৫. পঞ্চমো কণ্ডো (খাদি)
১. তিজ মানেহি খ সা খমা ৰীমংসাসু.
খন্তিযং তিজা ৰীমংসাযং মানা চ খসপ্পচ্চযা হোন্তি যথাক্কমং, তিতিক্খা, ৰীমংসা, তিতিক্খতি, ৰীমংসতি. খমাৰীমংসা, সূতি কিং? তেজনং, তেজো, তেজযতি, মাননং, মানোমানেতি.
২. কিতা তিকিচ্ছাসংসযেসু ছো.
তিকিচ্ছাযং সংসযে চ ৰত্তমানা কিতা ছো হোতি. তিকিচ্ছা, ৰিচিকিচ্ছা, তিকিচ্ছতি, ৰিচিকিচ্ছতি. অঞ্ঞত্র নিকেতো, সংকেতো, কেতনং, কেতো, কেতযতি.
৩. নিন্দাযং গুপ বধা বস্স ভো চ.
নিন্দাযং ৰত্তমানেহি গুপ বধেহি ছো হোতি বস্স ভো চ. জিগুচ্ছা, বীভচ্ছা, জিগুচ্ছতি, বীভচ্ছতি, অঞ্ঞত্র গোপনং, গোপো, গোপেতি, বধকো.
৪. তুংস্মা লোপো চিচ্ছাযং তে.
তুমন্ততো ইচ্ছাযমত্থে তে খসছা হোন্তি বহুলং, লোপো চ তুংপচ্চযস্স হোতি সুতত্তা, বুভুক্খা, জিগীসাং, জিঘচ্ছা, বুভুক্খতি, জিগীসতি জিঘচ্ছতি. ইধ কস্মা ন হোতি ‘ভোত্তুমিচ্ছতী’তি? পদন্তরেনাভিধানা. তুংস্মাতি কিং? ভোজনমিচ্ছতি. ইচ্ছাযন্তি কিং? ভুঞ্জিতুং গচ্ছতি. কথং ‘কূলং ৰিপতি সতী’তি? যথা কূলং পতিতু মিচ্ছতীতি ৰাক্যং হোতি, এৰং ৰুত্তিপি হোস্সতি. ৰাক্যমেৰ চরহি কথং হোতি? লোকস্স তথা ৰচনিচ্ছায.
৫. ঈযো কম্মা.
ইচ্ছাকম্মতো ইচ্ছাযমত্থে ঈযপ্পচ্চযো হোতি. পুত্তমিচ্ছতি পুত্থীযতি. কম্মাতি কিং? অসিনেচ্ছতি. ইধ কস্মা ন হোতি ‘রঞ্ঞোপুত্তমিচ্ছতী’তি? সাপেক্খত্তা, ন হি অঞ্ঞমপেক্খমানো অঞ্ঞেন সহেকত্থিভাৰমনুভৰিতুং সক্কোতি. ইধাপি চরহি ন সিযা ‘অত্তনো পুত্ত মিচ্ছতী’তি? নেৰেত্থ ভৰিতব্বং, ন হি ভৰতি ‘অত্তনো পুত্তীযতী’তি, কথং চরহি পুত্তস্স অত্তনিযতা-ৰগম্যতে? অঞ্ঞস্সাসুতত্তা ইচ্ছায চ তব্বিসযত্তা.
৬. উপমানাচারে.
কম্মতো উপমানা আচারত্থে ঈযো হোতি. পুত্তমি-ৰা-চরতি পুত্তীযতি মাণৰকং, উপমানাতি কিং? পুত্তমাচরতি.
৭. আধারা.
আধারতূ-পমানা আচারত্থে ঈযো যোতি. কুটিযমিৰা-চরতি কুটীযতী পাসাদে, পাসাদীযতি কুটিযং ভিক্খু.
৮. কত্তুতাযো.
কত্তুতূ-পমানা আচারত্থে আযো হোতি. পব্বতো ইৰাচরতি পব্বতাযতি.
৯. য্চত্থে.
