২. দুতিযো কণ্ডো (স্যাদি)
১. দ্ৰে দ্ৰে-কানেকেসু নামস্মা সি যো, অং যো, না হি, স নং, স্মা হি, স নং, স্মিং সু.
এতেসং দ্ৰে দ্ৰে হোন্তি একানেকত্থেসু ৰত্তমানতো নামস্মা. মুনি মুনযো, মুনিং মুনযো, মুনিনা মুনীহি, মুনিস্স মুনীনং, মুনিস্মা মুনীহি, মুনিস্স মুনীনং, মুনিস্মিং মুনীসু, এৰং কুমারী কুমারিযো, কঞ্ঞা কঞ্ঞাযোতি. এতানি সত্ত দুকানি সত্ত ৰিভত্তিযো ৰিভাগো ৰিভতীতি কত্ৰা, এত্থ সিঅমিতী-কারা-কারা ‘‘কিমং সিসু’’ ২,২০০ তি সংকেতত্থা.
২. কম্মে দুতিযা.
করীযতি কত্তু কিরিযাযা-ভিসম্বন্ধীযতীতি কম্মং, তস্মিং দুতিযাৰিভত্তি হোতং. কটং করোতি, ওদনং পচতি, আদিচ্চং পস্সতি.
‘ওদনো পচ্চতী’তি ওদনসদ্দতো কম্মতা নপ্পতীযতে, কিঞ্চরহি? আখ্যাততো. ‘কটং করোতি ৰিপুলং দস্সনীয’ন্তি অত্থেৰ গুণযুত্তস্স কম্মতা, ইচ্ছিতেপি কম্মত্তাৰ দুতিযা সিদ্ধা গাৰুং পযো দোহতি, গোমন্তং গাৰং যাচতি, গাৰমৰরুন্ধতি ৰজং, মাণৰকং মগ্গং পুচ্ছতি, গোমন্তং গাৰং ভিক্খতে, রুক্খমৰচিনাতি ফলানি, সিস্সং ধম্মং ব্রূতে, সিস্সং ধম্মমনুসাসতীতি. এৰং অনিচ্ছিতেপি অহিং লঙ্ঘযতি, ৰিসং ভক্খেতি. যংনেৰিচ্ছিতং নাপি অনিচ্ছিতং, তত্থাপি দুতিযা সিদ্ধা. গামং গচ্ছন্তো রুক্খমূলমুপসপ্পতি.
পথৰিং অধিসেস্সতি, গামমধিতিট্ঠতি, রুক্খমজ্ঝাসতেতিঅধিসীঠাসানংপযোগে-ধিকরণে কম্মৰচনিচ্ছা, ৰত্তিচ্ছাতো হি কারকানি হোন্তি. তং যথা-ৰলাহকা ৰিজ্জোততে, ৰলাহকস্স ৰিজ্জোততে, ৰলাহকো ৰিজ্জোততে, ৰলাহকে ৰিজ্জোততে, ৰলাহকেন ৰিজ্জোততেতি. এৰমভিনিৰিসস্স ৰা ধম্মমভিনিৰিসতে ধম্মে ৰা.
তথা উপন্ৰজ্ঝাৰসস্সাভোজন নিৰুত্তিৰচনস্স গামমুপৰসতি, গ, মমনুৰসতি, পব্বতমধিৰসতি, ঘরমাৰসতি. অভোজননিৰুত্তি ৰচনস্সাতি কিং? গামে উপৰসতি, ভোজননিৰুত্তিং করোতীতি অত্থো. তপ্পানাচারেপি কম্মত্তাৰ দুতিযা সিযা নদিম্পিৰতি, গামং চরতি, এৰং ‘সচে মং আলপিস্সতী’তিআদীসুপি. ৰিহিতাৰ পতিধযোগে দুতিযা – ‘পটিভন্তু তং চুন্দ বোজ্ঝঙ্গা’তি. তং পতি বোজ্ঝঙ্গা ভাসন্তূতি অত্থো, যদাতু ধাতুনাযুত্তো পতি, তদা তেনা-যোগা সম্বন্ধে ছট্ঠীৰ ‘তস্স নপ্পটিভাতী’তি. অক্খে দিব্বতি, অক্খেহি দিব্বতি, অক্খেসু দিব্বতীতি কম্মকরণাধিকরণৰচনিচ্ছা.
৩. কালদ্ধানমচ্চন্তসংযোগে.
কিরিযা, গুণ, দব্বেহি সাকল্লেন কালদ্ধানং সম্বন্ধো অচ্চন্তসংযোগো. তস্মিং ৰিঞ্ঞাযমানে কালসদ্দেহি অদ্ধঅদ্দেহি চ দুতিযা হোতি. মাসমধীতে, মাসং কল্যাণি, মাসং গুল়ধানা, কোসমধীতে, কোসং কুটিলা নদী, কোসং পব্বতো. অচন্তসংযোগেতি কিং? মাসস্স দ্ৰীহমধীতে, কোসস্সেকদেসে পব্বতো.
পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা, একং সমযং ভগৰা, ইমং রত্তিং চত্তারো মহারাজাতি এৰমাদীসু কালৰাচী হি অচ্চন্তসংযোগত্তাৰ দুতিযা সিদ্ধা. ৰিভত্তিৰিপল্লাসেনপি ৰা বহুলংৰিধানা.
ফলপ্পত্তিযং কিরিযাপরিসমত্ত্যপৰগ্গো, তস্মিং ৰিঞ্ঞাযমানে কালদ্ধানং কিরিযাযাচ্চন্তসংযোগে ততিযাভিমতা, সাপি করণত্তাৰ সিদ্ধা ‘মাসেনানুৰাকো-ধীতো, কোসেনানুৰাকো-ধীতো’তি. অনপৰগ্গেতু অসাধকতমত্তাকরণত্তাভাৰে দুতিযাৰ ‘মাসমধীতো-নুৰাকো, ন চানে ন গহিতো’তি.
কারকমজ্ঝে যে কালদ্ধানৰাচিনো, ততো সত্তমীপঞ্চমিযো অভিমতা ‘অজ্জ ভুত্ৰা দেৰদত্তো দ্ৰিহে ভুঞ্জিস্সতি, দ্ৰীহা ভুঞ্জিস্সতি, অত্রট্ঠো-যমিস্সাসো কোসে লক্খং ৰিজ্ঝতি, কোসা লক্খং ৰিজ্ঝতী’তি, তাপীহ সকসককারকৰচনিচ্ছাযেৰ সিদ্ধা.
৪. গতি বোধাহার সদ্দত্থাকম্মক ভজ্জাদীনং পযোজ্জে.
গমনত্থানং বোধত্থানং আহারত্থানং সদ্দত্থানমকম্মকানং ভজ্জাদীনঞ্চ পযোজ্জে কত্তরি দুতিযা হোতি. সামত্থিযা চ পযোজকব্যাপারেন কম্মতাৰস্স হোতীতি পতীযতে. গমযতি মাণৰকং গামং, যাপযতি মাণৰকং গামং, বোধযতি মাণৰকং ধম্মং, ৰেদযতি মাণৰকং ধম্মং, ভোজযতি মাণ-ৰকং মোদকং, আসযতি মাণৰকং মোদকং, অজ্ঝাপযতি মাণৰকং ৰেদং, পাঠযতি মাণৰকং ৰেদং, আসযতি দেৰদত্তং, সাযযতি দেৰদত্তং, অঞ্ঞং ভজ্জাপেতি, অঞ্ঞং কোট্টাপেতি, অঞ্ঞং সন্থরাপেতি. এতেসমেৰাতি কিং? পাচেতি ওদনং দেৰদত্তেন যঞ্ঞদত্তো. পযোজ্জেতি কিং? গচ্ছতি দেৰদত্তো. যদা চরহি গমযতি দেৰদত্তং যঞ্ঞদত্তো, তমপরো পযোজেতি, তদা গমযতি দেৰদত্তং যঞ্ঞদত্তেনেতি ভৰিতব্বং … গমযতিস্সা-গমনত্থত্তা.
৫. হরাদীনং ৰা.
হরাদীনং পযোজ্জে কত্তরি দুতিযা হোতি ৰা. হারেতি ভারং দেৰদত্তং দেৰদত্তেনেতি ৰা, অজ্ঝোহারেতি সত্তুং দেৰদত্তং দেৰদত্তেনেতি ৰা, কারেতি কটং দেৰদত্তং দেৰদত্তেনেতি ৰা দস্সযতে জনং রাজং জনেনেতি ৰা, অভিৰাদযতে গুরুং দেৰদত্তং দেৰদত্তেনেতি ৰা.
৬. ন খাদাদীনং.
খাদাদীনং পযোজ্জে কত্তরি দুতিযা ন হোতি. খাদযতি দেৰদত্তেন, আদযতি দেৰদত্তেন, অৰ্হ, পযতি দেৰদত্তেন, সদ্দাযযতি দেৰদত্তেন, কন্দযতি দেৰদত্তেন, নাযযতি দেৰদত্তেন.
(১) ৰহিস্সানিযন্তুকে. ৰাহযতি ভারং দেৰদত্তেন অনিযন্তুকেতি কিং? ৰাহ-যতি ভারং বলীবদ্দে.
(২) ভক্খিস্সাহিং সাযং. ভক্খযতি মোদকে দেৰদত্তেন. অহিংসাযন্তি কিং? ভক্খযতি বলীবদ্দে সস্সং.
৭. ঝাদীহি যুত্তা.
ধীআদীহি যুত্ততো দুতিযা হোতি. ধিরত্থু মং পূতিকাযং, অন্তরা চ রাজগহং অন্তরা চ নালন্দং, সমাধানমন্তরেন, মুচলিন্দমভিতো সরমিচ্চাদি, ছট্ঠিযাপৰাদো-যং.
৮. লক্খণিত্থম্ভূতৰিচ্ছাস্ৰভিনা.
