৮. পচ্চযসঙ্গহঅনুদীপনা
১৬৬. যেহিপকারেহি যথা. তেসং ৰিভাগো তং ৰিভাগো. অযঞ্চনিদ্দেসো একসেসনিদ্দেসো, ৰিচ্ছালোপনিদ্দেসোৰাতি দস্সেতুং ‘‘তেসং’’তিআদিমাহ. ন সমেতি. গাথাযং ‘যেসং’তিআদিনা তীহি-য-সদ্দেহি দস্সিতানং তিণ্ণং অত্থানং-ত-সদ্দত্থ সম্ভৰতো. ত-সদ্দত্থানঞ্চ অনুসন্ধিযং পরিপুণ্ণং কত্ৰা ৰত্তব্বতো. ‘‘সমুপ্পজ্জতী’’তি সুট্ঠু পরিপুণ্ণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি, পাতুভৰতি. ‘‘অৰিনা’’তি অৰিনা হুত্ৰা. ‘‘সহজাত ধম্মেহী’’তি অৰিজ্জা পচ্চযা সঙ্খারাতিআদীসু সঙ্খারাদীনং সহজাত ধম্মেহি সহেৰ উপ্পজ্জনং. ‘‘কলাপৰসেনা’’তি সুদ্ধ ধম্ম কলাপৰসেন. ‘‘সামঞ্ঞ লক্খণং’’তি সাধারণ লক্খণং. ‘‘অত্থো’’তি ইদপ্পচ্চযতা সদ্দস্স অত্থো. ‘‘অযমত্থো পটিক্খিত্তো’’তি ‘সমুপ্পজ্জনং সমুপ্পাদো’তি অযংভাৰসাধনত্থো পটিক্খিত্তো. ‘‘অযমেৰা’’তি অযং ভাৰসাধনত্থো এৰ. জরামরণং সম্ভৰতীতি যোজনা. ‘‘উপ্পাদাৰা তথাগতানং’’তি সম্মাসম্বুদ্ধানং উপ্পাদেৰা সতি. ‘‘অনুপ্পাদাৰা’’তি অনুপ্পাদেৰা সতি. ‘‘ঠিতাৰ সাধাতূ’’তি জাতিযা সতি জরামরণস্স পৰত্তিসভাৰো লোকে ঠিতোযেৰ. কতমা পন সাধাতূতি আহ ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি কেনচি অকতা সভাৰট্ঠিততা. ‘‘ধম্মনিযামতা’’তি সভাৰনিযামতা. ‘‘তত্র তথতা’’তি তস্মিং সামঞ্ঞলক্খণে সঙ্খত ধম্মানং তথতা. সামঞ্ঞ লক্খণমেৰ পটিচ্চসমুপ্পাদো নামাতি দস্সেতি, ন অৰিজ্জাদিকো পচ্চয ধম্মো. কস্মা, তেহি ৰচনেহি ধম্মনিযামতা মত্তস্স দস্সিতত্তা. অৰিজ্জাদীনং ধম্ম সরূপানং অদস্সিতত্তা. ‘‘ধম্মনিযামতামত্তং’’তি চ যথা ৰুত্তসামঞ্ঞ লক্খণমেৰ ৰুচ্চতি. যদি ভাৰসাধনং ইচ্ছেয্য, ভাৰসাধনং নাম কত্তুরহিতং ভৰেয্য. কত্তুরহিতে চ সতি, কথং পটিচ্চ ক্রিযায সমানকত্তুকতা লব্ভতি. অলদ্ধে চ সমানকত্তুকত্তে কথঞ্চ পুব্বকালেত্ৰা পচ্চযসম্ভৰোতি. অযং ভাৰসাধনং ইচ্ছন্তস্স ব্যঞ্জনযুত্তিৰিরোধো. তং পরিহরন্তো ন চেত্থাতিআদিমাহ. গম্ভীরোচানন্দ পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীরাৰ ভাসোচাতি ভগৰতা ৰুত্তং. ভাৰসাধনে চ কতে উপ্পজ্জন ক্রিযামত্তং নাম ৰিসুং একো ধম্মো ন হোতীতি কথং তং গম্ভীরং সিযাতি. অযং ভাৰসাধনং ইচ্ছন্তস্স গম্ভীরৰচন ৰিরোধো. তং পরিহরন্তো ‘‘সঙ্খত ধম্মেসু চা’’তিআদিমাহ. অপি চ সঙ্খত লক্খণং নাম সঙ্খত ধম্মতোপি গম্ভীরং হোতি. তথাহি চিত্তং নাম সঙ্খত ধম্মো. তঞ্চ অত্থি মেচিত্তং নামাতি সত্তানং পাকটং হোতি. তস্স পন অনিচ্চতা সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং অপাকটং হোতি সুট্ঠু সন্ততিযা পটিচ্ছন্নং. তথা ৰেদনা নাম সুখাৰা দুক্খাৰা সঙ্খত ধম্মো. সা চ অত্থি মেৰেদনাতি সত্তানং পাকটা হোতি. তস্সা পন অনিচ্চতা সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং অপাকটং হোতি সুট্ঠু সন্ততিযা পটিচ্ছন্নং. এৰং সেসেসু নামধম্মেসু চ রূপধম্মেসু চ. যতো সত্তসু ৰিসুদ্ধীসু সঙ্খত ধম্ম ৰৰত্থান সঙ্খাতং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিঞাণঞ্চ অৰিজ্জাদিপচ্চয পরিগ্গহ সঙ্খাতং কঙ্খাৰিতরণ ৰিসুদ্ধিঞাণঞ্চ পথমং সম্পাদেত্ৰা পচ্ছা দসৰিধানি সঙ্খত লক্খণানুপস্সনা ঞাণানি সম্পাদেতব্বানি হোন্তীতি. যথা চ অনিচ্চতা সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং সঙ্খত ধম্মতো গম্ভীরং হোতি. তথা ইদম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদ সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং সঙ্খত ধম্মতো গম্ভীরং হোতীতি দট্ঠব্বং.
‘‘তব্ভাৰভাৰীভাৰো’’তি এত্থ ভৰতি সংৰিজ্জতীতি ভাৰো. সো সো অৰিজ্জাদিকো ভাৰো তব্ভাৰো. তব্ভাৰে ভৰন্তি সম্ভৰন্তি সীলেনাতি তব্ভাৰভাৰিনো. সঙ্খারাদযো. ‘‘ভাৰো’’তি উপ্পত্তিকারণং. তব্ভাৰভাৰীনং ভাৰোতি তব্ভাৰভাৰি ভাৰোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং তস্মিং’’তিআদিমাহ. অপি চ ‘‘ভাৰো’’তি ৰিজ্জমানতা ৰুচ্চতি. তস্স তস্স পচ্চয ধম্মস্স ভাৰোতি তব্ভাৰো. তব্ভাৰে সতি ভৰন্তি সম্ভৰন্তি ধম্মতাযাতি তব্ভাৰভাৰিনো. তেসং ভাৰোতিপি যুজ্জতিযেৰ. ‘‘হেত্ৰাদি পচ্চয সত্তিনিযামং’’তি হেতুপচ্চযো, আরম্মণ পচ্চযো, তিআদীসু হেতুসদ্দ আরম্মণ সদ্দাদযো লোভাদীনং রূপারম্মণাদীনঞ্চ ধম্মানং তং তং পচ্চয সত্তিৰিসেসং দীপেন্তি. তেসঞ্চ সো সো পচ্চয সত্তিৰিসেসো ৰিসুং ধম্মনিযামো হোতি, এৰং হেত্ৰাদি পচ্চযসত্তিনিযামং নিৰত্তেতি. ‘‘তথা তথা’’তি মূলট্ঠগোচরৰিসযট্ঠাদিকেন তেন তেন পচ্চযাকারেন. সো হি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্চয ধম্মুদ্ধার মত্তে অঠত্ৰা’’তি পচ্চয ধম্মানং নাম সঞ্ঞাৰসেন উদ্ধরণমত্তং অকত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘আহচ্চা’’তি আহনিত্ৰা তং তং পচ্চযসত্তি ৰিসেসং পাপেত্ৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মত্থকং পাপেত্ৰা’’তি. পচ্চযসত্তি ৰিসেসো হি হেতুফলদীপনে ততো উত্তরি ৰত্তব্ব কিচ্চাভাৰতো মত্থকং নাম হোতীতি. ‘‘অনোসক্কমানা’’তি অনিৰত্তমানা. ‘‘এতাযা’’তি পচ্চয সত্তিযা. পপঞ্চেন্তে আচরিযে.
এতস্মা কারণা ফলং এতদেৰ পটিচ্চ অনাগতপক্খতো পচ্চুপ্পন্নপক্খং আগচ্ছতি পাতুব্ভৰতীতি পচ্চযো. উপ্পত্তিকারণং পৰত্তিকারণঞ্চ. তত্থ উপ্পত্তিকারণং জনকপচ্চযো. পৰত্তিকারণং উপত্থম্ভক পচ্চযো. ‘‘এতেনা’’তি হেতুনা. ‘‘কাযৰচী মনোকম্মং’’তি এত্থ ‘‘কম্মং’’তি ক্রিযাৰুচ্চতি, গমন ঠান নিসজ্জসযনাদিকং কাযিক ক্রিযঞ্চ. আলাপ সল্লাপ কথন সজ্ঝাযন গাযনাদিকং ৰাচসিক ক্রিযঞ্চ. ৰিজানন চিন্তন ৰীমংসনাদিকং মানসিক ক্রিযঞ্চ. ‘‘অভিসঙ্খরোন্তী’’তি অভিনিপ্ফাদেন্তি. ‘‘এতেহী’’তি এতেহি লোকিযকুসলা কুসল চেতনা ধম্মেহি. অপি চ সঙ্খরোন্তি সত্তা এতেহীতি সঙ্খারা. ‘‘সঙ্খরোন্তী’’তি কিং সঙ্খরোন্তি. অত্তভাৰং সঙ্খরোন্তি. ভৰাভৰং সঙ্খরোন্তি. দিট্ঠধম্মিকম্পি অত্থং ৰা অনত্থং ৰা সঙ্খরোন্তি. সম্পরাযিকম্পি অত্থং ৰা অনত্থং ৰা সঙ্খরোন্তীতিআদিনা. চক্খুম্পি সঙ্খরোন্তি, সোতংপি সঙ্খরোন্তীতিআদিনা. দস্সনম্পি সঙ্খরোন্তি, সৰনম্পি সঙ্খরোন্তীতিআদিনা চ ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. ‘‘ৰিজানাতী’’তি ৰিৰিধেন জানাতি. ভূতেনপি জানাতি, অভূতেনপি জানাতি. ‘‘নমতী’’তি গোচর ৰিসযত্থায নমতি. ‘‘রুপ্পতী’’তি কুপ্পতি, খোভতি. ‘‘ফুসতী’’তি সংহনতি. ‘‘ৰেদযতী’’তি ৰিদিতং করোতি. তং তং আরম্মণং লগ্গনৰসেন ভুসং নহতি বন্ধতি, মুঞ্চিতুং ন দেতীতি তণ্হাতিপি যুজ্জতি. ‘‘উপাদিযতী’’তি দল়্হং গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘অমুঞ্চগ্গাহং গণ্হাতী’’তি. ভৰতীতি ভৰো. উপপত্তিভৰো. ভৰন্তি এতেনাতি ভৰো. কম্মভৰো. ‘‘জননং’’তি অভিনৰস্স পাতুব্ভৰনং. ‘‘জীরণং’’তি অভিনৰভাৰতো হাযনং. ‘‘সোচনং’’তি চিত্তসন্তাপনং. ‘‘পরিদেৰনং’’তি রোদনং. ‘‘দুক্খং’’তি কাযরুজ্জনং. ‘‘দোমনস্সং’’তি চিত্তরুজ্জনং. ‘‘ৰিসীদনং’’তি বাল়্হং চিত্তকিলমথভাৰেন ৰিরূপং হুত্ৰা চিত্তস্সসীদনং. থামবলখিয্যনং. যতো অস্সাসপস্সাসানং ৰিরূপপ্পৰত্তিৰা তঙ্খণে সব্বসো উপরুজ্ঝনং ৰা হোতীতি. ‘‘কেনচি সুখেনা’’তি দুক্খসচ্চতো ৰিমুত্তেন কেনচি সন্তিসুখেন.