কত্তুতো অভূততব্ভাৰে আযো হোতি বহুলং. ভুসাযতি, পটপটাযতি, লোহিতাযতি, কত্তুতোত্ৰেৰ? (অভুসং) ভুসং করোতীহি, ইহ কস্মা ন হোতি ‘ভুসী ভৰতী’তি? ৰুত্তত্থতায.
১০. সদ্দাদীনি করোতি.
সদ্দাদীহি দুতিযন্তেহি করোতীতি অস্মিং অত্থে আযো হোতি. সদ্দাযতি, ৰেরাযতি, কলহাযতি, ধূপাযতি.
১১. নুমোত্ৰ-স্সো.
নমোইচ্চস্মা করোতীতি অস্মিং অত্থে অস্সো হোতি. নমস্সতি তথাগ্তং.
১২. ধাত্ৰত্থে নামস্মি.
নামস্মা ধাত্ৰত্থে বহুলমিহোতি. হত্থিনা অতিক্কমতি অতিহত্থযতি, ৰীণায উপগাযতি উপৰীণযতি, দল়্হং করোতি ৰিনযং দল়্হযতি, ৰিসুদ্ধা হোতি রত্তি ৰিসুদ্ধযতি, কুসলং পুচ্ছতি কুসলযতি.
১৩. সচ্চাদীহাপি.
সচ্চাদীহি ধাত্ৰত্থে আপি হোতি. সচ্চাপেতি, অত্থাপেতি, ৰেদাপেতি, সুক্খাপেতি, সুখাপেতি, দুক্খাপেতি.
১৪. ক্রিযত্থা.
অযমধিকারো আসত্থপরিসমত্তিযা. ক্রিযা অত্থো যস্স সো ক্রিযত্থো ধাতু.
১৫. চুরাদিতো ণি.
চুরাদীহি ক্রিযত্থেহি সকত্থে ণি পরো হোতি বহুলং. ণকারো ৰুদ্ধ্যত্থো, এৰমঞ্ঞত্রাপি, চোরযতি, লাল়যতি, কথং ‘রজ্জং কারেতী’তি? যোগৰিভাগতো.
১৬. পযোজকব্যাপারে ণাপি চ.
কত্তারং যো পযোজযতি, তস্স ব্যাপারে ক্রিযত্থা ণিণাপী হোন্তি বহুলং, কারেতি, কারাপেতি. ননু চ কত্তাপি করণাদীনং পযোজকোতি তংব্যাপারেপি ণিণাপী পাপুণন্তি? পযোজকগ্গহণসামত্থিযা ন ভৰিস্সন্তি চুরাদীহি ৰিসুং ৰচনসামত্থিযা চ. অতো ভিয্যো ণাপিযেৰ, ণিযেৰুৰণ্ণতো, দ্ৰযমেৰঞ্ঞেহি.
১৭. ক্যো ভাৰকম্মেস্ৰ-পরোক্খেসু মান ন্ত ত্যাদীসু. ভাৰকম্মৰিহিতেসু পরোক্খাৰজ্জিতেসু মানন্তত্যাদীসু পরেসু ক্যো হোতি ক্রিযত্থা. ন্তগ্গহণমুত্তরত্থং, ককারো অৰুদ্ধ্যত্থো এৰমুত্তরত্রাপি. ঠীযমানং, ঠীযতে, সূযমানং, সূযতে, অপরোক্খেসু মানন্তত্যাদীসূতি কিং? বভূৰ দেৰদত্তেন, বিভিদ কুসুলো. ভিজ্জতে কুসুলো সযমেৰাতি ‘ভিজ্জতে’তি সৰনা কম্মতা-ৰগম্যতে, ‘সযমেৰা’তি সৰনতো কত্তুতা, কত্তুতাৰচনিচ্ছাযন্তু ‘ভিন্দতি কুসুলো অত্তান’ন্তি ভৰতি, এৰমঞ্ঞম্পি যথাগমমনুগন্তব্বং. ‘অপরোক্খেসু মানন্তত্যাদীসূ’তি অযমধিকারো আ ‘তনাদিত্ৰো’তি ৫.২৬. অপিচ এতে ক্যাদযো ত্যাদীসু পরভূতেসু কত্তুকম্মভাৰ ৰিহিতেসু ক্যলাদীনং ৰিধানতো তেস্ৰেৰ ৰিঞ্ঞাযন্তীতি অকম্মকেহি ধাতূহি কত্তুভাৰেসু, সকম্মকেহি কত্তুকম্মেসু, কম্মাৰচনিচ্ছাযং ভাৰে চ ভৰন্তীতি ৰেদিতব্বা. যস্স পন ধাতুস্স কিরিযা কম্মমপেক্খতে, সো সকম্মকো, যস্স তু কিরিযা কত্তুমত্তমপেক্খতে, স্ৰাকম্মকোতি ঞাতব্বং.
