(৩) ততিযো কণ্ডো (সমাসো)
১. স্যাদি স্যাদিনেকত্থং.
স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থং হোতীতি ইদমধিকতং ৰেদিতব্বং, সো চ ভিন্নত্থানমেকত্থীভাৰো সমাসোতি ৰুচ্চতে.
২. অসঙ্খ্যংৰিভত্তি সম্পত্তি সমীপ সাকল্যাভাৰ যথা পচ্ছাযুগপদত্থে.
অসঙ্খ্যং, স্যাদ্যন্তং ৰিভত্যাদীনমত্থে ৰত্তমানং স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থং ভৰতি, তত্থ ৰিভত্যত্থে তাৰ ইত্থীসু কথা পৰত্তা অধিত্থি. সম্পত্তি দ্ৰিধা অত্তসম্পত্তি সমিদ্ধি চ, সম্পন্নং ব্রহ্মং সব্রহ্মং লিচ্ছৰীনং, সমিদ্ধি ভিক্খানং সুভিক্খং. সমীপে কুম্ভস্স সমীপমুপকুম্ভং. সাকল্যেসতিণমজ্ঝোহরতি, সাগ্যধীতে. অভাৰো সম্বন্ধিভেদা বহুৰিধো, তত্র ইদ্ধাভাৰে-ৰিগতা ইদ্ধি সদ্দিকানং দুস্সদ্দিকং, অত্থাভাৰে-অভাৰো মক্খিকানং নিম্মক্খিকং, অহিক্কমাভাৰে-অতিগতানি তিণানি নিত্তিণং, সম্পত্যাভাৰে-অতিগতং লহুপাৰুরণং অতিলহুপাৰুরণং, লহুপাৰুরণস্স নাযমুপভোগকালোতি অত্থো. যথা এত্থা-নেকৰিধো, তত্র যোগ্গতাযং-অনুরূপং সুরূপোৰহতি, ৰিচ্ছাযং-অন্ৰদ্ধমাসং, অত্থানতিৰত্তিযং-যথাসত্তি, সদিসত্তে, সদিসো কিখিযা সকিখি, আনুপুব্বিযে-অনুজেট্ঠং, পচ্ছাদত্থেঅনুরথং, যুগপদত্থে-সচক্কং নিধেহি.
৩. যথা ন তুল্যে.
যথাসদ্দো তুল্যত্থে ৰত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থো ন ভৰতি, যথা দেৰদত্তো তথা যঞ্ঞদত্তো.
৪. যাৰাৰধারণে.
যাৰসদ্দো-ৰধারণে ৰত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থো ভৰতি, অৰধারণ মেত্তকতা পরিচ্ছেদো, যাৰামত্তং ব্রাহ্মণে আমন্তয, যাৰজীৰং, অৰধারণেতি কিং? যাৰ দিন্নং তাৰ ভুত্তং, নাৰধারযামি কিত্তকং মযা ভুত্তন্তি.
৫. পয্যপা বহি তিরো পুরে পচ্ছা ৰা পঞ্চম্যা.
পরিআদযো পঞ্চম্যন্তেন সহেকত্থা হোন্তি ৰা, পরিপব্বতং ৰস্সি দেৰো পরিপব্বতা, অপপব্বতং ৰস্সি দেৰো অপপব্বতা, আপাটলিপুত্তং ৰস্সি দেৰো আপাটলিপুত্তা, বহিগামং বহি গামা, তিরোপব্বতং তিরোপব্বতা, পুরেভত্তং পুরেভত্তা, পচ্ছাভত্তং পচ্ছাভত্তা, ৰেতাধিকারো.
৬. সমীপাযামেস্ৰনু.
অনুসদ্দো সামীপ্যে আযামে চ ৰত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থো হোতি ৰা, অনুৰনমসনি গতা, অনুগঙ্গং বারাণসী, সমীপাযামেস্ৰীতি কিং? রক্খমনুৰিজ্জোততে ৰিজ্জু.
৭. তিট্ঠগ্ৰাদীনি.
তিট্ঠগুপ্পভুতীনি একত্থীভাৰৰিসযে নিপাতীযন্তে, তিট্ঠন্তী গাৰো যস্মিং কালে তিট্ঠগু কালো, ৰহগ্গু কালো. আযতীগৰং, খলেযৰং, লূনযৰং লূযমানযৰমিচ্চাদি, চ্যন্তো পেত্থ কেসা কেসি, দণ্ডা দণ্ডি, তথা ৰেলাপ্পভাৰনত্থোপি, পাতো নহানং পাতরহানং, সাযং নযানং সাযনহানং, পাতকালং সাযকালং, পাতমেঘং সাযমেঘং, পাতমগ্গং সাযমগ্গং.
৮. ওরে পরি পটি পারে মজ্ঝে হেট্ঠুদ্ধাধো-ন্তোৰাছট্ঠিযা. ওরাদযো সদ্দা ছট্ঠিযন্তেন সহেকত্থা ৰা হোন্তি, একারন্তত্তং নিপাতনতো, ওরেগঙ্গং, পরিসিখরং, পটিসোতং, পারেযমুনং, মজ্ঝেগঙ্গং, হেট্ঠাপাসাদং, উদ্ধগঙ্গং, অধোগঙ্গং, অন্থোপাসাদং, পুন ৰাৰিধানা ‘গঙ্গাওর’ মিচ্চাদীপি হোন্তি.
৯. তং নপুংসকং.