‘‘দুক্খপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি ভযট্ঠেন দুক্খভূতানং তেভূমিক ধম্মানং দুক্খভাৰপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘সমুদযপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি তণ্হায দুক্খ সমুদয ভাৰপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘নিরোধপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি তণ্হানিরোধস্সেৰ দুক্খনিরোধ ভাৰপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘মগ্গপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি অট্ঠঙ্গীক মগ্গস্সেৰ দুক্খনিরোধ মগ্গভাৰপ্পটিচ্ছাদিকা. পুব্বন্তো ৰুচ্চতি অতীতেকালে ভৰপরম্পরা. অপরন্তো ৰুচ্চতি অনাগতে ভৰপরম্পরা. পুব্বন্তা পরন্তো ৰুচ্চতি তদুভযং. ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি পচ্চুপ্পন্নভৰে খন্ধানং পটিচ্চসমুপ্পাদপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘সুত্তন্তিকনযেনা’’তি অভিধম্মেপি ৰিভঙ্গে সুত্তন্ত ভাজনীযং নাম আগতং. তেন সুত্তন্ত ভাজনীযনযেন. সাসৰা কুসলা কুসল চেতনা সঙ্খারা নামাতি যোজনা. ‘‘অভিধম্মনযেনা’’তি ৰিভঙ্গে অভিধম্মভাজনীযনযেন. অট্ঠকথাপাঠে. অৰিজ্জা কিরিয ধম্মানং নেৰ উপনিস্সয পচ্চযত্তং লভতি. কুসলা কুসলমূলানি কিরিয ধম্মানং ন উপনিস্সয পচ্চযত্তং লভন্তীতি যোজনা. কিরিয ধম্মা অৰিজ্জাতো চ কুসলা কুসল মূলেহি চ উপনিস্সয পচ্চযং ন লভন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পচ্চযাকারো’’তি পটিচ্চ সমুপ্পাদো. ‘‘অৰিজ্জাৰিরাগা’’তি অৰিজ্জা ৰিগমনতো. তেসংপিকিরিয ধম্মানং. ৰিঞ্ঞাণাদীসুপি কিরিয ৰিঞ্ঞাণং, কিরিয নামং, কিরিয মনাযতনং, কিরিযফস্সো, কিরিয ৰেদনাতি অত্থিতায ‘‘এসনযো ৰিঞ্ঞাণাদীসুপী’’তি ৰুত্তং. ‘‘কুসলা কুসল ৰিপাকসম্পযুত্তং’’তি কুসল ৰিঞ্ঞাণ সম্পযুত্তং, অকুসলৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং, ৰিপাক ৰিঞ্ঞাণ সম্পযুত্তং. ‘‘তং অনুপপন্নং’’তি পৰত্তিৰিপাকৰিঞ্ঞাণ সহগতস্স খন্ধত্তযস্স তং সহজাতস্স চিত্তজরূপস্স চ অৰসিট্ঠত্তা তং ন সম্পন্নংতি অত্থো. তত্থ হি ৰিঞ্ঞাণপদে পৰত্তিৰসেন দ্ৰত্তিংসৰিধং ৰিপাকচিত্তং ৰিঞ্ঞাণং নামাতি ৰুত্তং. এৰঞ্চসতি, নাম রূপপদেপি পৰত্তিৰসেন তদুভযং পৰত্তিৰিঞ্ঞাণসহগতংপি গহেতব্বমেৰাতি. ‘‘তং তং ৰিঞ্ঞাণ সম্পযুত্তা’’তি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণ পৰত্তি ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা. ‘‘তণ্হুপাদানানিপাকটানী’’তি ছ তণ্হা রূপতণ্হা সদ্দতণ্হাদিৰসেন. চত্তারি উপাদানানি কামুপাদানাদিৰসেনাতি এৰং পাকটানিযেৰ. ‘‘লক্খণমত্তানী’’তি সঙ্খত ধম্মানং সঙ্খতভাৰসল্লক্খণ নিমিত্তমত্তানি. ‘‘ঞাতিব্যসনাদীহী’’তি ঞাতিৰিনাসনাদীহি. ‘‘ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং’’তি ঞাতিৰিনাসনাদিকারণা.
‘‘খন্ধদুক্খে’’তি পচ্চক্খন্ধসঙ্খাতে দুক্খসচ্চে. খন্ধপ্পৰত্তি মগ্গো নাম তণ্হাসমুদযো এৰ. খন্ধনিরোধ মগ্গো নাম অরিযমগ্গো. ‘‘খন্ধ সমুদযভূতা’’তি খন্ধপ্পৰত্তিযা কারণভূতা. ‘‘অৰিজ্জানি ৰুটানং’’তি অৰিজ্জাযনীৰারিতানং পিহিতানং. ‘‘অপ্পহীন ভৰাভিলাসানং’’তি মগ্গেন অপ্পহীন ভৰপত্থনানং. অপ্পহীনভৰতণ্হানন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰিবন্ধো’’তি অন্তরাযো. ‘‘উদযভূতানং’’তি ৰড্ঢিভূতানং. ‘‘অৰস্সযো’’তি নিস্সযো. সুখৰেদনা ৰিসেসতো তণ্হায পচ্চযো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সুখৰেদনাসদিসো’’তিআদি. দোমনস্সানং পন তস্সা পচ্চযভাৰো পরতো পরিযেট্ঠিতণ্হাযং পাকটো ভৰিস্সতি. উপেক্খা ৰেদনাপি দুক্খেন পীল়িতস্স সুখঠানে তিট্ঠতি. সুখং ৰিয তং পত্থেতীতি. সমুদা চরিত্ৰা পরিচযিত্ৰা. ‘‘তণ্হা এৰা’’তি কামতণ্হা এৰ. ‘‘অত্তনি চা’’তি দিট্ঠিযঞ্চাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তনো আরম্মণেসূ’’তি অত্ত জীৰ লোকাদীসু দিট্ঠিযাগহিতা রম্মণেসু. ‘‘অস্সাদন খমনরোচনভূতাযা’’তি সাধুৰতাযং মমদস্সনন্তি এৰং রজ্জন তুস্সন কন্তিভূতায. ‘‘উপাদানীযস্সা’’তি দল়্হং গহেতব্বস্স. ‘‘অত্থস্সা’’তি অত্তনো অত্তাদিকস্স অত্থস্স. গাথাযং.‘‘ভৰং হোতী’’তি ভৰন্তো ৰড্ঢন্তো হোতি. ‘‘পরাভৰো’’তি ৰিনাসন্তো.
‘‘অদ্ধানৰন্তে ধম্মে’’তি তেকালিকসঙ্খত ধম্মে. অপতমানে কত্ৰাতি পাঠসেসো. যথা উপাদানংতি দিস্ৰা উপাদারূপংতি পদে আদাসদ্দো ৰিঞ্ঞাযতি. ন উপুব্ব পদসদ্দো. ইতরথা উপাদানন্তি নসিজ্ঝতি. এৰং অদ্ধা, অদ্ধান, পদেসুপি. তেনাহ ‘‘অদ্ধানং’’তি নসিজ্ঝতীতি. সংখিপন্তি ৰীসতাকারা এতেসূতি সঙ্খেপা. সঙ্গহা. ‘‘ৰট্টধম্মা’’তি সঙ্খারাদযো ধম্মা. ‘‘এত্থা’’তি এতাসু অৰিজ্জাতণ্হাসু. কথং তিট্ঠন্তীতি আহ ‘‘তদাযত্তৰুত্তিতাযা’’তি. ‘‘পতিট্ঠা’’তি সুপ্পতিট্ঠিতট্ঠানানি. ‘‘পভৰা’’তি ৰট্টধম্মপরম্পরপ্পৰত্তিযা মূল পধান কারণানি. তত্থ হেতু চ দেসেতব্বো হোতি. ইতরথা ইস্সরনিম্মানদিট্ঠি অহেতুক দিট্ঠীনং ওকাসো সিযাতি. ফলঞ্চ দেসেতব্বং হোতি. ইতরথা উচ্ছেদদিট্ঠিযা ওকাসো সিযাতি. ‘‘অদ্ধুনো’’তি দীঘকালস্স. ‘‘নিৰত্তেতী’’তি সমুচ্ছিন্দতি. ‘‘অহেতূ অপচ্চযা সত্তা পৰত্তন্তী’’তি পুব্বহেতুরহিতা পুব্বপচ্চযরহিতা হুত্ৰা ইমেসত্তা পৰত্তন্তি. ‘‘অৰিজ্জাদীহি সাধেতব্বো ন হোতী’’তি ভৰপরম্পরাসু নিচ্চো হুত্ৰা সন্ধাৰন্তস্স অৰিজ্জাদীহি কত্তব্ব কিচ্চং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘কেসঞ্চি ন সম্ভৰন্তিযেৰা’’তি অনাগামীনং অরহন্তানঞ্চ ন সম্ভৰন্তিযেৰ. মহাআদীনৰরাসিদস্সনত্থং সোকাদিৰচনং হোতীতি যোজনা. ‘‘তেসং’’তি অঞ্ঞেসং পচ্চযানং. ‘‘লদ্ধা’’তি অত্থতো লদ্ধা. ‘‘তদৰিনাভাৰিভাৰলক্খণেনা’’তি এত্থ তেন তেন পচ্চযেন অৰিনাভাৰীনং ভাৰো, সো এৰ লক্খণন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘পরত্থ পী’’তি ইতো পরেসু তণ্হুপাদান ভৰগ্গহণেনাতিআদীসুপি. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘কিলেসভাৰসামঞ্ঞতো’’তি কিলেসভাৰেন সমানত্তা সদিসত্তা. ‘‘লক্খিতব্ব ধম্মেহী’’তি ৰিঞ্ঞাণাদীহি. ‘‘পথমেন দুতীযস্সা’’তি পথমসঙ্খেপেন সদ্ধিং দুতীযস্স সঙ্খেপস্স একা সন্ধীতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘লোকস্স পাকট ৰোহারেনা’’তি কিলেসধম্মা কম্মধম্মা চ লোকে হেতূতি পাকটা হোন্তি. ৰিপাকধম্মা পন ফলন্তি পাকটা. এৰং লোকে পাকট ৰোহারেন. ইধ পন কিলেসধম্মকম্মধম্মা ৰা হোন্তু, ৰিপাকধম্মা ৰা, যো যো পচ্চযপক্খে ঠিতো, সো সো হেতূতিপি ৰত্তব্বোযেৰ. যো যো পচ্চযুপ্পন্ন পক্খে ঠিতো, সো সো ফলন্তিদস্সেন্তো ‘‘হেতুফলসদ্দাপনা’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথা পাঠে. ‘‘সজ্জন্তস্সা’’তি সংৰিদহন্তস্স. ‘‘আযূহন সঙ্খারা নামা’’তিআদিতো পট্ঠায সমুচ্চযনসঙ্খারা নাম. ‘‘দক্খিণং’’তি দানৰত্থুং. দক্খিণোদকং ৰা. ‘‘এত্থ চা’’তি ইমস্মিং ততীযপঞ্চকে চ. ‘‘ৰুত্তনযেনে ৰা’’তি পথমপঞ্চকে ৰুত্তনযেনেৰ. