১. সন্ধিকণ্ড
সঞ্ঞারাসি
গরুসঞ্ঞারাসি
ৰণ্ণো, সরো, সৰণ্ণো, দীঘো, রস্সো, ব্যঞ্জনো, ৰগ্গো, নিগ্গহীতং.
১. অআদযো তিতালীসং [তিতালীস (বহূসু)] ৰণ্ণা [ক. ২; রূ. ২; নী. ১, ২].
অআদযো বিন্দন্তা তেচত্তালীসক্খরা ৰণ্ণা নাম হোন্তি.
অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, এত, এ, ওত, ও. ক, খ, গ, ঘ, ঙ, চ, ছ, জ, ঝ, ঞ, ট, ঠ, ড, ঢ, ণ, ত, থ, দ, ধ, ন, প, ফ, ব, ভ, ম, য, র, ল,ৰ স, হ, ল়, অং. অত্থং ৰণ্ণেন্তি পকাসেন্তীতি ৰণ্ণা, অক্খরাতি চ ৰুচ্চন্তি, নামপঞ্ঞত্তিরূপত্তা নক্খরন্তি খযৰযং ন গচ্ছন্তীতি অক্খরা. ‘‘নামগোত্তং ন জীরতী’’তি [সং. নি. ১.৭৬] হি ৰুত্তং.
২. দসাদো সরা [ক. ৩; রূ. ৩; নী. ৩].
তেসু ৰণ্ণেসু আদিম্হি দস ৰণ্ণা সরা নাম হোন্তি. সযমেৰ লদ্ধসরূপা হুত্ৰা রাজন্তি ৰিরোচন্তীতি সরা.
৩. দ্ৰে দ্ৰে সৰণ্ণা.
তেসু সরেসু দ্ৰে দ্ৰেসরা সৰণ্ণা নাম হোন্তি.
অ, আ অৰণ্ণো, ই, ঈ ইৰণ্ণো, উ, ঊ উৰণ্ণো, এত, এ এতৰণ্ণো, ওত, ও ওতৰণ্ণো. সমানো ৰণ্ণো সুতি এতেসন্তি সৰণ্ণা, সরূপাতি চ ৰুচ্চন্তি, সমানং রূপং সুতি এতেসন্তি সরূপা.
৪. পুব্বো রস্সো [ক. ৪; রূ. ৪; নী. ৪.২২].
দ্ৰীসু দ্ৰীসু সৰণ্ণেসু যো যো পুব্বো হোতি, সো সো রস্সো নাম হোতি. রস্সেন কালেন ৰত্তব্বাতি রস্সা, রস্সকালো নাম অক্খিদলানং উম্মিসননিম্মিসনসমকালো.
তত্থ এত, ওত ইতি দ্ৰে একপদসংযোগে পরে ক্ৰচি লব্ভন্তি. এট্ঠি, সেট্ঠো, ওট্ঠো, সোত্থি.
একপদসংযোগেতি কিং? পদন্তরসংযোগে পরে রস্সা মা হোন্তূতি. মং চে ত্ৰং নিখণং ৰনে, [জা. ২.২২.৫] পুত্তো ত্যাহং মহারাজ [জা. ১.১.৭].
ক্ৰচীতি কিং? একপদসংযোগেপি ৰগ্গন্তেসু ৰা য, র, ল, ৰেসু ৰা পরেসু রস্সা মা হোন্তূতি. এন্তি, সেন্তি, এয্য, ভাসেয্য, মেণ্ডো, সোণ্ডো.
৫. পরো দীঘো [ক. ৫; রূ. ৫; নী. ৫].
দ্ৰীসু দ্ৰীসু সৰণ্ণেসু যো যো পরো হোতি, সো সো দীঘো নাম হোতি. দীঘেন কালেন ৰত্তব্বাতি দীঘা, দীঘকালো নাম রস্সেহি দিগুণকালো.
৬. কাদযো ব্যঞ্জনা [ক. ৬; রূ. ৮; নী. ৬].