যদেতমতিক্কন্তমেকত্থং, তং নপুংসকলিঙ্গং ৰেদিতব্বং, তথা চেৰোদাহটং, ৰা ক্ৰচি বহুলাধিকারা, যথাপরিসং যথাপরিসায, সকায সকায পরিসাযাতি অত্থো.
১০. অমাদি.
অমাদি স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহ বহুলমেকত্থং হোতি গামং গতো গামগতো, মুহুত্তং সুখং মুহুত্তসুখং, ৰুত্তিযেৰোপপদসমাসে কুম্ভকারো, সপাকো, তন্তৰাযো, ৰরাহরো. ন্তমানক্তৰন্তূতি ৰাক্যমেৰ, ধম্মং সুণন্তো, ধম্মং সুণমানো, ওদনং ভুত্তৰা.
রঞ্ঞা হতো রাজহতো, অসিনা ছিন্নো অসিচ্ছিন্নো, পিতুসদিসো, পিতুসমো, সুখসহগতং, দধিনা উপসিত্তং ভোজনং দধিভোজনং, গুল়েন মিস্সো ওদনো গুল়োদনো, ৰুত্তিপদেনেৰোপসিত্তাদিকিরিযাযাখ্যাপনতো নত্থাযুত্তত্থতা. ক্ৰচি ৰুত্তিযেৰ উরগো, পাদপো. ক্ৰচি ৰাক্যমেৰ ফরসুনা ছিন্নৰা, দস্সনেন পহাতব্বা.
বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদেয্যং, যূপায দারু যূপাদারু, রজনায দোণি রজনদোণি. ইধ ন হোতি সঙ্ঘস্স দাতব্বং. কথং ‘এতদত্থো এতদত্থা এতদত্থ’ন্তি? অঞ্ঞপদত্থে ভৰিস্সতি.
সৰরেহি ভযং সৰরভযং, গামনিগ্গতো, মেথুনাপেতো, ক্ৰচি ৰুত্তিযেৰ কম্মজং, চিত্তজং, ইধ ন হোতি রুক্খা পতিতো.
রঞ্ঞো পুরিসো রাজপুরিসো. বহুলাধিকারা ন্তমাননিদ্ধারিযপূরণভাৰতিত্তত্থেহি ন হোতি-মমানুকুব্বং, মমানুকুরুমানো, গুন্নং কণ্হা সম্পন্নখীরতমা, সিস্সানং পঞ্চমো, পটস্স সুক্কতা, ক্ৰচি হোতেৰ-ৰত্তমানসামীপ্যং, কথং ‘ব্রাহ্মণস্স সুক্কা দন্তা’তি? সাপেক্খতায ন হোতি. ইধ পন হোতেৰ ‘চন্দনগন্ধো, নদিঘোসো, কঞ্ঞারূপং, কাযসম্ফস্সো, ফলরসো’তি, ফলানং তিত্তো, ফলানমাসিতো, ফসানং সুহিতো.
ব্রাহ্মণস্স উচ্চং গেহন্তি সাপেক্খতায ন হোতি, ‘রঞ্ঞো পাটলিপুত্তকস্স ধন’ন্তি ধনসম্বন্ধে ছট্ঠীতি পাটলিপুত্তকেন সম্বন্ধাভাৰা ন হেস্সতি, ‘রঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুরিসো চা’তি ভিন্নত্থতায ৰাক্যমেৰ, ‘রঞ্ঞো গৰাস্সপুরিসা রাজগৰাস্সপুরিসা’তি ৰুত্তি হোতেৰেকত্তিভাৰে.
দানে সোণ্ডো দানসোণ্ডো, ধম্মরতো, দানাভিরতো. ক্ৰচি ৰুত্তিযেৰ কুচ্ছিসযো, থলট্ঠো, পঙ্কজং, সরোরুহং. ইধ ন হোতি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, আসনে নিসিন্নো, আসনে নিসীদিতব্বং.
১১. ৰিসেসনমেকত্থেন.
ৰিসেসনং স্যান্তং ৰিসেস্সেন স্যাদ্যন্তেন সমানাধিকরণেন সহেকত্থং হোতি, নীলঞ্চ তং উপ্পলঞ্চেতি নীলুপ্পলং, ছিন্নঞ্চ তং পরুল়্হঞ্চেতি ছিন্নপরল়্হং, সত্থীৰ সত্থী, সত্থী চ সা সামা চেতি সত্থিসামা, সীহোৰ সীহো, মুনি চ সো সীহো চেতি মুনিসীহো, সীলমেৰ ধনং সীলধনং.
ক্ৰচি ৰাক্যমেৰ পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো, চিত্তো গহপতি. ক্ৰচি ৰুত্তিযেৰ কণ্হসপ্পো, লোহিতসালি, ৰিসেসনন্তি কিং? তচ্ছকো সপ্পো, একত্থেনেতি কিং? কাল়ম্হা অঞ্ঞো. কথং ‘পত্তজীৰিকো, আপন্নজীৰিকো, মাসজাতো’তি? অঞ্ঞপদত্থে ভৰিস্সতি.
১২. নঞ.
নঞিচ্চেতং স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থং হোতি, ন ব্রাহ্মণো অব্রাহ্মণো, বহুলাধিকারতো অসমত্থত্থেহি, কেহিচি হোতি ‘অপুনগেয্যা গাথা, অনোকাসং কারেত্ৰা, অমূলা মূলং গন্ত্ৰা. ঈসংকল়ারো, ঈসংপিঙ্গলোতি ‘স্যাদি স্যাদিনে’তি সমাসো, ৰাক্যমেৰ ৰাতিপ্পসঙ্গাভাৰা.
