১. পঠমো সঞ্ঞাদিকণ্ডো
সিদ্ধমিদ্ধগুণং সাধু, নমস্সিত্ৰা তথাগতং;
সধম্মসঙ্ঘং ভাসিস্সং, মাগধং সদ্দলক্খণং.
১. অআদযো তিতালীস ৰণ্ণা.
অকারাদযো নিগ্গহীতন্তা তেচত্তালীস-ক্খরা ৰণ্ণা নাম হোন্তি. অ আ ই ঈ উ ঊ এ এ ও ও, ক খ গ ঘ ঙ চ ছ জ ঝ ঞ্ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য র ল ৰ স হ ল় অং. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘এ ও ন মৰণ্ণে’’ ১. ৩৭. তিতালীসাভি ৰচনং কত্থচি ৰণ্ণলোপং ঞাপেতি. তেন ‘পটিসঙ্খা যোনিসো’তিআদি সিদ্ধং.
২. দসাদো সরা.
তত্থাদিম্হি দস ৰণ্ণা সরা নাম হোন্তি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘সরো লোপো সরে’’ ১, ২৬ ইচ্চাদি.
৩. দ্ৰেদ্ৰে সৰণ্ণা. তেসু দ্ৰেদ্ৰে সরা সৰণ্ণা নাম হোন্তি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘ৰণ্ণপরেন সৰণ্ণোপি’’ ১, ২৪.
৪. পুব্বো রস্সো.
তেসু দ্ৰীসু যো যো পুব্বো, সো সো রস্সসঞ্ঞো হোতি. তেসু এ.ও.সংযোগতো পুব্বাৰ দিস্সন্তি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘রস্সো ৰা’’ ২,৬২ ইচ্চাদি.
৫. পরো দীঘো.
তে স্ৰেৰ দ্ৰীসুযো যো পরো, সো সো দীঘসঞ্ঞো হোতি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘যো লো পনিসু দীঘো’’ ২,৮৮ ইচ্চাদি.
৬. কাদযো ব্যঞ্জনা.
ককারাদযো ৰণ্ণা নিগ্গহীতপরিযন্তা ব্যঞ্জনসঞ্ঞাহোন্তি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’ ১,৩৩ ইচ্চাদি.
৭. পঞ্চ পঞ্চকা ৰগ্গা.
কাদযো পঞ্চ পঞ্চকা ৰগ্গ, নাম হোন্তি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘ৰগ্গে ৰগ্গন্তো’’ ১,৪১ ইচ্চাদি.
৮. বিন্দু নিগ্গহীতং.
য্ৰাযং ৰণ্ণো বিন্দুমত্তো, সো নিগ্গহীতসঞ্ঞো হোতি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘নিগ্গহীতং’’ ১,৩৮ ইচাদি. গরুসঞ্ঞাকরণং অন্ৰত্থসঞ্ঞত্থং.
৯. ইযুৰণ্ণা ঝলা নামস্সন্তে.
নামং পাটিপদিকং, তস্সঅন্তে ৰত্তমানা ইৰণ্ণুৰণ্ণা ঝলসঞ্ঞা হোন্তি যথাক্কমং. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘ঝলা ৰা’’ ২,১১১ ইচ্চাদি.
১০. পিত্থিযং.
ইত্থিযং ৰত্তমানস্স নামস্স-ন্তে ৰত্তমানা ইৰণ্ণুৰণ্ণা পসঞ্ঞা হোন্তি. তেন ক্ৰত্থো? যে পস্সিৰণ্ণস্স’’ ২,১১৬ ইচ্চাদি.
১১. ঘা.
ইত্থিযং ৰত্তমানস্স নামস্স-ন্তে ৰত্থমানো আকারো ঘসঞ্ঞো হোতি. তেন ক্ৰত্থো? ‘‘ঘব্রহ্মাদিতে’’ ২,৬০ ইচ্চাদি.
১২. গো স্যালপনে.
আলপনে সি গসঞ্ঞো হোতি.
তেন ক্ৰত্থো? ‘‘গেৰা’’ ২,৬৫ ইচ্চাদি.
(সঞ্ঞা)
১৩. ৰিধিব্বিসেসনন্তস্স.
যং ৰিসেসনং, তদন্তস্স ৰিধি ঞাতব্বো ‘‘অতো যোনং টাটে’’ ২,৪১ নরানরে.
১৪. সত্তমিযং পুব্বস্স.
