৪. সমাসকণ্ড

অথ যুত্তত্থানং স্যাদ্যন্তপদানং একত্থীভাৰো ৰুচ্চতে. একত্থীভাৰোতি চ ইধ সমাসো ৰুচ্চতি. সো চ সমাসো ছব্বিধো অব্যযীভাৰো, তপ্পুরিসো, কম্মধারযো, দিগু, বহুব্বীহি, দ্ৰন্দোতি.

অব্যযীভাৰসমাস

তত্থ অব্যযীভাৰো পঠমং ৰুচ্চতে. ব্যযো ৰুচ্চতি ৰিকারো, নত্থি ব্যযো এতস্সাতি অব্যযো, অব্যযো হুত্ৰা ভৰতীতি অব্যযীভাৰো, নানালিঙ্গ, ৰিভত্তি, ৰচনেসু রূপৰিকাররহিতো হুত্ৰা ভৰতীতি অত্থো, সব্বলিঙ্গ,-ৰিভত্তি, ৰচনেসুপি যেভুয্যেন একরূপেন পৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি.

অব্যযন্তি ৰা উপসগ্গনিপাতানং এৰ নামং, অযং পন পকতি অব্যযং ন হোতি, অসঙ্খ্যেহি সহ একত্থতাৰসেন অব্যযং হোতি, ইতি অনব্যযম্পি অব্যযং ভৰতীতি অব্যযীভাৰো.

৩৩১. স্যাদিস্যাদিনেকত্থং [ক. ৩১৬; রূ. ৩৩১; নী. ৬৭৫; চং. ২.২.১; পা. ২.১.৪].

অধিকারসুত্তমিদং. স্যাদি ৰুচ্চতি স্যাদ্যন্তপদং, ‘স্যাদিনা’তি স্যাদ্যন্তপদেন, একো অত্থো যস্স তং একত্থং, স্যাদিপদং স্যাদিপদেন সহ একত্থং হোতীতি অত্থো.

এত্থ চ ‘স্যাদী’তি ৰচনেন উপসগ্গ, নিপাতেহি সদ্ধিং সব্বানি নামিকপদানি নামপটিরূপকানি চ সঙ্গণ্হাতি, ত্যাদ্যন্তপদানি নিৰত্তেতি.

তত্থ নামপটিরূপকানি নাম ‘যেৰাৰনকধম্মা’ ইচ্চাদীনি. তথা সঞ্ঞাসদ্দভাৰং পত্তানি ‘‘অত্থিপচ্চযো, নত্থিপচ্চযো, অত্থিখীরা ব্রাহ্মণী, অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো, মক্খলিগোসালো’’ ইচ্চাদীসু ‘অত্থি’ ইচ্চাদীনি.

‘একত্থ’ন্তি এতেন দ্ৰন্দসমাসেপি পদানং এককত্তু, এককম্মাদিভাৰেন একত্থীভাৰো ৰুত্তো হোতীতি.

৩৩২. অসঙ্খ্যং ৰিভত্তিসম্পত্তিসমীপসাকল্যাভাৰযথাপচ্ছাযুগপদত্থে [ক. ৩১৯; রূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.২; পা. ২.১.৬].

‘অসঙ্খ্য’ন্তি উপসগ্গপদং নিপাতপদঞ্চ ৰুচ্চতি. তং দ্ৰযম্পি হি একত্ত, বহুত্তসঙ্খ্যং পটিচ্চ রূপৰিকাররহিতত্তা ‘অসঙ্খ্য’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰিভত্যত্থে, সম্পত্যত্থে, সমীপত্থে, সাকল্যত্থে, অভাৰত্থে, যথাত্থে, পচ্ছাত্থে, যুগপদত্থে পৰত্তং অসঙ্খ্যং নাম স্যাদিপদং অঞ্ঞেন স্যাদিপদেন সহ একত্থং হোতি. অযঞ্চ সমাসো অন্ৰত্থৰসেন ‘অসঙ্খ্যো’তি চ ‘অব্যযীভাৰো’তি চ ৰুচ্চতি.

ৰিভত্যত্থে তাৰ –

অধিত্থি. এত্থ চ অধিতো সি, তস্স ‘অসঙ্খ্যেহি সব্বাস’ন্তি সুত্তেন লোপো, ইত্থিতো সু, ‘অধি ইত্থীসূ’তি ৰাক্যং, তস্স চ অত্থং কথেন্তেন নিচ্চসমাসত্তা অঞ্ঞপদেন ৰিগ্গহো কাতব্বো ‘‘ইত্থীসু পৰত্তা কথা’’তি ৰা ‘‘ইত্থীসু পৰত্তো ৰচনপথো’’তি ৰা ‘‘ইত্থীসু পৰত্তং ৰচন’’ন্তি ৰা, ততো পুরিমসুত্তেন একত্থসঞ্ঞা, ইমিনা সুত্তেন অসঙ্খ্যেকত্থসঞ্ঞা চ করিযতে, একত্থসঞ্ঞায পন কতায ৰাক্যত্থায পযুত্তানং ৰিভত্তীনং অত্থো একত্থপদেন ৰুত্তো হোতি, তদা ৰিভত্তিযো ৰুত্তত্থা নাম.

ইদানি ৰুত্তত্থানং অপ্পযোগারহত্তা লোপৰিধানমাহ.

৩৩৩. একত্থতাযং [ক. ৩১৬; রূ. ৩৩১; নী. ৬৭৫; চং. ২.১.৩৯; পা. ২.৪.৭১; ১.২.৪৫, ৪৬].

একো অত্থো যেসং তানি একত্থানি, ‘অত্থো’তি চেত্থ পদন্তরে কত্তু, কম্মাদিভাৰেন ৰিধেয্যো পধানত্থো এৰ ৰেদিতব্বো. তথা হি ‘রাজপুত্তো’তি এত্থ পুত্তসদ্দত্থো এৰ তথাৰিধেয্যো হোতি, ন রাজসদ্দত্থো, সব্বঞ্চ ৰচনৰাক্যং নাম ৰিধেয্যত্থেহি এৰ সিজ্ঝতি, নো অঞ্ঞথা, যস্মা চ ‘রাজপুত্তো’তি এতং পুত্তসদ্দত্থস্সেৰ নামং হোতি, ন রাজসদ্দত্থস্স, তস্মা একো পধানভূতো পুত্তসদ্দত্থো এৰ তেসং দ্ৰিন্নং সদ্দানং অত্থো নাম হোতি, ন রাজসদ্দত্থোতি, একত্থানং ভাৰো একত্থতা, একত্থীভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. সো তিৰিধো সমাসো, তদ্ধিতো, ধাতুপচ্চযন্তো চাতি. তিস্সং তিৰিধাযং একত্থতাযং সব্বাসং ৰুত্তত্থানং স্যাদিৰিভত্তীনং লোপো হোতীতি ইমিনা সুস্স লোপো. বহুলাধিকারত্তা পন অলুত্তসমাসোপি দিস্সতি.

৩৩৪. তং নপুংসকং [ক. ৩২০; রূ. ৩৩৫; নী. ৬৯৮; চং. ২.২.১৫; পা. ২.৪.১৮].

তং অসঙ্খ্যং নাম একত্থং নপুংসকং হোতীতি ইমিনা অধিত্থীসদ্দস্স নপুংসকভাৰং কত্ৰা ততো স্যাদ্যুপ্পত্তি.

৩৩৫. স্যাদীসু রস্সো [ক. ৩৪২; রূ. ৩৩৭; নী. ৭৩৪; চং. ২.২.৮৪; পা. ১.২.৪৭].

নপুংসকস্স একত্থস্স রস্সো হোতি স্যাদীসু ৰিভত্তীসূতি ইমিনা ঈকারস্স রস্সো.

৩৩৬. পুব্বস্মামাদিতো [ক. ৩৪৩; রূ. ৩৩৮; নী. ৩৭৫; চং. ২.১.৪০; পা. ১.১.৪১].