১৩. কুপাদযো নিচ্চমস্যাদিৰিধিম্হি.
কুসদ্দো পাদযো চ স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থা হোন্তি নিচ্চং স্যাদিৰিধিৰিসযতো-ঞত্থ, কুচ্ছিতো ব্রাহ্মণো কুব্রাহ্মণো, ঈসকং উণ্হং কদুণ্হং, পনাযকো, অভিসেকো, পকরিত্ৰা, পকতং, দুপ্পুরিসো, দুক্কটং, সুপুরিসো, সুকতং, অভিত্থুতং, অতিত্থুতং, আকল়ারো, আবদ্ধো.
(৯) ‘‘পাদযো গতাদ্যত্থে পঠমায’’. পগতো আচরিযো পাচরিযো, পন্তেৰাসী.
(১০) ‘‘অচ্চাদযো কন্তাদ্যত্থে দুতিযায’’. অতিক্কন্তো মঞ্চমতিমঞ্চো, অতিমালো.
(১১) ‘‘অৰাদযো কুট্ঠাদ্যত্থে ততিযায’’. অৰকুট্ঠং কোকিলায ৰনং অৰকোকিলং, অৰমযূরং.
(১২) ‘‘পরিযাদযো গিলানাদ্যত্থে চতুত্থিযা’’. পরিগিলানো অজ্ঝেনায পরিযজ্ঝেনো.
(১৩) ‘‘ন্যাদযো কন্তাদ্যত্থে পঞ্চমিযা’’.
নিক্খন্তো কোসম্বিযা নিক্কোসম্পি, অস্যাদিৰিধিম্হীতি কিং? রুক্খং পতি ৰিজ্জোততে.
১৪. চী ক্রিযত্থেহি.
চীপ্পচ্চযন্তো কিরিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহেকত্থো হোতি, মলিনীকরিয.
১৫. ভূসনাদরানাদরেস্ৰলংসাসা.
ভূসনাদিস্ৰত্থে স্ৰলমাদযো সদ্দা কিরিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহেকত্থা হোন্তি, অলংকরিয, সক্কচ্চ, অসক্কচ্চ. ভূসনাদীসূতি কিং? অলংভুত্ৰা গতো, সক্কত্ৰা গতো, অসক্কত্ৰা গতো, পরিযত্তং সোভনমসোভনন্তি অত্থো.
১৬. অঞ্ঞে চ.
অঞ্ঞে চ সদ্দা কিরিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহ বহুলমেকত্থা ভৰন্তি, পুরোভূয, তিরোভূয, তিরোকরিয, উরসিকরিয, মনসিকরিয, মজ্ঝেকরিয, তুণ্হীভূয.
১৭. ৰানেকঞ্ঞত্থে.
অনেকং স্যাদ্যন্তমঞ্ঞস্স পদস্সত্থে একত্থং ৰা হোতি, বহূনি ধনানি যস্স সো বহুধনো, লম্বা কণ্ণা যস্স সো লম্বকণ্ণো, ৰজিরং পাণিম্হি যস্স সোযং ৰজিরপাণি, মত্তা বহৰো মাতঙ্গা এত্থ মত্তবহুমাতঙ্গং ৰনং, আরুল়্হো ৰানরো যং রুক্খং সো আরুল়্হৰানরো, জিতানি ইন্দ্রিযানি যেন সো জিতিন্দ্রিযো, দিন্নং ভোজনং যস্স সো দিন্নভোজনো, অপগতং কাল়কং যস্মা পটা সো-যমপগতকাল়কো, উপগতা দস যেসং তে উপদসা, আসন্নদসা, অদূরদসা, অধিকদসা, তযো দস পরিমাণমেসং তিদসা, কথং দসসদ্দো সঙ্খ্যানে ৰত্ততে? পরিমাণসদ্দসন্নিধানা, যথা পঞ্চ পরিমাণমেসং পঞ্চকা সকুনাতি, দ্ৰে ৰা তযো ৰা পরিমাণমেসং দ্ৰত্তযো ৰাসদ্দত্থে ৰা দ্ৰে ৰা তযো ৰা দ্ৰত্তযো.
দক্খিণস্সা চ পুব্বস্সা চ দিসায যদন্তরাল়ং দক্খিণপুব্বা দিসা, দক্খিণা চ সা পুব্বা চাতি ৰা, সহ পুত্তেনাগতো সপুত্তো, সলোমকো ৰিজ্জমানলোমকোতি অত্থো, এৰং সপক্খকো, অত্থী খীরা ব্রাহ্মণীতি অত্থিসদ্দো ৰিজ্জমানত্থে নিপাতো, ক্ৰচি গতত্থতায পদন্তরানমপ্পযোগো, কণ্ঠট্ঠা কাল়া অস্স কণ্ঠেকাল়ো, ওট্ঠস্স মুখমিৰ মুখমস্স ওট্ঠমুখো, কেসসঙ্ঘাতো চূল়া অস্স কেসচূল়ো, সুৰণ্ণৰিকারো অলঙ্কারো অস্স সুৰণ্ণালঙ্কারো, পপতিতং পণ্ণমস্স পপতিতপণ্ণো, পপণ্ণো, অৰিজ্জমানা পুত্তা অস্স অৰিজ্জমানপুত্তো, ন সন্তি পুত্তা অস্স অপুত্তে, ক্ৰচি ন হোতি পঞ্চ ভুত্তৰন্তো অস্স ভাতুনো পুত্তো অস্স অত্থীতি বহুলাধিকারতো.
