৪. চতুত্থো কণ্ডো (ণাদি)
১. ণো ৰা পচ্চে.
ছট্ঠিযন্তা নামস্মা ৰা ণপ্পচ্চযো হোতি অপচ্চে-ভিধেয্যে, ণকারো ৰুদ্ধ্যত্থো, এৰমঞ্ঞত্তাপি, ৰসিট্ঠস্সাপচ্চং ৰাসিট্ঠো, ৰাসিট্ঠী ৰা, ওপগৰো, ওপগৰী ৰা, ৰেতি ৰাক্যসমাসৰিকপ্পনত্থং, তস্সাধিকারো সকত্থাৰধি.
২. ৰচ্ছাদিতো ণানণাযনা.
ৰচ্ছাদীহি অপচ্চপ্পচ্চযন্তেহি গোত্তাদীহি চ সদ্দেহি ণানণাযনপ্পচ্চযা ৰা হোন্তি অপচ্চে, ৰচ্ছানো ৰচ্ছাযনো, কচ্চানো কচ্চাযনো, যাগমে কাতিযানো, মোগ্গল্লানো মোগ্গল্লাযনো, সাকটানো সাকটাযনো, কণ্হানো কণ্হাযনো ইচ্চাদি.
৩. কত্তিকাৰিধৰাদীহি ণেয্যণেরা.
কত্তিকাদীহি ৰিধৰাদীহি চ ণেয্যণেরা ৰা যথাক্কমং হোন্তি অপচ্চে, কত্তিকেয্যো, ৰেনতেয্যো, ভাগিনেয্যো ইচ্চাদি, ৰেধৰেরো, বন্ধকেরো, নালিকেরো, সামণেরো ইচ্চাদি.
৪. ণ্যদিচ্চাদীহি.
দিতিপ্পভুতিহি ণ্যো ৰা হোতি অপচ্চে, দেচ্চো, আদিচ্চো, কোণ্ডঞ্ঞো, গগ্গ্যো, ভাতব্বো ইচ্চাদি.
৫. আ ণি.
অকারন্ততো ণি ৰা হোতি অপচ্চে, দক্খি, দত্থি, দোণি. ৰাসৰি, ৰারুণি ইচ্চাদি.
৬. রাজতো ঞ্ঞো জাতিযং.
রাজসদ্দতো ঞ্ঞো ৰা হোতি অপচ্চে জাতিযং গম্যমানাযং, রাজঞ্ঞো, জাতিযন্তি কিং? রাজাপচ্চং.
৭. খত্তা যিযা.
খত্তসদ্দা যইযা হোন্তি অপচ্চে জাতিযং, খত্যো, খত্তিযো, জাতিযংত্ৰেৰ? খত্তি.
৮. মনুতো স্সসণ.
মনুসদ্দতো জাতিযং স্সসণ হোন্তি অপচ্চে, মনুস্সো, মানুসো, ইত্থিযং মনুস্সা, মানুসী, জাতিযংত্ৰেৰ? মানৰো.
৯. জনপদনামস্মা খত্তিযা রঞ্ঞে চ ণো.
জনপদস্স যং নামং, তন্নামস্মা খত্তিযা অপচ্চে রঞ্ঞে চ ণো হোতি, পঞ্চালো, কোসলো, মাগধো, ওক্কাকো, জনপদনামস্মাতি কিং? দাসরথি, খত্তিযাতি কিং? পঞ্চালস্স ব্রাহ্মণস্স অপচ্চং পঞ্চালি.
১০. ণ্য কুরুসিৰীহি.
কুরুসিৰীহি অপচ্চে রঞ্ঞে চ ণ্যো হোতি. কোরব্যো, সেব্যো.
১১. ণ রাগা তেন রত্তং.
রাগৰাচিততিযন্ততো রত্তমিচ্ছেতস্মিং অত্থে ণো হোতি, কসাৰেন রত্তং কাসাৰং, কোসুম্ভং, যালিদ্দং, রাগাতি কিং? দেৰদত্তেন রত্তং ৰত্থং, ইধ কস্মা ন হোতি? ‘নীলং পীত’ন্তি, গুণৰচনত্তা ৰিনাপি ণেন ণত্থস্সাভিধানতো.
১২. নক্খত্তেনিন্দুযুত্তেন কালে.