পুব্বঅমাদি নাম পুব্বপদত্থপধানভূতো অসঙ্খ্যসমাসো ৰুচ্চতি, ততো পরাসং সব্বাসং ৰিভত্তীনং লোপো হোতি, আদিসদ্দেন চেত্থ পঠমাৰিভত্তিপি গয্হতি. অথ ৰা অমাদি ৰুচ্চতি তপ্পুরিসো, ততো পুব্বং নাম অসঙ্খ্যসমাসো, ইতি অমাদিতো পুব্বভূতা অসঙ্খ্যেকত্থা পরাসং সব্বাসং ৰিভত্তীনং লোপো হোতীতি ইমিনা অধিত্থিসদ্দতো সব্বৰিভত্তীনং লোপো.

অধিত্থি তিট্ঠতি, ইত্থীসু পৰত্তা কথা তিট্ঠতীতি অত্থো. অধিত্থি তিট্ঠন্তি, ইত্থীসু পৰত্তা কথাযো তিট্ঠন্তীতি অত্থো. এস নযো সেসৰিভত্তীসু সেসৰচনেসু সেসলিঙ্গেসু চ. এৰং সব্বলিঙ্গেসু সব্বৰিভত্তীসু সব্বৰচনেসু চ একেনেৰ রূপেন তিট্ঠতি, তস্মা অযং সমাসো রূপৰিকাররহিতত্তা ‘অব্যযীভাৰো’তি ৰুচ্চতি.

এত্থ চ ৰিভত্যত্থো নাম ‘‘অধিত্থি, বহিগামং, উপরিগঙ্গ’’ মিচ্চাদীসু সম্পত্যাদীহি ৰিসেসত্থেহি রহিতো কেৰলো ৰিভত্তীনং অত্থো ৰুচ্চতি. ৰিগ্গহে পন ‘‘কথা, পৰত্তা’’ ইচ্চাদীনি সমাসসামত্থিযেন ৰিদিতানি অত্থপদানি নাম, অধিসদ্দস্স অত্থপদানীতিপি ৰদন্তি. এৰং অধিকুমারি, অধিৰধু, অধিজম্বুইচ্চাদি.

অত্তনি পৰত্তো ধম্মো, পৰত্তা ৰাধম্মাতি অত্থে ৰিভত্তীনং লোপে কতে অধিঅত্তসদ্দস্স নপুংসকভাৰং কত্ৰা ততো স্যাদ্যুপ্পত্তি, ‘পুব্বস্মামাদিতো’তি স্যাদীনং লোপে সম্পত্তে –

৩৩৭. নাতোমপঞ্চমিযা [ক. ৩৪১; রূ. ৩৩৬; নী. ৭৩৩; চং. ২.১.৪১; পা. ২.৪.৮৩; মু. ৪.৩.৩৭৪].

অকারন্তম্হা অসঙ্খ্যেকত্থা পরং সব্বাসং ৰিভত্তীনং লোপো ন হোতি, পঞ্চমীৰজ্জিতানং ৰিভত্তীনং অং হোতি.

অজ্ঝত্তং ধম্মো জাযতি, অজ্ঝত্তং ধম্মা জাযন্তি, অজ্ঝত্তং ধম্মং পস্সতি, অজ্ঝত্তং ধম্মে পস্সন্তি.

অপঞ্চমিযাতি কিং? অজ্ঝত্তা অপেতি, অজ্ঝত্তেহি অপেতি.

৩৩৮. ৰা ততিযাসত্তমীনং [ক. ৩৪১; রূ. ৩৩৬; নী. ৭৩৩; চং. ২.১.৪২; পা. ২.৪.৮৪; মু. ৪.৩.৩৭৫].

অকারন্তম্হা অসঙ্খ্যেকত্থা পরং ততিযা, সত্তমীনং ৰিকপ্পেন অং হোতি.

অজ্ঝত্তং ধম্মেন ৰত্ততি অজ্ঝত্তেন ৰা, অজ্ঝত্তং ধম্মেহি ৰত্ততি অজ্ঝত্তেহি ৰা, অজ্ঝত্তং ধম্মস্স দেতি, অজ্ঝত্তং ধম্মানং দেতি, অজ্ঝত্তা ধম্মা অপেতি, অজ্ঝত্তেহি ধম্মেহি অপেতি, অজ্ঝত্তং ধম্মস্স সন্তকং, অজ্ঝত্তং ধম্মানং সন্তকং, অজ্ঝত্তং ধম্মে তিট্ঠতি অজ্ঝত্তে ৰা, অজ্ঝত্তং ধম্মেসু তিট্ঠতি অজ্ঝত্তেসু ৰা. এত্থ চ ‘অজ্ঝত্তং ধম্মো’তি অজ্ঝত্তভূতো ধম্মো, ‘অজ্ঝত্তং ধম্মা’তি অজ্ঝত্তভূতা ধম্মা ইচ্চাদিনা অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্তানং অধিকিচ্চ পৰত্তো পৰত্তাতি ৰা ৰুত্তেপি অত্তস্স আধারভাৰো সিজ্ঝতিযেৰ. এৰং অধিচিত্তং, অত্তনি ৰিসুং ৰিসুং পৰত্তং পৰত্তানি ৰা পচ্চত্তং. এত্থ চ ‘‘অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা অজ্ঝত্তং ৰুট্ঠাতি, বহিদ্ধা অভিনিৰিসিত্ৰা অজ্ঝত্তং ৰুট্ঠাতী’’তি [ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৩২] পাঠো অত্থি, তস্মা পঞ্চমিযা অংভাৰৰজ্জনং অপ্পকত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘অজ্ঝত্তা ধম্মা, বহিদ্ধা ধম্মা’’তি [ধ. স. তিকমাতিকা ২০] পাঠো অত্থি, তস্মা পঠমাদীনম্পি ৰিকপ্পো লব্ভতীতি.

সম্পত্তিঅত্থে –

সম্পন্নং ব্রহ্মং সব্রহ্মং, ‘ব্রহ্ম’ন্তি ৰেদো ৰুচ্চতি. এত্থ চ ‘অকালে সকত্থস্সা’তি সুত্তেন সহসদ্দস্স সাদেসো, ভিক্খানং সমিদ্ধি সুভিক্খং, ‘স্যাদীসু রস্সো’তি সুত্তেন কতনপুংসকস্স রস্সত্তং.

সমীপে –

নগরস্স সমীপং উপনগরং, কুম্ভস্স সমীপং উপকুম্ভং, মণিকায সমীপং উপমণিকং, ৰধুযা সমীপং উপৰধু, গুন্নং সমীপং উপগু, ‘গোস্সূ’তি সুত্তেন ওস্স উত্তং.

সাকল্যে –

তিণেন সহ সকলং সতিণং, তিণেন সদ্ধিং সকলং ৰত্থুং অজ্ঝোহরতীতি অত্থো. সহসদ্দস্স সাদেসো.

অভাৰে –

মক্খিকানং অভাৰো নিম্মক্খিকং, দরথানং অভাৰো নিদ্দরথং, ভিক্খানং অভাৰো দুব্ভিক্খং, অভাৰত্থোপি দুসদ্দো অত্থি. যথা? দুস্সীলো দুপ্পঞ্ঞোতি. এত্থ চ ‘সম্পন্নং ব্রহ্ম’ন্তিআদিনা সদ্দব্যাকরণেসু অত্থৰচনং সদ্দত্থৰিভাৰনমত্তং. সুত্তন্তেসু পন ইমেসং পদানং যুত্তং অভিধেয্যত্থং ঞত্ৰা তদনুরূপং অত্থৰচনম্পি ৰেদিতব্বং.

যথাসদ্দত্থে –

রূপস্স সভাৰস্স যোগ্যং অনুরূপং, অত্তানং অত্তানং পটিচ্চ পৰত্তং পচ্চত্তং, অড্ঢমাসং অড্ঢমাসং অনুগতং অন্ৰড্ঢমাসং, ঘরং ঘরং অনুগতং অনুঘরং, ৰস্সং ৰস্সং অনুগতং অনুৰস্সং, জেট্ঠানং অনুপুব্বং অনুজেট্ঠং, সত্তিযা অনুরূপং যথাসত্তি, বলস্স অনুরূপং যথাবলং, কমস্স অনুরূপং যথাক্কমং. এৰং যথাসঙ্খ্যং, যথালাভং. সোতস্স পটিলোমং পটিসোতং, পটিৰাতং, পটিসদ্দং.