তেসু ৰণ্ণেসু কাদযো বিন্দন্তা ৰণ্ণা ব্যঞ্জনা নাম হোন্তি. অত্থং ব্যঞ্জযন্তীতি ব্যঞ্জনা. তে পন সুদ্ধা অদ্ধমত্তিকা, রস্সযুত্তা দিযদ্ধমত্তিকা, দীঘযুত্তা তিযদ্ধমত্তিকা.
৭. পঞ্চপঞ্চকা ৰগ্গা [ক. ৭; রূ ৯; নী. ৭].
তেসু ব্যঞ্জনেসু কাদি-মন্তা পঞ্চব্যঞ্জনপঞ্চকা ৰগ্গা নাম হোন্তি.
কাদি পঞ্চকো কৰগ্গো, চাদি চ ৰগ্গো, টাদি টৰগ্গো, তাদি তৰগ্গো, পাদি পৰগ্গো. সেসা অৰগ্গাতি সিদ্ধং. ৰণ্ণুদ্দেসে একট্ঠানিকানং ব্যঞ্জনানং ৰগ্গে সমূহে নিযুত্তাতি ৰগ্গা.
৮. বিন্দু নিগ্গহীতং [ক. ৮; রূ. ১০; নী. ৮].
অন্তে বিন্দুমত্তো ৰণ্ণো নিগ্গহীতং নাম. নিগ্গয্হ গয্হতি উচ্চারিযতীতি নিগ্গহীতং.
গরুসঞ্ঞারাসি নিট্ঠিতো.
ব্যঞ্জনৰুত্তিরাসি
ঠানং, করণং, পযতনং [রূ. ২ (পিট্ঠে); নী ৬ (পিট্ঠে); ২৩ (সুত্তঙ্কে)].
ছ ঠানানি – কণ্ঠট্ঠানং, তালুট্ঠানং, মুদ্ধট্ঠানং, দন্তট্ঠানং, ওট্ঠট্ঠানং, নাসিকট্ঠানং. তেসু ব্যত্তং ৰদন্তেন যত্থ ‘‘অক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং কণ্ঠট্ঠানং. যত্থ ‘‘ইচ্ছ’’ন্তি, তং তালুট্ঠানং. যত্থ ‘‘রট্ঠ’’ন্তি, তং মুদ্ধট্ঠানং. যত্থ ‘‘সত্থ’’ন্তি, তং দন্তট্ঠানং. যত্থ ‘‘পুপ্ফ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং ওট্ঠট্ঠানং. নাসপদেসো নাসিকট্ঠানং.
কত্থচি পন উরট্ঠানং, সিরট্ঠানং, জিৰ্হামূলট্ঠানন্তিপি আগতং. তত্থ সিরট্ঠানং নাম মুদ্ধট্ঠানমেৰ. জিৰ্হামূলট্ঠানং পন সব্বৰণ্ণানং সাধারণন্তি ৰদন্তি.
করণং চতুব্বিধং – জিৰ্হামূলং, জিৰ্হোপগ্গং, জিৰ্হগ্গং, সকট্ঠানন্তি.
পযতনং চতুব্বিধং – সংৰুটং, ৰিৰটং, ফুট্ঠং, ঈসংফুট্ঠন্তি. তত্থ করণানং সকসকট্ঠানেহি সদ্ধিং সংৰরণাদিকো ৰিসেসাকারো সংৰুটাদি নাম.
