৪. আযাযকাচরিয-পরিচ্ছেদো
গন্থা পন সিযা আযাচনেন আচরিযেহি কতা, সিযা অনাযাচনেন আচরিযেহি কতা. কতমে গন্থা আযাচনেন, কতমে অনাযাচনেন কতা? মহাকচ্চাযন গন্থো, মহাঅট্ঠকথা গন্থো, মহাপচ্চরিয গন্থো, মহাকুরুন্দি গন্থো, মহাপচ্চরিযগন্থস্স অট্ঠকথা গন্থো, মহাকুরুন্দি গন্থস্স অট্ঠকথা গন্থোতি. ইমেহি ছ গন্থেহি অত্তনো মতিযা সাসনুগ্গহনত্থায সদ্ধম্মঠিতিযা কতা.
ক. বুদ্ধঘোসাচরিয-গন্থদীপনা
বুদ্ধঘোসাচরিয গন্থেসু পন ৰিসুদ্ধিমগ্গো, সঙ্ঘপালেন নাম সঙ্ঘথেরেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. দীঘনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো দাঠা নামেন সঙ্ঘথেরেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. মজ্ঝিমনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো বুদ্ধমিত্তনামেন থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. সংযুত্তনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো জোতিপালেন নাম থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. অঙ্গুত্তরনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো ভদ্দন্তা নাম থেরেন সহআজীৰকেন উপাসকেন চ আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. সমন্তপাসাদিকা নাম অট্ঠকথা গন্থো বুদ্ধসিরি নামেন থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. সত্তন্নং অভিধম্ম-গন্থানং অট্ঠকথা গন্থো চুল্লবুদ্ধঘোসেন ভিক্খুনা আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. ধম্মপদস্সঅট্ঠকথা গন্থো কুমারকস্সপনামেন থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. জাতকস্সঅট্ঠকথা গন্থো অত্থদস্সী, বুদ্ধমিত্ত, বুদ্ধপিযদেৰ সঙ্খাতেহি তীহি থেরেহি আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. খুদ্দকপাঠস্স অট্ঠকথা গন্থো, সুত্তনিপাতস্স অট্ঠকথা গন্থো অত্তনো মতিযা বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো. অপদানস্স অট্ঠকথা গন্থো পঞ্চনিকায ৰিঞ্ঞূহি পঞ্চহি থেরেহি আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচরিযেন কতো.
বুদ্ধঘোসাচরিয-গন্থদীপনা নিট্ঠিতা.
খ. বুদ্ধদত্তাচরিয-গন্থদীপনা
বুদ্ধত্তাচরিয গন্থেসু পন ৰিনয-ৰিনিচ্ছযগন্থো অত্তনো সিস্সেন বুদ্ধসীহেন নাম থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধত্তাচরিযা কতো. উত্তর-ৰিনিচ্ছযগন্থো সঙ্ঘপালেন নামেন থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধদত্তাচরিযেন কতো. অভিধম্মাৰতারো নাম গন্থো অত্তনো সিস্সেন সুমতি থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধদত্তাচরিযেন কতো. বুদ্ধৰংসস্স অট্ঠকথা গন্থো তেনেৰ বুদ্ধসীহনাম থেরেন আযাচিতেন বুদ্ধদত্তাচরিযেন কতো.
বুদ্ধদত্তাচরিয-গন্থদীপনা নিট্ঠিতা.
অভিধম্মকথায মূলটীকা নাম টীকা গন্থো বুদ্ধমিত্তা নাম থেরেন আযাচিতেন আনন্দাচরিযেন কতো.
গ. ধম্মপালাচরিযেন-গন্থদীপনা
নেত্তিপকরণস্স অট্ঠকথা গন্থো ধম্মরক্খিত নাম থেরেন আযাচিতেন ধম্মপালাচরিযেন কতো. ইতিৰুত্তকঅট্ঠকথা গন্থো, উদানঅট্ঠকথা গন্থো, চরিযাপিটকঅট্ঠকথা গন্থো, থেরকথাঅট্ঠকথা গন্থো, থেরিকথাঅট্ঠকথা গন্থো, ৰিমানৰত্থুঅট্ঠকথা গন্থো, পেতৰত্থুঅট্ঠকথা গন্থো, ইমে সত্ত গন্থা অত্তনো মতিযা ধম্মপালাচরিযেন কতো. ৰিসুদ্ধিমগ্গটীকা গন্থো দাঠা নামেন নাম থেরেন আযাচিতেন ধম্মপালাচরিযেন কতো, দীঘনিকায-অট্ঠকথাদীনং চতুন্নং অট্ঠকথানং টীকা গন্থো, অভিধম্মট্ঠকথায অনুটীকা গন্থো, নেত্তিপকরণট্ঠকথায টীকা গন্থো, বুদ্ধৰংসট্ঠকথায টীকা গন্থো, জাতকট্ঠকথায টীকা গন্থো চেতি ইমে পঞ্চ গন্থা অত্তনো মতিযা ধম্মপালাচরিযেন কতো.