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা ভৰো নামা’’তি ইদং উদ্দেসপাল়িযং যথাদিট্ঠপাঠৰসেনেৰ ৰুত্তং. তথা পুরিমকম্মভৰস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা সঙ্খারা নামাতি ইদঞ্চ. ইধ পন পুব্বেযেৰ দ্ৰীসুহেতুপঞ্চকেসু দ্ৰিন্নং সঙ্খার কম্মভৰানং সঙ্গহিতত্তা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ দ্ৰিন্নং সঙ্খার কম্মভৰানং ৰিসেসো যুত্তো. তেনাহ ‘‘তং ইধ ন যুজ্জতী’’তি. ‘‘সঙ্গহিতত্তা’’তি পুব্বেযেৰ সঙ্গহিতত্তা. ‘‘এতং’’তি ৰিভাৰনি ৰচনং. ‘‘ধম্মৰিভাগরক্খণত্থং’’তি ৰিভঙ্গে ভৰপদে উপপত্তিভৰস্সপি ৰিভত্তত্তা এৰং ৰিভত্তস্স ধম্মৰিভাগস্স রক্খণত্থং. ফলপঞ্চকতো অনঞ্ঞংপি উপপত্তিভৰং অঞ্ঞংৰিয কত্ৰা ‘উপপত্তিভৰসঙ্খাতো ভৰেকদেসো’তি ৰুত্তং. সো চ উপপত্তিভৰো নাম পচ্চুপ্পন্নহেতূহি নিব্বত্তত্তা চতুত্থে ফলপঞ্চকে এৰ সঙ্গহিতো. তস্মা তেন উপপত্তিভৰসদ্দেন চতুত্থ পঞ্চকমেৰ গহিতন্তি যুত্তং. ইতরথা দ্ৰে ফলপঞ্চকানি ৰিপাকৰট্টন্তি ৰুত্তে সিদ্ধমেৰ হোতি. এৰঞ্চসতি অৰসেসা চাতি এত্থ দুতীযফলপঞ্চকমেৰ অৰসিট্ঠং হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অৰিজ্জা নাম মোহো, সো চ অকুসল মূল’’ন্তিআদি অভিধম্মে মূলযমকে মূলনামেন আগতত্তা ৰুত্তং. দ্ৰীসুপনভৰ চক্কেসু পুরিমচক্কে অৰিজ্জা আদি হোতি. পচ্ছিমচক্কে তণ্হা. আদি চ নাম মূলন্তি চ সীসন্তি চ ৰত্তুং ৰট্টতীতি পরিযাযং দস্সেতুং ‘‘অথৰা’’তিআদি ৰুত্তং.‘‘আগমনসম্ভারেসূ’’তি অতীতভৰতো ইমংভৰং আগমনসম্ভারেসু. তণ্হা এৰ সীসং কত্ৰা ৰুত্তাতি যোজনা. ‘‘তেসং অন্তরে’’তি অৰিজ্জাসঙ্খারানং অন্তরে. তণ্হায ওকাসো নত্থীতি কস্মা ৰুত্তং. ননু অৰিজ্জায সতি, তণ্হা নাম একন্তেন সম্ভৰতিযেৰ. সা চ সঙ্খারানং বলৰপচ্চযো হোতি. তস্মা সা অৰিজ্জা পচ্চযা তণ্হা, তণ্হা পচ্চযা সঙ্খারাতি ৰত্তব্বা সিযাতি. তং পরিহরিতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিৰুত্তং. পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদো নাম অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধোতি এৰং পৰত্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো. ‘‘জরামরণমুচ্ছযাতিআদি নৰত্তব্বং সিযা’’তি জরামরণমুচ্ছাযাতিআদিৰচনং অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদ সম্বন্ধ ৰচনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘উপরিৰট্টমূল ধম্মপ্পটিপাদকানং’’তি উপরি দুতিযানাগতভাৰাদীসু অৰিজ্জাতণ্হা সঙ্খাতানং ৰট্টমূলধম্মানং নিযোজকানং. ‘‘তে পী’’তি সোকাদযো দুক্খধম্মাপি. ‘‘আসৰসম্ভূতা’’তি আসৰেহি সম্ভূতা সঞ্জাতা. ‘‘তেসং’’তি সোকাদীনং দুক্খধম্মানং. ‘‘জরামরণঙ্গে গহণং’’তি দ্ৰাদসসু অঙ্গেসু জরামরণঙ্গে সঙ্গহণং. ‘‘পৰড্ঢতী’’তি ভুসং ৰড্ঢতি. ‘‘আসৰসমুদযা’’তি আসৰসমুপ্পাদা. ‘‘অৰিজ্জাসমুদযো’’তি অৰিজ্জাসমুপ্পাদো. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযাসঙ্খারাতী’’তি এত্থ ইতিসদ্দো আদিঅত্থো. ‘‘নানাব্যসন ফুট্ঠস্সা’’তি ঞাতিব্যসনাদীহি নানাব্যসনেহি ফুট্ঠস্স, ৰিহিংসিতস্স. ‘‘যতো’’তি যং কারণা, অৰিজ্জাতণ্হানং ৰড্ঢনকারণা. ‘‘ৰট্টং’’তি সঙ্খারাদিকং ভৰচক্কং. সংমুয্হনং সম্মোহো. পরিযেসনং পরিযেট্ঠি. ৰিপচ্চতীতি ৰিপাকো. ৰিপাকো এৰ ৰেপক্কং. সম্মোহো ৰেপক্কং অস্সাতি সম্মোহৰেপক্কং. তথা পরিযেট্ঠিৰে পক্কঞ্চাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘তদুভযং’’তিআদিনা. তদুভযং ৰিপাকং এতস্সাতি কত্ৰা দুক্খং সম্মোহৰেপক্কন্তি চ পরিযেট্ঠিৰেপক্কন্তি চ ৰুচ্চতীতি যোজনা. অপি চ, সম্মোহং ৰিপাচেতি সঞ্জনেতীতি সম্মোহ ৰেপক্কং. এৰং পরিযেট্ঠিৰেপক্কন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘কিচ্ছং’’তি কসিরং দুক্খং আপন্নো. ‘‘মিয্যতী’’তি মরতি. ‘‘চ ৰতী’’তি সঙ্কমতি. ‘‘উপপজ্জতী’’তি ভৰন্তরং উপেতি. ‘‘অথ চ পনা’’তি এৰংভূতস্স সতো. ‘‘জরামরণস্সা’’তি জরামরণ সঙ্খাতস্স ইমস্স দুক্খস্সাতি সম্বন্ধো. ‘‘নিস্সরণং’’তি নিগ্গমনং. ‘‘নপ্পজানাতী’’তি অযং লোকো নপ্পজানাতি. ‘‘আগতিযা’’তি ইমস্মিং ভৰে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিৰসেন আগমনেন. ‘‘গতিযা চা’’তি অনাগতভৰে জাতিপাতুব্ভাৰৰসেন গমনেন চ. আদিসঙ্খাতো পুব্বপরিযন্তো যস্স অত্থীতিআদিমন্তং. ন আদিমন্তং অনাদিমন্তং. ‘‘ৰট্টপ্পৰত্তস্সা’’তি তিৰিধৰট্টসঙ্খাতস্স পবন্ধপ্পৰত্তস্স. জাতিযা ৰুত্তায সব্বানি তস্সা নিদানানি ৰুত্তানি এৰ হোন্তীতি কত্ৰা ‘‘জাতিযা এৰ ৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইচ্চেৰং’’তি ইতি এৰং. তত্থ অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতিআদিনা নযেন পট্ঠপেসি মহামুনীতি সম্বন্ধো. আচরিয ৰাদেপন ‘‘ইচ্চেৰং’’তি জরামরণ মুচ্ছাযাতিআদিনানযেন. আবন্ধং অনাদিকন্তি সম্বন্ধো. ইধপি তমেৰ সম্বন্ধং গহেত্ৰা যোজেতি ‘‘ইচ্চেৰং আবন্ধন্তি. ল. পুনপ্পুনং আবন্ধং’’তি. অৰিজ্জা আদিম্হি ৰুত্তা. তস্মা সা সযং অহেতু অপচ্চযা হুত্ৰা ৰট্টস্স আদিপচ্চযভূতা হোতীতি চোদনা. তং পরিহরতি ‘‘ৰট্টস্সা’’তিআদিনা. ‘‘ৰট্টকথায সীসভূতত্তা’’তি ৰট্টস্স আদিনাম নত্থি. তস্স পন পৰত্তি নিৰত্তিযো অত্থি. জানন্তেহি তাসং পকাসনত্থায পটিচ্চসমুপ্পাদকথানাম ৰট্টকথা একন্তেন কথেতব্বা হোতি. কথেন্তেহি চ ৰট্টধম্মানং মজ্ঝে কতমস্স ধম্মস্স কিচ্চং ৰট্টপ্পৰত্তত্থায পধানতরং হোতীতি জানিতব্বং হোতি. তদা কিচ্চৰসেন পধানতরং একং ধম্মং মূলং সীসং কত্ৰা ৰট্টকথা কথেতব্বাতি. ইদং ৰট্টকথায সীসং নাম. তত্থ অৰিজ্জা নাম মোহো. সো চ মুয্হনকিরিযা. অন্ধভাৰকরণঞ্চস্স কিচ্চং. ন চ পঞ্ঞা চক্খুস্স অন্ধভাৰকরণ সদিসং অঞ্ঞং ৰট্টস্স পৰত্তত্থায পধানকিচ্চং নাম অত্থি. তস্মা অৰিজ্জা এৰেত্থ সব্বপ্পধান কিচ্চত্তা ৰট্টকথায সীসভূতা হোতি. এৰং ৰট্টকথায সীসভূতত্তা সা আদিম্হি ৰুত্তাতি. ‘‘অনাদিকভাৰো এৰ দস্সিতো’’তি অনাদিকভাৰো দস্সিতো এৰ. নো ন দস্সিতোতি অত্থো. ইতি এতং অত্থজাতং পচ্চক্খতো সিদ্ধং. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিংভৰে. ‘‘তস্সা’’তি অতীত ভৰপরিযাপন্নায অৰিজ্জায. ‘‘অঞ্ঞায অৰিজ্জায এৰা’’তি অতীতভৰতোপি পুরিমভৰে সিদ্ধায অঞ্ঞায অৰিজ্জায এৰ. ‘‘তস্সাপী’’তি পুরিমতরভৰে অৰিজ্জাযপি. ‘‘অত্তভাৰো’’তি পুরিমতরো অত্তভাৰো. ‘‘পধান পচ্চযভূতত্তা’’তি পুব্বে ৰুত্তনযেন অন্ধভাৰকরণ কিচ্চত্তা ৰট্টপ্পৰত্তিযা পধান পচ্চযভূতা হোতি. এৰং পধানপচ্চযভূতত্তা. ‘‘তস্স তস্সাতি নিট্ঠানমেৰ ন পঞ্ঞাযেয্যা’’তি তস্স পচ্চযস্স পচ্চযো ৰত্তব্বো. তস্সপি পচ্চযস্স পচ্চযো ৰত্তব্বোতি এৰং ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সংপি নিট্ঠানমেৰ ন পঞ্ঞাযেয্য. ‘‘ৰুত্তোযেৰা’’তি অৰিজ্জায পচ্চযো ৰুত্তোযেৰ. ‘‘পঞ্চনীৰরণাতিস্সৰচনীযং’’তি পঞ্চনীৰরণ ধম্মা অৰিজ্জায আহারোতি ৰচনীযং ভৰেয্য. তত্থ ‘‘আহারো’’তি বলৰপচ্চযো ৰুচ্চতীতি.
