুভোতি, তে ভোগং অনুভোন্তি, ত্ৰং ভোগং অনুভোসি, তুম্হে ভোগং অনুভোথ, অহং ভোগং অনুভোমি, মযং ভোগং অনুভোম.
তত্থ যথা ‘‘নীলো পটো’’তি এত্থ নীলসদ্দস্স অত্থো দুৰিধো ৰাচ্চত্থো, অভিধেয্যত্থোতি.
তত্থ গুণসঙ্খাতো সকত্থো ৰাচ্চত্থো নাম.
গুণনিস্সযো দব্বত্থো অভিধেয্যত্থো নাম.
নীলসদ্দো পন ৰচ্চাত্থমেৰ উজুং ৰদতি, নীলসদ্দমত্তং সুণন্তো নীলগুণমেৰ উজুং জানাতি, তস্মা ‘‘পটো’’ ইতি পদন্তরেন নীলসদ্দস্স অভিধেয্যত্থো আচিক্খীযতি.
তথা ‘‘অনুভোতী’’তি এত্থ তিসদ্দস্স অত্থো দুৰিধো ৰাচ্চত্থো, অভিধেয্যত্থোতি.
তত্থ কত্তুসত্তিসঙ্খাতো সকত্থো ৰাচ্চত্থো নাম.
সত্তিনিস্সযো লিঙ্গত্থো অভিধেয্যত্থো নাম.
তিসদ্দো পন ৰাচ্চত্থমেৰ উজুং ৰদতি, ন অভিধেয্যত্থং. ‘‘অনুভোতী’’তি সুণন্তোসাধ্যক্রিযাসহিতং কত্তারমেৰ উজুং জানাতি, ন কিঞ্চি দব্বন্তি অত্থো. তস্মা ‘‘সো’’ ইতি পদন্তরেন তিসদ্দস্স অভিধেয্যত্থো আচিক্খীযতি, ৰাচ্চত্থস্স পন তিসদ্দেনেৰ উজুং ৰুত্তত্তা ততিযাৰিভত্তিযা পুন আচিক্খিতব্বকিচ্চং নত্থি, লিঙ্গত্থজোতনত্থং অভিধেয্যপদে পঠমাৰিভত্তি এৰ পৰত্ততীতি. এস নযো সব্বত্থ.
৫৬৬. এওনমযৰা সরে [ক. ৫১৩, ৫১৪; রূ. ৪৩৫, ৪৯১; নী. ১০২৭, ১০২৮].
সরে পরে এ, ওনং কমেন অয, অৰা হোন্তি. য, ৰেসু অ-কারো উচ্চারণত্থো.
ভৰতি, ভৰন্তি, ভৰসি, ভৰথ.
৫৬৭. হিমিমেস্ৰস্স [ক. ৪৭৮; রূ. ৪৩৮; নী. ৯৫৯].
হি, মি, মেসু পরেসু অ-কারস্স দীঘো হোতি.
ভৰামি, ভৰাম.
পরছক্কে – ভৰতে, ভৰন্তে, ভৰসে, ভৰৰ্হে, ভৰে, ভৰম্হে.
পপুব্বো ভূ-পৰত্তিযং, নদী পভৰতি.
অধ্যা’ভি, পরিপুব্বো হিংসাযং, অধিভৰতি, অভিভৰতি, পরিভৰতি.
ৰিপুব্বো ৰিনাসে, পাকটে, সোভণে চ, ৰিভৰতি.
পরাপুব্বো পরাজযে, পরাভৰতি.
অভি, সংপুব্বো পত্তিযং, অজ্ঝোগাহে চ, অভিসম্ভৰতি, তথা পাতুব্ভৰতি, আৰিভৰতি ইচ্চাদি.
ইতি সুদ্ধকত্তুরূপং.
সুদ্ধভাৰকম্মরূপ
৫৬৮. ক্যো ভাৰকম্মেস্ৰপরোক্খেসু মান ন্ত ত্যাদীসু [ক. ৪৪০; রূ. ৪৪৫; নী. ৯২০; চং. ১.১.৮০; পা. ৩.১.৬৭].
পরোক্খাৰজ্জিতেসু মান, ন্তপচ্চযেসু ত্যাদীসু চ পরেসু ক্রিযত্থা ভাৰস্মিং কম্মনি চ কানুবন্ধো যপচ্চযো হোতি, বহুলাধিকারা ক্ৰচি কত্তরি চ.
রূপং ৰিভুয্যতি, সো পহীযিস্সতি [সং. নি. ১.২৪৯], ভত্তং পচ্চতি, গিম্হে উদকং ছিজ্জতি, কুসূলো ভিজ্জতি.
৫৬৯. ন তে কানুবন্ধনাগমেসু.
কানুবন্ধে নাগমে চ ইৰণ্ণু’ৰণ্ণানং অস্স চ তে এ, ও,-আ ন হোন্তীতি ক্যম্হি ৰুদ্ধি নত্থি.
কম্মে-তেন পুরিসেন ভোগো অনুভূযতি, তেন ভোগা অনুভূযন্তি, তেন ত্ৰং অনুভূযসি, তেন তুম্হে অনুভূযথ, তেন অহং অনুভূযামি, তেন মযং অনুভূযাম. যস্স দ্ৰিত্তং রস্সত্তঞ্চ, অনুভুয্যতি, অনুভুয্যন্তি.
তত্থ ‘‘অনুভূযতী’’তি এত্থ ক্যপচ্চযসহিতস্স তিসদ্দস্স অত্থো দুৰিধো ৰাচ্চত্থো, অভিধেয্যত্থোতি.