১৮. তত্থ গহেত্ৰা তেন পহরিত্ৰা যুদ্ধে সরূপং.
সত্তম্যন্তং ততিযন্তঞ্চ সরূপমনেকং তত্থ গহেত্ৰা তেন পহরিত্ৰা যুদ্ধে-ঞ্ঞপদত্থে একত্থং ৰা হোতি, কেসেসু চ কেসেসু চ গহেত্ৰা যুদ্ধং পৰত্তং কেসাকেসি, দণ্ডেহি চ দণ্ডেহি চ পহরিত্ৰা যুদ্ধং পৰত্তং দণ্ডাদণ্ডি, মুট্ঠামুট্ঠি, ‘‘চি ৰীতিযারে’’ (৩-৫১) তি চি সমাসন্তো, ‘‘চিস্মিং’’ (৩.৬৬) তি অকারো. তত্থ তেনেতি কিং? কাযঞ্চ কাযঞ্চ গহেত্ৰা যুদ্ধং পৰত্তং. গহেত্ৰা পহরিত্ৰাতি কিং? রথে চ রথে চ ঠত্ৰা যুদ্ধং পৰত্তি. যুদ্ধেতি কিং? হত্থে চ হত্থে চ গহেত্ৰা সখ্যং পৰত্তং. সরূপন্তি কিং? দণ্ডেহি চ মুসলেহি চ পহরিত্ৰা যুদ্ধ পৰত্তং.
১৯. চত্থে.
অনেকং স্যাদ্যন্তং চত্থে একত্থং ৰা ভৰতি. সমুচ্চযোন্ৰাচযো ইতরীতরযোগো সমাহারো চ চ সদ্দত্থা, তত্থ সমুচ্চযান্ৰাচযেসু নেকত্থীভাৰো সম্ভৰতি, তেসু হি সমুচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞনিরপেক্খা নমত্তপ্পধানানং কত্থচি কিরিযাৰিসেসে চীযমানতা, যথা ‘ধৰে চ খদিরে চ পলাসে চ ছিন্দা’তি. অন্ৰাচযো চ যত্থেকো পধানভাৰেন ৰিধীযতে অপরো চ গুণভাৰেন, যথা ‘ভিক্খঞ্চর গাৰো চানযে’তি. ইতরদ্ৰযে তু সম্ভৰতি, তেসু হি অঞ্ঞমঞ্ঞসাপেক্খানমৰযৰভদানুগতো ইতরীতরযোগো, যথা ‘সারিপুত্তমোগ্গল্লানা’তি, অস্সাৰযৰপ্পধানত্তা বহুৰচনমেৰ. অঞ্ঞমঞ্ঞসাপেক্খানমেৰ তিরোহিতাৰযৰভেদো সমুদাযপ্পধানো সমাহারো, যথা ‘ছত্তুপাহন’ন্তি, অস্স পন সমুদাযপ্পধানত্তা একৰচনমেৰ.
তে চ সমাহারীতরীতরযোগা বহুলং ৰিধানা নিযতৰিসযাযেৰ হোন্তি, তত্রাযং ৰিসযৰিভাগো নিরুত্থিপিটকাগতো-পাণিতূরিযযোগ্গসেনঙ্গানং, নিচ্চৰেরীনং, সঙ্খ্যাপরিমাণ-সঞ্ঞানং, খুদ্দজন্তুকানং, পচনচণ্ডালানং, চরণসাধারণানং, একজ্ঝাযনপাৰচনানং, লিঙ্গৰিসেসানং, ৰিৰিধৰিরুদ্ধানং দিসানং, নদীনঞ্চ নিচ্চং সমাহারেকত্তং ভৰতি, তিণরুক্খপসুসকুনধনধঞ্ঞব্যঞ্জনজনপ্পদানং ৰা, অঞ্ঞেসমিতরীতরযোগোৰ.
পাণ্যঙ্গানং-চক্খুসোতং, মুখনাসিকং, হনুগীৰং, ছৰিমংসলোহিতং, নামরূপং, জরামরণং. তুরিযঙ্গানং-অলসতালম্বরং, মুরজগোমুখং, সঙ্খদেণ্ডিমং, মদ্দৰিকপাণৰিকং, গীতৰাদিতং, সম্মতালং. যোগ্গঙ্গানং ফালপাচনং, যুগনঙ্গলং. সেনঙ্গানং-অসিসত্তিতোমরপিণ্ডং, অসিচম্মং, ধনুকলাপং, পহরণাৰরণং. নিচ্চৰেরীনং-অহিনকুলং, বীল়ালমূসিকং, কাকোলূকং, নাগসুপণ্ণং. সঙ্খ্যাপরিমাণ সঞ্ঞানং-এককদুকং, দুকতিকং, তিকচতুক্কং, চতুক্কপঞ্চকং, দসেকাদসকং. খুদ্দজন্তুকানং কীটপটঙ্গং, কুন্থকিপিল্লিকং, ডংসমকসং, মক্খিককিপিল্লিকং. পচনচণ্ডালানং-ওরব্ভিকসূকরিকং, সাকুন্তি কমাগৰিকং, সপাকচণ্ডালং, ৰেনরথকারং, পুক্কুস ছৰডাহকং. চরণসাধারণানং-অতিসভারদ্ৰাজং, কঠকলাপং, সীলপঞ্ঞাণং, সমথৰিপস্সনং, ৰিজ্জাচরণং. একজ্ঝাযনপাৰচনানং দীঘমজ্ঝিমং, একুত্তরসংযুত্তকং, খন্ধকৰিভঙ্গং. লিঙ্গৰিসেসানং-ইত্থিপুখং, দাসিদাসং, চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং, তিণকট্ঠসাখাপলাসং, ‘লাভী হোতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনা- সনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারান’ন্তিপি দিস্সতি. ৰিৰিধৰিরুদ্ধানং কুসলাকুসলং, সাৰজ্জানৰজ্জং, হীনপ্পণীতং, কণ্হসুক্কং, ছেকপাপকং. দিসানং পুব্বাপরং, দক্খিণুত্তরং, পুব্বদক্খিণং, পুব্বুত্তরং, অধরুত্তরং, অপরদক্খিণং, অপরুত্তরং. নদীনং-গঙ্গাযমুনং, মহিসরভু.