সত্তমীনিদ্দেসে পুব্বস্সেৰ কারিযং ঞাতব্বং ‘‘সরো লোপো সরে’’ ১,২৬ ৰেল়গ্গং. ‘তমহ’ন্তীধ কস্মা ন হোতি?, সরেতোপসিলেসিকাধারো তত্থেতাৰ ৰুচ্চতে ‘পুব্বস্সেৰ হোতি ন পরস্সা’তি.
১৫. পঞ্চমিযং পরস্স.
পঞ্চমীনিদ্দেসে পরস্স কারিযং ঞাতব্বং ‘‘অতোযোনং টাটে’’ ২,৪১ নরানরে. ইধ ন হোতং ‘জন্তুহো অনত্তা’. ইধ কস্মা ন হোতি? ওসখ্যো, অনন্তরে কতত্থতায ন ব্যৰহিতস্স কারিযং.
১৬. আদিস্স.
পরস্স স্সিস্সমানং কারিযমাদিৰণ্ণস্স ঞাতব্বং ‘‘র সঙ্খ্যাতো ৰা’’ ৩,১০৩ তেরস.
১৭. ছট্ঠিযন্তস্স.
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স যং কারিযং, তদন্তস্স ৰণ্ণস্স ৰিঞ্ঞেয্যং ‘‘রাজস্সি নাম্হি’’ ২,২৩ রাজিনা.
১৮. ঙানুবন্ধো.
ঙকারো অনুবন্ধো যস্স, সো অন্তস্স হোতি ‘‘গোস্সা ৰঙ’’ ১,৩২ গৰাস্সং.
১৯. টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্স.
টকারো-নুবন্ধো যস্স, সো-নেকক্খরো চাদেসো সব্বস্স হোতি ‘‘ইমস্সানিত্থিযং টে’’ ২,১২৮ এসু, ‘‘নাম্হ-নিমি’’ ২,১২৬ অনেন.
২০. ঞকানুবন্ধাদ্যন্তা.
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স ঞানুবন্ধকানুবন্ধা আদ্যন্তা হোন্তি ‘‘ব্রূতো তিস্সীঞ’’ ৬,৩৬ ব্রৰীতি, ‘‘ভূস্স ৰুক’’ ৬,১৭ বভূৰ.
২১. মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো.
মকারো-নুবন্ধো যস্স, সো সরা নমন্তা সরা পরো হোতি ‘‘মঞ্চ রুধাদীনং’’ ৫-১৯ রুন্ধতি.
২২. ৰিপ্পটিসেধে.
দ্ৰিন্নং সাৰকাসানমেকত্থপ্পসঙ্গে পরো হোতি. যথা দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰাপুরিসানং সহপ্পত্তিযং পরো, সো চ (গচ্ছতি) ত্ৰং চ (গচ্ছসি, তুম্হে) গচ্ছথ. সো চ (গচ্ছতি,) ত্ৰং চ (গচ্ছসি,) অহং চ (গচ্ছামি, মযং) গচ্ছাম.
২৩. সঙ্কেতো-নৰযৰো-নুবন্ধো.
যো নৰযৰভূতোসঙ্কেতো, সো-নুবন্ধোতি ঞাতব্বো, ‘‘লুপিতাদীনমাসিম্হি’’ ২-৫৭ কত্তা.
সঙ্কেতগ্গহণং কিং? পকতিযাদিসমুদাযস্সানুবন্ধতা মা হোতূতি, অনৰযৰোহি সমুদাযো… সমুদাযরূপত্তাযেৰ.
অনৰযৰগ্গহণং কিং? ‘‘অতেন’’ ২-১০৮ জনেন. ইমিনাৰ লোপস্সাৰগতত্তা নানুবন্ধলোপায ৰচনমারদ্ধং.
২৪. ৰণ্ণপরেন সৰণ্ণোপি.
ৰণ্ণসদ্দো পরো যস্মা তেন সৰণ্ণোপি গয্হতি সংচ রূপং ‘‘যুৰণ্ণানমেও লুত্তা’’ ১-২৯ ৰাকেরিতং, সমোনা.
২৫. ন্তু ৰন্তুমন্ত্ৰাৰন্তুতৰন্তুসম্বন্ধী.
ৰন্ত্ৰাদিসম্বন্ধীযেৰন্তু গয্হতি, ‘‘ন্তন্তূনং ন্তো যোম্হি পঠমে’’ ২-২১৫ গুণৰন্তো.
ৰন্ত্ৰাদিসম্বন্ধীতি কিং? জন্তূ তন্তূ.