পচ্ছাপদত্থে –

রথস্স পচ্ছা অনুরথং.

যুগভূতো পদত্থো যুগপদত্থো, সহভাৰীঅত্থদ্ৰযস্সেতং নামং. তত্থ অসনিফলেন সহ পৰত্তং চক্কং সচক্কং, গদাৰুধেন যুগল়পৰত্তং ৰাসুদেৰস্স চক্কাৰুধন্তিপি ৰদন্তি [যুগপদত্থে সচক্কং নিধেহি, (মোগ্গল্লানৰুত্তিযং). চক্কেন যুগপত ধেহি সচক্কং, (মুগ্ধবোধৰুত্তিযং). হে বিসণু! চক্কেন সহ যুগপদেককালে গদং ধারয. (মুগ্ধবোধটীকাযং ২২৬ পিট্ঠে)], সহস্স সত্তং.

৩৩৯. যথা নতুল্যে [ক. ৩১৯; রূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৩; পা. ২.১.৭].

তুল্যতো অঞ্ঞস্মিং অত্থে পৰত্তো যথাসদ্দো স্যাদিনা সহ একত্থো হোতি [মোগ্গল্লানে অঞ্ঞথাৰুত্তি দস্সিতা].

যথাসত্তি, যথাবলং, যথাক্কমং, যে যে ৰুড্ঢা যথাৰুড্ঢং, ৰুড্ঢানং পটিপাটি ৰা যথাৰুড্ঢং.

নতুল্যেতি কিং? যথা দেৰদত্তো, তথা যঞ্ঞদত্তো.

৩৪০. যাৰাৰধারণে [ক. ৩১৯; রূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৪; পা. ২.১.৮].

অৰধারণং ৰুচ্চতি পরিচ্ছিন্দনং, অৰধারণে পৰত্তো যাৰসদ্দো স্যাদিনা সহ একত্থো ভৰতি.

যত্তকং অত্থো ৰত্ততীতি যাৰদত্থং, দাগমো. যত্তকং জীৰো ৰত্ততীতি যাৰজীৰং, যত্তকং আযু ৰত্ততীতি যাৰতাযুকং, তকার, ককারা আগমা.

৩৪১. পরাপাবহিতিরোপুরেপচ্ছা ৰা পঞ্চম্যা [ক. ৩১৯; রূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৭; পা. ২.১.১২, ১৩; ‘পয্যপা…’ (বহূসু)].

পরি, অপ, আইচ্চাদযো সদ্দা পঞ্চম্যন্তেন স্যাদিনা সহ একত্থা ভৰন্তি ৰা.

পব্বততো পরি সমন্তা ৰস্সীতি দেৰো পরিপব্বতং পরিপব্বতা ৰা, পব্বতং ৰজ্জেত্ৰা ৰস্সীতি অত্থো. পব্বততো বহিদ্ধা অপপব্বতং অপপব্বতা ৰা, পাটলিপুত্ততো বহিদ্ধা ৰস্সীতি দেৰো আপাটলিপুত্তং আপাটলিপুত্তা ৰা, আকুমারেহি কচ্চাযনস্স যসো ৰত্ততীতি আকুমারং আকুমারা ৰা, আভৰগ্গা ভগৰতো যসো ৰত্ততীতি আভৰগ্গং আভৰগ্গা ৰা, আপাণকোটিযা সরণগমনং ৰত্ততীতি আপাণকোটিকং, কাগমো. গামতো বহি বহিগামং বহিগামা ৰা, এৰং বহিনগরং, বহিলেণং, পব্বততো তিরো তিরোপব্বতং তিরোপব্বতা ৰা, এৰং তিরোপাকারং, তিরোকুট্টং. এত্থ চ ‘তিরো’তি পরভাগো ৰুচ্চতি. ভত্তম্হা পুরে পুরেভত্তং পুরেভত্তা ৰা, অরুণম্হা পুরে পুরারুণং পুরারুণা ৰা, ভত্তস্স পচ্ছা পচ্ছাভত্তং পচ্ছাভত্তা ৰা.

৩৪২. সমীপাযামেস্ৰনু [ক. ৩১৯; রূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৯; পা. ২.১.১৫, ১৬].

সমীপে আযামে চ পৰত্তো অনুসদ্দো স্যাদিনা সহ একত্থো ভৰতি ৰা.

ৰনস্স সমীপং অনুৰনং, অসনি অনুৰনং গতা, গঙ্গং অনুযাতা অনুগঙ্গং, বারাণসী.

৩৪৩. ওরো পরি পটি পারে মজ্ঝে হেট্ঠুদ্ধাধোন্তো ৰা ছট্ঠিযা [ক. ৩১৯; রূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.১১; পা. ২.১.১৮; ‘ওরেপরি…’ (বহূসু)].

ওরাদযো সদ্দা ছট্ঠীযন্তেন স্যাদিনা সহ একত্থা ভৰন্তি ৰা.

এত্থ চ ওরে, পারে, মজ্ঝেসদ্দেসু ‘তদমিনাদীনী’তি সুত্তেন একারো, গঙ্গায ওরং ওরেগঙ্গং, সিখরস্স উপরি উপরিসিখরং. এৰং উপরিপাসাদং, উপরিমঞ্চং, উপরিপব্বতং, সোতস্স পটিলোমং পটিসোতং. এৰং পটিৰাতং, যমুনায পারং পারেযমুনং, গঙ্গায মজ্ঝং মজ্ঝেগঙ্গং, পাসাদস্স হেট্ঠা হেট্ঠাপাসাদং, হেট্ঠামঞ্চং, গঙ্গায উদ্ধং উদ্ধংগঙ্গং, গঙ্গায অধো অধোগঙ্গং, পাসাদস্স অন্তো অন্তোপাসাদং. এৰং অন্তোগামং, অন্তোনগরং, অন্তোৰস্সং.

ৰাতি কিং? গঙ্গাওরং, মজ্ঝেসমুদ্দস্মিং ইচ্চাদি.

৩৪৪. তিট্ঠগ্ৰাদীনি [ক. ৩১৯; রূ. ৩৩০; নী. ৬৯৭; চং. ২.২.১০; পা. ২.১.১৭].

তিট্ঠগুইচ্চাদীনি অসঙ্খ্যেকত্থে সিজ্ঝন্তি.

তিট্ঠন্তি গাৰো যস্মিং কালে তিট্ঠগু, ৰহন্তি গাৰোযস্মিং কালে ৰহগু, ‘গোস্সূ’তি সুত্তেন ওস্স উত্তং. আযতিং যৰো যস্মিং কালেতি আযতিযৰো, খলে যৰো যস্মিং কালেতি খলেযৰং. পুব্বপদে ৰিভত্তিঅলোপো. লুনা যৰা যস্মিং কালেতি লুনযৰং, এত্থ ‘লুনা’তি লাৰিতা, লুযমানা যৰা যস্মিন্তি লুযমানযৰং ইচ্চাদি.

তথা পাতো নহানং যস্মিং কালেতি পাতনহানং. এৰং সাযনহানং, পাতো কম্মকরণকালো যস্মিন্তি পাতকালং. এৰং সাযকালং, পাতো ৰস্সতি মেঘো যস্মিন্তি পাতমেঘং. এৰং সাযমেঘং, পাতো গন্তব্বো মগ্গো যস্মিন্তি পাতমগ্গং. এৰং সাযমগ্গং ইচ্চাদি. মহাৰুত্তিনা পাতোসদ্দস্স পাতত্তং. এত্থ চ ‘তিট্ঠগু’ ইচ্চাদীনি ৰিগ্গহত্থৰসেন অঞ্ঞপদত্থে সিদ্ধানি ৰিয দিস্সন্তি, অঞ্ঞপদস্স পন লিঙ্গাদীনং ৰসেন তেসং রূপৰিকারো নাম নত্থি, তস্মা অব্যযরূপত্তা ইধ গহিতানি, সব্বঞ্চেতং অসঙ্খ্যসমাসপদং নাম নপুংসকং এৰ হোতি, রস্সন্তমেৰ হোতি. সব্বৰিভত্তীনঞ্চ অকারন্তম্হা বহুলং অং হোতি, ইকারুকারন্তেহি লোপো হোতি.