ধম্মপালাচরিয-গন্থদীপনা নিট্ঠিতা.
নিরুত্তিমঞ্জূসা নাম চুল্লনিরুত্তিটীকা গন্থো, মহানিরুত্তিসঙ্খেপো নাম গন্থো চ অত্তনো মতিযা পুব্বাচরিযেহি ৰিংসু কতো.
পঞ্চ ৰিনযপকরণানং ৰিনযগণ্ঠি নাম গন্থো অত্তনো মতিযা মহাৰজিরবুদ্ধাচরিযেন কতো. ন্যাসসঙ্খাতো মুখমত্তদীপনী নাম গন্থো অত্তনো মতিযা ৰিমলবুদ্ধি আচরিযেন কতো. অত্থব্যক্খ্যানো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা চুল্লৰজিরবুদ্ধাচরিযেন কতো. রূপসিদ্ধি তস্স চ গন্থস্স টীকা গন্থো সব্ব পঞ্চসুত্তঞ্চ অত্তনো মতিযা দীপঙ্করাচরিযেন কতো. সচ্চসঙ্খেপো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা চুল্লধম্মপালাচরিযেন কতো. মোহচ্ছেদনী গন্থো, ৰিমতিচ্ছেদনী গন্থো, দস বুদ্ধৰংসো, অনাগতৰংসো চ. অত্তনো মতিযা কস্সপাচরিযেন কতো. পটিসম্ভিদামগ্গস্স অট্ঠকথা গন্থো মহানামেন উপাসকেন আযাচিতেন মহানামাচরিযেন কতো. দীপৰংসো, থূপৰংসো, বোধিৰংসো, চুল্লৰংসো, পোরাণৰংসো, মহাৰংসো চাতি ইমে ছ গন্থা অত্তনো মতিযা মহানামাচরিযেহি ৰিসুং কতা. নৰো মহাৰংসগন্থো অত্তনো মতিযা চুল্লমহানামাচরিযেন কতো. সদ্ধম্মপজ্জোতিকা নাম মহানিদ্দেসস্স অট্ঠকথা গন্থো দেৰেন থেরেন আযাচিতেন উপসেনাচরিযেন কতো. মোগ্গলানব্যাকরণগন্থে অত্তনো মতিযা মোগ্গলানাচরিযেন কতো. সুবোধালঙ্কার নাম গন্থো অত্তনো মতিযা সঙ্ঘরক্খিতাচরিযেন কতো. ৰুত্তোদয গন্থো অত্তনো মতিযা ৰুত্তোদযকারাচরিযেন কতো. খুদ্দসিক্খা নাম গন্থো অত্তনো মতিযা ধম্মসিরাচরিযেন কতো. পোরাণখুদ্দসিক্খা টীকা চ মূলসিক্খা চাতি, ইমে দ্ৰে গন্থে অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরেহি দ্ৰিহাচরিযেহি ৰিংসু কতা.