তিণৰিসেসানং-কাসকুসং কাসকুসা, উসীরবীরণং উসীরবীরণা, মুঞ্জপব্বজং মুঞ্জপব্বজং মুঞ্জপব্বজা. রুক্খৰিসেসানং খদিরপলাসং খদিরপলাসা, ৰোস্সকণ্ণং ধৰাস্সকণ্ণা, পিলক্খনিগ্রোধং পিলক্খনিগ্রোধা, অস্সত্থকপিত্থনং অস্সত্থকপিত্থনা, সাকসালং সাকসালা. পসুৰিসেসানং-গজগৰজং গজগৰজা, গোমহিসং গোমহিসা, এণেয্যগোমহিসং এণেয্যগোমহিসা, এণেয্যৰরাহং এণেয্যৰরাহা, অজেল়কং অজেল়কা, কুক্কুরসূকরং কুক্কুরসূকরা, হত্থিগৰাস্সৰল়ৰং হত্থিগৰাস্সৰল়ৰা. সকুনৰিসেসানং-হংসবলাৰং হংসবলাৰা, কারণ্ডৰচক্কৰাকং কারণ্ডৰচক্কৰাকা, বকবলাকং বকবলাকা. ধনানং-হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণা, মণিসঙ্খমুত্তাৰেল়ুরিযং মণিসঙ্খমুত্তাৰেল়ুরিযা, জাতরূপরজতং জাতরূপরজতা. ধঞ্ঞানং-সালিযৰকং সালিযৰকা, তিলমুগ্গমাসং তিলমুগ্গমাসা, নিপ্ফাৰকুলত্থং নিপ্ফাৰকুলত্থা. ব্যঞ্জনানং-সাকসুৰং সাকসুৰা, গব্যমাহিসং গব্যমাহিসা, এণেয্যৰারাহং এণেয্যৰারাহা, মিগমাযূরং মিগমাযূরা. জনপদানং-কাসিকোসলং কাসিকোসলা, ৰজ্জিমল্লং ৰজ্জিমল্লা, চেতিৰংসং চেতিৰংসা, মচ্ছসূরসেনং মচ্ছসূরসেনা, কুরুপঞ্চালং কুরুপঞ্চালা. ইতরীতরযোগো যথা-চন্দিমসূরিযা, সমণব্রাহ্মণা মাতাপিতরো ইচ্চাদি.
এতস্মিং একত্থীভাৰকণ্ডে যং ৰুত্তং পুব্বং, তদেৰ পুব্বং নিপততি কমাতিক্কমে পযোজনাভাৰা. ক্ৰচি ৰিপল্লাসোপি হোতি বহুলাধিকারতো, দন্তানং রাজা রাজদন্তো, কত্থচি কমং পচ্চানাদরা পুব্বকালস্সাপি পরনিপাতো, লিত্তৰাসিতো, নগ্গমুসিতো, সিত্তসম্মট্ঠো, ভট্ঠলুঞ্চিতো. চত্থে যদেকত্থং তত্থ কেচি পুব্বপদং বহুধা নিযমেন্তি, তদিহ ব্যভিচারদস্সান ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
২০. সমাহারে নপুংসকং.
চত্থে সমাহারে যদেকত্থং, তং নপুংসকলিঙ্গং ভৰতি, তথাচেৰোদাহটং, কত্থচি ন হোতি ‘সভাপরিসাযা’তি ঞাপকা, আধিপচ্চপরিৰারো, ছন্দপারিসুদ্ধি, পটিসন্ধিপৰত্তিযং.
২১. সঙ্খ্যাদি.
একত্থে সমাহারে সঙ্খ্যাদি নপুংসকলিঙ্গং ভৰতি, পঞ্চগৰং, চতুপ্পথং, সমাহারস্সেকত্তা একৰচনমেৰ হোতি, সমাহারেত্ৰেৰ পঞ্চকাপালো পূৰো, তিপুত্তো.
২২. ক্ৰচেকত্তঞ্চ ছট্ঠিযা.