অব্যযীভাৰসমাসো নিট্ঠিতো.

তপ্পুরিসসমাস

দুতিযাতপ্পুরিস

অথ অমাদিসমাসো ৰুচ্চতে, সো তপ্পুরিসোতি চ ৰুচ্চতি. তস্স পুরিসো তপ্পুরিসো, তপ্পুরিসসদ্দেন সদিসত্তা অযং সমাসো তপ্পুরিসোতি ৰুচ্চতি. যথা হি তপ্পুরিসসদ্দো ৰিসেসনপদত্থং জহিত্ৰা ৰিসেস্যপদত্থে তিট্ঠতি, এৰং অযং সমাসোপীতি.

৩৪৫. অমাদি [ক. ৩২৭; রূ. ৩৫১; নী. ৭০৪; চং. ২.২.১৬].

অমাদিৰিভত্তিযুত্তং স্যাদ্যন্তপদং পঠমন্তেন স্যাদ্যন্তপদেন সহ একত্থং ভৰতি, অযঞ্চ সমাসো অন্ৰত্থৰসেন ‘‘অমাদিসমাসো’’তি চ ‘‘তপ্পুরিসসমাসো’’তি চ ৰুচ্চতি. ইমিনা অমাদিসহিতস্স ৰাক্যস্স অমাদেকত্থসঞ্ঞং কত্ৰা ৰুত্তত্থানং ৰিভত্তীনং লোপো, ততো একত্থপদন্তে স্যাদ্যুপ্পত্তি হোতি.

সো পন সমাসো দুতিযাতপ্পুরিসো, ততিযাতপ্পুরিসো, চতুত্থীতপ্পুরিসো, পঞ্চমীতপ্পুরিসো, ছট্ঠীতপ্পুরিসো, সত্তমীতপ্পুরিসোতি ছব্বিধো. একমেকস্মিঞ্চেত্থ ‘‘নিচ্চসমাসো, অনিচ্চসমাসো’’তি চ ‘‘লুত্তসমাসো, অলুত্তসমাসো’’তি চ দুৰিধো.

তত্থ দুতিযাতপ্পুরিসো কত্তুৰাচকেসু গত, নিস্সিত,-অতীত, অতিক্কন্ত, পত্ত, আপন্নইচ্চাদীসু পরেসু হোতি.

গামং গতোতি গামগতো গামং গতো ৰা. এৰং অরঞ্ঞগতো, ভূমিগতো, রাজানং নিস্সিতোতি রাজনিস্সিতো. এৰং অত্থনিস্সিতো, ধম্মনিস্সিতো. ভৰং অতীতো ভৰাতীতো. এৰং ভযাতীতো, কালাতীতো, খণাতীতো, পমাণং অতিক্কন্তোতি পমাণাতিক্কন্তো, সুখং পত্তোতি সুখপ্পত্তো. এৰং দুক্খপ্পত্তো, সোতং আপন্নোতি সোতাপন্নো. এৰং নিরোধসমাপন্নো, অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নোতি অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো, রুক্খং আরূল়্হোতি রুক্খারূল়্হো, রথারূল়্হো, ওঘং তিণ্ণোতি ওঘতিণ্ণো ওঘং তিণ্ণো ৰা ইচ্চাদি.

কম্মুপপদৰিহিতেহি কিতন্তপদেহি পন নিচ্চসমাসোযেৰ, কুম্ভং করোতীতি কুম্ভকারো, রথকারো, পত্তং গণ্হাতীতি পত্তগ্গাহো, অত্থং কামেতীতি অত্থকামো, ধম্মকামো, ৰিনযং ধারেতীতি ৰিনযধরো, ধম্মধরো, ব্রহ্মং চরতি সীলেনাতি ব্রহ্মচারী, ভৰপারং গচ্ছতি সীলেনাতি ভৰপারগূ, সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞূ, অত্থঞ্ঞূ, ধম্মঞ্ঞূইচ্চাদি.

বহুলাধিকারত্তা ত, তৰন্তু, তাৰী, অন্ত, মান, তুন, ত্ৰান, ত্ৰা, তুং, তৰেপচ্চযন্তেসু পরেসু সমাসো ন হোতি, ৰস্সং ৰুত্থো, ওদনং ভুত্তো, ওদনং ভুত্তৰা, ওদনং ভুত্তাৰী, ধম্মং সুণন্তো, ধম্মং সুণমানো ধম্মং সোতুন, ধম্মং সুত্ৰান, ধম্মং সুত্ৰা, ধম্মং সোতুং, ধম্মং সোতৰে.

ইতি দুতিযাতপ্পুরিসো.

ততিযাতপ্পুরিস

ততিযাতপ্পুরিসো কম্মৰাচকেসু কিতন্তেসু চ সম্পন্ন, সহগতাদীসু চ পুব্ব, সদিস, সম, ঊনত্থ, কলহ, নিপুণ,-মিস্সক, সখিলাদীসু চ পরেসু হোতি.

বুদ্ধেন ভাসিতো বুদ্ধভাসিতো. এৰং বুদ্ধদেসিতো, বুদ্ধপঞ্ঞত্তো, বুদ্ধরক্খিতো, সত্থারা ৰণ্ণিতো সত্থুৰণ্ণিতো, ৰিঞ্ঞূহি গরহিতো ৰিঞ্ঞুগরহিতো, ৰিঞ্ঞুপসত্থো, ইস্সরেন কতং ইস্সরকতং, অত্তনা কতং সযংকতং, পরেহি কতং পরংকতং, বিন্দাগমো. সুকেহি আহটং সুকাহটং, রঞ্ঞা হতো রাজহতো, রোগেন পীল়িতো রোগপীল়িতো, অগ্গিনা দড্ঢো অগ্গিদড্ঢো, সপ্পেন দট্ঠো সপ্পদট্ঠো, সল্লেন ৰিদ্ধো সল্লৰিদ্ধো, ইচ্ছায অপকতো অভিভূতো ইচ্ছাপকতো.

সীলেন সম্পন্নো সীলসম্পন্নো. এৰং সুখসহগতং, ঞাণসম্পযুত্তং, মিত্তসংসগ্গো, পিযসম্পযোগো, পিযৰিপ্পযোগো, জাতিযা অন্ধো জচ্চন্ধো, গুণহীনো, গুণৰুড্ঢো, চতুৰগ্গেন সঙ্ঘেন করণীযং কম্মং চতুৰগ্গকরণীযং. এৰং পঞ্চৰগ্গকরণীযং, কাকেহি পেয্যা কাকপেয্যা, নদী.

একক্খরেসু পরপদেসু নিচ্চসমাসো, উরেন গচ্ছতীতি উরগো, পাদেন পিৰতীতি পাদপো ইচ্চাদি.

ক্ৰচি মজ্ঝেপদলোপো, গুল়েন সংসট্ঠো ওদনো গুল়োদনো. এৰং খীরোদনো, অস্সেন যুত্তো রথো অস্সরথো. এৰং আজঞ্ঞরথো, মগ্গেন সম্পযুত্তং চিত্তং মগ্গচিত্তং, জম্বুযা পঞ্ঞাতো দীপো জম্বুদীপো, একেন অধিকা দস একাদস ইচ্চাদি.