(পরিভাসাযো.)
২৬. সরো লোপো সরে.
সরে সরো লোপনীযো হোতি. তত্রি-মে, সদ্ধি-ন্দ্রিযং, নোহে-তং, ভিক্খুনো-ৰাদো, সমেতা-যস্মা, অভিভা-যতনং, পুত্তাম-ত্থি, অসন্তে-ত্থ.
২৭. পরো ক্ৰচি.
সরম্হা পরো সরো ক্ৰচি লোপনীযো হোতি. সো-পি, সাৰ, যতো-দকং, ততো-ৰ. ক্ৰচীতিকিং? সদ্ধি-ন্দ্রিযং, অযমধিকারো আপরিচ্ছেদাৰসানা, তেন নাতিপ্পসঙ্গো.
২৮. ন দ্ৰেৰা.
পুব্বপরসরা দ্ৰেপি ৰা ক্ৰচি ন লুপ্যন্তে, লতা ইৰ, লতে-ৰ, লতা-ৰ.
২৯. যুৰণ্ণানমেও লুত্তা.
লুত্তা সরা পরেসং ইৰণ্ণুৰণ্ণানং এও হোন্তি ৰা যথাক্কমং.
তস্সে-দং, ৰাতে-রিতং, নো-পেতি, ৰামো-রূ, অতে-ৰঞ্ঞেহি, ৰো-দকং. কথং ‘‘পচ্চোরস্মি’’ন্তি? যোগৰিভাগা. ৰাত্ৰেৰ? তস্সিদং.
লুত্তেতি কিং? লতা ইৰ.
৩০. যৰা সরে.
সরে পরে ইৰণ্ণুৰণ্ণানং যকারৰকারা হোন্তি ৰা যথাক্কমং. ব্যাকতো, ইচ্চস্স, অজ্ঝিণমুত্তো, স্ৰাগতং, স্ৰাপনলানিলং, ৰাত্ৰেৰ? ইতি-স্স. ক্ৰচিত্ৰেৰ? যানী-ধ, সূ-পট্ঠিতং.
৩১. এওনং.
এওনংযৰাযোন্তি ৰা সরে যথাক্কমং. ত্যজ্জ তে-জ্জ, স্ৰাহং সো-হং. ক্ৰচিত্ৰেৰ? পুত্তাম-ত্থি, অসন্তে-ত্থ.
৩২. গোস্সা-ৰঙ.
সরে গোস্স অৰঙ হোতি. গৰা-স্সং. ‘যথরীৰ, তথরিৰে’তি নিপাতাৰ, ‘ভুসামিৰে’তি ইৰসদ্দো এৰত্থো.
৩৩. ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা.
রস্সদীঘানং ক্ৰচি দীঘরস্সা হোন্তি ব্যঞ্জনে. তত্রা-যং, মুনীচরে, সম্মদেৰ, মালভারী.
৩৪. সরম্হা দ্ৰে.
সরম্হা পরস্স ব্যঞ্জনস্স ক্ৰচি দ্ৰে রূপানি হোন্তি. পগ্গহো. সরম্হাতি কিং? তং খণং.
৩৫. চতুত্থদুতিযেস্ৰেসং ততিযপঠমা.
চতুত্থদুতিযেসু পরেস্ৰেসং চতুত্থদুতিযানং তব্বগ্গে ততিয পঠমা হোন্তি. পচ্চাসত্থ্যা, নিগ্ঘোসো, অক্খন্তি, বোজ্ঝঙ্গা, সেতচ্ছত্তং, দড্ঢো, নিট্ঠানং, মহদ্ধনো, যসত্থেরো, অপ্ফুটং, অব্ভুগ্গতো. এস্ৰীতি কিং? থেরো. এসন্তি কিং? পত্থো.
৩৬. ৰিতিস্সেৰে ৰা.
এৰসদ্দে পরে ইতিস্স ৰো হোতি ৰা. ইত্ৰেৰ, ইচ্চেৰ. এৰেতি কিং? ইচ্চাহ.
৩৭. এওনম ৰণ্ণে.
এওনং ৰণ্ণে ক্ৰচি অ হোতি ৰা. দিস্ৰা যাচক মাগতে, অকরম্হস তে, এস অত্থো, এস ধম্মো, অগ্গমক্খাযতি, স্ৰাতনং, হিয্যত্তনং, করস্সু. ৰাত্ৰেৰ? যাচকে আগতে এসো ধম্মো. ৰণ্ণেতি কিং? সো.