ছট্ঠিযেকত্থে ক্ৰচি নপুংসকত্তং হোতেকত্থঞ্চ, সলভানং ছাযা সলভচ্ছাযং, এৰং সকুন্তানং ছাযা সকুন্তচ্ছাযং, পাসাদচ্ছাযং পাসাদচ্ছাযা, ঘরচ্ছাযং ঘরচ্ছাযা, অমনুস্সসভায নপুংসকেকত্তং ভৰতি ব্রহ্মসভং, দেৰসভং, ইন্দসভং, যক্খসভং, সরভসভং, মনুস্সসভাযং পন খত্তিযসভা, রাজসভা ইচ্চেৰমাদি, ক্ৰচীতি কিং রাজপুরিসো.
২৩. স্যাদীসু রস্সো.
নপুংসকে ৰত্তমানস্স রস্সো হোতি স্যাদীসু. সলভচ্ছাযং, স্যাদীসূতি কিং? সলভচ্ছাযে.
২৪. ঘপস্সন্তস্সাপ্পধানস্স.
অন্তভূতস্স অপ্পধানস্স ঘপস্স স্যাদীসু রস্সো হোতি. বহুমালো পোসো, নিক্কোসম্বি, অতিৰামোরু, অন্তস্সাতি কিং? রাজা কঞ্ঞাপিযো, অপ্পধানস্সাতি কিং? রাজকুমারী ব্রহ্মবন্ধূ.
২৫. গোস্সু.
অন্তভূতস্স অপ্পধানস্স গোস্স স্যাদীসু উ হোতি. চিত্তগু, অপ্পধানস্সাত্ৰেৰ? সুগো, অন্তস্সাত্ৰেৰ? গোকুলং.
২৬. ইত্থিযমত্ৰা.
ইত্থিযং ৰত্তমানতো অকারন্ততো নামস্মা আপচ্চযো হোতি. ধম্মদিন্না.
৩৭. নদাদিতো ৰী.
নদাদীহি ইত্থিযং ৰীপ্পচ্চযো হোতি. নদী, মহী, কুমারী, তরুণী, ৰারুণী, গোতমী. (১৪) ‘‘গোতোৰা’’ গাৰী গো, আকতিগণো-যং, কোরো ‘‘ন্তন্তূনং ৰীম্হি তো ৰা’’ (৩-৩৬) তি ৰিসেসনত্থো.
২৮. যক্খাদিতিনী চ.
যক্খাদিতো ইত্থিযং ইনী হোতি ৰীচ. যক্খিনী যক্খী, নাগিনী নাগী, সীহিনী সীহী.
২৬. আরামিকাদীহি.
আরামিকাদিতো ইনী হোতিত্থিযং. আরামিকিনী, অনন্তরাযিকিনী, রাজিনী (১৫) ‘‘সঞ্ঞাযং মানুসো’’ মানুসিনী, অঞ্ঞত্র মানুসী.
৩০. যুৰণ্ণেহি নী.
ইত্থিযমিৰণ্ণুৰণ্ণন্তেহি নী হোতি বহুলং. সদাপযতপাণিনী, দণ্ডিনী, ভিক্খুনী, খত্তবন্ধুনী, পরচিত্তৰিদুনী, মাতুআদিতো কস্মা ন হোতি? ইত্থিপ্পচ্চযং ৰিনাপি ইত্থত্তাভিধানতো.
৩১. ক্তিম্হাঞ্ঞত্থে.
ক্তিম্হাঞ্ঞত্থেযেৰ ইত্থিযং নী হোতি বহুলং. সাহং অহিং সারতিনী, তস্সা মুট্ঠস্সতিনিযা, সা গাৰী ৰচ্ছগিদ্ধিনী, অঞ্ঞত্থেতি কিং? ধম্মরতি.
৩২. ঘরণ্যাদযো.
ঘরণিপ্পভুতযো নীপ্পচ্চন্তাসাধৰো ভৰন্তি. ঘরণী, পোক্খরণী, ঈস্স-ত্তং নিপাতনা, (১৬) ‘‘আচরিযা ৰা য-লোপো চ’’ আচরিনী, আচরিযা.
৩৩. মাতুলাদিত্ৰানী ভরিযাযং.
মাতুলাদিতো ভরিযাযমানী হোতি. মাতুলানী, ৰারুণানী, গহপতানী, আচরিযানী, (১৭) ‘‘অভরিযাযং খত্তিযা ৰা’’ খত্তিযানী খত্তিযা, নদাদিপাঠা ভরিযাযন্তু খত্তিযী.
৩৪. উপমাসংহিত সহিত সঞ্ঞত সহ সফৰাম লক্খণাদিতূরুতূ.
ঊরুসদ্দা উপমানাদিপুব্বা ইত্তিযমূ হোতি. করভোরূ, সংহিতোরূ, সহিতোরূ, সঞ্ঞতোরূ, সহোরূ, সফোরূ, ৰামোরূ, লক্খণোরূ, ঊতিযোগৰিভাগা ঊ ব্রহ্মবন্ধূ.
৩৫. যুৰা তি.
যুৰসদ্দতো তি হোতিত্থিযং. যুৰতি.
৩৬. ন্তন্তূনং ৰীম্হিতো ৰা.
ৰীম্হি ন্তন্তূনং তো ৰা হোতি. গচ্ছতী গচ্ছন্তী, সীলৰতী সীলৰন্তী.
৩৭. ভৰতো ভোতো.
ৰীম্হি ভৰতো ভোতাদেসো হোতি ৰা. ভোতী ভৰন্তী.
৩৮. গোস্সাৰঙ.
গোসদ্দস্স ৰীম্হাৰঙ হোতি. গাৰী.
৩৯. পুথুস্স পথৰপুথৰা.