পুব্বাদীসু – মাসেন পুব্বো মাসপুব্বো, মাতরা সদিসো মাতুসদিসো. এৰং মাতুসমো, পিতুসমো, একেন ঊনা ৰীসতি একূনৰীসতি, সীলেন ৰিকলো সীলৰিকলো, অসিনা কলহো অসিকলহো, ৰাচায নিপুণো ৰাচানিপুণো. এৰং যাৰকালিকসম্মিস্সং, ৰাচাসখিলো, সত্থারা সদিসো সত্থুকপ্পো, পুঞ্ঞেন অত্থো পুঞ্ঞত্থো, পুঞ্ঞেন অত্থিকো পুঞ্ঞত্থিকো. এৰং সেয্যত্থিকো, মহগ্ঘত্থিকো, গুণেন অধিকো গুণাধিকো ইচ্চাদি.

বহুলাধিকারা ক্ৰচি সমাসো ন হোতি, ফরসুনা ছিন্নং, কাকেহি পাতব্বা, দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৰনায পহাতব্বা ধম্মা ইচ্চাদি.

ইতি ততিযাতপ্পুরিসো.

চতুত্থীতপ্পুরিস

চতুত্থীতপ্পুরিসো তদত্থে ৰা অত্থ, হিত, দেয্যাদীসু ৰা পরেসু হোতি.

কথিনস্স দুস্সং কথিনদুস্সং, কথিনত্থায আভটং দুস্সন্তি অত্থো. এৰং কথিনচীৰরং, কথিনায দুস্সং, কথিনায চীৰরন্তিপি যুজ্জতি, কথিনত্থারাযাতি অত্থো. চীৰরায দুস্সং চীৰরদুস্সং. এৰং চীৰরমূলং [চীৰরমূল্যং (রূ. নী.)], সঙ্ঘস্স আভটং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং, সঙ্ঘত্থায ৰা পটিযত্তং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং. এৰং আগন্তুকভত্তং, গমিকভত্তং, গিলানভত্তং.

সঙ্ঘস্স অত্থো সঙ্ঘত্থো, লোকস্স হিতো লোকহিতো, বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদেয্যং, বুদ্ধস্স পণামো বুদ্ধপ্পণামো. এৰং বুদ্ধথোমনা, বুদ্ধুপট্ঠানং, সুত্তস্স অনুলোমং সুত্তানুলোমং. এৰং সুত্তানুরূপং, সুত্তানুকূলং, সুত্তানুগুণং, ঠানস্স অরহং ঠানারহং, রঞ্ঞো অরহং রাজারহং. এৰং রাজগ্ঘং, রাজদেয্যং, কত্তুং কামেতীতি কত্তুকামো. এৰং গন্তুকামো, কথেতুকামো, দট্ঠুকামো, সোতুকামো. এত্থ চ তুমন্তস্স অসঙ্খ্যত্তা ‘অসঙ্খ্যেহি সব্বাস’ন্তি ততো নিচ্চং চতুত্থীলোপো হোতি, সমাসে কতে নিচ্চং নিগ্গহীতলোপো চ. ‘‘সঙ্ঘস্স দাতব্বং, সঙ্ঘস্স দাতুং’’ ইচ্চাদীসু সমাসো ন হোতি.

ইতি চতুত্থীতপ্পুরিসো.

পঞ্চমীতপ্পুরিস

পঞ্চমীতপ্পুরিসো অপগমন, ভয, ৰিরতি, মোচনাদিঅত্থেসু পরেসু হোতি.

মেথুনা অপেতোতি মেথুনাপেতো, পলাসতো অপগতোতি পলাসাপগতো, নগরম্হা নিগ্গতোতি নগরনিগ্গতো, পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো. এৰং গামনিক্খন্তো, রুক্খপতিতো, সাসনম্হা চুতোতি সাসনচুতো, আপত্তিযা ৰুট্ঠানং আপত্তিৰুট্ঠানং, উদকতো উগ্গতো উদকুগ্গতো, ভৰতো নিস্সটো ভৰনিস্সটো, খন্ধসঙ্গহতো নিস্সটন্তি খন্ধসঙ্গহনিস্সটং, চোরম্হা ভীতোতি চোরভীতো, পাপতো ভাযতি সীলেনাতি পাপভীরুকো, পাপতো জিগুচ্ছতি সীলেনাতি পাপজিগুচ্ছী, ৰট্টতো নিব্বিন্দতীতি ৰট্টনিব্বিন্নো, কাযদুচ্চরিততো ৰিরতি কাযদুচ্চরিতৰিরতি. এৰং ৰচীদুচ্চরিতৰিরতি, বন্ধনা মুত্তো বন্ধনমুত্তো. এৰং বন্ধনমোক্খো, কম্মতো সমুট্ঠিতং কম্মসমুট্ঠিতং. এৰং কম্মজাতং, কম্মসম্ভূতং, কম্মনিব্বত্তং, লোকতো অগ্গো লোকগ্গো. এৰং লোকজেট্ঠো, লোকুত্তমো, সব্বেহি জেট্ঠো সব্বজেট্ঠো, সব্বেহি কনিট্ঠো সব্বকনিট্ঠো. এৰং সব্বহীনো, সব্বপচ্ছিমো, উক্কট্ঠতো উক্কট্ঠোতি উক্কট্ঠুক্কট্ঠো, ওমকতো ওমকোতি ওমকোমকো.

ক্ৰচি নিচ্চসমাসো হোতি, মাতিতো জাতো মাতুজো. এৰং পিতুজো, কম্মজং, চিত্তজং, উতুজং ইচ্চাদি.

ইতি পঞ্চমীতপ্পুরিসো.

ছট্ঠীতপ্পুরিস

রঞ্ঞো পুত্তো রাজপুত্তো. এৰং রাজপুরিসো, বুদ্ধসাৰকো, সমুদ্দঘোসো, ধঞ্ঞানং রাসি ধঞ্ঞরাসি, মত্তিকায পত্তোতি মত্তিকাপত্তো, ৰিকারসম্বন্ধে ছট্ঠী, মত্তিকামযপত্তোতি অত্থো. এৰং সুৰণ্ণকটাহং, সুৰণ্ণভাজনং, পানীযস্স থালকং পানীযথালকং.

সমাসমজ্ঝে ঈ, ঊনং বহুলং রস্সত্তং, দণ্ডিনো কুলং দণ্ডিকুলং, হত্থিপদং, ইত্থিরূপং, নদিকূলং, নদিতীরং, ভিক্খুনীনং সঙ্ঘো ভিক্খুনিসঙ্ঘো, জম্বুযা সাখা জম্বুসাখা ইচ্চাদি.

অন্ত, মান, নিদ্ধারণিয, পূরণ, ভাৰ, সুহিতত্থেহি সমাসো ন হোতি, মমং অনুকুব্বন্তো, মমং অনুকুরুমানো, গুন্নং কণ্হা সম্পন্নখীরতমা. ৰিভত্তাৰধিছট্ঠিযা পন হোতিযেৰ, নরানং উত্তমো নরুত্তমো, নরসেট্ঠো, নরৰরো, গণানং উত্তমো গণুত্তমো, দ্ৰিপদানং উত্তমো দ্ৰিপদুত্তমো ইচ্চাদি. সিস্সানং পঞ্চমো সিস্সো, কপ্পস্স ততিযো ভাগো, পক্খস্স অট্ঠমী, পটস্স সুক্কতা, রূপস্স লহুতা, রূপস্স মুদুতা, রূপস্স কম্মঞ্ঞতা. ক্ৰচি হোতি, কাযলহুতা, চিত্তলহুতা, বুদ্ধসুবুদ্ধতা. ধম্মসুধম্মতা, ফলানং সুহিতো, ফলানং তিত্তো, ফলানং অসিতো, করণত্থে ছট্ঠী.