পরমত্থৰিনিচ্ছযং নাম গন্থো সঙ্ঘরক্খিতেন থেরেন আযাচিতেন অনুরুদ্ধাচরিযেন কতো. নামরূপ-পরিচ্ছেদো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা অনুরুদ্ধাচরিযেন কতো. অভিধম্মত্থসঙ্গহং নাম গন্থো নম্ম নামেন উপাসকেন আযাচিতেন অনুরুদ্ধাচরিযেন কতো. খেমো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা খেমাচরিযেন কতো. সারত্থদীপনী নাম ৰিনযট্ঠকথায টীকা গন্থো, ৰিনযসঙ্গহং, ৰিনযসঙ্গহস্স টীকা গন্থো, অঙ্গুত্তরট্ঠকথায নৰো টীকা গন্থোতি ইমে চত্তারো গন্থা পরক্কমবাহু নামেন লঙ্কাদীপিস্সরেন রঞ্ঞা আযাচিতেন সারিপুত্তাচরিযেন কতো. সকটসদ্দসত্থস্স পঞ্চিকায টীকা গন্থো অত্তনো মতিযা সারিপুত্তাচরিযেন কতো. কঙ্খাৰিতরণিযা ৰিনযত্থমঞ্জূসা নাম টীকা গন্থো সুমেধা নামথেরেন আযাচিতেন বুদ্ধনাগাচরিযেন কতো. অভিধানপ্পদীপিকো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা চূলমোগ্গলানাচরিযেন কতো. সুবোধালঙ্কারস্স মহাসামি নাম টীকা, ৰুত্তোদয ৰিৰরণঞ্চাতি ইমে দ্ৰে গন্থা অত্তনো মতিযা ৰাচিস্সরেন কতা. খুদ্দসিক্খায সুমঙ্গলপ্পসাদনি নাম নৰো টীকা গন্থো সুমঙ্গলেন আযাচিতেন নৰাচিস্সরেন কতো. সম্বন্ধচিন্তাটীকা বালাৰতারো, মোগ্গলানব্যাকরণস্স টীকা চাতি ইমে তযো গন্থা, সুমঙ্গল, বুদ্ধমিত্ত, মহাকস্সপ সঙ্খাতেহি তীহি থেরেহি চ, ধম্মকিত্তি নাম উপাসকেন, ৰানিজ্জা ভাতু উপাসকেন চ আযাচিতেন ৰাচিস্সরেন কতো. নামরূপপরিচ্ছেদস্স ৰিভাগো, সদ্দত্থস্স পদরূপ-ৰিভাৰনং, খেমপকরণস্স টীকা, সীমালঙ্কারো, মূলসিক্খায টীকা, রূপৰিভাগো, পচ্চযসঙ্গহো চাতি ইমে সত্ত গন্থা অত্তনো মতিযা ৰাচিস্সরেন কতা. সচ্চসঙ্খেপস্স টীকা গন্থো সারিপুত্ত-নামেন থেরেন আযাচিতেন ৰাচিস্সরেন কতো. অভিধম্মাৰতারস্স টীকা, অভিধম্মত্থসঙ্গহস্স টীকা চাতি ইমে দ্ৰে গন্থা অত্তনো মতিযা সুমঙ্গলাচরিযেন কতা. সারত্থসঙ্গহং নাম গন্থো অত্তনো মতিযা বুদ্ধপ্পিযেন কতো দন্তধাতুৰণ্ণনা নাম পকরণং
লঙ্কাদীপিস্সরস্স রঞ্ঞো সেনাপতিনা আযাচিতেন ধম্মকিত্তিনামাচরিযেন কতং. জিনচরিতং নাম পকরণং অত্তনো মতিযা মেধঙ্করাচরিযেন কতং. জিনালঙ্কারো, জিনালঙ্কারস্স টীকা অত্তনো মতিযা বুদ্ধরক্খিতাচরিযেন কতো. অমতধরস্স নাম অনাগতৰংসস্স অত্তনো মতিযা অট্ঠকথা উপতিস্সাচরিযেন কতা. কঙ্খাৰিতরণীযা লীনত্থপকাসিনী, নিসন্দেহো, ধম্মানুসারণী, ঞেয্যা-সন্ততি, ঞেয্যা-সন্ততিযা টীকা, সুমতাৰতারো, লোকপঞ্ঞত্তি পকরণং, তথাগতুপ্পত্তি পকরণং, নলাটধাতুৰণ্ণনা, সীহল়ৰত্থু, ধম্মদীপকো পটিপত্তি সঙ্গহো, ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স গণ্ঠি, অভিধম্মগণ্ঠি, নেত্তিপকরণগণ্ঠি, ৰিসুদ্ধিমগ্গচূল-নৰটীকা, সোতব্বমালিনী, পসাদজননী, ওকস্সলোকো, সুবোধালঙ্কারস্স নৰ টীকা চেতি, ইমে ৰীসতি গন্থা অত্তনো মতিযা ৰীসতাচরিযেহি ৰিংসু ৰিংসু কতা.