পটিচ্চসমুপ্পাদনযানুদীপনা নিট্ঠিতা.
১৬৭. পট্ঠাননযে. ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি এত্থ লোভো হেতুজাতিকত্তা হেতু চ হোতি. আরম্মণানন্তরাদি পচ্চযেন অঞ্ঞধম্মস্স পচ্চযো চ হোতীতি অত্থস্স সম্ভৰতো ‘‘হেতু হুত্ৰা পচ্চযো’’তি ৰণ্ণেতি. এৰং ৰণ্ণিতেপি ‘‘হেতু হুত্ৰা পচ্চযো’’তি হেতু হোন্তো পচ্চযোতি অত্থে সতি, সো যেৰত্থো সম্ভৰতীতি ‘‘পুন হেতুভাৰেন পচ্চযো’’তি ৰণ্ণেতি. এত্থ সিযা, হেতু চ সো পচ্চযো চাতি এত্থ পদ দ্ৰযং একধম্মাধিকরণত্তা তুল্যাধিকরণং হোতি. হেতুভাৰেন পচ্চযোতি এত্থ পন পদদ্ৰযং তুল্যাধিকরণং ন হোতি. পুরিম পদঞ্হি ধম্ম ভাৰপ্পধানং, পচ্ছিমং ধম্মপ্পধানন্তি. এৰং সন্তে তুল্যাধিকরণং ৰাক্যং ভিন্নাধিকরণং কত্ৰা ৰণ্ণেতীতি ন যুত্তমেতন্তি. নো ন যুত্তং. মুখ্যোপচারমত্তেন নানত্থত্তা. পচ্ছিমৰাক্যংহি মুখ্যৰচনং. পুরিমৰাক্যং উপচার ৰচনং. উপচারৰচনে চ উপচারত্থো যুজ্জতি. মুখ্যৰচনে মুখ্যত্থোতি. ‘‘হেট্ঠাৰুত্তমেৰা’’তি পকিণ্ণকসঙ্গহে ৰুত্তমেৰ. হিনোন্তি এত্থাতি হেতু. হিনোন্তি এতেনাতি হেতু. তত্থ ‘‘হিনোন্তী’’তি সুট্ঠুপতিট্ঠহন্তি. কে পতিট্ঠহন্তীতি আহ ‘‘সহজাত ধম্মা’’তি. কথঞ্চ সুট্ঠুপতিট্ঠহন্তীতি আহ ‘‘ৰুদ্ধি ৰিরুল়্হি ৰেপুল্লপত্তৰসেনা’’তি. কস্মা তে সুট্ঠু পতিট্ঠহন্তীতি. পতিট্ঠিতট্ঠানস্স পতিট্ঠিতকারণস্স ৰা থামবলসম্পন্নত্তাতি দস্সেতুং ‘‘আরম্মণে দল়্হনিপাতিনা থামবলসম্পন্নেনা’’তি ৰুত্তং. হেতুৰিসেসনঞ্চেতং. আরম্মণে দল়্হনিপাতিম্হি থামবলসম্পন্নে এত্থ ধম্মেতিপি যোজেতব্বং. উপকারকোতি চ উপলদ্ধিযেৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘যাদিসেনসভাৰেনা’’তি হেতুভাৰাদিসভাৰেন. ‘‘উপলদ্ধিযেৰা’’তি কস্মা ৰুত্তং. ননু উপকারক সদ্দো কত্তারং ৰা কারেতারং ৰা ৰদতীতি. ৰোহারমত্তেন ৰদতি. ধম্মতো পন কত্তা ৰা কারেতা ৰা নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ন হি সভাৰ ধম্মেসূ’’তিআদিমাহ. যদি ধম্মতো কত্তাৰা কারেতাৰা নত্থি. কস্মা উপকারকোতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘তথা উপলদ্ধিযং পনা’’তিআদিং.
আরম্মণপচ্চযে. ‘‘অজ্ঝোলম্বমানা’’তি আরম্মণ করণৰসেন অধিওলম্বমানা. ‘‘আরম্মণভাৰেনা’’তি গোচরৰিসযভাৰেন.
অধিপতিপচ্চযে. ‘‘গরুকতা’’তি অস্সাদনাভিনন্দনাদিৰসেন ৰা সদ্ধাপসাদাদিৰসেন ৰা গরুকতা. ‘‘সামিনো ৰিয দাসে’’তি সামিনো অত্তনোদাসে অত্তনোৰসে ৰত্তযমানা ৰিয. সহজাতাধিপতি পন হেট্ঠা সমুচ্চয সঙ্গহে ৰুত্তোতি ইধ ন ৰুত্তো.
অনন্তরপচ্চযদ্ৰযে. ‘‘অন্তরং’’তি ছিদ্দং ৰিৰরং. ‘‘সন্তানং’’তি চিত্তসন্তানং. ‘‘সন্তানানুবন্ধৰসেনা’’তি চিত্তসন্তানং পুনপ্পুনং বন্ধনৰসেন. উপ্পাদনন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ধম্মন্তরস্সা’’তি নামক্খন্ধ ধম্মন্তরস্স. ‘‘অনন্তর পচ্চযতা’’তি অনন্তরপচ্চয কিচ্চন্তি ৰুত্তং হোতি. যং কিঞ্চি ধম্মন্তরং. ‘‘পুরিমপচ্ছিমভাগপ্পৰত্তানং’’তি নিরোধস্স অসঞ্ঞীভৰস্স চ পুরিমভাগে চ পচ্ছিমভাগে চ পৰত্তানং. ‘‘চিত্তুপ্পাদানং পী’’তি নিরোধস্স পুব্বভাগে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন কুসল ক্রিয চিত্তুপ্পাদানং. পচ্ছাভাগে অনাগামিফল অরহত্তফলচিত্তুপ্পাদানং. অসঞ্ঞীভৰস্স পুব্বভাগে কামভৰে চুতি চিত্তুপ্পাদানং. পচ্ছাভাগে কামভৰে এৰ পটিসন্ধি চিত্তুপ্পাদানং. তেসু পন কথং অনন্তরং নাম সিযা. দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পুরিমভাগ পচ্ছিম ভাগানং মজ্ঝে অচিত্তকস্স কালস্স অচিত্তকস্স রূপসন্তানস্স চ অন্তরিকত্তাতি চোদনা. তং পরিহরিতুং ‘‘ন হি অভাৰভূতো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তেসং’’তি দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং চিত্তুপ্পাদানং. রূপধম্মো অন্তরং ন চ করোতি নাম. অরূপধম্মানং অনন্তরতা নামাতিআদিনা যোজনা হোতি. ‘‘তথাপৰত্তন সমত্থতা’’তি একীভূতানং ৰিয অত্তনো অনন্তরে ধম্মন্তরং উপ্পাদনে সমত্থতা.
সহজাতপচ্চযে. ‘‘যে পন ধম্মা’’তি পচ্চযুপ্পন্ন ধম্মা. ‘‘অত্তনী’’তি পচ্চয ধম্মো ৰুচ্চতি.
‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভন্তং তিদণ্ডং ৰিযা’’তি ভূমিযং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায উস্সিতা তযোদণ্ডা অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভন্তা ৰিয. ‘‘পুরিমেনা’’তি পুরিমেন সহজাত পচ্চযেন. ‘‘ইতরীতরো পত্থম্ভনং’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞো পত্থম্ভনং.
‘‘সূদো’’তি ভত্তকারকো. ‘‘উক্খলী’’তি ভত্তপচনকুম্ভী. ‘‘ৰুট্ঠিধারা’’তি মেঘৰুট্ঠিধারা. ‘‘উপনিস্সযো’’তি ভত্তুপ্পত্তিযা উপনিস্সযো. ‘‘তাসু অসতী’’তি সালিক্খেত্ত ৰুট্ঠিধারাসু অসতি. ‘‘বলৰতরট্ঠেনা’’তি বলৰতরনিস্সযট্ঠেন. ‘‘পকতূপনিস্সযো’’তি এত্থ ‘‘পকতো’’তি ভুসং কতো. তেনাহ ‘‘সুট্ঠুকতো’’তি. করণঞ্চ অত্তনো সন্তানে সুট্ঠুউপ্পাদনঞ্চ সুট্ঠুউপসেৰনঞ্চ দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ৰুত্তপ্পকারেনা’’তি ‘যথা কতে সতী’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন.
‘‘নিস্সযারম্মণ ধম্মা এৰা’’তি নিস্সয পচ্চয ধম্ম আরম্মণ পচ্চয ধম্মা এৰ. ‘‘পুরেজাততামত্তৰিসিট্ঠা’’তি এত্থ মত্তসদ্দেন নিস্সযারম্মণসত্তিতো ৰিসুং পুরেজাতসত্তি নাম নত্থীতি দস্সেতি. ৰিসুং পুরেজাতসত্তি নাম অত্থীতিপি ৰদন্তি. তং ৰাদং দস্সেতুং ‘‘আচরিযানন্দত্থেরেনা’’তিআদিমাহ. এত্থ পঞ্চৰত্থূনি চ পঞ্চারম্মণানি চ পুরেজাতত্তা এৰ সুট্ঠুবলৰতায পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং ৰত্থু কিচ্চ আরম্মণ কিচ্চানি সাধেন্তি. তথা হদযৰত্থু চ মনোধাতু মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ নন্তি. অযং ৰিসুং পুরেজাতসত্তি ৰিসেসোতি ৰদেয্য. সচ্চং. সুদ্ধমনো দ্ৰারেপন ইধ ঠত্ৰা নিরযেসু এৰরূপানি নিরযগ্গিরূপানি অত্থি. ইদানি দেৰেসু চ এৰরূপানি দিব্বরূপানি অত্থীতি চিন্তযন্তানম্পি, তেসু পুরে এৰরূপানি উপ্পজ্জিংসূতি ৰা, তেসু অনাগতে এৰরূপানি উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ৰা চিন্তযন্তানংপিতানি রূপানি নিব্বিসেসানি হুত্ৰা মনোৰিঞ্ঞাণানং আরম্মণ পচ্চযত্তং গচ্ছন্তি. তত্থ পুরে জাতানি হুত্ৰা তদা ৰিজ্জমানানি পচ্চুপ্পন্নরূপানি আরম্মণ পুরেজাতপচ্চযো. ইতরানি আরম্মণ পচ্চযো এৰ. ন চেত্থ পুরেজাতানং পচ্চুপ্পন্নরূপানং পুরেজাতত্তেন ৰিসেসো অত্থি. ন চ তানি পুরেজাতপচ্চযো ন হোন্তি. যদি ৰিসুং পুরেজাতসত্তিৰিসেসো পুরেজাতপচ্চযোতি ৰদেয্য. তানি পুরেজাতপচ্চযো নাম ন ভৰেয্যুং. কস্মা, তাদিসস্স ৰিসেসস্স নত্থিতায. ন চ নভৰন্তি. কস্মা, পুরেজাতমত্তৰিসেসস্স অত্থিতায. এত্থ ৰদেয্যুং, পঞ্চদ্ৰারেসু পন পুব্বে ৰুত্তনযেন ৰিসুং পুরেজাতসত্তিৰিসেসো দিস্সতীতি. কিঞ্চাপিদিস্সতি. সো পন বহুৰিধানং নিস্সয পচ্চয আরম্মণপচ্চযানং মজ্ঝে নিস্সয সত্তিৰিসেসো এৰ, আরম্মণ সত্তিৰিসেসো এৰ চাতি. অপি চ ৰিসুং পুরেজাত সত্তিৰিসেসো নাম নত্থীতি ইদং যথাৰুত্তে সুদ্ধমনোদ্ৰারে তব্বিসেসাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিসুং পুরেজাত সত্তিৰিসেসো নাম অত্থীতি ইদং পঞ্চদ্ৰারেসু তব্বিসেসস্স অত্থিভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি. যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং.