লক্খণাদীস্ৰত্থেস্ৰভিনা যুত্তম্হা দুতিযা মহাতি. রুক্খমভি ৰিজ্জোততে ৰিজ্জু, সাধু দেৰদত্তো মাতরমভি, রুক্খং রুক্খমভিতিট্ঠতি.
৯. পতিপরীহি ভাগে চ.
পতিপরীহি যুত্তম্হা লক্খণাদীসু ভাগে চত্থে দুতিযা হোতি. রুক্খং পতি ৰিজ্জোততে ৰিজ্জু, সাধু দেৰদত্তো মাতরং পতি, রুক্খং রুক্খং পতি তিট্ঠতি, যদেত্থ মং পতি সিযা. রুক্খং পরি ৰিজ্জোততে ৰিজ্জু, সাধু দেৰদত্তো মাতরং পরি, রুক্খং রুক্খং পরি তিট্ঠতি, যদেত্থ মং পরি সিযা.
১০. অনুনা.
লক্খণাদীস্ৰত্থেস্ৰনুনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. রুক্খমনু ৰিজ্জোততে ৰিজ্জু, সচ্চকিরিযমনু ৰুট্ঠি পাৰস্সি, হেতু চ লক্খণং ভৰতি, সাধু দেৰদত্তো মাতরমনু, রুক্খং রুক্খমনু তিট্ঠতি, যদেত্থ মং অনু সিযা.
১১. সহত্থে.
সহত্থে-নুনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. পব্বতমনু সেনা তিট্ঠতি.
১২. হীনে.
হীনত্থে-নুনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. অনু সারিপুত্তং পঞ্ঞৰন্তো.
১৩. উপেন.
হীনত্থে উপেন যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. উপ সারিপুত্তং পঞ্ঞৰন্থো.
১৪. সত্তম্যাধিক্যে.
আধিক্যত্থে উপেন যুত্তম্হা সত্তমী হোতি. উপ খারিযং দোণো.
১৫. সামিত্তে-ধিনা.
সামিভাৰত্থে-ধিনা যুত্তম্হা সত্তমী হোতি. অধি ব্রহ্মদত্তে পঞ্চালা, অধি পঞ্চালেসু ব্রহ্মদত্তো.
১৬. কত্তুকরেণেসু ততিযা.
কত্তরি করণে চ কারকে ততিযা হোতি. পুরিসেন কতং, অসিনা ছিন্দতি. পকতিযা-ভিরূপো, গোত্থেন গোতমো, সুমেধো নাম নামেন, জাতিযা সত্তৰস্সিকোতি ভূধাতুস্স সম্ভৰা করণে এৰ ততিযা. এৰং সমেন ধাৰতি ৰিসমেন ধাৰতি, দ্ৰিদোণেন ধঞ্ঞং কিণাতি, পঞ্চকেন পসৰো কিণাতীতি.
১৭. সহত্থেন.
সহত্থেন যোগে ততিযা সিযা. পুত্তেন সহ গতো, পুত্তেন সদ্ধিং আগতো, ততিযাপি ছট্ঠীৰ অপ্পধানে এৰ ভৰতি.
১৮. লক্খণে.
লক্খণে ৰত্তমানতো ততিযা সিযা. তিদণ্ডকেন পরিব্বাজকমদ্দক্খী, অক্খিনা কাণো, তেন হি অঙ্গেন অঙ্গিনো ৰিকারো লক্খীযতে.
১৯. হেতুম্হি.
তক্কিরিযা যোগ্গে ততিযা সিযা. অন্নেন ৰসতি, ৰিজ্জায যসো.
২০. পঞ্চমীণে ৰা.
ইণে হেতুম্হি পঞ্চমী হোতি ৰা. সতস্মা বদ্ধো, সতেন ৰা.
২১. গুণে.
পরঙ্গভূতে হেতুম্হি পঞ্চমী হোতি ৰা. জল়ত্তা বদ্ধো জল়ত্তেন ৰা, পঞ্ঞায মুত্তো, হুত্ৰা অভাৰতোঅনিচ্চা, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো.
২২. ছট্ঠী হেত্ৰত্থেহি.
হেত্ৰত্থৰাচীহি যোগে হেতুম্হি ছট্ঠী সিযা. উদরস্স হেতু, উদরস্স কারণা.
২৩. সব্বাদিতো সব্বা.
হেত্ৰত্থেহি যোগে সব্বাদীহি সব্বা ৰিভত্তিযো হোন্তি. কো হেতু, কং হেতুং, কেন হেতুনা, কস্স হেতুস্স, কস্মা হেতুস্মা, কস্স হেতুস্স, কস্মিং হেতুস্মিং, কিং কারণং, কেন কারণেন, কিং নিমিত্তং, কেন নিমিত্তেন, কিং পযোজনং, কেন পযোজনেন ইচ্চেৰমাদি. হেত্ৰত্থেহীত্ৰেৰ? কেন কতং.
২৪. চতুত্থী সম্পদানে.
যস্স সম্মা পদীযতে তস্মিং চতুত্থী সিযা. সঙ্ঘস্স দদাতি. আধারৰিৰক্খাযং সত্তমীপি সিযা সঙ্ঘে দেহি.