তত্থ কণ্ঠপদেসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না অৰণ্ণ, কৰগ্গ, হকারা কণ্ঠজা নাম. তালুম্হি জিৰ্হামজ্ঝসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না ইৰণ্ণ, চৰগ্গ, যকারা তালুজা নাম. মুখব্ভন্তরমুদ্ধম্হি জিৰ্হোপগ্গসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না টৰগ্গ, র, ল়কারা মুদ্ধজা নাম. উপরি দন্তপন্তিযং জিৰ্হগ্গসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না তৰগ্গ, ল, সকারা দন্তজা নাম. ওট্ঠদ্ৰযসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না উৰণ্ণ, পৰগ্গা ওট্ঠজা নাম. নিগ্গহীতং নাসিকজং নাম. পঞ্চৰগ্গন্তা পন নাসিকট্ঠানেপি সকট্ঠানেপি জাযন্তি. একারো কণ্ঠতালুজো. ওকারো কণ্ঠোট্ঠজো. ৰকারো দন্তোট্ঠজো. অপিচ ইৰণ্ণুৰণ্ণা কণ্ঠেপি জাযন্তিযেৰ. যদা হকারো ৰগ্গন্তেহি ৰা য, র, ল, ৰেহি ৰা যুত্তো হোতি, তদা উরজোতি ৰদন্তি. পঞ্হো, তুণ্হি, ন্হাতো, ৰিম্হিতো, গয্হতে, ৰুল্হতে, অৰ্হানং.
কণ্ঠং সংৰরিত্ৰা উচ্চারিতো অকারো সংৰুটো নাম. সকসকট্ঠান, করণানি ৰিৰরিত্ৰা উচ্চারিতা সেসসরা চ স, হকারা চ ৰিৰটা নাম. তানিযেৰ গাল়্হং ফুসাপেত্ৰা উচ্চারিতা পঞ্চৰগ্গা ফুট্ঠা নাম. থোকং ফুসাপেত্ৰা উচ্চারিতা য, র, ল, ৰা ঈসংফুট্ঠা নাম. তত্থ ওট্ঠজেসু তাৰ পৰগ্গং ৰদন্তানং ওট্ঠদ্ৰযস্স গাল়্হং ফুসনং ইচ্ছিতব্বং. কস্মা? ফুট্ঠপযতনিকত্তা পৰগ্গস্স. উৰণ্ণং ৰদন্তানং পন ওট্ঠদ্ৰযস্স ৰিৰরণং ইচ্ছিতব্বং. কস্মা? ৰিৰটপযতনিকত্তা উৰণ্ণস্স. এস নযো সেসেসু সব্বেসূতি.
চূল়নিরুত্তিযং পন সব্বে রস্সসরা সংৰুটা নাম, সব্বেদীঘসরা ৰিৰটা নামাতি ৰুত্তং. তথা সদ্দসারত্থজালিনিযং, কত্থচি সক্কটগন্থে চ. ইদং যুত্ততরং. অঞ্ঞট্ঠানিকব্যঞ্জনেহি যুত্তা সরা অত্তনো ঠান, করণানি জহন্তাপি পযতনং ন জহন্তি. তস্মা নানাৰণ্ণানং সংসগ্গে পযতনানং সংসগ্গভেদোপি ৰেদিতব্বোতি. তত্থ ‘‘সুণাতু মে’’তি ৰদন্তো যদি ণা-কারং জিৰ্হগ্গেন দন্তট্ঠানে কত্ৰা ৰদেয্য, দন্তজো না-কারো এৰ ভৰেয্য. তু-কারঞ্চ জিৰ্হোপগ্গেন মুদ্ধট্ঠানে কত্ৰা ৰদেয্য, মুদ্ধজো টু-কারো এৰ ভৰেয্য. এৰঞ্চ সতি অক্খরৰিপত্তি নাম সিযা. এস নযো সেসেসু মুদ্ধজদন্তজেসু. তস্মা কম্মৰাচং সাৰেন্তেহি নাম ঠান, করণ, পযতনেসু সুট্ঠু কুসলেহি ভৰিতব্বন্তি.
সিথিলঞ্চ, ধনিতঞ্চ, দীঘং, রস্সং, গরুং, লহুং;
নিগ্গহীতং, ৰিমুত্তঞ্চ, সম্বন্ধঞ্চ, ৰৰত্থিতং [নী. ৯, ১০, ১১, ১২, ১৩, ১৪, ১৫, ১৬-১৯, ২০, ২১ সুত্তেসু পস্সিতব্বং].