পচ্ছাজাতপচ্চযে. ‘‘রুক্খপোতকানং ৰিযা’’তি পচ্ছা আসিঞ্চিযমানং উদকং রুক্খপোতকানং ৰুদ্ধৰিরুল়্হভাৰং পাপেত্ৰা উপত্থম্ভনৰসেন উপকারকো ৰিযাতি যোজনা. আহারং আসিং সতীতি আহারাসা. জিঘচ্ছা, পিপাসা, তণ্হা. তায সম্পযুত্তা চেতনাতি ৰিগ্গহো. সা পন আহারাসা চেতনা উপত্থম্ভতি যেৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘অযমত্থো’’তি ‘সুপাকটেনা’তিআদিনা ৰুত্তো অযমত্থো. সব্বাচেসাৰিচারণা গিজ্ঝোপমায উপমামত্তভাৰং নীৰারেতা হোতীতি.
আসেৰন্তি তং পচ্চয ধম্মং পচ্চযুপ্পন্না ধম্মাতি আসেৰনং. এতেন ভুসো পচ্চযুপ্পন্ন ধম্মেহি আসেৰিতব্বত্তা আসেৰনন্তি ৰুচ্চতীতি দস্সেতীতি. ‘‘তং’’তি তং পুরিমং পুরিমং পচ্চয ধম্মং. ‘‘ভজন্তী’’তি উপেন্তি. কে ভজন্তীতি আহ ‘‘অপরাপরং উপ্পজ্জমানা ধম্মা’’তি. ‘‘ধম্মা’’তি চ অনন্তরুপ্পন্না চিত্তচেতসিকা ধম্মা. কথঞ্চ তং তেভজন্তীতি আহ ‘‘সুট্ঠুসেৰমানা ৰিয ভজমানা ৰিয পৰত্তন্তী’’তি. ৰিয সদ্দেন লোকে কিঞ্চিজনং কেচিজনা কেনচি অত্থেন সুট্ঠুসেৰন্তা ৰিযাতি দস্সেতি. কথং সুট্ঠুসেৰিযমানা ৰিয হোন্তীতি আহ ‘‘তস্স পুরিমস্সা’’তিআদিং. পুরিমস্স অনন্তরস্স চিত্তুপ্পাদস্সাতি অত্থো. ‘‘সব্বপরিপূরং আকারং’’তি জৰৰেগসহিতেহি ৰিজানন ফুসনাদীহি সাৰজ্জান ৰজ্জাদীহি চ সব্বেহি জৰনগুণেহি পরিপূরং আকারং. ‘‘আসেৰেতী’’তি মং সুট্ঠু সেৰথাতি নিযোজেন্তং ৰিয হোতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো ৰাসং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ৰাসং’’তি ৰাসনং. ‘‘সুট্ঠু গাহাপেতী’’তি পরিপুণ্ণং দেতীতি ৰুত্তং হোতি. এতেন যথা লোকে একো পরেসং যথিচ্ছিতং দেতি. এৰং দেন্তং পন পরে ভজন্তিযেৰ. মং ভজথাতি নিযোজনকিচ্চং নত্থি. এৰমেৰ ইধপি সুট্ঠুৰাসদানমেৰ ভজাপনং নামাতি দস্সেতি. ‘‘ৰড্ঢেতি ৰা’’তি এতেন আসেৰনা ভাৰনা ৰড্ঢনাতি ইমংপরিযাযত্থং ৰদতি. পুরিমাভিযোগো নাম আদিতো পট্ঠায সজ্ঝাযনাদিকম্মেসু যথাসত্তি যথাবলং ৰা যামকরণং. তথা করোন্তস্স তং উগ্গহণ কম্মং উপরূপরি পগুণভাৰং গচ্ছতীতি. ‘‘আসেৰনট্ঠেনা’’তি ৰড্ঢাপনট্ঠেন, উপকারকোতি সম্বন্ধো. ‘‘সজাতিযানং’’তি কুসলাদিভাৰেন সমানজাতিকানং.
কাযঙ্গাভিসঙ্খরণং নাম কাযসঞ্চেতনাকিচ্চং. ৰাচঙ্গাভিসঙ্খরণং ৰচীসঞ্চেতনাকিচ্চং. চিত্তঙ্গাভিসঙ্খরণং মনোসঞ্চেতনাকিচ্চং. ‘‘কিরিযাভাৰেনা’’তি দস্সনসৰনাদিকিচ্চেসু গমনঠান নিসজ্জাদিকিচ্চেসু সংৰিধানকিরিযাভাৰেন. ‘‘ৰত্থুম্হী’’তি গব্ভৰত্থুম্হি. যথাৰুত্তাভিসঙ্খরণকিচ্চং নাম কাযঙ্গৰাচঙ্গ চিত্তঙ্গাভিসঙ্খরণ কিচ্চং. ‘‘তদভিসঙ্খরণৰেগজনিতং’’তি তস্স কাযঙ্গাদিকস্স অভিসঙ্খরণৰেগেন জনিতং কিরিযাৰিসেস নিধানকিচ্চন্তি সম্বন্ধো. ‘‘সন্তানে’’তি চিত্তসন্তানে.
ৰিপচ্চনভাৰো চ নাম পাতুভাৰোতি সম্বন্ধো. নিরুস্সাহ সন্তভাৰো নাম কুসলা কুসলানং ৰিয কাযঙ্গৰাচঙ্গাভিসঙ্খরণ কিচ্চেসু চ আযতিং ৰিপচ্চন কিচ্চেসু চ নিরুস্সাহভাৰেন সন্তভাৰো. ন কিলেসু পসন্তভাৰেন. চিত্তাভিসঙ্খরণ কিচ্চেসুপন সম্পযুত্তচেতনাৰসেন যথোপট্ঠিতেসু আরম্মণেসু সম্পযুত্তধম্মানং একতো সন্নিপাতগমনুস্সাহমত্তং অত্থি. ততোপরং পন সুপিন দস্সন কিচ্চংপি নত্থীতি. ‘‘মন্দমন্দাকারেনা’’তি মন্দতো অতিমন্দাকারেন. কিঞ্চিজানন চিত্তং নাম কম্মাদি আরম্মণং অপ্পমত্তকংপি জাননং ৰীথিচিত্তং. তস্স পৰত্তিযা.
‘‘অরূপিনো’’তি অরূপলক্খণ সমঙ্গিনো. নামলক্খণ সমঙ্গীনোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘জনযন্তাপী’’তি সহজাত ধম্মে জনেন্তাপি. ‘‘সন্তানট্ঠিতিযা’’তি পবন্ধপ্পতিট্ঠানস্স.
‘‘কস্মাপনেত্থা’’তিআদীসু. ‘‘ভাৰিন্দ্রিয দ্ৰযং’’তি ইত্থিন্দ্রিয পুরিসিন্দ্রিয দ্ৰযং. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং ইন্দ্রিযপচ্চযে. কস্মা ন গহিতং. ননু ইত্থিলিঙ্গাদীনং পৰত্তিকারণত্তা ইধ গহেতব্বমেৰাতি অধিপ্পাযো. জনকত্তং নাম জনক কিচ্চং. এৰং সেসেসুপি. ‘‘এতংতযংপি নত্থী’’তি জনকত্তাদিকিচ্চত্তযংপি নত্থি. এৰংসন্তেকথং লিঙ্গাদীনং পৰত্তিকারণং হোতীতিআহ ‘‘কেৰলং পনা’’তিআদিং. ‘‘দ্ৰযং’’তি ইত্থিভাৰপুম্ভাৰ দ্ৰযং. ন ইন্দ্রিয পচ্চযত্তেন ইন্দ্রিযং নাম হোতি. যথাহি একো রাজা অত্তনো ৰিজিতে গেহানি করোন্তি. এৰং করোন্তূতি গেহসণ্ঠানং পট্ঠপেতি. সব্বেজনা তথেৰ করোন্তি, নো অঞ্ঞথা. তত্থ রাজা গেহুপ্পত্তিযা চ গেহট্ঠিতিযা চ কিঞ্চি কিচ্চং ন করোতি. গেহসামিকাৰা গেহৰড্ঢকিনো ৰা করোন্তি. করোন্তা পন রঞ্ঞা পট্ঠপিতং সণ্ঠানং অনতিক্কমিত্ৰাৰ করোন্তি. এৰমেৰ মিদং দট্ঠব্বং. উপগন্ত্ৰা ঝাযনট্ঠেনাতি সম্বন্ধো. উপসদ্দো উপনিস্সয পদেৰিয উপরি অত্থো. ‘‘উপরী’’তি চ থামবলৰুদ্ধিৰসেনাতি আহ ‘‘তস্মিং ৰা’’তিআদিং. ‘‘তস্মিং’’তি আরম্মণে.
‘‘সুগতি দুগ্গতি নিব্বান সম্পাপকট্ঠেনা’’তি ৰুত্তং. সো অত্থো অব্যাকতমগ্গঙ্গেসু নত্থি. এৰঞ্চসতি তানি কথং মগ্গপচ্চযত্তং গচ্ছন্তীতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং. ‘‘সম্মাদস্সনাদিনা’’তি সম্মাদস্সন সঙ্কপ্পনাদিনা. ‘‘তেসং’’তি সম্মাদিট্ঠীনং. ‘‘তেসং পী’’তি অব্যাকত ভূতানং সম্মাদিট্ঠীনম্পি. ‘‘তেনেৰট্ঠেনা’’তি সম্মাদস্সনাদিনা লক্খণট্ঠেন. অথৰা. ‘‘তেনেৰট্ঠেনা’’তি সুগতি নিব্বান সম্পাপকট্ঠেনে ৰাতি অত্থো. এৰঞ্চসতি সহেতুকা ৰিপাক ক্রিযা ব্যাকতধম্মাপি তেনেৰট্ঠেন সব্বসো কুসলসদিসা সিযুন্তি. ন সিযুং, পচ্চয ৰেকল্লত্তা. ৰিপাকাব্যাকতাহি কম্মৰেগেন সন্তানে পতিতমত্তত্তা নিরুস্সাহসন্তসভাৰতো তং সম্পযুত্তা চেতনা নানক্খণিক কম্মপচ্চযত্তং ন গচ্ছতি. কিরিযাব্যাকতা চ নিরনুসযসন্তানে উপ্পন্নত্তা তং সম্পযুত্তচেতনাপি তপ্পচ্চযত্তং ন গচ্ছতিযেৰ. তস্মা তেসু ৰিপাক ক্রিযাব্যাকতেসু সম্মাদিট্ঠাদীনিপি সুগতি সম্পাপকট্ঠং ন সাধেন্তি. কিলেসপ্পহান কিচ্চস্স অভাৰতো নিব্বান সম্পাপকট্ঠম্পি নসাধেন্তি. সভাৰ লক্খণৰেকল্লতাপন তেসং সম্মাদিট্ঠাদীনং নত্থিযেৰ. তস্মা তানি মগ্গপচ্চযে সঙ্গহিতানীতি. ইন্দ্রিয ধম্মেসু অরূপিন্দ্রিযানং আধিপ্পচ্চ কিচ্চং অরূপধম্মে স্ৰেৰ ফরতি. রূপধম্মা পন তং সমুট্ঠিতত্তা এৰ তপ্পচ্চযুপ্পন্নেসু ৰুত্তা. তথা হেতু কম্ম মগ্গ ঝানেসু. তেন ৰুত্তং ‘‘এসনযো কম্মিন্দ্রিযঝানপচ্চযেসুপী’’তি. তত্থ কম্মসদ্দেন নানক্খণিক পচ্চযো গহেতব্বো.