৩৮. নিগ্গহীতং.
নিগ্গহীতমাগমো হোতি ৰা ক্ৰচি. চক্খুং উদপাদি চক্খুউদপাদি, পুরিমং জাতিং পুরিমজাতিং, কত্তব্বং কুসলং বহুং. অৰংসিরোতিআদীসু নিচ্চং… ৰৰত্থিতৰিভাসত্তা ৰাধিকারস্স, সামত্তিযেনাগমোৰ, স চ রস্স সরস্সেৰ হোতি… তস্স রস্সানুগতত্তা.
৩৯. লোপো.
নিগ্গহীতস্স লোপো হোতি ৰা ক্ৰচি. ক্যাহং কিমহংসারত্তো সংরত্তো. সল্লে খো-গন্তুকামো গন্তুমনোতি, আদীসু নিচ্চং.
৪০. পরসরস্স.
নিগ্গহীতম্হা পরস্স সরস্স লোপো হোতি ৰা ক্ৰচি. ত্ৰং-সি ত্ৰমসি.
৪১. ৰগ্গে ৰগ্গন্তো.
নিগ্গহীতস্স খো ৰগ্গে ৰগ্গন্তো ৰা হোতি পচ্চাসত্ত্যা. তঙ্করোতি তং করোতি, তঞ্চরতি তং চরতি, তণ্ঠানং তং ঠানং, তন্ধনং তং ধনং, তম্পাতি তং পাতি. নিচ্চং পদমজ্ঝে গন্ত্ৰা, ক্ৰচঞ্ঞাত্রপি সন্তিট্ঠতি.
৪২. যেৰহিসু ঞো.
য এৰ হি সদ্দেসু নিগ্গহীতস্স ৰা ঞো হোতি. যঞ্ঞদেৰ, তঞ্ঞেৰ, তঞ্হি, ৰাত্ৰেৰ? যং যদেৰ.
৪৩. যে সংস্স.
সংসদ্দস্স যং নিগ্গহীতং তস্স ৰা ঞো হোতি যকারে. সঞ্ঞমো সংযমো.
৪৪. মযদা সরে.
নিগ্গহীতস্স মযদা হোন্তি ৰা সরে ক্ৰচি. তমহং, তযিদং, তদলং. ৰা ত্ৰেৰ? তং অহং.
৪৫. ৰনতরগা চাগমা.
এতে মযদা চ আগমা হোন্তি সরে ৰা ক্ৰচি. তিৰঙ্গিকং, ইতো নাযতি, চিনিত্ৰা, তস্মাতিহ, নিরোজং, পুথগেৰ, ইধমাহু, যথযিদং, অত্তদত্থং. ৰা ত্ৰেৰ? অত্তত্থং. ‘অতিপ্পগো খো তাৰা’তি-পঠমন্তো পগসদ্দোৰ.
৪৬. ছা ল়ো.
ছসদ্দা পরস্স সরস্স ল়কারো আগমো হোতি ৰা. ছল়ঙ্গং, ছল়াযতনং. ৰাত্ৰেৰ? ছঅভিঞ্ঞা.
৪৭. তদমিনাদীনি.
তদমিনাদীনি সাধূনি ভৰন্তি. তং ইমিনা তদমিনা, সকিং আগামী সকদাগামী, একং ইধ অহং একমিদাহং, সংৰিধায অৰহারো সংৰিদাৰহারো, ৰারিনো ৰাহকো ৰলাহকো, জীৰনস্স মূতো জীমূতো, ছৰস্স সযনং সুসানং, উদ্ধং খমস্স উদুক্খলং, পিসিতাসো পিসাচো, মহিযং রৰতীতি মযূরো, এৰমঞ্ঞেপি পযোগতো-নুগন্তব্বা, পরেসং পিসোদরাদিমিৰেদং দট্ঠব্বং.
৪৮. তৰগ্গৰরণানং যে চৰগ্গবযঞা.
তৰগ্গৰরণানং ক্ৰচি চৰগ্গবযঞা হোন্তি যথাক্কমং যকারে. অপুচ্চণ্ডতায, তচ্ছং, যজ্জেৰং, অজ্ঝত্তং, থঞ্ঞং, দিব্বং, পয্যোসনা, পোক্খরঞ্ঞো. ক্ৰচিত্ৰেৰ? রত্ত্যা
৪৯. ৰগ্গলসেহি তে.
ৰগ্গলসেহি পরস্স যকারস্স ক্ৰচি তে ৰগ্গলসা হোন্তি.