ততিযন্ততো নক্খত্তা তেন লক্খিতে কালে ণো হোতি, তঞ্চে নক্খত্তমিন্দুযুত্তং হোতি, ফুস্সী রত্তি, ফুস্সং অহং, নক্খত্তেনেতি কিং? গুরুনা লক্খিতা রত্তি. ইন্দুযুত্তেনেতি কিং? কত্থিকায লক্খিতো মুহুত্তো, কালেতি কিং? ফুস্সেন লক্খিতা অত্থসিদ্ধি, অজ্জকত্তিকাতি কত্তিকাযুত্তে চন্দে কত্তিকাসদ্দো ৰত্ততে.
১৩. সা-স্স দেৰতা পুণ্ণমাসী.
সেতি পঠমন্তা অস্সাতি ছট্ঠ্যত্থে ণো ভৰতি, যং পঠমন্তং, সা চে দেৰতা পুণ্ণমাসীৰা, সুগতো দেৰতা অস্সাভি সোগতো, মাহিন্দো, যামো, ৰারুণো, ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্স সম্বন্ধিনীতি ফুস্সো, মাসো, মাযো, ফগ্গুনো, চিত্তো, ৰেসাখো. জেট্ঠমূলো, আসল়্হো, সাৰণো, পোট্ঠপাদো, অস্সযুজো, কত্তিকো, মাগসিরো, পুণ্ণমাসীতি কিং? ফুস্সী পঞ্চমী অস্স, পুণ্ণমাসী চ ভতকমাসসম্বন্ধিনী ন হোতি… পুণ্ণো মা অস্সন্তি নিব্বচনা, অতো এৰ নিপাতনা ণো সাগমো চ, মাসসুতিযাৰ ন পঞ্চদস রত্তাদো ৰিধি.
১৪. তমধীতে তং জানাতি কণিকা চ.
দুতিযন্ততো তমধীতে তং জানাতীতি এতেস্ৰত্থেসু ণো হোতি ণো ণিকো চ, ব্যাকরণমধীতে জানাতি ৰা ৰেয্যাকরণো, ছন্দসো, কমকো, পদকো, ৰেনযিকো, সুত্তন্তিকো, দ্ৰিতগ্গহণং পুথগেৰ ৰিধানত্থং জাননস্স চ অজ্ঝেনৰিসযভাৰদস্সনত্থং পসিদ্ধূপসঙ্গহত্থং চ.
১৫. তস্স ৰিসযে দেসে.
ছট্ঠিযন্তা ৰিসযে দেসরূপে ণো হোতি, ৰসাতীনং ৰিসযো দেসো ৰাসাতো, দেসেতি কিং? চক্খুস্স ৰিসযো রূপং, দেৰদত্তস্স ৰিসযো-নুৰাকো.
১৬. নিৰাসে তন্নামে.
ছট্ঠিযন্তা নিৰাসে দেসে তন্নামে ণো হোতি, সিৰীনং নিৰাসো দেসো সেব্যো, ৰাসাতো.
১৭. অদূরভৰে.
ছট্ঠিযন্তা অদূরভৰে দেসে তন্নামে ণো হোতি, ৰিদিসায অদূরভৰং ৰেদিসং.
১৮. তেন নিব্বত্তে.
ততিযন্তা নিব্বত্তে দেসে তন্নামে ণো হোতি, কুসম্বেন নিব্বত্তা কোসম্ভী নগরী, কাকন্দী, মাকন্দী, সহস্সেন নিব্বত্তা সাহস্সী পরীখা, হোতুম্হি কত্তরি করণে চ যথাযোগং ততিযা.
১৯. তমীধত্থি.
তন্তি পঠমন্তা ইধাতি সত্তম্যত্থে দেসে তন্নামে ণো হোতি, যন্তং পঠমন্তমত্থি চে, উদুম্বরা অস্মিং দেসে সন্তীতি ওদুম্বরো, বাদরো, বব্বজো.
২০. তত্র ভৰে.
সত্তম্যন্তা ভৰত্থে ণো হোতি, উদকে ভৰো ওদকো, ওরসো, জানপদো, মাগধো, কাপিলৰত্থৰো, কোসম্বো.
২১. অজ্জাদীহি তনো.
ভৰত্থে অজ্জাদীহি তনো হোতি, অজ্জ ভৰো অজ্জতনো, স্ৰাতনো, হিয্যত্তনো.
২২. পুরাতো ণো চ.