মুদুনা ৰচীপযোগেন ৰত্তব্বা ৰগ্গপঠম, ততিয, পঞ্চমা সিথিলা নাম. থদ্ধেন ৰচীপযোগেন ৰত্তব্বা ৰগ্গদুতিয, চতুত্থা ধনিতা নাম. দীঘ, রস্সা পুব্বে ৰুত্তা. দীঘা চেৰ সংযোগপুব্বা চ নিগ্গহীতন্তা চ গরুকা নাম. সেসা লহুকা নাম. যথা সদ্দসহিতো ৰাতো মুখছিদ্দেন বহি অনিক্খম্ম নাসসোতাভিমুখো হোতি, তথা মুখং অৰিৰটং কত্ৰা ৰত্তব্বং ব্যঞ্জনং নিগ্গহীতং নাম. তেন যুত্তানি সব্বব্যঞ্জনানি নিগ্গহীতন্তানি নাম. সেসা ৰিমুত্তা নাম. পদসন্ধিৰসেন ৰত্তব্বং সম্বন্ধং নাম. পদচ্ছেদং কত্ৰা ৰত্তব্বং ৰৰত্থিতং নাম.
ব্যঞ্জনৰুত্তিরাসি নিট্ঠিতো.
লহুসঞ্ঞারাসি
ঝো, লো, পো, ঘো, গো.
৯. যুৰণ্ণা [ইযুৰণ্ণা (বহূসু)] ঝলা নামস্সন্তে [ক. ৫৮; রূ. ২৯; নী. ২০৫].
অনিত্থিলিঙ্গস্স নামস্স অন্তে ইৰণ্ণুৰণ্ণা কমেন ঝলসঞ্ঞা হোন্তি.
১০. পিত্থিযং [ক. ৫৯; রূ. ১৮২; নী. ২০৬].
ইত্থিলিঙ্গে নামস্সন্তে ইৰণ্ণুৰণ্ণা পসঞ্ঞা হোন্তি.
১১. ঘা [ক. ৬০; রূ. ১৭৭; নী. ২০৭].
ঘো
, আ ইতি দ্ৰিপদং. ইত্থিলিঙ্গে আকারো ঘসঞ্ঞো হোতি.
১২. গো স্যালপনে [ক. ৫৭; রূ. ৭১; নী. ২১৪].
আলপনে সি গসঞ্ঞো হোতি.
লহুসঞ্ঞারাসি নিট্ঠিতো.
সঙ্কেতরাসি
১৩. ৰিধি ৰিসেসনং যং তস্স [চং. ১.১.৬; পা. ১.১.৭২; ৰিধিব্বিসেসনন্তস্স (বহূসু)].
সুত্তে যং ৰিসেসনং দিস্সতি, তস্স ৰিধি ঞাতব্বো.
‘অতো যোনং টাটে’. নরা, নরে. যোনন্তি ৰিসেসনং. টাটেতি ৰিধি.
১৪. সত্তমিযং পুব্বস্স [রূ. ৮ (পিট্ঠে); চং. ১.১.৭; পা. ১.১.৬৬].
সত্তমীনিদ্দেসে পুব্বৰণ্ণস্সেৰ ৰিধি ঞাতব্বো.
‘সরো লোপো সরে’. লোকগ্গো [অপ. থের ১.১২.৫৭].
১৫. পঞ্চমিযং পরস্স [চং. ১.১.৮; পা. ১.১.৬৭].
পঞ্চমীনিদ্দেসে পরস্সেৰ ৰিধি ঞাতব্বো.
‘অতো যোনং টাটে’. নরা, নরে.
১৬. আদিস্স [চং. ১.১.৯; পা. ১.১.৫৪].
পরস্স সিস্সমানো [দিস্সমানো (মূ)] ৰিধি আদিৰণ্ণস্স ঞাতব্বো.
‘র সঙ্খ্যাতো ৰা’. তেরস.