সক্কতে, পচ্চতে, অট্টতে, কুপ্পতে, ফল্লতে, অস্সতে. ক্ৰচিত্ৰেৰ? ক্যাহং.
৫০. হস্স ৰিপল্লাসো.
হস্স ৰিপল্লাসো হোতি যকারে. গুয্হং.
৫১. ৰে ৰা.
হস্স ৰিপল্লাসো হোতি ৰা ৰকারে. বৰ্হাবাধো বৰ্হাবাধো.
৫২. তথানরানং টঠণলা
তথনরানং টঠণলা হোন্তি ৰা. দুক্কটং, অট্ঠকথা, গহণং, পলিঘো, পলাযতি. ৰাত্ৰেৰ? দুক্কতং. ক্ৰচিত্ৰেৰ? সুগতো.
৫৩. সংযোগাদি লোপো.
সংযোগস্স যো আদীভূতো-ৰযৰো তস্স ৰা ক্ৰচি লোপো হোতি. পুপ্ফং-সা জাযতে-গিনি.
৫৪. ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু দ্ৰে.
ৰিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ যং ৰত্ততে, তস্স দ্ৰে রূপানি হোন্তি. ক্রিযায গুণেন দব্বেন ৰা ভিন্নে অত্থে ব্যাপিতুমিচ্ছা ৰিচ্ছা. রুক্খং রুক্খং সিঞ্চতি, গামো গামো রমণীযো, গামে গামে পানীযং, গেহে গেহে ইস্সরো, রসং রসং ভক্খযতি, কিরিযং কিরিযমারভতে.
অত্থিযেৰা-নুপুব্বিযেপি ৰিচ্ছা মূলে মূলে থূলা, অগ্গে অগ্গে সুখুমা, যদি হি এত্থ মূলগ্গভেদো ন সিযা, আনুপুব্বিযম্পি ন ভৰেয্য. মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৰন্থানং দ্ৰিন্নং দেহীতি মাসকং মাসকমিচ্চেতস্মা ৰিচ্ছাগম্যতে, সদ্দন্তরতো পন ইমম্হা কহাপণাতি অৰধারণং. পুব্বং পুব্বং পুপ্ফন্তি, পঠমং পঠমং পচ্চন্তীত্যত্রাপি ৰিচ্ছাৰ. ইমে উভো অড্ঢা কতরা কতরা এসং দ্ৰিন্নমড্ঢতা, সব্বে ইমে অড্ঢা কতমা কতমা ইমেসং অড্ঢুতা ইহাপি ৰিচ্ছাৰ. আভিক্খঞ্ঞং পোনোপুঞ্ঞং পচতি পচতি, পপচতি পপচতি, লুনাহি লুনাহিত্ৰেৰাযং লুনাতি, ভুত্ৰা ভুত্ৰা গচ্ছতি, পটপটা করোতি, পটপটাযতি.
৫৫. স্যাদিলোপো পুব্বস্সেকস্স.
ৰিচ্ছাযমেকস্স দ্ৰিত্তে পুব্বস্স স্যাদিলোপো হোতি. একেকস্স. কথং মত্থকমত্থকেনাতি? ‘স্যাদিলোপো পুব্বস্সা’তি যোগৰিভাগা, নাচাতিপ্পসঙ্গো যোগৰিভাগা ইট্ঠপ্পসিদ্ধীতি.
৫৬. সব্বাদীনং ৰীতিহারে.
সব্বাদীনং ৰীতিহারে দ্ৰে ভৰন্তি পুব্বস্স স্যাদিলোপো চ. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ভোজকা, ইতরীতরস্স ভোজকা.
৫৭. যাৰবোধং সম্ভমে.
তুরিতেনাপাযহেতুপদস্সনং সম্ভমো, তস্মিংসতি ৰত্থু যাৰন্তেহি সদ্দেহি সো-ত্থো ৰিঞ্ঞাযতে, তাৰন্তো সদ্দা পযুজ্জন্তে. সপ্পো সপ্পো সপ্পো, বুজ্ঝস্সু বুজ্ঝস্সু বুজ্ঝস্সু, ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো.
৫৮. বহুলং.
অযমধিকারো আসত্থপরিসমত্তিযা. তেন নাতিপ্পসঙ্গো ইট্ঠপ্পসিদ্ধি চ.
ইতি মোগ্গল্লানে ব্যাকরণে ৰুত্তিযং
পঠমো কণ্ডো.