সদ্দত্থ ভেদচিন্তা নাম পকরণং অত্তনো মতিযা সদ্ধম্মসিরিনামাচরিযেন কতং. সুমন-কূটৰণ্ণনং নাম পকরণং, রাহুলা নাম থেরেন আযাচিতেন ৰাচিস্সরেনদেৰথেরেন কতং. সোতত্থ কিং মহানিদানং নাম পকরণং অত্তনো মতিযা চুল্লবুদ্ধঘোসাচরিযেন কতং. মধুরসঙ্গাহনি নাম পকরণং অত্তনো মতিযা রট্ঠপালাচরিযেন কতং. লিঙ্গত্থৰিৰরণং নাম পকরণং অত্তনো মতিযা সুভূতচন্দাচরিযেন কতং. সদ্দনীতিপকরণং অত্তনো মতিযা অগ্গৰংসাচরিযেন কতং. ন্যাসপকরণস্স মহাটীকা নাম টীকা অত্তনো মতিযা ৰজিরবুদ্ধাচরিযেন কতা. মুখমত্তসারো অত্তনো মতিযা গুণসাগরাচরিযেন কতো. মুখমত্তসারস্স টীকা সুতসম্পন্ন নামেন ধম্মরাজিনো গুরুনা সঙ্ঘথেরেন আযাচিতেন গুণসাগরাচরিযেন কতা. সদ্দত্থভেদচিন্তায মহাটীকা অত্তনো মতিযা অভযাচরিযেন কতা. লিঙ্গত্থৰিৰরণপ্পকাসকং নাম পকরণং অত্তনো মতিযা ঞাণসাগরাচরিযেন কতং. গুল়্হত্থস্স টীকা বালপ্পবোধনঞ্চ দুৰিধং পকরণং অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতং. সদ্দত্থভেদচিন্তায মজ্ঝিমটীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতা. বালাৰতারস্স টীকা, লিঙ্গত্থৰিৰরণা টীকা চ অত্তনো মতিযা উত্তমাচরিযেন কতা. সদ্দত্থভেদচিন্তায নৰ টীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতা. অভিধানপ্পদীপিকায টীকা দণ্ডীপকরণস্স মগঘ-ভূতা টীকা চাতি দুৰিধা টীকাযো অত্তনো মতি, সীহসূর নাম রঞ্ঞো একেন অমচ্চেন কতা. কোলদ্ধজনস্সটীকা পাসাদিকেন নাম থেরেন আযাচিতেন তেনেৰ মহামচ্চেন কতা. কারিকং নাম পকরণং ঞাণগম্ভীরনামেন ভিক্খুনা আযাচিতেন ধম্মসেনাপতাচরিযেন কতং. এতিমাসমিদীপনী [ৰা এতিমাসমিদীপিকা] নাম পকরণং মনোহারঞ্চ অত্তনো মতিযা তেনেৰ ধম্মসেনাপতাচরিযেন কতং. কারিকায টীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতা. এতিমাসমিদীপিকায টীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতা.
সদ্দবিন্দুপকরণং অত্তনো মতিযা ধম্মরাজস্স গুরুনা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতং. সদ্দৰুত্তিপ্পকাসকং নাম পকরণং অঞ্ঞতরেন ভিক্খুনা আযাচিতেন সদ্ধম্মগুরু নামাচরিযেন কতং. সদ্দৰুত্তিপ্পকাসকস্স টীকা অত্তনো মতিযা সারিপুত্তাচরিযেন কতা.
কচ্চাযন সারো চ কচ্চাযনসারস্স টীকা চাতি দুৰিধং পকরণং অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতং. লোকদীপকসারং নাম পকরণং অত্তনো মতিযা নৰেনমেধঙ্করাচরিযেন কতং. লোকুপ্পত্তিপকরণং অত্তনো মতিযা অগ্গপণ্ডিতাচরিযেন কতং. জঙ্ঘদাসকস্স টীকা ভূতা মগধটীকা অত্তনো মতিযা চীৰরাচরিযেন কতা. মাতিকত্থদীপনী, অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনা, সীমালঙ্কারস্সটীকা, গণ্ঠিসারো, পট্ঠানগণনানযো চাতি ইমে পঞ্চ পকরণানি অত্তনো মতিযা সদ্ধম্মজোতিপালাচরিযেন কতানি. সঙ্খেপৰণ্ণনা পরক্কমবাহু-নামেন জম্বুদীপিস্সরেন রঞ্ঞো আযাচিতে তেনেৰ সদ্ধম্মজোতিপালাচরিযেন কতা. কচ্চাযনস্স সুত্তনিদ্দেসো অত্তনো সিস্সেন ধম্মচারিনা থেরেন আযাচিতেন সদ্ধম্মজোতিপালাচরিযেন কতো. ৰিনযসমুট্ঠানদীপনী নাম পকরণং, অত্তনো গুরুনা সঙ্ঘথেরেন আযাচিতেন সদ্ধম্ম-জোতিপালাচরিযেন কতং.