১৭. ছট্ঠিযন্তস্স [চং. ১.১.১০; পা. ১.১.৫২].
ছট্ঠীনিদ্দেসে তদন্তস্স ৰিধি ঞাতব্বো.
‘রাজস্সি নাম্হি’. রাজিনা.
১৮. ঙানুবন্ধো [চং. ১.১.১১; পা. ১.১.৫৩].
ঙানুবন্ধো আদেসো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স অন্তস্স ঞাতব্বো.
‘গোস্সাৰঙ’. গৰস্সং.
১৯. টানুবন্ধোনেকৰণ্ণো সব্বস্স [চং. ১.১.১২; পা. ১.১.৫৫; টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্স (বহূসু)].
যো চ টানুবন্ধো আদেসো, যো চ অনেকৰণ্ণো আদেসো, তদুভযং ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স সব্বস্সেৰ ৰণ্ণসমুদাযস্স ঞাতব্বং.
টানুবন্ধে তাৰ –
‘ইমস্সানিত্থিযং টে’. এসু.
অনেকৰণ্ণে –
‘অনিমি নাম্হি’. অনেন, ইমিনা.
২০. ঞকানুবন্ধা আদ্যন্তা [চং. ১.১.১৩; পা. ১.১.৪৬].
ঞানুবন্ধো আগমো চ কানুবন্ধো আগমো চ কমেন ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স আদিম্হি চ অন্তে চ ঞাতব্বো.
ঞানুবন্ধে –
‘ব্রূতো তিস্সিঞ’. ব্রৰিতি.
কানুবন্ধে –
‘ভূস্স ৰুক’. বভুৰ.
২১. মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো [চং. ১.১.১৪; পা. ১.১.৪৭].
মানুবন্ধো আগমো সরানং অন্তসরম্হা পরো হোতি.
‘নজ্জাযো স্ৰাম’. নজ্জাযো সন্দন্তি. ‘মং ৰা রুধাদীনং’. রুন্ধতি. ‘জর সদানমীম ৰা’. জীরতি, সীদতি.
ইমস্মিং ব্যাকরণে অনেকসরতা নাম নদী, পুরিস ইচ্চাদীসু লিঙ্গপদেসু এৰ অত্থি, গমু, পচইচ্চাদীসু ধাতুপদেসু নত্থি. সব্বধাতুযো ব্যঞ্জনন্তা এৰ হোন্তি, ধাত্ৰন্তলোপকিচ্চং নত্থি. তস্মা নজ্জাযোতি এত্থ ঈ-কারো অন্তসরো নাম. ততো ‘নজ্জাযো স্ৰাম’ ইতি সুত্তেন আ-কারাগমো. রুন্ধতীতি এত্থ পন উ-কারো অন্তসরো নাম, ততো ‘‘মং ৰা রুধাদীন’’ন্তি সুত্তেন বিন্দাগমো. এৰং জীরতি, সীদতি ইচ্চাদীসু. ম্রম্মপোত্থকেসু পন ‘‘মানুবন্ধো পদানমন্তা পরো’’তি পাঠো, সো সীহল়পোত্থকেহি ন সমেতি.
২২. ৰিপ্পটিসেধে [চং. ১.১.১৬; পা. ১.৪.২].
সমানৰিসযানং দ্ৰিন্নং ৰিধীনং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধরহিতে ঠানে যেভুয্যেন পরো ৰিধি ওকাসং লভতি.
চত্তারোমে ভিক্খৰে ধম্মা [অঙ্গুত্তরনিকাযে] -এত্থ চত্তারিমেতি পুব্বলোপে সম্পত্তে পরলোপো ওকাসং লভতি.
২৩. সঙ্কেতো নাৰযৰোনুবন্ধো [চং. ১.১.৫].
যো ৰণ্ণো পযোগস্স অৰযৰো ন হোতি, সুত্তেসু সঙ্কেতমত্তো হোতি, সো অনুবন্ধো নাম.