‘‘ভটো রঞ্ঞো পুত্তো দেৰদত্তস্সা’’তি এত্থ ‘রাজপুত্তো’তি ন হোতি অঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তা. ‘‘দেৰদত্তস্স কণ্হা দন্তা’’তি এত্থ ‘দেৰদত্তকণ্হদন্তা’তি ন হোতি অঞ্ঞসাপেক্খত্তা [নী. ৬৯০]. অঞ্ঞসাপেক্খত্তেপি নিচ্চং সম্বন্ধীপেক্খসদ্দানং সমাসো হোতি ৰাক্যে ৰিয সমাসেপি সম্বন্ধস্স ৰিদিতত্তা. ৰুত্তঞ্চ ‘‘সতিপি সাপেক্খত্তে গমকত্তা সমাসো হোতী’’তি [ক. ৩২৮; রূ. ৩৫২; নী. ৬৯১], দেৰদত্তগুরুকুলং, রাজদাসীপুত্তো, দেৰদাসীপুত্তো ইচ্চাদি. তত্থ দেৰদত্তস্স গুরু দেৰদত্তগুরু, তস্স কুলং দেৰদত্তগুরুকুলন্তি ৰিগ্গহো. গুরুনো কুলং গুরুকুলং, দেৰদত্তস্স গুরুকুলং দেৰদত্তগুরুকুলন্তিপি ৰদন্তি. ‘‘রঞ্ঞো মাগধস্স বিম্বিসারস্স পুত্তো’’তি এত্থপি অঞ্ঞসাপেক্খত্তা ‘বিম্বিসারপুত্তো’তি ন হোতি, রঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুরিসো চাতি অত্থে ‘রাজগৰস্সপুরিসা’তি হোতি দ্ৰন্দতো পুব্বপদস্স দ্ৰন্দপদেহিপি পচ্চেকং সম্বন্ধস্স ৰিদিতত্তা. তথা দ্ৰন্দতো পরপদস্সপি, নরানঞ্চ দেৰানঞ্চ সারথি নরদেৰসারথি.

ইতি ছট্ঠীতপ্পুরিসো.

সত্তমীতপ্পুরিস

সত্তমীতপ্পুরিসে রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা. এত্থ চ কারকানং ক্রিযাসাধনলক্খণত্তা ক্রিযাপদেহেৰ সম্বন্ধো হোতি, তস্মা অক্রিযৰাচকেন পরপদেন সদ্ধিং সমাসে জাতে মজ্ঝে অনুরূপং ক্রিযাপদং ৰিঞ্ঞাযতি, যথা ‘অস্সেন যুত্তো রথো অস্সরথো’ ইতি ‘রূপে সঞ্ঞা’তি রূপে উপ্পন্না সঞ্ঞাতি অত্থো. চক্খুস্মিং ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, ধম্মে রতো ধম্মরতো. এৰং ধম্মরুচি, ধম্মগারৰো, দানে অজ্ঝাসযো দানজ্ঝাসযো. এৰং দানাধিমুত্তি, ৰট্টে ভযং ৰট্টভযং, ৰট্টদুক্খং, গামে সূকরো গামসূকরো, ৰনমহিংসো, সমুদ্দমচ্ছো, ইত্থীসু ধুত্তো ইত্থিধুত্তো, ইত্থিসোণ্ডো.

উপপদকিতন্তেসু নিচ্চসমাসো [নী. ৬৮২], ৰনে চরতীতি ৰনচরো, কামাৰচরো, কুচ্ছিম্হি সযতীতি কুচ্ছিস্সযো, গব্ভে সেতীতি গব্ভসেয্যো, থলে তিট্ঠতীতি থলট্ঠো, জলট্ঠো, পব্বতট্ঠো, পঙ্কে জাতং পঙ্কজং. এৰং অত্রজো, খেত্রজো ইচ্চাদি. ইধ ন হোতি [নী. ৬৮১], ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো, আসনে নিসিন্নো, আসনে নিসীদিতব্বং.

ইতি সত্তমীতপ্পুরিসো.

লুত্ততপ্পুরিস

তপ্পুরিসপদানং মহাৰুত্তিসুত্তেন ক্ৰচি ৰিপল্লাসো.

উপরিগঙ্গা, হেট্ঠানদী, অন্তোৰিহারো, অন্তোসমাপত্তি, হংসানং রাজা রাজহংসো হংসরাজা ৰা, মাসস্স অড্ঢং অড্ঢমাসং, কহাপণস্স অড্ঢং অড্ঢকহাপণং, অড্ঢমাসং, রত্তিযা অড্ঢং অড্ঢরত্তং. এৰং পুব্বরত্তং, পররত্তং, ইস্স অত্তং. কাযস্স পুব্বভাগো পুব্বকাযো, পরকাযো, অহস্স পুব্বো পুব্বণ্হো, মজ্ঝণ্হো, সাযন্হো, পুব্বেদিট্ঠো দিট্ঠপুব্বো, তথাগতং দিট্ঠপুব্বো থেরো, তথাগতো দিট্ঠপুব্বো থেরেন ইচ্চাদি.

ইতি লুত্ততপ্পুরিসো.

অলুত্ততপ্পুরিস

ইদানি অলুত্ততপ্পুরিসা ৰুচ্চন্তে.

দীপঙ্করো, পভঙ্করো, অমতন্দদো, পুরিন্দদো, ৰেস্সন্তরো, অত্তন্তপো, পরন্তপো, রণঞ্জহো, জুতিন্ধরো, ৰিজ্জন্ধরো, দস্সনেনপহাতব্বধম্মো, কুতোজো, ততোজো, ইতোজো, ভযতো উপট্ঠানং ভযতুপট্ঠানং, কটত্তাকম্মং, কটত্তারূপং, পরস্সপদং, অত্তনোপদং, দেৰানমিন্দো, দেৰানংপিযতিস্সো, গৰম্পতিত্থেরো, পুব্বেনিৰাসো, মজ্ঝেকল্যাণং, দূরেরূপং, সন্তিকেরূপং, দূরেনিদানং, সন্তিকেনিদানং, অন্তেৰাসিকো, জনেসুতো, কামেসুমিচ্ছাচারো ইচ্চাদি [ক. ৩২৭; রূ. ৩৫১; নী. ৬৮৬].

ইতি অলুত্ততপ্পুরিসো.

সব্বো চাযং অমাদিতপ্পুরিসো অভিধেয্যৰচনো পরপদলিঙ্গো চ.

অমাদিতপ্পুরিসো নিট্ঠিতো.

কম্মধারযসমাস

অথ কম্মধারযসঞ্ঞিতো পঠমাতপ্পুরিসো ৰুচ্চতে.

কম্মমিৰ দ্ৰযং ধারেতীতি কম্মধারযো. যথা কম্মং ক্রিযঞ্চ পযোজনঞ্চ দ্ৰযং ধারেতি কম্মে সতি তস্স দ্ৰযস্স সম্ভৰতো, তথা অযং সমাসো একস্স অত্থস্স দ্ৰে নামানি ধারেতি ইমস্মিং সমাসে সতি একত্থজোতকস্স নামদ্ৰযস্স সম্ভৰতোতি [ক. ৩২৪; রূ. ৩৩৯; নী. ৭০২].

অপি চ কত্তব্বন্তি কম্মং, ধারেতব্বন্তি ধারিযং, কম্মঞ্চ তং ধারিযঞ্চাতি কম্মধারিযং, যংকিঞ্চি হিতকম্মং, কম্মধারিযসদ্দসদিসত্তা সব্বো চাযং সমাসো কম্মধারযোতি ৰুচ্চতি ইস্স অত্তং কত্ৰা. যথা হি কম্মধারিযসদ্দো একস্স অত্থস্স দ্ৰে নামানি ধারেতি, তথা অযং সমাসোপীতি. সো এৰ উত্তরপদত্থপধানতাসঙ্খাতেন তপ্পুরিসলক্খণেন যুত্তত্তা ‘তপ্পুরিসো’তি চ ৰুচ্চতি. ভিন্নপৰত্তিনিমিত্তানং দ্ৰিন্নং পদানং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন একস্মিং অত্থে পৰত্তি তুল্যাধিকরণতা নাম, তেন তুল্যাধিকরণলক্খণেন যুত্তত্তা ‘তুল্যাধিকরণসমাসো’তি চ ৰুচ্চতি. সো এৰ চ ৰিসেসনপদৰসেন গুণৰিসেসদীপনত্তা ‘ৰিসেসনসমাসো’তি চ ৰুচ্চতি. তস্মিং ৰিসেসনসমাসে –

৩৪৬. ৰিসেসনমেকত্থেন [ক. ৩২৪; রূ. ৩৩৯; নী. ৭০২; চং. ২.২.১৮; পা. ২.১.৫৭].