সত্তপকরণানি পন তেন পুক্কামনগরে কতানি. সঙ্খেপৰণ্ণনাৰ লঙ্কাদীপে কতা. অভিধম্ম-পন্নরসট্ঠানৰণ্ণানং নাম পকরণং অত্তনো মতিযা নৰেন-ৰিমলবুদ্ধাচরিযেন কতা. সদ্দসারত্থজালিনী নাম পকরণং অত্তনো মতিযা নৰেন-ৰিমলবুদ্ধাচরিযেন কতং. সদ্দসারত্থ-জালিনিযা টীকা, পংযনগরে রঞ্ঞো গুরুনা সঙ্ঘরাজেন আযাচিতেন তেনেৰ নৰেন ৰিমলবুদ্ধাচরিযেন কতা. ৰুত্তোদযস্স টীকা, অভিধম্মসঙ্গহস্স টীকায পরমত্থমঞ্জূসা নাম অনুটীকা, দসগণ্ঠিৰণ্ণনং নাম পকরণং, মগধভূতৰিদগ্গমুখমণ্ডনিযাটীকা চাতি ইমানি চত্তারি পকরণানি অত্তনো মতিযা তেনেৰ নৰেন ৰিমলবুদ্ধাচরিযেন কতানি.
পঞ্চপকরণটীকায নৰানুটীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরো চরিযেন কতা. অভিধম্মসঙ্গহস্স নৰটীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতরাচরিযেন কতা. অভিধম্মত্থসঙ্গহটীকায [মণি] মঞ্জূসা [মণিসারমঞ্জূসা] নাম নৰানুটীকা অত্তনো মতিযা অরিযৰংসাচরিযেন কতা.
পেটকোপদেসস্স টীকা অত্তনো মতিযা উদুম্বরিনামাচরিযেন পুক্কামনগরে কতা. চতুভাণৰারস্স অট্ঠকথা, মহাসারপকাসিনি, মহাদীপনী, সারত্থদীপনী, গতিপকরণং, হত্থাসারো, ভুম্মসঙ্গহো, ভুম্মনিদ্দেসো, দসৰত্থুকাযৰিরতিটীকা, চোদনানিরুত্তি, ৰিভত্তিকথা, সদ্ধম্মমালিনি, পঞ্চগতিৰণ্ণনা, বালচিত্ত-পবোধনং, ধম্মচক্কসুত্তস্স নৰট্ঠকথা, দন্তধাতু-পকরণস্স টীকা চ সদ্ধম্মোপাযনো বালপ্পবোধনটীকা চ, জিনালঙ্কারস্স নৰটীকা চ, লিঙ্গত্থ-ৰিৰরণং, লিঙ্গত্থ-ৰিনিচ্ছযো, পাতিমোক্খৰিৰরণং, পরমত্থকথাৰিৰরণং, সমন্তপাসাদিকৰিৰরণং, চতুভাণৰারট্ঠকথা ৰিৰরণং, অভিধম্মসঙ্গহৰিৰরণং, সচ্চসঙ্খেপৰিৰরণং, সদ্দত্থভেদচিন্তাৰিৰরণং, সদ্দৰুত্তিৰিৰরণং, কচ্চাযনসারৰিৰরণং, কচ্চাযনৰিৰরণং, অভিধম্মসঙ্গহস্সটীকাৰিৰরণং, মহাৰেস্সন্তরজাতকস্স ৰিৰরণং, সক্কাভিমতং, মহাৰেস্সন্তরজাতকস্স নৰট্ঠকথা, পঠম-সম্বোধি চ লোকনেত্তি, বুদ্ধঘোসাচরিযনিদানং, মিলিন্দ-পঞ্হো ৰণ্ণনা, চতুরারক্খা, চতুরারক্খাযঅট্ঠকথা, সদ্দৰুত্তিপ্পকরণস্স নৰটীকা চাতি ইমানি, তিচত্তালীস পকরণানি অত্তনো মতিযা সাসনস্স জাতিযা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা চ লঙ্কাদীপাদীসু ৰিংসু ৰিংসু কতানি.
সম্বুদ্ধে গাথা চ…পে… নৰহারগুণৰণ্ণনা চাতি ইমে বুদ্ধপণামাদিকা গাথাযো. অত্তনো অত্তনো বুদ্ধগুণপকাসনত্থায অত্তনো চ পরে চ অনন্তপঞ্ঞাপৰত্তনত্থায চ পণ্ডিতেহি লঙ্কাদীপাদীসু ৰিংসু ৰিংসু কতা.
[ইতি চুল্ল-গন্থৰংসে আযাচকাচরিযদীপকো নাম চতুত্থো পরিচ্ছেদো.]