১৮. কত্তরি লো.
ক্রিযত্থতো অপরোক্খেসু কত্তুৰিহিতমান ন্তত্যাদীসু লো হোতি. লকারো, ‘‘ঞিলস্সে’’তি ৫-১৬৩ ৰিসেসনত্থো. পচমানো, পচন্তো, পচতি.
১৯. মং চ রুধাদীনং.
রুধাদিতো কত্তুৰিহিতমানন্ত ত্যাদীসু লো হোতি মং চ অন্তসরা পরো. মকারো-নুবন্ধো, অকারো উচ্চারণত্থো. রুন্ধমানো, রুন্ধন্তো, রুন্ধতি.
২০. ণিণাপ্যাপীহি ৰা.
ণিণাপ্যাপীহি কত্তুৰিহিতমানন্ত ত্যাদীসু লো হোতি ৰিভাসা, ওরযন্তো, চোরেন্তো, কারযন্তো, কারেন্তো, কারাপযন্তো, কারাপেন্তো, সচ্চাপযন্তো, সচ্চাপেন্তো, চোরযতি, চোরেতি, কারযতি, কারেতি, কারাপযতি, কারাপেতি, সচ্চাপযতি, সচ্চাপেতি. ৰৰত্থিতৰিভাসত্থো-যং ৰাসদ্দো, তেন মানে নিচ্চং, চোরযমানো, কারযমানো, কারাপযমানো, সচ্চাপযমানো.
২১. দিৰাদীহি যক.
দিৰাদীহি লৰিসযে যক হোতি. দিব্বন্তো, দিব্বতি.
২২. তুদাদীহি কো.
তুদাদীহি লৰিসযে কো হোতি. তুদমানো, তুদন্তো, তুদতি.
২৩. জ্যাদীহি ক্না.
জিআদীহি লৰিসযে ক্না হোতি. জিনন্তো, জিনাতি. কথং ‘জযন্তো’ জযতী, তি? ভূৰাদিপাঠা.
২৪. ক্যাদীহি ক্ণা.
কীআদীহি লৰিসযে ক্ণা হোতি. কিণন্তো, কিণাতি.
২৫. স্ৰাদীহি ক্ণো.
সুআদীহি লৰিসযে ক্ণো হোতি. সুণমানো, সুণন্তো, সুণোতি. কথং সুণাতীতি? ক্যাদিপাঠা.
২৬. তনাদিত্ৰো.
তনাদিতো লৰিসযে ও হোতি. তনোতি.
২৭. ভাৰকম্মেসু তব্বা-নীযা.
তব্বঅনীযা ক্রিযত্থা পরে ভাৰকম্মেসু বহুলং ভৰন্তি. কত্তব্বং, করণীযং, কত্তব্বো কটো, করণীযো. বহুলাধিকারা করণাদীসুপি ভৰন্তি, সিনানীযং চুণ্ণং, দানীযো ব্রাহ্মণো, সম্মাৰত্তনীযো গুরু, পৰচনীযো উপজ্ঝাযো, উপট্ঠানীযো সিস্সো.
২৮. ঘ্যণ.
ভাৰকম্মেসু ক্রিযত্থা পরো ঘ্যণ হোতি বহুলং. ৰাক্যং, কারিযং, চেয্যং, জেয্যং.
২৯. আস্সে চ.
আতোঘ্যণ হোতি ভাৰকম্মেসু, আস্স এ চ. দেয্যং.