পুরাইচ্চস্মা ভৰত্থে ণো হোতি তনো চ, পুরাণো, পুরাতনো.
২৩. অমাত্ৰচ্চো.
অমাসদ্দতো অচ্চো হোতি ভৰত্থে, অমচ্চো.
২৪. মজ্ঝাদিত্ৰিমো.
মজ্ঝাদীহি সত্তম্যন্তেহি ভৰত্তে ইমো হোতি, মজ্ঝিমো, অন্তিমো. মজ্ঝ, অন্ত, হেট্ঠা, উপরি, ওর, পার, পচ্ছা, অব্ভন্তর, পচ্চন্ত (পুরত্থা, বাহির).
২৫. কণণেয্যণেয্যকযিযা.
সত্তম্যন্তা এতে পচ্চযা হোন্তি ভৰত্থে, কণ-কুসিনা রাযং ভৰো কোসিনারকো, মাগধকো, আরঞ্ঞকো ৰিহারো. ণেয্য-গঙ্গেয্যো, পব্বতেয্যো, ৰানেয্যো. ণেয্যক-কোলেয্যকো, বারাণসেয্যকো, চম্পেয্যকো, মিথিলেয্যকোতি এয্যকো. য-গম্মো, দিব্বো. ইযগামিযো, উদরি-যো, দিৰিযো, পঞ্চালিযো, বোধিপক্খিযো, লোকিযো.
২৬. ণিকো.
সত্তম্যন্তা ভৰত্থে ণিকো হোতি, সারদিকো দিৰসো, সারদিকা রত্তি.
২৭. তমস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহরণং পযোজনং.
পঠমন্তা সিপ্পাদিৰাচকা অস্সেতিছট্ঠিযত্থেণিকো হোতি, ৰীণাৰাদনং সিপ্পমস্স ৰেণিকো, মোদঙ্গিকো, ৰংসিকো, পংসুকূ- লধারণং সীলমস্স পংসুকূলিকো, তেচীৰরিকেৰ, গন্ধোপণ্যমস্স গন্ধিকো, তেলিকো, গোল়িকো, চাপো পহরণমস্স চাপিকো, তোমরিকো, মুগ্গরিকো, উপধিপ্পযোজনমস্স ওপধিকং, সাতিকং, সাহস্সিকং.
২৮. তং হন্তরহতি গচ্ছতুঞ্ছতি চরতি.
দুতিযন্তা হন্তীতি এৰমাদীস্ৰত্থেসু ণীকো হোতি. পক্খীহিপক্খিনো হন্তীতি পক্খিকো, সাকুনিকো, মাযূরিকো. মচ্ছেহি-মচ্ছিকো, মেনিকো. মিগেহি-মাগৰিকো হারিণিকো, ‘সূকরিকো’তি ইকো. সতমরহতীতি সাতিকং, সন্দিট্ঠিকো, এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো, সাহস্সিকো, ‘সহস্সিযো’তি ইযো. পরদারং গচ্ছতীতি পারদারিকো, মগ্গিকো, পঞ্ঞাসযোজনিকো. বদরে উঞ্ছতীতি বাদরিকো, সামাকিকো. ধম্মং চরতীতি ধম্মিকো, অধম্মিকো.
২৯. তেন কতং কীতং বদ্ধমভিসঙ্খতং সংসট্ঠং হতং হন্তি জিতং জযতি দিব্বতি খণতি তরতি চরতি ৰহতি জীৰতি.
ততিযন্তা কতাদিস্ৰত্থেসু ণিকো হোতি. কাযেন কতং কাযিকং, ৰাচসিকং, মানসিকং, ৰাতেন কতো আবাধো ৰাতিকো. সতেন কীতং সাতিকং, সাহস্সিকং, মূলতোৰ, দেৰদতেন কীতন্তি ন হোতি তদত্থাপ্পতীতিযা. ৰরত্তায বদ্ধো ৰারত্তিকো, আযসিকো, পাসিকো. ঘতেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৰা ঘাতিকং, গোল়িকং, দাধিকং, মারিচিকং. জালেন হতো হন্তীতি ৰা জালিকো, বালীসিকো. অক্খেহি জিতমক্খিকং, সালাকিকং. অক্খেহি জযতি দিব্বতীতি ৰা অক্খিকো. খণিত্তিযা খণতীতি খাণিত্তিকো, কুদ্দালিকো, দেৰদত্তেন জিতং, অঙ্গুল্যা খণতীতি ন হোতি তদত্থানৰগমা. উল়ুম্পেন তরতীতি ওল়ুম্পিকো, ‘উল়ুম্পিকো’তি ইকো গোপুচ্ছিকো, নাৰিকো. সকটেন চরতীতি সাকটিকো, ‘রথিকো, পরপ্পিকো’তি ইকো. খন্ধেন ৰহতীতি খন্ধিকো, অংসিকো, ‘সীসিকো’তি ইকো. ৰেতনেন জীৰতীতি ৰেতনিকো, ‘ভতিকো, কযিকো, ৰিক্কযিকো, কযৰিক্কযিকো’তি ইকো.