‘গোস্সাৰ’. গৰস্সং-এতেন পদরূপৰিধানে অনুবন্ধো উপযোগং ন গচ্ছতীতি ঞাপেতি.
২৪. ৰণ্ণপরেন সৰণ্ণোপি.
ৰণ্ণসদ্দো পরো এতস্মাতি ৰণ্ণপরো, ৰণ্ণপরেন রস্সসরেন সৰণ্ণোপি গয্হতি সযঞ্চ, অৰণ্ণোতি ৰুত্তে আ-কারোপি গয্হতি অ-কারো চাতি ৰুত্তং হোতি. এৰং ইৰণ্ণুৰণ্ণেসু.
২৫. ন্তুৰন্তুমন্তাৰন্তুতৰন্তুসম্বন্ধী [ন্তু ৰন্তুমন্ত্ৰাৰন্তুতৰন্তু সম্বন্ধী (বহূসু)].
ন্তুইতি ৰুত্তে ৰন্তু, মন্তু, আৰন্তু, তৰন্তূনং সম্বন্ধীভূতো ন্তুকারো গয্হতি.
‘ন্তন্তূনং ন্তো যোম্হি পঠমে’. গুণৰন্তো, সতিমন্তো, যাৰন্তো, ভুত্তৰন্তো.
সঙ্কেতরাসি নিট্ঠিতো.
সন্ধিৰিধান
অথ সন্ধিৰিধানং দীপিযতে.
লোপো, দীঘো, রস্সো, ৰুদ্ধি, আদেসো, আগমো, দ্ৰিভাৰো, ৰিপল্লাসো.
লোপরাসি
২৬. সরো লোপো সরে [ক. ১২; রূ. ১৩; নী. ৩০].
লুপ্পতীতি লোপো. সরে পরে সরূপো ৰা অসরূপো ৰা পুব্বো সরো লোপো হোতি.
সরূপে তাৰ –
অৰণ্ণে-লোকগ্গো [অপ. থের ১.১২.৫৭], ভৰাসৰো, [ধ. স. ১১০২] অৰিজ্জাসৰো [ধ. স. ১১০২], অৰিজ্জানুসযো [ৰিভ. ৯৪৯].
ইৰণ্ণে-মুনিন্দো, মুনীরিতো, ৰরৰাদীরিতো, ইত্থিন্দ্রিযং [ৰিভ. ২১৯].
উৰণ্ণে-বহূপকারো [জা. ১.২২.৫৮৮], বহুকা ঊমি বহূমি, সরভুযা ঊমি সরভূমি, সরভুযা উদকং সরভূদকং.
অসরূপে –
সোতিন্দ্রিযং [ৰিভ. ২১৯], কামুপাদানং, ভৰেসনা [দী. নি. ৩.৩০৫], ভৰোঘো [ধ. স. ১১৫৬], সো তুণ্হস্স [পারা. ৩৮১], দিট্ঠানুসযো [ৰিভ. ৯৪৯], দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠেকট্ঠং, দিট্ঠোঘো [ধ. স. ১১৫৬], মুদিন্দ্রিযং [মহাৰ. ৯], পুত্তা মত্থি [ধ. প. ৬২], উরস্স দুক্খো [পাচি. ৪০২], অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি [ধ. প. ৩০৪] ইচ্চাদি.
ইতি পুব্বলোপরাসি.
২৭. পরো ক্ৰচি [ক. ১৩; রূ. ১৫; নী. ৩১].
পুব্বসরম্হা সরূপো ৰা অসরূপো ৰা পরো সরো ক্ৰচি লোপো হোতি.