ৰীম্হি পুথুস্স পথৰপুথৰা হোন্তি. পথৰী, পুথৰী, ঠে পথৰী.
৪০. সমাসন্ত্ৰ.
সমাসন্ত্ৰ ইতি চাধিকরীযতি.
৪১. পাপাদীহি ভূমিযা.
পাপাদীহী পরা যা ভূমি তস্সা সমাসন্তো অ হোতি. পাপভূমং, জাতিভূমং.
৪২. সঙ্খ্যাহি.
সঙ্খ্যাহি পরা যা ভূমি তস্সা সমাসন্তো অ হোতি. দ্ৰিভূমং, তিভূমং.
৪৩. নদীগোদাৰরীনং.
সঙ্খ্যাহি পরাসং নদীগোদাৰরীনং সমাসন্তো অ হোতি, পঞ্চনদং, সত্তগোদাৰরং, সঙ্খ্যাহিত্ৰেৰ? মহানদী, নদীগোদাৰরীনন্তি কিং? দসিত্থি.
৪৪. অসঙ্খ্যেহি চাঙ্গুল্যানঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসু.
অসঙ্খ্যেহি সঙ্খ্যাহি চ পরায অঙ্গুল্যা সমাসন্তো অ হোতি নো চে অঞ্ঞপদত্থে অসঙ্খ্যত্থে চ সমাসো ৰত্ততে. নিগ্গতমঙ্গুলীহি নিরঙ্গুলং, অচ্চঙ্গুলং, দ্ৰে অঙ্গুলিযো সমাহটা দ্ৰঙ্গুলং, অনঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসূতি কিং? পঞ্চঙ্গুলি হত্থো, উপঙ্গুলি, কথং ‘দ্ৰে অঙ্গুলীমানমস্সাতি দ্ৰঙ্গুল’ন্তি? নাত্র সমাসোঞ্ঞপদত্থে ৰিহিতো মত্তাদীনং লোপে কতে তত্থ ৰত্ততে. অঙ্গুলসদ্দো ৰা পমাণৰাচি সদ্দন্তরং, যথা ‘সেনঙ্গুলপ্পমাণেন অঙ্গুলানং সতং পুণ্ণং চতুদ্দস ৰা অঙ্গুলানী’তি.
৪৫. দীঘাহোৰস্সেকদেসেহি চ রত্ত্যা.
দীঘাদীহি অসঙ্খ্যেহি সঙ্খ্যাহি চ পরমস্মা রত্তিযা সমাসন্তো অ হোতি. দীঘরত্তং, অহোরত্তং (ত্তো), ৰস্সারত্তং (ত্তো), পুব্বরত্তং, অপররত্তং, অড্ঢুরত্তং, অতিক্কন্তো রত্তিং অতিরত্তো, দ্ৰেরত্তী সমাহটা দিরত্তং (ত্তো), ৰা ক্ৰচি বহুলাধিকারা একরত্তং (ত্তো), একরত্তি, অনঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসুত্ৰেৰ? দীঘরত্তিহেমন্তো, উপরত্তি, ক্ৰচি হোতেৰ বহুলং ৰিধানাযথারত্তং.
৪৬. গোত্ৰচত্থে চালোপে.
গোসদ্দা অলোপৰিসযা সমাসন্তো অ হোতি ন চে চত্থে সমাসো অঞ্ঞপদত্থে অসঙ্খ্যত্থে চ, রাজগৰো, পরমগৰো, পঞ্চগৰধনো, দসগৰং, অলোপেতি কিং? পঞ্চহি গোহি কীতো পঞ্চগু, অচত্থেতি কি? অজস্সগাৰো, অনঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসুত্ৰেৰ? চিত্তগু, উপগু.
৪৭. রত্তিন্দিৰদারগৰচতুরস্সা.
এতে সদ্দা অঅন্তা নিপচ্চন্তে. রত্তো চ দিৰা চ রত্তিন্দিৰং, রত্তি চ দিৰা চ রত্তিন্দিৰং, দারা চ গাৰো চ দারগৰং, চতস্সো অস্সিযো অস্স চতুরস্সো.
৪৮. আযামেনুগৰং.
অনুগৰন্তি নিপচ্চতে আযামে গম্যমানে. অনুগৰং সকটং, আযামেতি কিং? গুন্নং পঞ্ছা অনুগু.
৪৯. অক্খিস্মাঞ্ঞত্থে. অক্খিস্মা সমাসন্তো অ হোতি অঞ্ঞত্থে চে সমাধসা. ৰিসালক্খো, ৰিসালক্খী.
৫০. দারুম্যঙ্গুল্যা.
অঙ্গুলন্তা অঞ্ঞপদত্থে দারুম্হি সমাসন্তো অ হোতি. দ্ৰঙ্গুলংদারু, পঞ্চঙ্গুলং, অঙ্গুলিসদিসাৰযৰং ধঞ্ঞাদীনং ৰিক্খেপকং দারুং ৰুচ্চতে, পমাণে তু পুব্বে ৰিয সিদ্ধং সখরাজসদ্দা অকারন্তাৰ, সিস্সোপি ন দিস্সতি, গাণ্ডী ৰধন্ৰাতি পকতন্তরেন সিদ্ধং.
৫১. চি ৰীতিহারে.
ওঘাব্যতিহারে গম্যমানে অঞ্ঞপদত্থে ৰত্তমানতো চি হোতি. কেসাকেসি দণ্ডাদণ্ডি, চকারো ‘‘চিস্মি’’ন্তি (৩.৬৬) ৰিসেসনত্থো, সুগন্ধি, দুগ্গন্তীতি পযোগো ন দিস্সতে.