২৫. তাদত্থ্যে.
তস্সে-দং তদত্থং, তদত্থভাৰে জোতনীযে নামস্মা চতুত্থী সিযা. সীতস্স পটিঘাতায, অত্থায হিতায (সুখায) দেৰমনুস্সানং, নালং দারভরণায, যূপায দারু, পাকায ৰজতীত্ৰেৰমাদি.
কস্স সাদুং ন রুচ্চভি, মা-যস্মন্তানম্পি সঙ্ঘভেদো রুচ্চিত্থ, খমতি সঙ্ঘস্স, ভত্তমস্স নচ্ছাদেসীতি ছট্ঠী সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযং, ন চেৰং ৰিরোধো সিযা সদিসরূপত্তা, এৰংৰিধেসু চ সম্বন্ধস্স সদ্দিকানুমতত্তা, কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসীতি অত্থমত্তে পঠমা.
এৰমঞ্ঞাপি ৰিধঞ্ঞয্যা, পরতোপি যথাগমং.
রঞ্ঞো সতং ধারেতি, রঞ্ঞো ছত্তং ধারেতীতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, এৰং রঞ্ঞো সিলাঘতে, রঞ্ঞো হনুতে, রঞ্ঞো উপতিট্ঠতে, রঞ্ঞো সপতে, দেৰাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো, তস্স কুজ্ঝ মহাৰীর, যদিহং তস্স পকুপ্পেয্যং, দুহযতি দিসানং মেঘো, যো মিত্তানং ন দূভতি, যো অপ্পদুট্ঠস্স নরস্স দুস্সতি, ক্যাহং অয্যানং অপরজ্ঝামি, ইস্সযন্তি সমণানং তিত্থিযা, ধম্মেন নযমানানং কা উসূযা রঞ্ঞো ভাগ্যমারজ্ঝতি, রঞ্ঞো ভাগ্যমিক্খতে, তেন যাচিতো অযাচিতো ৰা তস্স গাৰো পটিসুণাতি, গাৰো আসুণাতি, ভগৰতো পচ্চস্সোসুং, হোতু পতিগিণাতি, হোত্ৰনুগিণাতি, আরোচযামি ৰো পতিৰেদযামি ৰো, ধম্মং তে দেসেস্সামি, যথা ৰো ভগৰা ব্যাকরেয্য, অলং তে ইধ ৰাসেন, কিং তে জটাহি দুম্মেধ, অরহতি মল্লো মল্লস্সাতি.
জীৰিতং তিণাযপি ন মঞ্ঞমানোতি তাদত্থ্য চতুত্থী, তিণেন যো অত্থো তদত্থাযপীতি অত্থো, ‘‘যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ, তিণা ভিয্যো ন মঞ্ঞতি’’ তিণমিৰ জীৰিতং মঞ্ঞমানোতি সৰিসযাৰ ৰিভত্তিযো. সগ্গায গচ্ছতীতি তাদত্থ্যে চতুত্থী, যো হি সগ্গং গচ্ছতি তদত্থং তস্স গমনন্তি, কম্মৰচনিচ্ছাযন্তু দুতিযাৰ সগ্গং গচ্ছতীতি.
আযু ভোতো হোতু, চিরং জীৰিতং, ভদ্দং কল্যাণং অত্থং পযোজনং, কুসলং অনামযং, হিতং পথ্যং সুখং সাতং ভোতো হোতু, সাধু সম্মুতি মেতস্স, পুত্তস্সাৰিকরেয্য গুয্হমত্থং, তস্স মে সক্কো পাতুরহোসি, তস্স পহিণেয্য, ভিক্খূনং দুতং পাহেসি, কপ্পতি সমণানং আযোগো, একস্স দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা পহোতি, উপমং তে করিস্সামি, অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হামি, তস্স ফাসু, লোকস্সত্থো, নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, সোত্থি তস্স, অলং মল্লো মল্লস্স, সমত্থো মল্লো মল্লস্স, তস্স হিতং, তস্স সুখং, স্ৰাগতং তে মহারাজাতি সব্বত্থ ছট্ঠী সম্বন্ধে, এৰংৰিধমঞ্ঞম্পেৰ ৰিঞ্ঞেয্যং যথাগমং.
২৬. পঞ্চম্যৰধিস্মা.
পদত্থাৰধিস্মা পঞ্চমীৰিভত্তি হোতি. গামস্মা আগচ্ছতু, এৰং চোরস্মা ভাযতি, চোরস্মা উত্তসতি, ওরস্মা তাযতি, চোরস্মা রক্খতীতি, সচে ভাযথ দুক্খস্স, পমাদে ভযদস্সিৰা, তসন্তি দণ্ডস্সাতি ছট্ঠী সত্তমিযোপি হোন্তেৰ সম্বন্ধাধারৰচনিচ্ছাযং.