‘‘সম্পযুত্তাসঙ্কা সম্ভৰতী’’তি সহজাতা নামধম্মা তং সমুট্ঠান রূপেহি, পচ্ছাজাতা চ অত্তনো অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নরূপেহি, ৰত্থু ধম্মা চ তন্নিস্সিতনামধম্মেহি কালতো চ ঠানতো চ এক সম্বন্ধত্তা তেসু সম্পযুত্তাসঙ্কা সম্ভৰতি. ‘‘ৰিপ্পযুত্তপচ্চযপ্পসঙ্গো নত্থী’’তি আরম্মণানন্তরাদিপচ্চযাপি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেহি সম্পযুত্তা ন হোন্তি. তস্মা তেপি ৰিপ্পযুত্তপচ্চয ভাৰেন ৰত্তব্বাতি এৰরূপো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযপ্পসঙ্গো তেসু আরম্মণ পচ্চযাদীসু নত্থীতি অধিপ্পাযো.
‘‘হেট্ঠাৰুত্তপ্পকারেসু এৰা’’তি এত্থ এৰসদ্দেন পচ্চযন্তরং ন হোতীতি দস্সেতি. যদি পচ্চযন্তরং ন হোতি, ন ৰত্তব্বোযেৰ. কস্মা, দেসকস্স পুনরুত্তিনিরত্থকৰাদিতা পত্তিতোতি. নো ন ৰত্তব্বো. কস্মা, লোকে যো সযং নত্থি, ৰিগতো হোতি. সো কস্স পচ্চযো ভৰিতুং অরহতীতি এৰরূপস্স মিচ্ছাভিনিৰেসস্স পহানতো. তেন ইমমত্থং ঞাপেতি, লোকে কেচিধম্মা সযং অত্থিকালে এৰ অঞ্ঞেসং পচ্চযা হোন্তি, নো নত্থিকালে. কেচি ধম্মা সযং নত্থিকালে এৰ অঞ্ঞেসং পচ্চযা হোন্তি, নো অত্থিকালেতি অযঞ্চৰিভাগো অৰস্সং ইচ্ছিতব্বো যেৰাতি. ‘‘ওকাসদানসঙ্খাতেনা’’তি তস্স অঞ্ঞস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপ্পত্তিযা ওকাসদানসঙ্খাতেন.
সুত্তন্তে, অত্থীতি অয মেকো অন্তোতি সত্তানং সেট্ঠসারভূতো অত্তানাম অনমতগ্গে সংসারে নিচ্চকালং অত্থি. উচ্ছেদো ৰা ৰিমোক্খো ৰা সব্বসো নত্থি. অযং সস্সতৰাদো নাম একোৰিসমন্তো একাৰিসমাকোটি. নত্থীতি সত্তোনাম একভৰপরমো হোতি, মরণতো পরং নত্থি. একন্তেন উচ্ছিজ্জতি. অযং উচ্ছেদৰাদো নাম দুতীযো ৰিসমন্তো দুতীযাৰিসমকোটি. ইমে পটিচ্চ সমুপ্পাদং অজানন্তানং উভোৰিসমন্তা নাম. জানন্তানং পন তাদিসো অত্তানাম নত্থি, যো অত্থীতি ৰা নত্থীতি ৰা ৰত্তব্বো ভৰেয্য. সুদ্ধধম্মপ্পবন্ধো এৰ অত্থি. তস্স চ যাৰ অৰিজ্জা অপ্পহীনা হোতি, তাৰ উচ্ছেদো নাম নত্থি. অৰিজ্জায পন পহীনায ততোপরং ন পৰত্ততি. অত্থি নাম ন হোতি. অযং অন্তদ্ৰযমুত্তো মজ্ঝিমঞাযো নাম. বহুং নানত্থ সম্ভৰং ৰণ্ণেন্তিযেৰ. ৰণ্ণেন্তানংপি তেসং বহু পযোজনং নত্থি যেৰাতি অধিপ্পাযো.
পচ্চযুদ্দেসানুদীপনা নিট্ঠিতা.
১৬৮. পচ্চযনিদ্দেসে. ‘‘পঞ্চধা’’তি পঞ্চৰিধেহি পচ্চযেহি. ‘‘একধা’’তি একৰিধেন পচ্চযেন. এৰং সেসেসুপি. ‘‘অৰিচ্ছেদাযা’’তি অৰিচ্ছেদত্থায. ‘‘পটিপাদনাযা’’তি যোজনত্থায. যো কোচি চিত্তুপ্পাদো অৰিরুদ্ধস্স যস্স কস্সচি চিত্তুপ্পাদস্স পচ্চযো ন ন হোতীতি যোজনা. ‘‘পুনুপ্পন্নানং’’তি নিরুজ্ঝিত্ৰা পুন উপ্পন্নানং. ‘‘পুরিমানি জৰনানী’’তি এত্থ মগ্গো গোত্রভুতো আসেৰন পচ্চযং লভতি. ফলস্স পন সো ভিন্নজাতিকত্তা আসেৰন পচ্চযো ন হোতি. ফলং পন সব্বসো আসেৰন মুত্তং হোতি. তস্মা তদুভযং ইধ পুরিমজৰনসঙ্খ্যং ন গচ্ছতীতি ৰুত্তং ‘‘মগ্গ ফলজৰনৰজ্জানী’’তি. ফলজৰনৰজ্জানং পচ্ছিমানং জৰনানং. ‘‘সব্বাকারপারিপূরং’’তি এত্থ কুসলাদিজাতিপি সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং ‘‘জাতিমত্তেনপী’’তি. অভিন্না এৰ সিযুং. ন পন ভিন্না হোন্তি. কদাচি কেচিভিন্না এৰ হোন্তি. তস্মা ভিন্নজাতিকা ধম্মা. ল. ন সক্কোন্তীতি যোজনা. ‘‘কামাৰচরভাৰতো মহগ্গতানুত্তরভাৰপত্তি নামা’’তি চিত্তসন্তানস্সাতি অধিপ্পাযো. গোত্র ভুচিত্তং কামভূমি. ঝানচিত্তং মহগ্গতভূমি. মগ্গচিত্তং লোকুত্তর ভূমি. কম্মচেতনায নিরুদ্ধাযপি তস্সা পৰত্তাকারো ননিরুজ্ঝতি. চিত্তসন্তানং অনুগচ্ছতি. সো এৰ আযতিং ৰিপাকধম্মরাসি হুত্ৰা পাতুব্ভৰতি. তস্মা সো ৰিপাকস্স বীজসঙ্খ্যং গচ্ছতি. সো চ যাৰ ন ৰিপচ্চতি. তাৰ সংসারপ্পৰত্তিযা সতি, অন্তরা ৰিনট্ঠো নাম ন হোতি. তস্মা কম্মচেতনা উপ্পজ্জমানা চিত্তসন্তানে তস্স বীজস্স নিধানত্থায উপ্পজ্জতি, নিরুজ্ঝমানা চ নিদহিত্ৰা এৰ নিরুজ্ঝতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্তনো পৰত্তাকারসঙ্খাত বীজনিধানঞ্চা’’তি. ‘‘চেতনায হোতী’’তি চেতনায সাধারণং হোতি. পুরেজাতা সালরুক্খপোতকা পচ্চযা হোন্তীতি সম্বন্ধো. পুরিমচিত্তক্খণেসু উপ্পন্না চতুসমুট্ঠানিকরূপধম্মাতি সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘আহারজকাযো’’তি এৰং ৰুত্তাতি পাঠসেসো. ‘‘পচ্ছা জাতেনা’’তি পচ্ছাজাতপচ্চযেন পযোজনং নত্থি. জিণ্ণপতরুক্খস্স উদকাসিঞ্চনং ৰিয হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যদগ্গেনা’’তি যেনকারণ কোট্ঠাসেন. ‘‘ৰত্থু রূপং’’তি নিরোধাসন্নং হদযৰত্থু রূপং. ‘‘এৰমযং পী’’তি এৰং অযং পচ্ছাজাতপচ্চযোপি. ৰিৰিধেন আকারেন ফরণং কালন্তর দেসন্তর গমনং ৰিপ্ফারো. মহন্তো ৰিপ্ফারো যস্সাতি সমাসো. ‘‘ৰত্থুম্হী’’তি হদযৰত্থুম্হি. পঞ্চহি খন্ধেহি ৰোকিণ্ণো সম্মিস্সোতি পঞ্চৰোকারো. কাম রূপভৰো. ৰিনা উপ্পজ্জিতুং ন সক্কোতি. রূপৰিরাগভাৰনাবলেন রূপস্স অৰিক্খম্ভিতত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পুরেজাতং ৰা’’তি একচিত্তক্খণাতীতে পুরেজাতং ৰা. ‘‘ৰড্ঢনপক্খে ঠিতং ৰা’’তি ততো পচ্ছা যাৰ অট্ঠম চিত্তক্খণা ৰড্ঢনপক্খে ঠিতং ৰা. ‘‘উপ্পন্নং ৰত্থূ’’তি উপ্পন্নং ৰত্থুরূপং. ‘‘এত্থা’’তি ইমস্মিং পুরেজাত পচ্চযে. কিঞ্চাপি দিস্সতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্চনীযে’’তি পচ্চনীয ৰারে. ‘‘তং’’তি আরম্মণপুরেজাতং. তস্স আরম্মণস্স অপরিব্যত্তত্তাৰাতি সম্বন্ধো. কারণং ৰদন্তি পট্ঠানটীকাচরিযা. অরূপভৰে মরণাসন্নকালে কস্সচি গতিনিমিত্তু পট্ঠানং অট্ঠকথাসু ৰুত্তমেৰ. এৰঞ্চসতি, তত্থ আরম্মণ পুরেজাতং লদ্ধব্বমেৰ. পট্ঠানেপন তস্মিংভৰে সব্বং পুরেজাতপচ্চযং পটিক্খিপতি. কস্মা ইতি চে, ৰত্থু পুরেজাতপচ্চযস্স তত্থ অলদ্ধব্বত্তাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘আরুপ্পেৰিযা’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ পট্ঠানে অরূপভৰে দ্ৰেপি পুরেজাতপচ্চযা পটিক্খিত্তা, তস্মা সব্বেপি অরূপ পুগ্গলা সব্বংপি রূপধম্মং আরম্মণং ন করোন্তীতিপি ৰদন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা আরম্মণ সঙ্গহদীপনিযং ‘অসঞ্ঞীভৰতো চুতানং ৰিয অরূপভৰতো চুতানংপি গতিনিমিত্তভূতং কামপটিসন্ধিযা আরম্মণং ভৰন্তরে কেনচিদ্ৰারেন অগ্গহিতং, কেৰলং কম্মবলেনেৰ উপট্ঠাপিত’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘গূথকুণপাদীনী’’তি গূথঞ্চ মতপূতিসরীরানি চ. ‘‘এৰং ৰুত্তেহী’’তি পট্ঠানে ৰুত্তেহি. তে পন অকুসলা ধম্মা কথং চতুভূমিক কুসলানং উপনিস্সয পচ্চযা হোন্তীতি আহ ‘‘তত্থ আনন্তরিয ৰজ্জানী’’তিআদিং. তত্থ আনন্তরিয কম্মকতানং কিলেসাৰরণ কম্মাৰরণেহি সমন্নাগতত্তা ঝানমগ্গপ্পটিলাভো নাম নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘আনন্তরিয ৰজ্জানী’’তি. ‘‘তানী’’তি রাগাদীনি অকুসলানি চতুভূমিক কুসলানং উপ্পত্তিযা বলৰনিস্সযা হোন্তীতি যোজনা. ‘‘সমতিক্কমমুখেনা’’তি পট্ঠানে অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স উপনিস্সয পচ্চযেন পচ্চযোতি এতস্স পঞ্হস্স ৰিভঙ্গে পাণং হন্ত্ৰা তস্স পটিঘা তত্থায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, ঝানং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতীতি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘তস্স পটিঘাতত্থাযা’’তি তস্স পাণাতিপাতকম্মস্স পটিহননত্থায পহানত্থায সমতিক্কমনত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি. সো চে পাণাতিপাতী পুগ্গলো পুন সংৰেগং আপজ্জিত্ৰা তস্স কম্মস্স সমতিক্কমনত্থায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথ কম্মং করোতি. তদা তং পাণাতি পাতকম্মং তং পুগ্গলং দানকম্মেনিযোজেতি নাম. তথা সীলকম্মে উপোসথ কম্মেতি. যথাহি রাজা এৰং ৰদেয্য ইমস্মিং দিৰসে যো উপোসথং নুপৰসতি, তং ঘাতেস্সামীতি. তদা সব্বেপি নাগরা উপোসথং উপৰসেয্যুং. এৰমিদং দট্ঠব্বং. রাজাৰিয হি তস্স পাণাতিপাতকম্মং. নাগরা ৰিয সো পাণঘাতকো. উপোসথ কম্ম কুসলানি ৰিয তস্স দানসীল উপোসথ কম্ম কুসলানীতি. ‘‘ঝানং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতী’’তি পদেসুপি এসেৰনযো. এৰং সমতিক্কমমুখেন একংপি অকুসলং সব্বানি চতুভূমিক কুসলানি উপনিস্সয সত্তিযা জনেতি পৰত্তেতীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘তানিযেৰ সব্বানী’’তি আনন্তরিয কম্মসহিতানিসব্বানি অকুসলানিযেৰ সব্বেসং অকুসলানং অব্যাকত ধম্মানং উপ্পত্তিযা বলৰনিস্সযা হোন্তীতি যোজনা. দানসীলাদযো কুসলা ধম্মা. সুট্ঠু বলৰং কম্মং অধিপ্পেতং, ন দুব্বলং. উপনিস্সযট্ঠানত্তা. তেসংপি রূপধম্মানং বলৰনিস্সযা ননুহোন্তীতি সম্বন্ধো. কথং হোন্তীতি আহ ‘‘বহিদ্ধারুক্খতিণাদীনং’’তিআদিং. তত্থ পথৰীরস আপোরসৰস্সোদক বীজানি রুক্খতিণাদীনং বলৰনিস্সযা হোন্তি. মূলভেসজ্জাদীনি অজ্ঝত্তং সন্তানং বলৰনিস্সযা হোন্তীতি যোজনা. ‘‘পকতস্সেৰা’’তি পথমতরং কতস্স উপ্পাদনাদিকম্মস্সেৰ. ‘‘ন এৰং রূপসন্তানেনা’’তি এৰং রূপসন্তানেন উপ্পাদিতা উপসেৰিতা ধম্মা নত্থি. ‘‘তং’’তি উতুবীজাদিকং. কম্মাদিকঞ্চ. ‘‘পকতং’’তি পুরেতরং উপ্পাদিতঞ্চ উপসেৰিতঞ্চ. সচেতনস্সেৰ চেতনং পকপ্পনং পকরণন্তি সম্বন্ধো. চেতনং পকপ্পনং পকরণং নামাতি অত্থো. ‘‘পকপ্পনং’’তি চ সংৰিধানং. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিকম্মাদিকং উতুভোজনাদিকঞ্চ. অত্তনো চ উপ্পন্না রাগাদযো পরস্স চ সন্তানে পরস্স চ উপ্পন্না রাগাদযো অত্তনো চ সন্তানেতি যোজনা. ‘‘নিদস্সনং’’তি উদাহরণং হোতি. মনোপদোসিকদেৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং দিস্ৰা অত্তনো মনং পদূসেন্তি. বাল়্হং ইস্সাধম্মং উপ্পাদেন্তি. তস্মিংযেৰ খণে চৰন্তি. তেসং দ্ৰে ইস্সাধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স বলৰনিস্সযা হোন্তীতি. কামাৰচর কুসলস্স বলৰনিস্সযা হোন্তীতিআদিনা যোজেতব্বং. ৰিভাৰনিপাঠে. ঝান মগ্গ ফল ৰিপস্সনাদিভেদং আলম্বণং পচ্চৰেক্খন অস্সাদনাদি ধম্মে অত্তাধীনে করোতীতি যোজনা. ‘‘অত্তাধীনে’’তি অত্তাযত্তে অত্তাবদ্ধে. পট্ঠানে পঞ্হৰারে দানং দত্ৰা সীলংসমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতি. পুব্বে সুচিণ্ণানি গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তীতিআদিনা আগতত্তাদান সীল. ল. নিব্বানানি চেৰাতি ৰুত্তং. রাগং গরুংকত্ৰা অস্সাদেন্তি, অভিনন্দতীতিআদিনা, চক্খুং গরুং কত্ৰা অস্সাদেন্তীতিআদিনা চ আগতত্তা ‘‘রাগ দিট্ঠি চক্খু সোতাদীনিচা’’তি ৰুত্তং. ‘‘পরত্থ পী’’তি পরতো নিস্সয পচ্চযাদীসুপি. ‘‘সো এৰা’’তি পচ্চুপত্থম্ভকো এৰ. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিমত্তংপি. মহাভূতে কিঞ্চি উপত্থম্ভেতুং ন সক্কোন্তীতি যোজনা. ননু আহার রূপং মহাভূতে উপত্থম্ভেতুং সক্কোতি. জীৰিতরূপঞ্চ কম্মজমহাভূতে অনুপালেতুন্তি. সচ্চং. ইধ পন সহজাতপচ্চয কিচ্চং অধিপ্পেতং. তেসঞ্চ দ্ৰিন্নং সহজাতপচ্চয কিচ্চং নত্থি. তং পরতো আৰী ভৰিস্সতীতি. ‘‘ৰত্থু ৰিপাকানং’’তি ৰত্থুরূপং ৰিপাকানং. পট্ঠানপাঠে. আরম্মণঞ্চ, নিস্সযো চ, পুরেজাতঞ্চ, ৰিপ্পযুত্তো চ, অত্থি চ, অৰিগতো চা,তি ছসুপচ্চযেসু ঘটিতেসু তীণি ৰিসজ্জনানি লব্ভন্তীতি যোজনা. তীণি ৰিসজ্জনানি নাম ৰত্থু কুসলানং খন্ধানং ছ হি পচ্চযেহি পচ্চযো. ৰত্থু অকুসলানং, ৰত্থু অব্যাকতানন্তি. এত্থ চ অত্তনো অজ্ঝত্তং ৰত্থুং আরব্ভ ৰত্থু মে অনিচ্চন্তিআদিনা সম্মসন্তস্স ৰত্থুরূপং কুসলানং খন্ধানং ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো. এতং মম, এসো হমস্মি, এসো মে অত্তা,তি উপাদিযন্তস্স ৰত্থু রূপং অকুসলানং. উভযত্থপি আৰজ্জনক্খণে অব্যাকতানং. অরহতো পন তং অনিচ্চন্তিআদিনা সম্মসন্তস্স ক্রিযাব্যাকতানং খন্ধানন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৰত্থুং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৰত্থুং’’তি অত্তনো পচ্চুপ্পন্নং ৰত্থুং. অধিট্ঠানৰিধানে পন আকাস গমনে রূপকাযং আরব্ভচিত্তং ৰিয কাযং লহুকং অধিট্ঠহন্তস্স তপ্পরিযাপন্নং ৰত্থু অভিঞ্ঞাচিত্ত দ্ৰযস্সাতি যোজেতব্বং. ‘‘অনিট্ঠেঠানে’’তি জৰনচিত্তস্স আৰজ্জনেন ৰিনা উপ্পজ্জনং নাম কত্থচি ইচ্ছিতব্বং হোতি. কত্থচি অনিচ্ছিতব্বং. তত্থ নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানে, মগ্গৰীথীসু গোত্রভুৰোদানট্ঠানে, আগন্তুক ভৰঙ্গট্ঠানেতি ইদং ইচ্ছিতব্বট্ঠানং নাম. ইতো অঞ্ঞং অনিচ্ছিতট্ঠানং নাম. এৰং অনিচ্ছিতব্বে ঠানেতি অত্থো. ‘‘পকতিকালে’’তি মরণাসন্নকালতো অঞ্ঞস্মিংকালে. ‘‘তানিৰা’’তি অত্তনো অত্তনো নিস্সযৰত্থূনিৰা. ‘‘অঞ্ঞং ৰা’’তি ৰত্থুতো অঞ্ঞং রূপাদিকং ৰা. ‘‘ভিন্নারম্মণানি নামা’’তি অঞ্ঞং আৰজ্জনস্স আরম্মণং, অঞ্ঞং জৰনানন্তি এৰং জৰনানি আৰজ্জনেন ভিন্নারম্মণানি ৰা. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্ছাউপ্পন্নানী’’তিআদি. ‘‘তেসং’’তি ৰীথিচিত্তানং. ‘‘তদেৰা’’তি তং এৰৰত্থু রূপং. ‘‘ৰত্থু চা’’তি নিস্সযো চ. ‘‘তেসং’’তি অট্ঠকথাচরিযানং. ন হি গহেতুং সক্কোন্তীতি সম্বন্ধো. সেসমেত্থ সুবোধং. ‘‘কস্মা ৰুত্তং’’তিআদীসু. ‘‘তস্স যক্খস্সা’’তি ইন্দকনামস্স তস্সযক্খস্স. ‘‘ইতরেসংপী’’তি সংসেদজোপপাতিকানংপি. ‘‘দুৰিধেনা’’তি রূপজনন কিচ্চং রূপূপত্থম্ভন কিচ্চন্তি এৰং দুৰিধেন. অথৰা ‘‘দুৰিধেনা’’তি অজ্ঝত্তাহারস্স উপত্থম্ভনং বহিদ্ধাহারস্স উপত্থম্ভনন্তি এৰং দুৰিধেন. ‘‘তথারূপানঞ্চা’’তি অপ্পনাপত্তকম্মৰিসেসেন সিদ্ধানঞ্চ. ‘‘অজ্ঝত্তাহারোপী’’তি পিসদ্দেন যথাৰুত্তজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ অরূপাহারে চ সম্পিণ্ডেতি. ‘‘ৰত্থুৰিপাকানং’’তি ৰত্থুরূপং ৰিপাকানং. ‘‘সব্বথা’’তি অব্যাযপদং. তঞ্চ সব্বৰিভত্তিযুত্তং. ইধ পন পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘সব্বথা’’তি সব্বপ্পকারন্তি. পকারো চ ৰেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. কথং ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘তিৰিধো’’তিআদিং. ‘‘সহজাতে সঙ্গহেতব্বং’’তি পচ্চযভাৰেন সঙ্গহেতব্বং. সহজননং নাম অত্তনা সহ জনেন্তস্স সহজননং. তঞ্চ কম্মচিত্তাদীনং ৰিয ৰিসুং জননকিচ্চং ন হোতি. অত্তনি উপ্পজ্জন্তে এৰ ইতরানি রূপানি উপ্পজ্জন্তি. অনুপ্পজ্জন্তে ন উপ্পজ্জন্তীতি এৰরূপং জননকিচ্চং ৰেদিতব্বং.