৩০. তস্স সংৰত্ততি.
চতুত্থিযন্তা সংৰত্ততীতি অস্মিং অত্থে ণিকো হোতি, পুনব্ভৰায সংৰত্ততীতি পোনোভৰিকো, ইত্থিযং পোনো ভৰিকা, লোকায সংৰত্ততীতি লোকিকো সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো, সগ্গায সংৰত্ততীতি সোৰগ্গিকো, সস্সোৰক তদমিনাদিপাঠা, ধনায সংৰত্ততীতি ধঞ্ঞং, যো.
৩১. ততো সম্ভূতমাগতং.
পঞ্চম্যন্তা সম্ভূতমাগতন্তি এতেস্ৰত্থেসু ণিকো হোতি, মাতিকো সম্ভূতমাগতং ৰা মত্তিকং, পেত্তিকং, ণ্যরিযণ -যাপি দিস্সন্তি, সুরভিতো সম্ভূতং সোরভ্যং, থনতো সম্ভূতং থঞ্ঞং, পিতিতো সম্ভূতো পেত্তিযো, মাতিযো, মত্তিযো, মচ্চো ৰা.
৩২. তত্থ ৰসতি ৰিদিতো ভত্তো নিযুত্তো.
সত্তম্যন্তা তত্থ ৰসতীত্ৰেৰমাদীস্ৰত্থেসু ণিকো হোতি. রুক্খমূলে ৰসতীতি রুক্খমূলিকো, আরঞ্ঞিকো, সোসানিকো. লোকে ৰিদিতো লোকিকো. চতুমহারাজেসু ভত্তা চাতুম্মহারাজিকা. দ্ৰারে নিযুত্তো দোৰারিকো দস্সোক তদমিনাদিপাঠা, ভণ্ডাগারিকো, ইকো-নৰকম্মিকো, কিযোজাতিকিযো, অন্ধকিযো.
৩৩. তস্সিদং.
ছট্ঠিযন্তা ইদমিচ্চস্মিং অত্থে ণিকো হোতি, সঙ্ঘস্স ইদং সঙ্ঘিকং, পুগ্গলিকং, সক্যপুত্তিকো, নাতিপুত্তিকো, জেনদত্তিকো, কিযে-সকিযো, পরকিযো, নিযে-অত্তনিযং, কে- সকো রাজকং ভণ্ডং.
৩৪. ণো.
ছট্ঠিযন্তা ইদমিচ্চস্মিং অত্থে ণো হোতি, কচ্চাযনস্স ইদং কচ্চাযনং ব্যাকরণং, সোগতং সাসনং, মাহিসং মংসাদি.
৩৫. গৰাদীহি যো.
গৰাদীহি ছট্ঠিযন্তেহি ইদমিচ্চস্মিং অত্থে যো হোতি, গুন্নং ইদং গব্যং মংসাদি, কব্যং, দব্বং.
৩৬. পিতিতো ভাতরি রেয্যণ.
পিতুসদ্দা তস্স ভাতরি রেয্যণ হোতি, পিতু ভাতা পেত্তেয্যো.
৩৭. মাতিতো চ ভগিনিযং ছো.
মাতিতো পিতিতো চ তেসং ভগিনিযং ছো হোতি, মাতু ভগিনী মাতুচ্ছা, পিতু ভগিনী পিতুচ্ছা, কথং ‘মাতুলো’তি ‘‘মাতুলাদিত্ৰানী’’তি নিপাতনা.
৩৮. মাতাপিতূস্ৰামহো.
মাতাপিতূহি তেসং মাতাপিতূসু আমহো হোতি, মাতু মাতা মাতামহী, মাতু পিতা মাতামহো, পিতু মাতা পিতামহী, পিতু পিতা পিতামহো, ন যথাসঙ্খ্যং, পচ্চেকাভি সম্বন্ধা.