অজ্ঝেনা পরাজেতি, পটিপক্খে পরাজেতীতি সৰিসযাৰ ৰিভত্তিযো. সচে কেৰট্টস্স পরজ্জিস্সামীতি ছট্ঠীপি হোতি সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযং. যৰেহি গাৰো ৰারেতি, পাপা চিত্তং নিৰারযে, কাকে রক্খতি তণ্ডুলাতি সৰিসযেৰ পঞ্চমী. চিত্তং রক্খেথ মেধাৰীতি দুতিযাৰ দিস্সতি কম্মত্থে. উপজ্ঝাযা অন্তরধাযতি, উপজ্ঝাযা অধিতে, কামতো জাযতে সোকোতি সৰিসযে পঞ্চমী.
তত্থেৰ-ন্তরধাযি সু, নটস্স সুণোতি, পদুমং তত্থ জাযেথাতি সত্তমীছট্ঠিযোপি হোন্তেৰ সৰিসযে. হিমৰন্তা পভৰতি গঙ্গা, পাণাতিপাতা ৰিরমস্সু খিপ্পং, অঞ্ঞো দেৰদত্তা, ভিন্নো দেৰদত্তাতি সৰিসযেৰ পঞ্চমী. এৰং আরা সো আসৰক্খযা, ইতরো দেৰদত্তা, উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা, পুব্বো গামা, পুব্বেৰ সম্বোধা, ততো পরং, ততো অপরেন সমযেন, ততুত্তরিন্তি. সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযং ছট্ঠীপি পুরতো গামস্স, দক্খিণতো গামস্স, উপরি পব্বতস্স, হেট্ঠা পাসাদস্সাতি. পাসাদমারুয্হ পেক্খতি পাসাদা পেক্খতি, আসনে উপৰিসিত্ৰা পেক্খতি আসনা পেক্খতীতি অৰধিৰচনিচ্ছাযং পঞ্চমী.
পুচ্ছানাখ্যানেসু কুতো ভৰং? পাতটলিপুত্তস্মাতি. তথা দেসকালমানেপি পাটলিপুত্তস্মা রাজগহং সত্ত যোজনানি, সত্তসু যোজনেসূতি ৰা. এৰং ইতো তিণ্ণং মাসান-মচ্চযেনাতি, কিচ্ছালদ্ধন্তি গুণে পঞ্চমী. কিচ্ছেন মে অধিগতন্তি হেতুম্হি করণে ৰা ততিযা. এৰং থোকা মুত্তো, থোকেন মুত্তোতি. থোকং চলতীতি কিরিযাৰিসেসনে কম্মনি দুতিযা.
দূরন্তি কত্থযোগেপি সৰিসযেৰ পঞ্চমীছট্ঠিযো সিযুং, দূরং গামস্মা, অন্তিকং গামস্মা, দূরং গামস্স, অন্তিকং গামস্সাতি, দূরন্তি কত্থেহি তু সব্বাৰ সৰিসযে সিযুং বাধকাভাৰা দূরো গামো, অন্তিকো গামোত্ৰেৰমাদি.
কেচি পনাহু ‘অসত্তৰচনহেতেহি পাটিপদিকত্থে দুতিযাততিযাপঞ্চমীসত্তমিযো, সত্তৰচনেহি তু সব্বাৰ সৰিসযে’তি, তে পনঞ্ঞেহেৰ পটিক্খিত্তা. দূরং মগ্গো, অন্তিকং মগ্গোতি কিরিযাৰিসেসনং… ভূধাতুস্স গম্মমানত্তা. ৰিসুদ্ধো লোভনীযেহি ধম্মেহি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মা ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি, গম্ভীরতো চ পুথুলতো চ যোজনং, আযামেন যোজনং, ততো পভুতি, যতো সরামি অত্তানন্তি সৰিসযেৰ ৰিভত্তিযো.
২৭. অপপরীহি ৰজ্জনে.
ৰজ্জনে ৰত্তমানেহি অপপরীহি যোগে পঞ্চমী হোতি. অপ সালায আযন্তি ৰাণিজা, পরি সালায আযন্তি ৰাণিজা, সালং ৰজ্জেত্ৰাতি অত্থো. ৰজ্জনেতি কিং? রুক্খং পরিৰিজ্জোততে ৰিজ্জু. আপাটলিপুত্তস্মা ৰস্সি দেৰোতি মরিযাদা-ভিৰিধীস্ৰৰধি ৰিসযেৰ পঞ্চমী, ৰিনা পাটলিপুত্তেন সহ ৰেতি ৰিসেসো, এৰং যাৰ পাটলিপুত্তস্মা ৰস্সি দেৰোতি.
২৮. পটিনিধিপটিদানেসু পতিনা.
পটিনিধিম্হি পটিদানে চ ৰত্তমানেন পতিনা যোগে নামস্মা পঞ্চমী ৰিভত্তি হোতি. বুদ্ধস্মা পতি সারিপুত্তো, ঘতমস্স তেসস্মা পতি দদাতি, পটিনিধিপটিদানেসূতি কিং? রুক্খং পতি ৰিজ্জোততে.
২৯. রিতে দুতিযা চ.