ৰিসেসনভূতং স্যাদ্যন্তপদং একত্থেন ৰিসেস্যভূতেন স্যাদ্যন্তপদেন সদ্ধিং একত্থং হোতি.

এত্থ চ ৰিসেসীযতি দব্বং ৰিসিট্ঠং করীযতি এতেনাতি ৰিসেসনং. একো অত্থো যস্সাতি একত্থং, ‘একো’তি সমানো, ‘অত্থো’তি অভিধেয্যত্থো, নেমিত্তকত্থো, সোযেৰ দ্ৰিন্নং পৰত্তিনিমিত্তানং অধিট্ঠানট্ঠেন ‘অধিকরণ’ন্তি চ ৰুচ্চতি. পৰত্তিনিমিত্তানঞ্চ অধিট্ঠানত্তে সতি পদানম্পি অধিট্ঠানতা সিদ্ধা হোতি. ইতি একত্থন্তি তুল্যাধিকরণং, সমানাধিকরণন্তি ৰুত্তং হোতি, তেন একত্থেন. ‘একত্থং হোতী’তি একত্থীভূতং হোতীতি অত্থো.

সো চ সমাসো নৰৰিধো ৰিসেসনপুব্বপদো, ৰিসেসনুত্তরপদো, ৰিসেসনোভযপদো, উপমানুত্তরপদো, সম্ভাৰনাপুব্বপদো, অৰধারণপুব্বপদো, ননিপাতপুব্বপদো, কুনিপাতপুব্বপদো, পাদিপুব্বপদো চাতি.

তত্থ ৰিসেসনপুব্বপদো যথা? মহাপুরিসো, মহানদী, মহব্ভযং. এত্থ চ ‘‘সা সেনা দিস্সতে মহা [জা. ২.২২.৭৭১], বারাণসিরজ্জং নাম মহা’’তি [জা. অট্ঠ. ১.১.মহাসীলৰজাতকৰণ্ণনা] পাল়ি দিস্সতি. তস্মা সমাসেপি তিলিঙ্গে নিপাতরূপো মহাসদ্দো যুজ্জতি. মহা চ সো পুরিসো চাতি মহাপুরিসো, মহা চ সা নদী চাতি মহানদী, মহা চ তং ভযঞ্চাতি মহব্ভযং, দ্ৰিত্তং সংযোগে চ রস্সত্তং. মহাসদ্দৰেৰচনেন মহন্তসদ্দেনপি ৰাক্যং দস্সেতুং যুজ্জতি, মহন্তো পুরিসো মহাপুরিসো, মহন্তী নদী মহানদী, মহন্তং ভযং মহব্ভযন্তি. চ, তসদ্দেহি চ সদ্ধিং পরিপুণ্ণং কত্ৰা দস্সেতুং যুজ্জতি, মহন্তো চ সো পুরিসো চাতি মহাপুরিসো, মহন্তী চ সা নদী চাতি মহানদী, মহন্তঞ্চ তং ভযঞ্চাতি মহব্ভযন্তি. মহন্তসদ্দো ৰা মহা হোতি, ‘ট ন্তন্তূন’ন্তি সুত্তেন উত্তরপদে পরে ন্তস্স সব্বস্স অত্তং, মহাৰুত্তিনা দীঘো চ.

এত্থ চ দ্ৰীহি চসদ্দেহি দ্ৰিন্নং পদানং সকত্থনানাত্তং দীপেতি. তংসদ্দেন সকত্থনানাত্তেপি সকত্থানং অধিকরণভূতস্স দব্বত্থস্স একত্তং দীপেতি. ইমস্মিং ব্যাকরণে ৰিসুং রূপৰিধানকিচ্চং নাম নত্থি, তংতংসুত্তৰিধানঞ্চ তদনুরূপং দস্সিতৰিগ্গহৰাক্যঞ্চ দিস্ৰা তস্স তস্স সিদ্ধপদস্স অত্থব্যঞ্জনৰিনিচ্ছযে ঞাতে রূপৰিধানকিচ্চং সিদ্ধং হোতি, সন্তো চ সো পুরিসো চাতি সপ্পুরিসো, সেতহত্থী, নীলুপ্পলং, লোহিতচন্দনং.

ৰিসদিসলিঙ্গ, ৰচনাপি সদ্দা একত্থা হোন্তি, ৰিনযো চ সো পরিযত্তি চাতি ৰিনযপরিযত্তি, ৰিনযো চ সো পিটকঞ্চাতি ৰিনযপিটকং, অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো, অৰিজ্জা চ সা নীৰরণঞ্চাতি অৰিজ্জানীৰরণং. এৰং ইত্থিরতনং, সীলঞ্চ তং গুণো চাতি সীলগুণো, সীলঞ্চ তং পতিট্ঠা চাতি সীলপতিট্ঠা ইচ্চাদি.

তথা ৰীসতি চ সা পুরিসা চাতি ৰীসতিপুরিসা, সতঞ্চ তং পুরিসা চাতি সতপুরিসা, সঙ্খারা চ তে পচ্চযো চাতি সঙ্খারপচ্চযো, অঙ্গা চ তে জনপদঞ্চাতি অঙ্গজনপদং, মগধা চ তে রট্ঠঞ্চাতি মগধরট্ঠং. এৰং কাসিরট্ঠং ইচ্চাদি.

ইধ ন হোতি [রূ. ৩৪১; নী. ৬৮১], পুণ্ণো মন্তানীপুত্তো, চিত্তো গহপতি, সক্কো দেৰরাজা, ব্রহ্মা সহম্পতি ইচ্চাদি.

ক্ৰচি নিচ্চসমাসো, কণ্হসপ্পো, লোহিতমালং ইচ্চাদি.

ৰিসেসনুত্তরপদো যথা? সারিপুত্তত্থেরো, বুদ্ধঘোসাচরিযো, আচরিযগুত্তিলো ৰা, মহোসধপণ্ডিতো, পুরিসুত্তমো, পুরিসৰরো, পুরিসৰিসেসো ইচ্চাদি.

ৰিসেসনোভযপদো যথা? ছিন্নঞ্চ তং পরূল়্হঞ্চাতি ছিন্নপরূল়্হং, সীতঞ্চ তং উণ্হঞ্চাতি সীতুণ্হং, খঞ্জো চ সো খুজ্জো চাতি খঞ্জখুজ্জো. এৰং অন্ধবধিরো, কতঞ্চ তং অকতঞ্চাতি কতাকতং, ছিদ্দাৰছিদ্দং, ছিন্নভিন্নং, সিত্তঞ্চ তং সম্মট্ঠঞ্চাতি সিত্তসম্মট্ঠং, সন্তস্স ভাৰো সচ্চং, অখেমট্ঠেন দুক্খঞ্চ তং অৰিপরীতট্ঠেন সচ্চঞ্চাতি দুক্খসচ্চং ইচ্চাদি.

উপমানুত্তরপদো যথা? সীহো ৰিযাতি সীহো, মুনি চ সো সীহো চাতি মুনিসীহো. এৰং মুনিপুঙ্গৰো, বুদ্ধনাগো, বুদ্ধাদিচ্চো, রংসি ৰিযাতি রংসি, সদ্ধম্মো চ সো রংসি চাতি সদ্ধম্মরংসি. এৰং ৰিনযসাগরো, সমণপদুমো, সমণপুণ্ডরীকো ইচ্চাদি.