সরূপে তাৰ –
তং কদাস্সু ভৰিস্সতি [জা. ২.২২.১৪৪ আদযো; তং কুদস্সু], কুদাস্সু নাম দুম্মেধো, দুক্খস্সন্তং করিস্সতি [ধ. প. ৩৭৬], যদাস্স সীলং পঞ্ঞঞ্চ [জা. ২.২২.১৪৭৪], তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জন্তি [জা. ১.১.২৯] -কণ্হন্তি মহাকণ্হগোণং, তণ্হাস্স ৰিপ্পহীনা, মাস্সু কুজ্ঝ রথেসভ, সত্থহারকং ৰাস্স পরিযেসেয্য [পারা. ১৬৭, ১৭১], আগতাত্থ তুম্হে, সোতুকামাত্থ তুম্হে, মায্যো এৰরূপমকাসি, পপং অৰিন্দুং [জা. ১.১.২] -পৰড্ঢং আপং লভিংসূত্যত্থো, নালং কবল়ং পদাতৰে [জা. ১.১.২৭] -প+আদাতৰেতি ছেদো, গণ্হিতুন্তত্থো, রুপ্পতীতি রূপং, বুজ্ঝতীতি বুদ্ধো-দীঘো, অগ্গীৰ তপ্পতি, ইত্থীৰ গচ্ছতি, নদীৰ সন্দতি, মাতুপট্ঠানং, পিতুপট্ঠানং, যেতে ধম্মা আদিকল্যাণা [চূল়ৰ. ৩৯৯] ইচ্চাদি.
অসরূপে –
ইতিস্স [পাচি. ৪৬৫], ইতিপি [পারা. ১], অস্সমণীসি [পারা. ১৩৫], অকতঞ্ঞূসি [ধ. প. ৩৮৩], ৰন্দেহং, সোহং, যস্সদানি [মহাৰ. ২৪২], ছাযাৰ অনপাযিনী [ধ. প. ২], মাদিসেসু কথাৰ কা, কিন্নুমাৰ সমণিযো মধুৰা মঞ্ঞতি বালো [ধ. প. ৬৯], চক্খুন্দ্রিযং [ৰিভ. ২১৯], দ্ৰেমে ভিক্খৰে ধম্মা [অ. নি. ২.৩], তযোমে ভিক্খৰে ধম্মা [অ. নি. ৩.১৭] ইচ্চাদি.
ক্ৰচীতি কিং? কতমা চানন্দ অনিচ্চসঞ্ঞা [অ. নি. ১০.৬০].
ইতি পরলোপরাসি.
২৮. ন দ্ৰে ৰা.
দ্ৰে পুব্বপরসরা ক্ৰচি লোপা ন হোন্তি ৰা.
অপ্পমাদো অমতং পদং [ধ. প. ২১], কো ইমং পথৰিংৰিচেস্সতি [ধ. প. ৪৪].
ক্ৰচিত্ৰেৰ? সোতিন্দ্রিযং [ৰিভ. ২১৯], চক্খুন্দ্রিযং [ৰিভ. ২১৯],
ৰাতি কিং? কোমং ৰসলিং পরামসিস্সতি.
ইতো পট্ঠায যাৰসন্ধিকণ্ডাৰসানা যুত্তট্ঠানেসু সব্বত্থ ক্ৰচিসদ্দো, ৰাসদ্দো চ ৰত্তন্তে. তত্থ ক্ৰচিসদ্দো নানাপযোগং দস্সেতি. ৰাসদ্দো একপযোগস্স নানারূপং দস্সেতি. লোপনিসেধো.
২৯. পরসরস্স.
নিগ্গহীতম্হা পরসরস্স ক্ৰচি লোপো হোতি ৰা.
ত্ৰংসি [পে. ৰ. ৪৭; জা. ২.২২.৭৬৪], চন্দংৰ ৰিমলং সুদ্ধং [ধ. প. ৪১৩; সু. নি. ৬৪২], চক্কংৰ ৰহতো পদং [ধ. প. ১], হলংদানি পকাসিতুং [মহাৰ. ৮], কিন্তি ৰদেয্যং, চীৰরন্তি, পত্তন্তি, ভিক্খুন্তি.
ইতি সরলোপরাসি.
৩০. সংযোগাদি লোপো.