৩৯. হিতে রেয্যণ.
মাতাপিতূহি হিতে রেয্যণ হোতি, মত্তেয্যো, পেত্তেয্যো.
৪০. নিন্দাঞ্ঞাতপ্পপটিভাগরস্সদযাসঞ্ঞাসু কো.
নিন্দাদীস্ৰত্থেযু নামস্মা কো হোতি, নিন্দাযং-মুণ্ডকো, সমণকো. অঞ্ঞাতে-কস্সাযং অস্সোতি অস্সকো, পযোগসামত্থিযা সম্বন্ধিৰিসেসানৰগমোৰগম্যতে. অপ্পত্থেতেলকং, ঘতকং. পটিভাগত্থে-হত্থী ৰিয হত্থিকো, অস্সকো, বলীবদ্দকো. রস্সে-মানুসকো, রুক্খকো, পিলক্খকো. দযাযং-পুত্তকো, ৰচ্ছকো. সঞ্ঞাযং-মোরো ৰিয মোরকো.
৪১. তমস্সপরিমাণং ণিকো চ.
পঠমন্তা অস্সেতি অস্মিং অত্থে ণিকো হোতি কো চ তঞ্চে পঠমন্তং পরিমাণং ভৰতি, পরিমীযতে নেনেতি পরিমাণং, দোণো পরিমাণমস্স দোণিকো ৰীহি, খারসতিকো, খারসহস্সিকো আসীতিকো ৰযো, উপড্ঢকাযিকং বিম্বোহনং, পঞ্চকং, ছক্কং.
৪২. যতেতেহি ত্তকো.
যাদীহি পঠমন্তেহী অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে ত্তকো হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পরিমাণং ভৰতি, যং পরিমাণমস্স যত্তকং, তত্তকং, এত্তকং, আৰতকে যাৰতকো, তাৰতকো (এতাৰতকো).
৪৩. সব্বা চাৰন্তু.
সব্বতো পঠমন্তেহি যাদীহি চ অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে আৰন্তু হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পরিমাণং ভৰতি. সব্বং পরিমাণমস্স সব্বাৰন্তং, যাৰন্তং, তাৰন্তং, এতাৰন্তং.
৪৪. কিম্হা রতিরীৰরীৰতকরিত্তকা.
কিম্হা পঠমন্তা অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে রতিরীৰরীৰতকরিত্তকা হোন্তি, তঞ্চে পঠমন্তং পরিমাণং ভৰতি, কিং সঙ্খ্যানং পরিমাণমেসং কতি এতে, কীৰ, কীৰতকং, কিত্তকং. রীৰন্তো সভাৰতো অসঙ্খ্যো.
৪৫. সঞ্জাতং তারকাদিত্ৰিতো.
তারকাদীহি পঠমন্তেহি অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে ইতো হোতি, তে চে সঞ্জাতা হোন্তি, তারকা সঞ্জাতা অস্স তারকিতং গগনং, পুপ্ফিতো রুক্খো, পল্লৰিতা লতা.
৪৬. মানে মত্তো.
পঠমন্তা মানৰুত্তিতো অস্সেতি অস্মিংঅত্থে মত্তো হোতি, পলং উম্মানমস্স পলমত্তং, হত্থো পমাণমস্স হত্থমত্তং সতং মানমস্স সতমত্তং, দোণো পরিমাণমস্স দোণমত্তং, অভেদোপচারা দোণোতিপি হোতি.
৪৭. তগ্ঘো চুদ্ধং.
উদ্ধমানৰুত্তিহো অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে তগ্ঘো হোতি মত্তো চ, জণ্ণুতগ্ঘং, জণ্ণুমত্তং.
৪৮. ণো চ পুরিসা.
পুরিসা পঠমন্তা উদ্ধমানৰুত্তিতো ণো হোতি মত্তাদযো চ, পোরিসং, পুরিসমত্তং, পুরিসতগ্ঘং.
৪৯. অযূভদ্ৰিতীহংসে.
উভদ্ৰিতীহি অৰযৰৰুত্তীতি পঠমন্তেহি অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে অযো হোতি. উভো অংসা অস্স উভযং, দ্ৰযং, তযং.