৩০. ৰদাদীহি যো.
ৰদাদীহি ক্রিযত্থেহি যো হোতি বহুলং ভাৰকম্মেসু. ৰজ্জং, মজ্জং, গম্মং. (৪২) ‘‘ভুজান্নে’’, ভোজ্জো ওদনো, ভোজ্জা যাগু, ভোগ্গমঞ্ঞং.
৩১. কিচ্চ ঘচ্চ ভচ্চ ভব্ব লেয্যা.
এতে সদ্দা যপ্পচ্চযন্তা নিপচ্চন্তে.
৩২. গুহাদীহি যক.
গুতাদীহি ক্রিযত্তেহি ভাৰকম্মেসু যক হোতি. গুয্হং, দুয্হং, সিস্সো. সিদ্ধা এৰেতে তব্বাদযো পেসাতিসগ্গপত্তকালেসুপি গম্যমানেসু সামঞ্ঞেনৰিধানতো, ত্ৰযা খলু কটো কত্তব্বো, করণীযো, কারিযো, কিচ্চো, এৰং ত্ৰযা কটো কত্তব্বো, ভোতা কটো কত্তব্বো, ভোতো হি পত্তো কালো কটকরণে. এৰং উদ্ধমোহুত্তিকেপি ৰত্তমানতো পেসাদীসু সিদ্ধা এৰ. তথা অরহে কত্তরি সত্তিৰিসিট্ঠে চ পতীযমানে আৰস্সকাধমীণতাৰিসিট্ঠে চ ভাৰাদো সিদ্ধা, উদ্ধংমুহুত্ততো-ভোতা কটো কত্তব্বো, ভোতা রজ্জং কত্তব্বং. ভৰং অরহো, ভোতা সারো ৰহিতব্বো, ভৰং সক্কো, ভোতা অৰস্সং কটো কত্তব্বো, ভোতা নিক্খো দাতব্বো.
৩৩. কত্তরি ল্তুণকা.
কত্তরি কারকে ক্রিযত্থা ল্তুণকা হোন্তি বহুলং. পঠিতা, পাঠকো. বহুলমিত্ৰেৰ? পাদেহি হরীযতীতি পাদহা-রকো, গলে চুপ্পতেতি গলেচোপকো. সিদ্ধোৰ ল্তু, অরহে সীলসাধুধম্মেসু চ সামঞ্ঞৰিহিতত্তা, ভৰং খলু কঞ্ঞায পরিগ্গহিতা, ভৰমেতং অরহতি. সীলাদীসু-খল্ৰপি উপাদাতা কুমারকে, গন্তা খেলং, মুণ্ডযিতারো সাৰিট্ঠাযনা ৰধুং কতপরিগ্গহং.
৩৪. আৰী.
ক্রিযত্থা আৰী হোতি বহুলং কত্তরি. ভযদস্সাৰী. অপ্পৰিসযতঞ্ঞাপনত্থং ভিন্নযোগকরণং, সামঞ্ঞৰিহিতত্তা সীলা দীসু চ হোতেৰ.
৩৫. আসিংসাযমকো.
আসিংসাযং গম্যমানাযং ক্রিযত্থা অকো হোতি কত্তরি. জীৰতূতি জীৰকো, নন্দতূতি নন্দকো, ভৰতূতি ভৰকো.
৩৬. করা ণনো.
করতো কত্তরি ণনো হোতি. করোতীতি কারণং, কত্তরীতি কিং? করণং.
৩৭. হাতো ৰীহিকালেসু.
হাতো ৰীহিস্মিং কালে চ ণনো হোতি কত্তরি. হাযনা নাম ৰিহযো, হাযনো সংৰচ্ছরো, ৰীহিকালেসূতি কিং? হাতা.
৩৮. ৰিদা কূ.
ৰিদস্মা কূ হোতি কত্তরি. ৰিদূ, লোকৰিদূ.
৩৯. ৰিতো ঞাতো.
ৰিপুব্বা ঞাইচ্চস্মা কূ হোতি কত্তরি. ৰিঞ্ঞূ. ৰিতোতি কিং? পঞ্ঞা.