রিতেসদ্দেন যোগে নামস্মা দুতিযা হোতি পঞ্চমী চ. রিতে সদ্ধম্মং, রিতে সদ্ধম্মা.
৩০. ৰিনা-ঞ্ঞত্র ততিযা চ.
ৰিনা-ঞ্ঞত্রসদ্দেহি যোগে নামস্মা ততিযা চ হোতি দুতিযা পঞ্চমিযো চ. ৰিনা ৰাতেন, ৰিনা ৰাতং, ৰিনা ৰাতস্মা, অঞ্ঞত্র একেন পিণ্ডপাতনীহারকেন, অঞ্ঞত্র ধম্মং, অঞ্ঞত্র ধম্মা.
৩১. পুথনানাহি.
এতেহি যোগে ততিযা হোতি পঞ্চমী চ. পুথগেৰ জনেন, পুথগেৰ জনস্মা, জনেন নানা, জনস্মা নানা.
৩২. সত্তম্যাধারে.
কিরিযাধার ভূত কত্তু কম্মানং ধারণেন যো কিরিযাযাধারো তস্মিং কারকে নামস্মা সত্তমী হোতি. কটে নিসীদতি (দেৰদত্তো), থালিযং ওদনং পচতি, আকাসে সকুনা, ভিলেসু তেলং, গঙ্গাযং ৰজো.
৩৩. নিমিত্তে.
নিমিত্তত্থে সত্তমী হোতি. অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপি, মুসাৰাদে পাচিত্থিযং.
৩৪. যব্ভাৰোভাৰলক্খণং.
যস্স ভাৰো ভাৰন্তরস্স লক্খণং ভৰতি, ততো সত্তমী হোতি. গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো. ভাৰোতি কিং? যো জটাহি সো ভুঞ্জতি. ভাৰলক্খণন্তি কিং? যো ভুঞ্জতি সো দেৰদত্তো, ‘‘অকালে ৰস্সতি তস্স, তালে তস্স ন ৰস্সতী’’তি ৰিসযসত্তমী.
৩৫. ছট্ঠী চানাদরে.
যস্স ভাৰো ভাৰন্তরস্স লক্খণং ভৰতি, ততো ছট্ঠী ভৰতি সত্তমী চ অনাদরে গম্যমানে. ‘‘আকোটযন্তো সো নেতি, সিৰিরাজস্স পেক্খতো’’, ‘‘মচ্চু গচ্ছতি আদায, পেক্খমানে মহাজনে’’.
গুন্নং সামীতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, গোসু সামীতি ৰিসযসত্তমী, এৰং গুন্নমিস্সরো, গোস্ৰিস্সরো, গুন্নং অধিপতি, গোসু অধিপতি, গুন্নং দাযাদো, গোসু দাহাদো, দুন্নং সক্খি, গোসু সক্খি, গুন্নং পতিভূ, গোসু পতিভূ, গুন্নং পসূতো, গোসু পসূতো, কুসলা নচ্চগীতস্স, কুসলা নচ্চগীতে, আযুত্তো কটকরণস্স, আযুত্তো কটকরণেতি.
তথাধারৰচনিচ্ছাযং সত্তমী, ভিক্খূসু অভিৰাদেন্তি, মুদ্ধনি ধুম্বিত্ৰা, বাহাসু গহেত্ৰা, হত্থেসু পিণ্ডায চরন্তি, পথেসু গচ্ছন্তি, কদলীসু গজে রক্খন্তীতি. ঞাণস্মিং পসন্নোতি ৰিসযসত্তমী, ঞাণেন পসন্নোতি করণে ততিযা, এৰং ঞাণস্মিং উস্সুক্কো ঞাণেন উস্সুক্কোতি.
৩৬. যতো নিদ্ধারণং.
জাতিগুণকিরিযাহি সমুদাযতেকদেসস্স পুথক্করণং নিদ্ধারণং. যতো তং করীযতি, ততো ছট্ঠীসত্তমিযো হোন্তি. সালযো সূকধঞ্ঞানং পথ্যতমা, সালযো সূকধঞ্ঞেসু পথ্যতমা, কণ্হা গাৰীনং সম্পন্নখীরতমা, কণ্হা গাৰীসু সম্পন্নখীরতমা, গচ্ছতং ধাৰন্তো সীঘতমো, গচ্ছন্তেসু ধাৰন্তো সীঘতমো. সীলমেৰ সুতা সেয্যোতি অৰধিম্হিযেৰ পঞ্চমী.
৩৭. পঠমাত্থমত্তে.
নামস্সাভিধেয্যমত্তে পঠমাৰিভত্তি হোতি. রুক্খো. ইত্থি পুমা নপুংসকন্তি লিঙ্গম্পি সদ্দত্থোৰ, তথা দোণো খারী আল়্হকন্তি পরিমাণম্পি সদ্দত্থোৰ, একো দ্ৰে বহৰোতি সঙ্খ্যাপি সদ্দত্থোৰ.
৩৮. আমন্তণে.