সংযোগস্স আদিভূতো ব্যঞ্জনো ক্ৰচি লোপো হোতি ৰা.
পুপ্ফংসা উপ্পজ্জতি [পারা. ৩৬] – ইধ পুব্বসুত্তেন সরলোপো, এৰংস তে আসৰা পহীনা হোন্তি [ম. নি. ১.২৪], সচে ভুত্তো ভৰেয্যাহং, সাজীৰো গরহিতো মম [মি. প. ৬.১.৫] - অস্স+আজীৰোতি ছেদো, ভৰেয্যাতি অত্থো.
তীসু ব্যঞ্জনেসু সরূপানং দ্ৰিন্নং আদিব্যঞ্জনস্স লোপো – অগ্যাগারং [পাচি. ৩২৬], অগ্যাহিতো, ৰুত্যস্স, ৰিত্যানুভূযতে, একসতং খত্যা [জা. ২.২২.৫৯৪], রত্যো, রত্যা, রত্যং, সক্ৰাহং মারিস দেৰানমিন্দো [সং. নি. ১.২৬৮], ইচ্চাদি.
সরূপানন্তি কিং? তিত্থ্যা পুথুসো ৰদন্তি [সু. নি. ৮৯৭], চতুত্থ্যন্তং, ছট্ঠুন্তং, চক্খ্ৰাবাধং, ৰত্থ্ৰেত্থ.
ইতি ব্যঞ্জনলোপরাসি.
৩১. লোপো.
নিগ্গহীতস্স ক্ৰচি লোপো হোতি ৰা.
সরে পরে তাৰ –
এৰাহং চিন্তযিত্ৰান [বু. ৰং. ২.২৭], পুপ্ফদানং অদাসহং-অদাসিং+অহন্তি ছেদো, বিন্দুলোপো, পুন পুব্বসরলোপো, তুয্হত্থায মহামুনি, তুয্হেৰেতং দুক্কটং [দী. নি. ২.১৭৮], তাসাহং সন্তিকে [পাচি. ৭০৯], তেসাহং এৰং ৰদামি, পঞ্চন্নেতং ধম্মানং অধিৰচনং, ছন্নেতং ধম্মানং অধিৰচনং, সমণ ত্ৰেৰ পুচ্ছামি [জা. ২.২২.২৫৩ সমণ তেৰ], ব্রাহ্মণ ত্ৰেৰ পুচ্ছামি [জা. ২.২২.২৫৮ ব্রাহ্মণ তেৰ] -ত্ৰং+এৰাতি ছেদো, ৰিদূনগ্গমিতি.
ব্যঞ্জনে পরে –
তং তুয্হমূলে পটিদেসেমি.
গাথাযং –
অরিযসচ্চানদস্সনং [খু. পা. ৫.১১], এতং বুদ্ধান সাসনং [ধ. প. ১৮৩], খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ [ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা].
মাগমে পরে –
গরুল়ো উরগামিৰ [জা. ১.৪.১২৪ সুপণ্ণো], ধম্মো অরহতামিৰ [দী. নি. ২.৩৪৮], আলোকো পস্সতামিৰ [সু. নি. ৭৬৯], বকো কক্কটকামিৰ [জা. ১.১.৩৮], নভং তারকিতামিৰ [জা. ২.২২.১৯৮৯ তারাচিতামিৰ], পদুমং হত্থগতামিৰ [জা. ২.২২.২৩৩৬] -এতেসু মাগমে বিন্দুলোপো, ব্যঞ্জনে পুব্বসরদীঘো চ.
তথা সংউপসগ্গস্স বিন্দুলোপে অন্তসরদীঘো –
সারাগো, সারত্তো, অৰিসাহারো, সারম্ভো, সারদ্ধো, সাকেতং নগরং, সাধারণং, সং অস্স অত্থীতি সামী.
সমাসে তুমন্তম্হি নিচ্চং –
কত্তুকামো, গন্তুকামো ইচ্চাদি.