৪০. কম্মা.
কম্মতো পরা ঞাইচ্চস্মা কূ হোতি কত্তরি. সব্বঞ্ঞূ, কালঞ্ঞূ.
৪১. ক্ৰচণ.
কম্মতো পরা ক্রিযত্থা ক্ৰচি অণ হোতি কত্তরি. কুম্ভকারো, সরলাৰো, মন্তজ্ঝাযো, বহুলাধিকারা ইধ ন হোতি আদিচ্চং পস্সতি, হিমৰন্তং সুণোতি, গামং গচ্ছতি. ক্ৰচীতি কিং? কম্মকরো.
৪২. গমা রূ.
কম্মতো পরা গমা রূ হোতি কত্তরি. ৰেদগূ পারগূ.
৪৩. সমানঞ্ঞ ভৰন্ত যাদিতূ-পমানা দিসা কম্মে রীরিক্খকা.
সমানাদীহি যাদীহি চোপমানেহি পরা দিসা কম্মকারকে রীরিক্খকা হোন্তি. সমানো ৰিয দিস্সতীতি সদী সদিক্খো সদিসো. অঞ্ঞাদী অঞ্ঞাদিক্খো অঞ্ঞাদিসো. ভৰাদী ভৰাদিক্খো ভৰাদিসো. যাদী যাদিক্খো যাদিসো. ত্যাদী ত্যাদিক্খো ত্যাদিসো. সমানাদীহীতি কিং? রুক্খো ৰিয দিস্সতি. উপমানাতি কিং? সো দিস্সতি. কম্মেতি কিং? সো ৰিয পস্সতি. রকারা অন্তসরাদিলোপত্থা, ককারো একারাভাৰত্থো.
৪৪. ভাৰকারকেস্ৰ-ঘণ ঘকা.
ভাৰে কারকে চ ক্রিযত্থা অ ঘণ ঘ কা হোন্তি বহুলং. অ-পগ্গহো, নিগ্গহো, করো, গরো, চযো, জযো, রৰো, ভৰো, পচো, ৰচো, অন্নদো, পুরিন্দদো, ঈসক্করো, দুক্করো, সুকরো. ঘণ-ভাৰে পাকো, চাগো, ভাৰো, কারকেপি সঞ্ঞাযং তাৰ পজ্জতেনেনাতি পাদো, রুজতীতি রোগো, ৰিসতীতি ৰেসো, সরতি কালন্তরন্তি সারো থিরংসো, দরীযন্তে এতেহীতি দারা, জীরযতি এতেনাতি জারো, অসঞ্ঞাযম্পি দাযো দত্তো, লাভো লদ্ধো, ঘ-ৰকো, নিপকো, ক-পিযো, খিপো, ভুজো, আযুধং.
৪৫. দাধাত্ৰি.
দাধাহি বহুলমি হোতি ভাৰকারকেসু. আদি, নিধি, ৰালমি.
৪৬. ৰমাদীয্যথু.
ৰমাদীহি ভাৰকারকেস্ৰথু হোতি. ৰমথু, ৰেপথু, (অৰথু, সযথু).
৪৭. ক্ৰি.
ক্রিযত্থা ক্ৰি হোতি বহুলং ভাৰকারকেসু. ককারো কানুবন্ধকারিযত্থো, অভিভূ, সযম্ভূ, ভত্তগ্গং, (দানগ্গং) সলাকগ্গং, সভা, পভা.
৪৮. অনো.
ক্রিযত্তা ভাৰকারকেস্ৰনো হোতি. গমনং, দানং, সম্পদানং, অপাদানং, অধিকরণং, চলনো, জলনো, কোধনো, কোপনো, মণ্ডনো, ভূসনো.
৪৯. ইত্থিযমণ ত্তি ক যক যা চ.