সতো সদ্দেনাভিমুখীকরণমামন্তণং. তস্মিং ৰিসযে পঠমা ৰিভত্তি হোতি. ভোপুরিস, ভোক্কত্থি, ভো নপুংসক.
৩৯. ছট্ঠী সম্বন্ধে.
কিরিযাকারকসঞ্জাতো অস্সেদম্ভাৰহেতুকো সম্বন্ধো নাম. তস্মিং ছট্ঠী ৰিভত্তি হোতি. রঞ্ঞো পুরিসো, সরতি রজ্জস্সাতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, রজ্জসম্বন্ধিনিং সতিং করোতীতি অত্থো, কম্মৰচনিচ্ছারন্তু দুতিযাৰ সরতি রজ্জং. তথা রজকস্স ৰত্থং দদাতি, পহরতো পিট্ঠিং দদাতি, বালো পূরতি পাপস্স, অমচ্চে তাত জানাহি, ধীরে অত্থস্স কোৰিদে, দিৰসস্স তিক্খত্তুং, সকিং পক্খস্স, পূরং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স কুম্ভন্ত্ৰেৰমাদি.
কিতকপ্পযোগে কক্তুকম্মেসু বহুলং সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযং ছট্ঠী, সাধু সম্মতো বহুজনস্স, সুপ্পটিৰিদ্ধা বুদ্ধানং ধম্মধাতু, ধম্মস্স গুত্তো মেধাৰী, অমতং তেসং পরিভুত্তং, তস্স ভৰন্তি ৰত্তারো, অৰিসংৰাদকো লোকস্স, অলজ্জীনং নিস্সায, চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদোত্ৰেৰমাদি.
কত্তুকম্মৰচনিচ্ছাযন্তু ততিযা দুতিযাযো চ, সঞ্চত্তো পিতরা অহং, সরসি ত্ৰং এৰরূপিং ৰাচং ভাসিতা, ভগৰন্তং দস্সনাযত্ৰেৰমাদি.
৪০. তুল্যত্থেন ৰা ততিযা.
তুল্যত্থেন যোগে ছট্ঠী হোতি ততিযা ৰা, তুল্যো পিতু, তুল্যো পিতরা, সদিসো পিতু, সদিসো পিতরা, ইহ কথং ততিযা ন হোতি? অজ্জুনস্স তুলা নত্থি, কেসৰস্সুপমা ন চেতি, নেতে তুল্যত্থা, কিঞ্জরহি তুল্যানমোপম্মত্থা.
৪১. অতো যোনং টাটে.
অকারন্থতো নামস্মা যোনং টাটে হোন্তি যথাক্কমং, টকারা সব্বদেসত্থা, বুদ্ধা বুদ্ধে, অতোতি কিং? কঞ্ঞাযো, ইত্থিযো, ৰধুযো, ইধ কস্মা ন ভৰতি অগ্গযো. অৰিধানসামত্থিযা.
৪২. নিনং ৰা.
অকারন্ততো নামস্মা নিনং টাটে ৰা হোন্তি যথাক্কমং. রূপা, রূপে, রূপানি, অতোত্ৰেৰ অট্ঠীনি.
৪৩. স্মাস্মিংনং.
অকারন্ততো নামস্মা স্মাস্মিন্নং টাটে ৰা হোন্তি যথাক্কমং. বুদ্ধা বুদ্ধস্মা, বুদ্ধে বুদ্ধস্মিং, অতোত্ৰেৰ অগ্গিস্মা অগ্গিস্মিং.
৪৪. সস্সায চতুত্থিযা.
অকারন্ততো পরস্স সস্স চতুত্থিযা আযো হোতি ৰা. বুদ্ধায বুদ্ধস্স, ভিয্যো তাদত্থ্যেযেৰাযমাযো দিস্সতে, ক্ৰচিদেৰঞ্ঞত্থ, অতোত্ৰেৰ ইসিস্স, চতুত্থিযাতি কিং? বুদ্ধস্স মুখং, অত্তত্থন্তি অত্থসদ্দেন সমাসো.
সব্বাদিতোপি স্মাস্মিংসানং টাটেআযা হোন্তেৰ… নিরুত্তিকারানুমতত্তা বুদ্ধৰচনে সন্দস্সনৰতো চ, তত্রোদমুদাহরণং ‘অস্মা লোকা পরম্হা চ, উভযা ধংসতে নরো’, ‘ত্যাহং মন্তে পরত্থদ্ধো’, ‘যাযেৰ খো পনত্থায আগচ্ছেয্যাথো তমেৰত্থং সাধুকং মনসিকরেয্যাথো’তি.
৪৫. ঘপতেকস্মিং নাদীনং যযা.
ঘপতো নাদীনমেকস্মিং যযা হোনি যথাক্কমং. কঞ্ঞায, রত্তিযা, ইত্থিযা, ধেনুযা, ৰধুযা, একস্মিন্তি কিং? কঞ্ঞাহি, রত্তীহি.
৪৬. স্সা ৰা তেতিমামূহি.