৫০. সঙ্খ্যায সচ্চুতীসাসদসন্তাযাধিকাস্মিং সৰসহস্সে ডো.
সত্যন্তায উত্যন্তায ঈসন্তায আসন্তায দসন্তায চ সঙ্খ্যায পঠমন্তায অস্মিন্তি সত্তম্যত্থে ডো হোতি, সা চে সঙ্খ্যা অধিকা হোতি, যদস্মিন্তি তঞ্চে সতং সহস্সং সতসহস্সং ৰা হোতি, ৰীসতি অধিকা অস্মিং সতেতি ৰীসং সতং, একৰীসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৰা, তিংসং সতং, একতিংসং সতং. উত্যন্তায-নৰুতং সতং সহস্সং সতসহস্সং ৰা. ঈসন্তায চত্তালীসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৰা. আসন্তায পঞ্ঞাসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৰা. দসন্তাযএকাদসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৰা. সচ্চুতীসাসদসন্তাযাতি কিং? ছাধিকা অস্মিংসতে. অধিকেতি কিং? পঞ্চদসহীনা অস্মিংসতে, অস্মিন্তি কিং? ৰীসত্যধিকা এতস্মা সতা, সতসহস্সেতি কিং? একাদস অধিকা অস্সং ৰীসতিযং.
৫১. তস্স পূরণেকাদসাদিতো ৰা.
ছট্ঠিযন্থাযেকাদসাদিকায সঙ্খ্যায ডো হোতি (তস্স) পূরণত্থে ৰিভাসা, সা সঙ্খ্যা পূরীযতে যেন তং পূরণং, একাদসন্নং পূরণো একাদসো. একাদসমো, ৰীসো, ৰীসতিমো, তিংসো, তিংসতিমো, চত্তালীসো, পঞ্ঞাসো.
৫২. ম পঞ্চাদিকতিহি.
ছট্ঠিযন্তায পঞ্চাদিকায সঙ্খ্যায কতিস্মা চ মো হোতি (তস্স) পূরণত্থে, পঞ্চমো, সত্তমো, অট্ঠমো, কতিমো, কতিমী.
৫৩. সতাদীনমিচ. সতাদিকায সঙ্খ্যায ছট্ঠিযন্তায (তস্স) পূরণত্থে মোহোতি সতাদীনমিচান্তাদেসো, সতিমো, সহস্সিমো.
৫৪. ছা ট্ঠট্ঠমা.
ছসদ্দা ট্ঠট্ঠমা হোন্তি তস্স পূরণত্থে, ছট্ঠো, ছট্ঠমো, ইত্থিযং ছট্ঠী, ছট্ঠমী, কথং ‘দুতিযং চতুত্থ’ন্তি? ‘‘দুতিযস্স, চতুত্থ ততিযান’’ন্তি নিপাতনা.
৫৫. একা কাক্যসহাযে.
একস্মা অসহাযত্থে কআকী হোন্তি ৰা, এককো, একাকী, একো.
৫৬. ৰচ্ছাদীহি তনুত্তে তরো.
ৰচ্ছাদীনং সভাৰস্স তনুত্তে গম্যমানে তরো হোতি, সুসুত্তস্স তনুত্তে ৰচ্ছতরো, ইত্থিযং ৰচ্ছতরী, যোব্বনস্স তনুত্তে ওক্খতরো, অস্সভাৰস্স তনুত্তে অস্সতরো, সামত্থিযস্স তনুত্তে উসভতরো.
৫৭. কিম্হা নিদ্ধারণে রতর রতমা. কিংসদ্দা নিদ্ধারণে রতর রতমা হোন্তি, কতরো ভৰতং দেৰদত্তো, কতরো ভৰতং কঠো, কতমো ভৰতং দেৰদত্তো, কতমো ভৰতং কঠো, ভারদ্ৰাজানং কতমোসি ব্রহ্মে.
৫৮. তেন দত্তে লিযা.
ততিযন্তা দত্তে-ভিধেয্যে লইযা হোন্তি, দেৰেন দত্তো দেৰলো, দেৰিযো, ব্রহ্মলো, ব্রহ্মিযো, সিৰা সীৰলো, সীৰিযো, সিস্স দীঘো.
৫৯. তস্স ভাৰকম্মেসু ত্ততাত্তনণ্যণেয্যণিযণিযা.