৫২. ল্ত্ৰিত্থিযূহি কো.
ল্তুপ্পচ্চযন্তেহি, ইত্থিযমীকারূকারন্তেহি চ বহুলং কপ্পচ্চযো হোতি অঞ্ঞপদত্থে. বহুকত্তুকো, বহুকুমারিকো, বহুব্রহ্মবন্ধুকো, বহুলংত্ৰেৰ? সুব্ভূ.
৫৩. ৰাঞ্ঞতো.
অঞ্ঞেহি অঞ্ঞপদত্থে কো ৰা বহুলং হোতি. বহুমালকো, বহুমালো.
৫৪. উত্তরপদে. এতমধিকতং ৰেদিতব্বং.
৫৫. ইমস্সিদং.
উত্তরপদে পরতো ইমস্স ইদং হোতি. ইদমট্ঠিতা, ইদপ্পচ্চযতা, নিগ্গহীতলোপো পস্স চ দ্ৰিভাৰো.
৫৬. পুং পুমস্স ৰা. পুমস্স পুং হোতুত্তরপদে ৰিভাসা. পুল্লিঙ্গং, পুমলিঙ্গং.
৫৭. টন্তন্তূনং.
এসং ট হোতুত্তরপদে ক্ৰচি ৰা. ভৰম্পতিট্ঠামযং, ভগৰংমূলকা নো ধম্মা, বহুলাধিকারা তরাদীসু চ পগেৰ মহত্তরী, রত্তঞ্ঞুমহত্তং.
৫৮. অ. এসং অ হোতুত্তরপদে. গুণৰন্তপতিট্ঠো-স্মি.
৫৯. মনাদ্যাপাদীনমো মযে চ. মনাদীনমাপাদীনং চ ও হোতুত্তরপদে মযে চ. মনোসেট্ঠা, মনোমযা, রজোজল্লং, রজোমযং, আপোগতং, আপোমযং, অনুযন্তি দিসোদিসং.
৬০. পরস্স সঙ্খ্যাসু.
সঙ্খ্যাসুত্তরপদেসু পরস্স ও হোতি. পরোসতং, পরোসহস্সং, সঙ্খ্যাসূতি কিং? পরদত্তূপজীৰিনো.
৬১. জনে পুথস্সু.
জনে উত্তরপদে পুথস্স উ হোতি. অরিযেহি পুথগেৰাযং জনোতি পুথুজ্জনো.
৬২. সো ছস্সাহাযতনে ৰা.
অহে আযতনে চুত্তরপদে ছস্স সো ৰা হোতি. সাহং ছাহং, সল়াযতনং, ছল়াযতনং.
৬৩. ল্তুপিতাদীনমারঙরঙ.
ল্তুপ্পচ্চযন্তানং পিতাদীনঞ্চ যথাক্কমমারঙরঙ ৰা হোন্তুত্তরপদে, সত্থারদস্সনং, কত্তারনিদ্দেসো, মাতরপিতরো, ৰাত্ৰেৰ? সত্থুদস্সনং, মাতাপিতরো.
৬৪. ৰিজ্জাযোনিসম্বন্ধানমা তত্র চত্থে.
ল্তুপিতাদীনং ৰিজ্জাসম্বন্ধীনং যোনিসম্বন্ধীনং চ তেস্ৰেৰ ল্তুপিতাদীসু ৰিজ্জাযোনিসম্বন্ধিসুত্তরপদেসু চত্থৰিসযে আ হোতি. হোতাপোতরো মাতাপিতরো, ল্তুপিতাদীনং ত্ৰেৰ? পুত্তভাতরো, তত্রেতি কিং? পিতুপিতামহা, চত্থেতি কিং? মাতুভাতা, ৰিজ্জাযোনিসম্বন্ধানন্তি কিং? দাতুভত্তারো.
৬৫. পুত্তে.
পুত্তে উত্তরপদে চত্থৰিসযে ল্তুপিতাদীনং ৰিজ্জাযোনি সম্বন্ধানমা হোতি. পিতাপুত্তা, মাতাপুত্তা.
৬৬. চিস্মিং.
চিপ্পচ্চযন্তে উত্তরপদে আ হোতি. কেসাকেসি, মুট্ঠামুট্ঠি.
৬৭. ইত্থিযম্ভাসিতপুমিত্থী পুমেৰেকত্থে.
ইত্থিযং ৰত্তমানে একত্থে সমানাধিকরণে উত্তরপদে পরে ভাসিতপুমা ইত্থী পুমেৰ হোতি. কুমারভরিযো, দীঘজঙ্ঘো, যুৰজাযো, ইত্থিযন্তি কিং? কল্যাণী পধানমেসং কল্যাণিপ্পধানা, ভাসিতপুমেতি কিং? কঞ্ঞাভরিযো, ইত্থীতি কিং? গামণিকুলং দিট্ঠি অস্স গামণিদিট্ঠি, একত্থেতি কিং? কল্যাণিযা মাতা কল্যাণিমাতা.
৬৮. ক্ৰচি পচ্চযে.
ভাসিতপুমিত্থী পচ্চযে ক্ৰচি পুমেৰ মোতি. ব্যত্ততরা, ব্যত্ততমা.
৬৯. সব্বাদযো ৰুত্তিমত্তে.