ঘপসঞ্ঞেহি তেতিমামূহি নাদীনমেকস্মিংস্সা ৰা হোতি, তস্সা কতং, তস্সা দীযতে, তস্সা নিস্সটং, তস্সা পরিগ্গহো, তস্সা পতিট্ঠিতং, তায ৰা, এৰং এতিস্সা এতায, ইমিস্সা ইমায, অমুস্সা অমুযা, এতেহীতি কিং? সব্বায, নাদীনং ত্ৰেৰ? সা, ঘপতোত্ৰেৰ? তাহি অমূহি.
৪৭. নংম্হি নুক দ্ৰাদীনং সত্তরসন্নং.
দ্ৰাদীনং সত্তরসন্নং সঙ্খ্যানং নুক হোতি নংম্হি ৰিভত্তম্হি, দ্ৰিন্নং চতুন্নং, পঞ্চন্নং, এৰং যাৰ অট্ঠারসন্নং, উকারো উচ্চারণত্থো, ককারো অন্তাৰযৰত্থো, তেন নংম্হি ন দীঘো.
৪৮. বসুকতিন্নং.
নংম্হি বহুনো কতিস্স চ নুক হোতি, বহুন্নং, কতিন্নং.
৪৯. ণ্ণংণ্ণন্নং তিতো ঝা.
ঝসঞ্ঞা তিতো নংৰচনস্স ণ্ণংণ্ণন্নং হোতি, তিণ্ণং, তিণ্ণন্নং, ঝাতি কিং তিস্সন্নং.
৫০. উভিন্নং.
উভা নংৰচনস্স ইন্নং হোতি, উভিন্নং.
৫১. সুঞ সস্স.
নামস্মা সস্স সুঞ হোতি, বুদ্ধস্স, দ্ৰিসকারপাঠেন সিদ্ধে লাঘৰত্থমিদং.
৫২. স্সংস্সাস্সাযেস্ৰিতরে কঞ্ঞেভিমানমি.
স্সমাদীস্ৰিতরাদীনমি হোতি, ইতরিস্সং, ইতরিস্সা, একিস্সং, একিস্সা, অঞ্ঞিস্সং, অঞ্ঞিস্সা, এতিস্সং, এতিস্সা, এতিস্সায, ইমিস্সং, ইমিস্সা, ইমিস্সায, এস্ৰিতি কিং? ইতরায, এসন্তি কিং? সব্বস্সং, সব্বস্সা.
৫৩. তায ৰা.
স্সমাদীসু তস্সা ৰা ই হোতি, তিস্সং তস্সং, তিস্সা তস্সা, তিস্সায তস্সায, স্সংস্সাস্সাযেস্ৰিত্ৰেৰ? তায.
৫৪. তেতিমাতো সস্স স্সায.
তাএতাইমাতো সস্স স্সাযো হোতি ৰা. তস্সায তায, এতিস্সায এতায, ইমিস্সায ইমায.
৫৫. রত্যাদীহি টো স্মিনো.
রত্যাদীহি স্মিনো টো হোতি ৰা, রত্তো রত্তিযং, আদো আদিস্মিং.
৫৬. সুহিসুভস্সো.
উভস্স সুহিস্ৰো হোতি. উভোসু, উভোহি.
৫৭. ল্তুপিতাদিনমা সিম্হি.
ল্তুপ্পচ্চযন্তানং পিতাদীনং চ আ হোতি সিম্হি. কত্তা, পিতা. পিতু, মাতু, ভাৰু, মীতু, দুহিতু, জামাতু, নত্তু, হোতু, পোতু.
৫৮. গে অ চ.
ল্তুপিতাদীনং অ হোতি গে আ চ, ভো কত্ত, ভো কত্তা, ভো পিত, ভো পিতা.
৫৯. অযুনং ৰা দীঘো.
অ ই উ ইচ্চেসং ৰা দীঘো হোতি গে পরে তিলিঙ্গে. ভো পুরিসা, ভো পুরিস, ভো অগ্গী, ভো অগ্গি, ভো ভিক্খূ, ভো ভিক্খূ.
৬০. ঘব্রহ্মাদিতে.
ঘতো ব্রহ্মাদিতো চ গস্সে ৰা হোতি. ভোতি কঞ্ঞে, ভোতি কঞ্ঞা, ভো ব্রহ্মে, ভো ব্রহ্ম, ভো খত্তে, ভো খত্ত, ভো ইসে, ভো ইসি, ভো সখে, ভো সখ. সখি সখীতি ইত্থিযং সিদ্ধমেৰ. আকতিগণো-যং, এৰমঞ্ঞত্রাপি.
৬১. নম্মাদীহি.
অম্মাদীহি গস্সে ন হোতি. ভোতি অম্মা, ভোতি অন্না, ভোতি অম্বা.
৬২. রস্সো ৰা.
অম্মাদীনং গে রস্সো হোতি ৰা. ভোতি অম্ম, ভোতি অম্মা.
৬৩. ঘো স্সং, স্সা, স্সাযং তিংসু.
স্সমাদীসু ঘো রস্সো হোতি. তস্সং, তস্সা, তস্সায, তং, সভতিং, এস্ৰিতি কিং? তায, সভায.