ছট্ঠিযন্তা ভাৰে কম্মে চ ত্তাদযো হোন্তি বহুলং, ন চ সব্বে সব্বতো হোন্তি অঞ্ঞত্র ত্ততাহি, ভৰন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দাভি ভাৰো সদ্দস্স পৰত্তিনিমিত্তং, নীলস্স পটস্স ভাৰো নীলত্তং নীলতাভি গুণো ভাৰো, নীলস্স গুণস্স ভাৰো নীলত্তং নীলতাভি নীলগুণজাতি, গোত্তং গোতাতি গোজাতি, পাচকত্তং, দণ্ডিত্তং, ৰিসাণিত্তং, রাজপুরিসত্তন্তি ক্রিযাদিসম্বন্ধিত্তং, দেৰদত্তত্তং, চন্দত্তং, সূরিযত্তন্তি তদৰত্থাৰিসেসসামঞ্ঞং, আকাসত্তং, অভাৰত্তন্তি উপচরিতভেদসামঞ্ঞং. ত্তন-পুথুজ্জনত্তনং, ৰেদনত্তনং, জাযত্তনং, জারত্তনং. ণ্য-আলস্যং, ব্রহ্মঞ্ঞং, চাপল্যং, নেপুঞ্ঞং, পেসুঞ্ঞং, রজ্জং, আধিপচ্চং, দাযজ্জং, ৰেসম্মং ‘ৰেসম’ন্তি, কেচি, সখ্যং, ৰাণিজ্জং. ণেয্য-সোচেয্যং, আধিপতেয্যং. ণগারৰং, পাটৰং, অজ্জৰং, মদ্দৰং. ইয-অধিপতিযং, পণ্ডিতিযং, বহুস্সুতিযং, নগ্গিযং, সূরিযং. ণিয-আলসিযং, কাল়ুসিযং, মন্দিযংদক্খিযং, পোরোহিতিযং, ৰেয্যত্তিযং. কথং ‘রামণীযক’ন্তি? সকত্থে কন্তা ণেন সিদ্ধং. কম্মং কিরিযা, তত্থ অলসস্স কম্মং অলসত্তং’ অলসতা, অলসত্তনং, আলস্যং, আলসিযং ৰা, ‘‘সকত্থে’ (৪.১২২) তি সকত্থেপি, যথাভুচ্চং, কারুঞ্ঞং, পত্তকল্লং, আকাসানঞ্চং, কাযপাগুঞ্ঞতা.
৬০. ব্য ৰদ্ধদাসা ৰা.
ছট্ঠিযন্তা ৰদ্ধা দাসা চ ব্যো ৰা হোতি ভাৰকম্মেসু, ৰদ্ধব্যং ৰদ্ধতা, দাসব্যং দাসতা, কথং ‘ৰদ্ধৰ’ন্তি? ণে ৰাগমো.
৬১. নণ যুৰা বো চ ৰস্স.
ছট্ঠিযন্তা যুৰসদ্দা ভাৰকম্মেসু নণ ৰা হোতি তস্স বো চ, যোব্বনং, ৰাত্ৰেৰ? যুৰত্তং, যুৰতা.
৬২. অণ্ৰাদিত্ৰিমো.
অণুআদীহি ছট্ঠিযন্তেহি ভাৰে ৰা ইমো হোতি, অণিমা, লঘিমা, মহিমা, (গরিমা), কসিমা, ৰাত্ৰেৰ? অণুত্তং অণুতা.
৬৩. ভাৰা তেন নিব্বত্তে.
ভাৰৰাচকা সদ্দা তেন নিব্বত্তে-ভিধেয্যে ইমো হোতি, পাকেন নিব্বত্ত পাণিমং, সেকিমং.
৬৪. তরতমিস্সিকিযিট্ঠাতিসযে.
অতিসযে ৰত্তমানতো হোন্তেতে পচ্চযা, অতিসযেন পাপো পাপতরো, পাপতমো, পাপিস্সিকো, পাপিযো, পাপিট্ঠো, ইত্থিযং পাপতরা. অতিসযন্তাপি অতিসযপ্পচ্চযো, অতিসযেন পাপিট্ঠো পাপিট্ঠতরো.
৬৫. তন্নিস্সিতে ল্লো.
দুতিযন্তা ল্লপ্পচ্চযো হোতি নিস্সিতত্থে, ৰেদং নিস্সিতং ৰেদল্লং, দুট্ঠু নিস্সিতং দুট্ঠুল্লং. ইল্লে-সঙ্খারিল্লং.