তত্থ কম্মসত্তিসঙ্খাতো সকত্থো ৰাচ্চত্থো নাম.
সত্তিনিস্সযো লিঙ্গত্থো অভিধেয্যত্থো নাম.
তিসদ্দো পন ক্যপচ্চযসহিতো ৰাচ্চত্থমেৰ উজুং ৰদতি, ন অভিধেয্যত্থং. ‘‘অনুভূযতী’’তি সুণন্তো সাধ্যক্রিযাসহিতং কম্মসত্তিং এৰ উজুং জানাতি, ন কিঞ্চি দব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. সেসং পুব্বে ৰুত্তনযমেৰ.
অনুভূযতে, অনুভুয্যতে, অনুভূযন্তে, অনুভুয্যন্তে, অনুভূযসে, অনুভূযৰ্হে, অনুভূযে, অনুভুয্যে, অনুভূযম্হে, অনুভুয্যম্হে.
৫৭০. গরুপুব্বা রস্সা রে ন্তেন্তীনং [ক. ৫১৭; রূ. ৪৮৮; নী. ১১০৫; ‘গুরু…’ (বহূসু)].
গরুপুব্বম্হা রস্সতো ন্তে, ন্তীনং রেআদেসো হোতি.
জাযরে, জাযন্তি, জাযরে, জাযন্তে, গচ্ছরে, গচ্ছন্তি, গচ্ছরে, গচ্ছন্তে, গমিস্সরে, গমিস্সন্তি, গমিস্সরে, গমিস্সন্তে.
গরুপুব্বাতি কিং? পচন্তি, পচন্তে.
রস্সাতি কিং? পাচেন্তি, পাচন্তে.
এত্থ চ সুত্তৰিভাগেন ‘‘সব্বং হিদং ভঞ্জরে কালপরিযাযং [জা. ১.১৫.৩৭০], মুঞ্চরে বন্ধনস্মা [জা. ২.২২.১৬৪৮], জীৰরে’ ৰাপি সুস্সতী’’তি [জা. ২.২২.৮৪০] এতানি পাল়িপদানি সিজ্ঝন্তি.
তত্থ ‘ভঞ্জরে’তি ভিজ্জতি, ‘মুঞ্চরে’তি মুঞ্চন্তু, ‘জীৰরে’ ৰাপী’তি জীৰন্তো’ৰাপি. অনুভূযরে, অনুভূযন্তি, অনুভূযরে, অনুভূযন্তে.
ভাৰো নাম ভৰন, গমনাদিকো ক্রিযাকারো, সো ধাতুনা এৰ তুল্যাধিকরণভাৰেন ৰিসেসীযতি, ন নামপদেন, তস্মা তত্থ তুম্হ’ম্হ, সেসনামৰসেন ত্যাদিদুকৰিসেসযোগো নাম নত্থি, পঠমদুকমেৰ তত্থ ভৰতি, দব্বস্সেৰ চ তস্স অব্যত্তসরূপত্তা সঙ্খ্যাভেদোপি নত্থি, একৰচনমেৰ ভৰতি.
তেন ভোগং অনুভূযতি, অনুভুয্যতি, অনুভূযতে, অনুভুয্যতে, অনুভৰনং হোতীতি অত্থো.
ইতি সুদ্ধভাৰকম্মরূপানি.
হেতুকত্তুরূপ
৫৭১. পযোজকব্যাপারে ণাপি চ [ক. ৪৩৮; রূ. ৫৪০; নী. ৯১৪].
যো সুদ্ধকত্তারং পযোজেতি, তস্স পযোজকস্স কত্তুনো ব্যাপারে ক্রিযত্থা ণি চ ণাপি চ হোন্তি. ণানুবন্ধা ৰুদ্ধুত্থা.
তেসু চ আকারন্ততো [‘অতো’ (মোগ.)] ণাপিযেৰ হোতি, দাপেতি, দাপযতি.
উৰণ্ণন্ততো ণিযেৰ, সাৰেতি, সাৰযতি.
সেসতো দ্ৰেপি, পাচেতি, পাচযতি, পাচাপেতি, পাচাপযতি.
পযোজকব্যাপারোপি ক্রিযা এৰাতি তদত্থৰাচীহি ণি,-ণাপীহি পরং ৰিভত্তি, পচ্চযা ভৰন্তি, ধাত্ৰন্তস্স চ ণি, ণাপীনঞ্চ ৰুদ্ধি.
সো মগ্গং ভাৰেতি, তে মগ্গং ভাৰেন্তি, ত্ৰং মগ্গং ভাৰেসি, তুম্হে মগ্গং ভাৰেথ, অহং মগ্গং ভাৰেমি, মযং মগ্গং ভাৰেম.
৫৭২. আযাৰা ণানুবন্ধে [ক. ৫১৫; রূ. ৫৪১; নী. ১০২৯].
এ, ওনং কমেন আয, আৰা হোন্তি সরাদো ণানুবন্ধে পচ্চযে পরে, সুত্তৰিভত্তিযা অণানুবন্ধেপি আযা’ৰা হোন্তি.
গে-সদ্দে, গাযতি, গাযন্তি.
অপপুব্বো চে-পূজাযং, অপচাযতি, অপচাযন্তি.
ঝে-চিন্তাযং, ঝাযতি, ঝাযন্তি, উজ্ঝাযতি, নিজ্ঝাযতি ইচ্চাদি.
৫৭৩. ণিণাপ্যাপীহি চ [‘‘…ৰা’’ (বহূসু)].
ণি, ণাপি, আপীহি চ কত্তরি লো হোতি ৰা.