সম্ভাৰনাপুব্বপদো যথা? হেতু হুত্ৰা পচ্চযো হেতুপচ্চযো. এৰং আরম্মণপচ্চযো, মনুস্সভূতো, দেৰভূতো, ধম্মো ইতি সঙ্খাতো ধম্মসঙ্খাতো, ধম্মসম্মতো, ধম্মসঞ্ঞিতো, ধম্মলক্খিতো, এৰ ইতি সঙ্খাতো সদ্দো এৰসদ্দো. এৰং চসদ্দো, ৰাসদ্দো, অরিযভূতো সঙ্ঘো অরিযসঙ্ঘো. এৰং বুদ্ধমুনি, পচ্চেকমুনি ইচ্চাদি. এত্থ চ সম্ভাৰনা নাম সামঞ্ঞভূতস্স উত্তরপদত্থস্স দল়্হং কত্ৰা থোমনা সরূপৰিসেসদীপনা, ন গুণমত্তদীপনাতি অধিপ্পাযো. গরূ পন ‘‘ধম্মো ইতি বুদ্ধি ধম্মবুদ্ধি. এৰং ধম্মসঞ্ঞা, অনিচ্চসঞ্ঞা, ধাতুসঞ্ঞা, মাতুসঞ্ঞা, পাণসঞ্ঞিতা, অত্তদিট্ঠি’’ ইচ্চাদীনিপি এত্থ আহরন্তি, ইমানি পন ‘‘সরণং ইতি গতো উপগতো সরণঙ্গতো’’তি পদং ৰিয ইতিলুত্তানি পঠমাতপ্পুরিসপদানি নাম যুজ্জন্তীতি [রূ. ৩৪৩; নী. ৭০২].

অৰধারণপুব্বপদো যথা? গুণো এৰ ধনং ন মণিসুৰণ্ণাদীতি গুণধনং. এৰং সদ্ধাধনং, সীলধনং, চক্খু এৰ দ্ৰারং ন গামদ্ৰারাদীতি চক্খুদ্ৰারং. এৰং চক্খুৰত্থু, চক্খুন্দ্রিযং, চক্খাযতনং, চক্খুধাতু, খন্ধা এৰ ভারা খন্ধভারা. এত্থ চ যদি ভরিতব্বট্ঠেন ভারা নাম সিযুং, পঞ্চক্খন্ধা এৰ ভারা নাম সিযুং, ন সীসভার, অংসভারাদযো. খন্ধা হি নিচ্চভারা হোন্তি, ইতরে তাৰকালিকা, খন্ধমূলিকা চাতি. এৰং অতিসযত্থসম্ভাৰনত্থং খন্ধা এৰ ভারাতি অৰধারণৰাক্যং পযুজ্জতি, ন সীসভারাদীনং সব্বসো ভারভাৰপটিক্খিপনত্থন্তি. এৰং সব্বত্থ, অৰিজ্জা এৰ মলং ন কংসমলাদিকন্তি অৰিজ্জামলং, অৰিজ্জা এৰ আসৰো ন মধ্ৰাসৰাদিকোতি অৰিজ্জাসৰো. এৰং তণ্হাসল্লং, পঞ্ঞাসত্থং, পঞ্ঞালোকো, পঞ্ঞাপজ্জোতো, রাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি ইচ্চাদি. গরূ পন ‘‘ধনং ৰিযাতি ধনং, সদ্ধা এৰ অরিযানং ধনং সদ্ধাধনং, সত্থং ৰিযাতি সত্থং, পঞ্ঞা এৰ সত্থং পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি যোজেন্তি, এৰং সতি অতিসযসম্ভাৰনত্থো ন সিজ্ঝতি [রূ. ৩৪৩; নী. ৭০২].

৩৪৭. ননিপাতপুব্বপদে নউ [ক. ৩২৬; রূ. ৩৪১; নী. ৭০৭].

ঞানুবন্ধো পটিসেধম্হা অঞ্ঞনকার নিৰত্তনত্থো, নউইচ্চেতং স্যাদ্যন্তং অঞ্ঞেন স্যাদ্যন্তেন সহ একত্থং হোতি. ইমিনা নঞে কত্থসঞ্ঞং কত্ৰা –

৩৪৮. ট নউস্স [ক. ৩৩৩; রূ. ৩৪৪; নী. ৭১৭; চং. ২.২.২০; পা. ২.২.৬; ‘‘নউ’’ (বহূসু)].

উত্তরপদে পরে নউইচ্চেতস্স টানুবন্ধো অ হোতীতি নস্স অত্তং.

ন ব্রাহ্মণো অব্রাহ্মণো. এত্থ সিযা – কিং ৰিজ্জমানস্স ৰাযং নিসেধো, উদাহু অৰিজ্জমানস্স ৰাতি, কিঞ্চেত্থ – যদি ৰিজ্জমানস্স নিসেধো, এৰং সতি লোকে ৰিজ্জমানা সব্বে ব্রাহ্মণা অব্রাহ্মণা নাম ভৰেয্যুং. তস্মা ‘‘ইধ জনো ন ব্রাহ্মণো, তত্থ জনো ন ব্রাহ্মণো’’তিআদিনা দেসাদিনিযমং ৰিনা লোকে ৰিজ্জমানস্স ব্রাহ্মণস্স নিসেধো ন যুজ্জতি, অথ লোকে অৰিজ্জমানস্স নিসেধো, এৰঞ্চ সতি কিং অৰিজ্জমানস্স নিসেধেন নিসেধনীযস্সেৰ অৰিজ্জমানত্তাতি? ৰুচ্চতে – তংসদিসাদিঅত্থেসু তব্বোহারস্সেৰাযং নিসেধো. তথা হি ব্রাহ্মণসদিসে অব্রাহ্মণে কেসঞ্চি ব্রাহ্মণসঞ্ঞা সণ্ঠাতি, সঞ্ঞানুরূপঞ্চ ব্রাহ্মণৰোহারো তস্মিং পৰত্ততি, এৰং পৰত্তস্স অব্রাহ্মণে ব্রাহ্মণৰোহারস্স অযং পটিসেধো হোতি. যথা তং? লোকস্মিং বালজনানং মিচ্ছাসঞ্ঞাৰসেন মিচ্ছাৰোহারো পৰত্ততিযেৰ ‘‘রূপং অত্তা, ৰেদনা অত্তা’’ ইচ্চাদি, তেসং তস্স মিচ্ছাভাৰখ্যাপনত্থং পটিসেধো যোজিযতি ‘‘রূপং অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা’’ [মহাৰ. ২০] ইচ্চাদি. এত্তাৰতা সুদ্ধব্রাহ্মণসদ্দস্সপি মিচ্ছাৰসেন তংসদিসে অত্থে পৰত্তিসম্ভৰো সিদ্ধো হোতি, নকারস্স চ তদত্থজোতকমত্ততা সিদ্ধা হোতি, এৰঞ্চ সতি উত্তরপদত্থপধানতাসঙ্খাতং তপ্পুরিসলক্খণম্পি ইধ ন ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা অব্রাহ্মণোতি ব্রাহ্মণসদিসোতি ৰুত্তং হোতি. এস নযো তদঞ্ঞ, তব্বিরুদ্ধ, তদভাৰত্থাদীসু.

তত্থ তদঞ্ঞত্থে –

সঙ্খতা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা [ধ. স. দুকমাতিকা ৮]. এত্থ চ ন সঙ্খতা অসঙ্খতা, সঙ্খতধম্মেহি অঞ্ঞে ধম্মাতি অত্থো.

তব্বিরুদ্ধে –

অকুসলো, কুসলপটিপক্খো ধম্মোতি অত্থো.

তদভাৰে –

ন কত্ৰা অকত্ৰা, করণেন সব্বসো ৰিনাতি অত্থো.

দুৰিধো পটিসেধো পসজ্জপটিসেধো, পযিরুদাসপটিসেধো চাতি.

তত্থ অত্তনা যুত্তপদত্থং পসজ্জ লগ্গেত্ৰা পটিসেধেতীতি পসজ্জপটিসেধো, তদভাৰমত্তজোতকো নকারো, ক্রিযামত্তনিসেধোতি ৰুত্তং হোতি. অকত্ৰা, অকাতুং, অকরোন্তো, ন করোতি, ন কাতব্বং ইচ্চাদি.