৬৬. তস্স ৰিকারাৰযৰেসু ণ ণিক ণেয্যমযা.
পকতিযা উত্তরমৰত্থন্তরং ৰিকারো, ছট্ঠিযন্তা নামস্মা ৰিকারে-ৰযৰে চ ণাদযো হোন্তি বহুলং, ণ-আযসং বন্ধনং, ওদুম্বরং, পণ্ণং, ওদুম্বরং ভস্মং, কাপোতং মংসং, কাপোতং সত্থি. ণিক-কপ্পাসিকং ৰত্থং. ণেয্য-এণেয্যং মংসং, এণেয্যং সত্থি. কোসেয্যং ৰত্থং. ময-তিণমযং, দারুমযং, নল়মযং, মত্তিকামযং. ‘‘অঞ্ঞস্মি’’ন্তি (৪.১২১) গুন্নং করীসেপি মযো, গোমযং.
৬৭. জতুতো সণ ৰা.
ছট্ঠিযন্তা নামস্মা জতুতো ৰিকারাৰযৰেসু সণ ৰা হোতি. জতুনো ৰিকারো জাতুসং জতুমযং. ‘‘লোপো’’তি (৪.১২৩) বহুলং পচ্চযলোপোপি ফলপুপ্ফমূলেসু ৰিকারাৰযৰেসু, পিযালস্স ফলানি পিযালানি, মল্লিকায পুপ্ফানি মল্লিকা, উসিরস্স মূলং উসীরং, তং সদ্দেন ৰা তদভিধানং.
৬৮. সমূহে কণ ণ ণিকা.
ছট্ঠিযন্তা সমূহে কণ ণ ণিকা হোন্তি গোত্তপ্পচ্চযন্তা. কণ-রাজঞ্ঞকং, মানুস্সকং, উক্খাদীহি-ওক্খকং, ওট্ঠকং, ওরব্ভকং, রাজকং, রাজপুত্তকং, হত্থিকং, ধেনুকং. ণ-কাকং, ভিক্খং. অচিত্তা ণিক-আপূপিকং, সংকুলিকং.
৬৯. জনাদীহি তা.
জনাদীহি ছট্ঠিযন্তেহি সমূহে তা হোতি. জনতা, গজতা, বন্ধুতা, গামতা, সহাযতা, নাগরতা. তান্তা সভাৰতো ইত্থিলিঙ্গা, ‘মদনীয’ন্তি করণে-ধিকরণে ৰা অনীযেন সিদ্ধং. ‘ধূমাযিতত্ত’ন্তি ক্তান্তা নামধাতুতো ক্তেন সিদ্ধং.
৭০. ইযো হিতে.
ছট্ঠিযন্তা হিতে ইযো হোতি. উপাদানিযং, অঞ্ঞত্রাপি সমানোদরে সযিতো সোদরিযো.
৭১. চক্খ্ৰাদিতো স্সো.
ছট্ঠিযন্তেহি চক্খুআদীহি হিতে স্সো হোতি, চক্খুস্সং, আযুস্সং.
৭২. ণ্যো তত্থ সাধু.
সত্তম্যন্তা তত্থ সাধূতি অস্মিং অত্থে ণ্যো হোতি. সব্ভো, পারিসজ্জো. সাধূতি কুসলো যোগ্গো হিতো ৰা. অঞ্ঞত্রাপি রথং ৰহতীতি রচ্ছা.
৭৩. কম্মা নিয ঞ্ঞা.
সত্তম্যন্তা কম্মসদ্দা তত্থ সাধূভি অস্মিং অত্থে নিয ঞ্ঞা হোন্তি. কম্মে সাধু কম্মনিযং, কম্মঞ্ঞং.
৭৪. কথাদিত্ৰিকো.
কথাদীহি সত্তম্যন্তেহি তত্থ সাধূতি অস্মিং অত্থে ইকো হোতি. কথিকো, ধম্মকথিকো, সঙ্গামিকো পৰাসিকো, উপৰাসিকো.
৭৫. পথাদীহি ণেয্যো.
পথাদীহি সত্তম্যন্তেহি তত্থ সাধূতি অস্মিং অত্থে ণে-য্যো হোতি, পাথেয্যং সাপতেয্যং (আতিথেয্যং).
৭৬. দক্খিণাযারহে.