ইত্থিলিঙ্গে ভাৰে কারকে চ ক্রিযত্থা অআদযো হোন্তি অনো চ বহুলং. অ তিতিক্খা, ৰীমংসা, জিগুচ্ছা, পিপাসা, পুত্তিযা ঈহা ভিক্খা, আপদা, মেধা, গোধা, ণকারা, হারা, তারা, ধারা, আরা, ক্তি-ইট্ঠি, সিট্ঠি, ভিত্তি, ভত্তি, তন্তি ভূতি, ক-গুহা, রুজা, মুদা, যক-ৰিজ্জা, ইজ্জা, য-সেয্যা, সমজ্জা, পব্বজ্জা, পরিচরিযা, জাগরিযা, অনকারণা, হারণা, ৰেদনা, ৰন্দনা, উপাসনা.
৫০. জাহাহি নি.
জাহাইচ্চেতেহি নি হোতিত্থিযং. জানি, হানি.
৫১. করা রিরিযো.
করতো রিরিযো হোতিত্থিযং. করণং কিরিযা. কথং ‘ক্রিযা’তি? ‘‘ক্রিযাযং’’তি নিপাতনা.
৫২. ইকিতী সরূপে.
ক্রিযত্থস্স সরূপে-ভিধেয্যে ক্রিযত্থা পরে ইকিতী হোন্তি, ৰচি, যুধি, পচতি, ‘অকারো ককারো’তি আদীসু কারসদ্দেন সমাসো, যথা এৰকারোতি.
৫৩. সীলাভিক্খঞ্ঞা-ৰস্সকেসু ণী.
ক্রিযত্থা ণী হোতি সীলাদীসু পতীযমানেসু, উণ্হভোজী, খীরপাযী, অৰস্সকারী, সতন্দাযী.
৫৪. থাৰরিত্তর ভঙ্গুর ভিদুর ভাসুর ভস্সরা.
এতে সদ্দা নিপচ্চন্তে সীলে গম্যমানে.
৫৫. কত্তরি ভূতে ক্তৰন্তু ক্তাৰী.
ভূতে-ত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা ক্তৰন্তুত্তাৰী হোন্তি কত্তরি. ৰিজিতৰা, ৰিজিতাৰী, ভূতেতি অধিকারো যাৰ ‘‘আহারত্থা’’তি (৫-৬০).
৫৬. ক্তোভাৰকম্মেসু.
ভাৰে কম্মে চ ভূতে ক্তো হোতি. আসিতং ভৰতা. কতো কটো ভৰতা.
৫৭. কত্তরি চারম্ভে.
ক্রিযারম্ভে কত্তরি ক্তো হোতি যথাপত্তঞ্চ. পকতো ভৰং কটং, পকতো কটো ভৰতা, পসুত্তো ভৰং, পসুত্তং ভৰতা.
৫৮. ঠা-স ৰস সিলিস সী রুহ জর জনীহি.
ঠাদীহি কত্তরি ক্তো হোতি যথাপত্তঞ্চ. উপট্ঠিতো গুরুং ভৰং, উপট্ঠিতো গুরু ভোতা, উপাসিতো গুরুং ভৰং, উপাসিতো গুরু ভোতা, অনুৰুসিতো গুরুং ভৰং, অনুৰুসিতো গুরু ভোতা, আসিলিট্ঠো গুরুং ভৰং, আসিলিট্ঠো গুরু ভোতা, অধিস্সিতো খটোপিকং ভৰং, অধিস্সিতা খটোপিকা ভোতা, আরল়্হো রুক্খং ভৰং, আরুল়্হো রুক্খো ভোতা, অনুজিণ্ণো ৰসলিং দেৰদত্তো, অনুজিণ্ণা ৰসলী দেৰদত্তেন, অনুজাতো মাণৰকো মাণৰিকং, অনুজাতা মাণৰিকা মাণৰকেন.
৫৯. গমনত্থাকম্মকাধারে চ.
গমনত্থতো অকম্মকতো চ ক্রিযত্থা আধারে ক্তো হোতি কত্তরি চ যথাপত্তঞ্চ, ইদমেসং যাতং, ইহ তে যাতা, ইহ তেহি যাতং, অযং তেহি যাতো পথো, ইদমেসমাসিতং, ইহ তে আসিতা, ইহতেহি আসিতং, ‘দেৰো চে ৰুট্ঠো সম্পন্না সালযো’তি কারণসামগ্গীসম্পত্তি এত্থাভিমতা.
৬০. আহারত্থা.
অজ্ঝোহারত্থা আধারে ক্তো হোতি যথাপত্তঞ্চ, ইদমেসং ভুত্তং, ইদমেসং পীতং, ইহ তেহি ভুত্তং, ইহ তেহি পীতং, ওদনো তেহি ভুত্তো পীতমুদকং, অকত্তত্থো যোগৰিভাগো, কথং ‘পীতা গাৰো’তি? পীতমেসং ৰিজ্জতীতি পীতা, বাহুলকা ৰা, ‘পস্সিন্নো’তি যা এত্থ ভূতকালতা, তত্র ত্তো, এৰং রঞ্ঞং মতো রঞ্ঞং ইট্ঠো, রঞ্ঞং বুদ্ধো, রঞ্ঞং পূজিতো, এৰং সীলিতো, রক্খিতো, খন্তো, আকুট্ঠো, রুট্ঠো, রুসিতো, অভিব্যাহটো, দযিযো, হট্ঠো, কন্তা, সংযতো, অমতো, ‘কট্ঠ’ন্তি ভূততাযমেৰ হেতুনো, ফলং ত্ৰত্র ভাৰি.
৬১. তুং তাযে তৰে ভাৰে ভৰিস্সতি ক্রিযাযং তদত্থায.
ভৰিস্সতি অত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা ভাৰে তুং তাযে তৰে হোন্তি ক্রিযাযং তদত্থাযং পতীযমানাযং. কাতুং গচ্ছতি, কত্তাযে গচ্ছতি, কাতৰে গচ্ছতি, ইচ্ছতি ভোত্তুং কামেতি ভোত্তুন্তি ইমীনাৰ সিদ্ধং, পুনব্বিধানে ত্ৰিহাপি সিযা ‘ইচ্ছন্তো করোতী’তি, এৰং সক্কোতি ভোত্তুং, জানাতি ভোত্তুং, গিলাযতি ভোত্তুং, ঘটতে ভোত্তুং, আরভতে ভোত্তুং, লভতে ভোত্তুং, পক্কমতি ভোত্তুং, উস্সহতি ভোত্তুং, অরহতি ভোত্তুং, অত্থি ভোত্তুং, ৰিজ্জতি ভোত্তুং, ৰট্ট তিভোত্তুং, কপ্পতি ভোত্তুন্তি. তথা পারযতি ভোত্তুং, পহু ভোত্তুং, সমত্থো ভোত্তুং, পরিযত্তো ভোত্তুং, অলং ভোত্তুন্তি ভৰতিস্স সব্বত্থ সম্ভৰা. তথা কালো ভোত্তুং. সমযো ভোতুং, ৰেলা ভোতুন্তি, যথা ভোত্তুংমনো, সোত্তুং সোতো, দট্ঠুং চক্খু, যুজ্ঝিতুং ধনু, ৰত্তুং জল়ো, গন্তুমনো, কত্তুমলসোতি, উচ্চারণন্তু ৰত্তাযত্তং. ভাৰেতি কিং? করিস্সামীতি গচ্ছতি, ক্রিযাযন্তি কিং? ভিক্খিস্সং ইচ্চস্স জটা, তদত্থাযন্তি কিং? গচ্ছিস্সতো তে ভৰিস্সতি ভত্তং ভোজনায.
৬২. পটিসেধে-লংখলূনং তুন ত্ৰান ত্ৰা ৰা.
অলং খলুসদ্দানং পটিসেধত্থানং পযোগে তুনাদযো ৰা হোন্তি ভাৰে. অলং সোতুন, খলু সোতুন, অলং সুত্ৰান, ধলু সুত্ৰান, অলং সুত্ৰা, খলু সুত্ৰা, অলং সুতেন, খলু সোতেন, অলং খলূনন্তি কিং? মা হোতু, পটিসেধেতি কিং? অলঙ্কারো.
৬৩. পুব্বেককত্থুকানং.
একো কত্তা যেসং ব্যাপারানং, তেসু যো পুব্বো, তদত্থতো ক্রিযত্থা তুনাদযো হোন্তি ভাৰে, সোতুন যাতি, সুত্ৰান, সুত্ৰা ৰা, এককত্তুকানন্তিকিং? ভুত্তস্মিং দেৰদত্তে যঞ্ঞদত্তো ৰজতি, পুব্বাতি কিং? ভুঞ্জভি চ পচতি চ. ‘অপ্পত্ৰা নদিং পব্বতো অতিক্কম্ম পব্বতং নদী’তি ভূধাতুস্স সব্বত্থ সম্ভৰা এককত্তুকতা পুব্বকালতা চ গম্যতে. ‘ভুত্ৰা ভুত্ৰা গচ্ছতীতি’ ইমিনাৰ সিদ্ধং আভিক্খঞ্ঞন্তু দ্ৰিব্বচনাৰগম্যতে. কথং ‘জীৰগ্গাহং অগাহযি, কাযপ্পচালকং গচ্ছন্তী’তি আদি? ঘণন্তেন ক্রিযাৰিসেসনেন সিদ্ধং যথা ‘ওদনপাকং সযতী’তি.
৬৪. ন্তো কত্থরি ৰত্তমানে.
ৰত্তমানত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্তা ন্তো হো তি কত্তরি, তিট্ঠন্তো.
৬৫. মানো.
ৰত্তমানত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা মানো হোতি, কত্তরি. তিট্ঠমানো.
৬৬. ভাৰকম্মেসু.
ৰত্তমানত্থে ৰত্তমানতো ক্রিংযত্থা ভাৰে কম্মেচ মানো হোতি. ঠীযমানং, পচ্চমানো ওদনো.
৬৭. তে স্সপুব্বানাগতে.
অনাগতত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা তেন্তমানা স্সপুব্বা হোন্তি. ঠস্সন্তো, ঠস্সমানো, ঠীযিস্সমানং, পচ্চিস্সমানো ওদনো.
৬৮. ণ্ৰাদযো.
ক্রিযত্থা পরে বহুলং ণ্ৰাদযো হোন্তি. চারু, দারু.
৬৯. খছসান মেকস্সরোদি দ্ৰে.
খছসপ্পচ্চযন্তানং ক্রিযত্থানং পঠমেকস্সরং সদ্দরূপং দ্ৰে ভৰতি. তিতিক্খা, জিগুচ্ছা, ৰীমংসা.
৭০. পরোক্খাযঞ্চ.
পরোক্খাযং পঠমেকস্সরং সদ্দরূপং দ্ৰে ভৰতি. জগাম, চকারো অনুত্তসমুচ্চযত্থো, তেনঞ্ঞত্রাপি যথাগমং, জহাতি, জহিতব্বং, জহিতুং, দদ্দল্লতি, চঙ্কমতি. ‘লোলুপো, মোমূহোতি ওত্তং তদমিনাদিপাঠা.
৭১. আদিস্মা সরা.
আদিভূতা সরা পরমেকস্সরং দ্ৰে হোতি, অসিসিসতি, আদিস্মাতি কিং? জজগার, সরাতি কিং? পপাচ.
৭২. ন পুন.
যং দ্ৰিভূতং, ন তং পুন দ্ৰিত্তমাপজ্জতে, তিতিক্খিসতি, জিগুচ্ছিসতি.
৭৩. যথিট্ঠং স্যাদিনো.
স্যাদ্যন্তস্স যথিট্ঠমেকস্সরমাদিভূতমঞ্ঞং ৰা যথাগমং দ্ৰিত্তপজ্জতে, পুপুত্তীযিসতি, পুতিত্তীযিসতি, পুত্তীযিযিসতি.
৭৪. রস্সো পুব্বস্স.
দ্ৰিত্তে পুব্বস্স সরো রস্সো হোতি. দদাতি.
৭৫. লোপো-নাদিব্যঞ্জনস্স.
দ্ৰিত্তে পুব্বস্সাদিতো-ঞ্ঞস্স ব্যঞ্জনস্স লোপো হোতি. অসিসিসতি.