‘‘ৰিনাৰ সহুপ্পাদনকিচ্চেনা’’তি অত্তনা সহুপ্পাদনকিচ্চে আহারস্স ব্যাপারো নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেনেৰ সহজাতানি উপত্থম্ভন্তোপি সহজাতপচ্চযত্তং ন গচ্ছতীতি. এসনযো রূপজীৰিতিন্দ্রিযেপি. তেন ৰুত্তং ‘‘জীৰিতংপী’’তিআদি. ‘‘তীসূ’’তি আরম্মণঞ্চ উপনিস্সযো চ অত্থিচাতি ইমেসু তীসু. আরম্মণাধিপতিম্হি পুরেজাতা রম্মণাধিপতিপি অত্থি. সো পুরেজাতত্থি পচ্চযো এৰাতি অত্থিপচ্চযে সঙ্গহিতো. ‘‘তস্মিং কতে পৰত্তমানানং’’তি তস্মিং কম্মে কতে তস্স কতত্তা এৰ পৰত্তমানানং. আরম্মণাকারো গোচরৰিসযাকারো. ‘‘সন্তানৰিসেসং কত্ৰা’’তি বীজনিধানং কত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তে’’তি আরম্মণপচ্চয কম্ম পচ্চযা. ‘‘অকালিকো’’তি মগ্গচেতনাৰসেন অকালিকো. সোহি অত্তনো অনন্তরেফলং জনেতি. তস্মা আগমেতব্বস্স আযতিকালস্স অভাৰা অকালিকোতি ৰুচ্চতি. অৰসেসো নানক্খণিকপচ্চযো কালিকো. ‘‘পচ্চযট্ঠেনা’’তি পচ্চযকিচ্চেন. লোকপ্পৰত্তিযা কম্মহেতুকত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘ফলহেতূ পচারেনা’’তি ফলভূতায সব্বলোকপ্পৰত্তিযা হেতুভূতস্স কম্মস্স নামং ফলম্হি আরোপেত্ৰা ৰোহারেন সব্বেপি তেৰীসতিপচ্চযা কম্মসভাৰং নাতিৰত্তন্তীতি যোজনা. কম্মপচ্চয সঙ্খ্যং গচ্ছন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰিজ্জমানা যেৰা’’তি অত্থিপচ্চযা এৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সাসনযুত্তিযা ৰিরুদ্ধমেৰা’’তি এত্থ সাসনযুত্তি নাম তীণিপিটকানি. ‘‘ৰিরুদ্ধমেৰা’’তি আরম্মণ পচ্চযভূতা সব্বে পথৰী পব্বত নদীসমুদ্দ অজটাকাসাদযো চ সব্বাপঞ্ঞত্তিযো চ নিব্বানঞ্চ কম্মসঙ্খ্যং গচ্ছন্তীতি ৰদন্তো চ, সব্বে অতীতানাগত ধম্মা অত্থিপচ্চযা এৰাতি ৰদন্তো চ, তীহি পিটকেহিপি ৰিরুজ্ঝতিযেৰ. পট্ঠানপাল়িযা পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অত্থি সদ্দোহি পট্ঠানে পচ্চুপ্পন্নভাৰেন ৰিজ্জমানত্থো. ন পরমত্থ ধম্ম ভাৰেন. নাপিলোক সম্মুতিৰসেন. ন হি পরমত্থ ধম্ম ভূতাপি অতীতানাগতধম্মা ইধ অত্থি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. নাপিপঞ্ঞত্তি হোতি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপ্পটিবদ্ধওকাসে’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযনিস্সিতভাৰে ন পটিবদ্ধে কামরূপভৰোকাসে. ‘‘যতো’’তি যম্হাপটিসন্ধি ৰিঞ্ঞাণতো. ‘‘যতো’’তি ৰা যম্হাসীসতো, যম্হাবীজতো নিব্বত্তীতি যোজনা. ‘‘বীজতো ৰিয মহারুক্খস্সা’’তি বীজপচ্চযা কল়ীরঙ্কুরাদিকস্স মহারুক্খসন্তানস্স নিব্বত্তিৰিয. পাল়িপাঠে. ‘‘ন ওক্কমিস্সথা’’তি সচে ন ওক্কমেয্য. ‘‘সমুচ্চিস্সথা’’তি অপিনুখো সমুচ্চেয্য, ৰড্ঢেয্য. ‘‘ৰোক্কমিস্সথা’’তি সচে ৰিগমেয্য, ৰিনাসেয্য. ‘‘অভিনিব্বত্তিস্সথা’’তি অপিনুখো অভিনিব্বত্তেয্য, পাতুভৰেয্য. ‘‘ৰোচ্ছিজ্জিস্সথা’’তি সচেউচ্ছিজ্জেয্য. ‘‘আপজ্জিস্সথা’’তি অপিনুখো আপজ্জেয্য. ‘‘যদিদং’’তি যং ইদং. ‘‘ইদং’’তি নিপাতমত্তং. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং’’তি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. যং ৰিঞ্ঞাণং অত্থি. এসেৰ ৰিঞ্ঞাণ ধম্মোতি যোজনা. ‘‘রূপুপ্পত্তিযা’’তি রূপুপ্পাদস্স. ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো এতস্সাতি ৰিঞ্ঞাণ পচ্চযা. রূপুপ্পত্তি. ‘‘রূপপ্পৰেণিযা’’তি কম্মজরূপসন্ততিযা. ‘‘উতুআহারাপী’’তি অজ্ঝত্ত উতুঅজ্ঝত্ত আহারাপি. ইদঞ্চ সম্ভৰযুত্তি ৰসেন ৰুত্তং. অত্থতো পন পুরিমুপ্পন্নায রূপপ্পৰেণিযা অসতি, অজ্ঝত্তং তে উতুআহারাপি নত্থিযেৰ. বহিদ্ধা উতুপন অসতিপি পুরিমুপ্পন্নায রূপপ্পৰেণিযা রূপং ন জনেতীতি ন ৰত্তব্বং. টীকাপাঠে. ‘‘অরূপং পনা’’তি অরূপভূমিপন. ‘‘যস্মিংরূপে’’তি কম্মজরূপে. ‘‘পচ্চযভাৰো অত্থী’’তি পচ্ছিমরূপুপ্পত্তিযা পচ্চযসত্তি অত্থি. কস্মা ৰিঞ্ঞাযতীতি চে. ‘‘পুত্তস্সা’’তিআদিমাহ. ‘‘বীজভাৰসঙ্খাতং’’তি অম্ববীজাদীনং বীজভাৰসঙ্খাতং. ‘‘নিযামরূপং নামা’’তি উতুৰিসেসমাহ. ‘‘যথা ৰা তথা ৰা’’তি অনিযমতোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘যোনিভাৰসঙ্খাতং’’তি তং তং গোত্তকুলজাতীনং জাতিভাৰসঙ্খাতং. ‘‘নিযামরূপং’’তি উতুৰিসেস সঙ্খাতং নিযামরূপং. সদিসানি রূপসণ্ঠানানি যেসন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘পটিসন্ধিরূপস্সেৰ আনুভাৰো’’তি কললকালাদীসু উপ্পন্নস্স পটিসন্ধিরূপস্সেৰ আনুভাৰো. পুন তমেৰত্থং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ‘‘সমুদাগতং’’তি সুট্ঠু উপরূপরিআগতং. ইত্থিভাৰাদিরূপং বীজরূপঞ্চ নিযামেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘নিযামকং’’তি নানাৰণ্ণসণ্ঠানাদীনং নিযামকং. ‘‘তত্থ ইমস্মিং ভৰে’’তিআদীসু. ধনঞ্চ ধঞ্ঞঞ্চ ততো অৰসেসা সব্বেউপভোগপরিভোগাচাতি ৰিগ্গহো. ৰিজ্জা চ সিপ্পঞ্চ নানাবহুস্সুতঞ্চ পরিযত্তি চাতি দ্ৰন্দো. ‘‘অনাগতানং তাসং’’তি তাসং অভিনৰধনধঞ্ঞাদিসম্পত্তীনং. ‘‘উপনিস্সয পচ্চযতা’’তি পুব্বযোগকম্মস্স উপনিস্সয পচ্চযতা. তত্থ ধনধঞ্ঞভোগানং পটিলাভত্থায পুব্বযোগকরণং নাম কসিকম্ম ৰাণিজ্জকম্মাদীনং করণং. তত্থ কসিকম্মে তাৰ ধনধঞ্ঞভোগানং পটিলাভত্থায কসিকম্মকরণে ধনধঞ্ঞভোগা অনাগতূপনিস্সয পচ্চযো. ইদানি কসিকম্মকরণং তস্স পচ্চযুপ্পন্নং. ধনধঞ্ঞ ভোগানং পটিলাভপরিভোগকালেসু কসিকম্মকরণং অতীতূপনিস্সয পচ্চযো. তেসং পটিলাভো চ পরিভোগো চ তস্স পচ্চযুপ্পন্নো. কসিকম্মকরণক্খণে পন খেত্ত, ৰত্থু, বীজ, মেঘৰুট্ঠিযো চ নঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি চ গোমহিংসা চ কম্মকারক পুরিসা চ পচ্চুপ্পন্নূপনিস্সযো. কসিকম্মকরণং তস্স পচ্চযুপ্পন্নং. কম্মসাধিকস্স মাতাপিতাদযো পুব্বপুরিসা তস্স কম্মস্স অতীতূপনিস্সয পচ্চযো. তং কম্মং তস্স পচ্চযুপ্পন্নন্তি. এৰং সেসেসুপি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যং.
‘‘পঞ্চৰিধ’’ন্তিআদীসু. ‘‘সণ্ঠানত্তং’’তি অণু, তজ্জারী, রথরেণু, লিক্খাদীনি উপাদায সব্বেসং রূপসণ্ঠানানং ভাৰো সণ্ঠানত্তং. ‘‘ভাৰো’’তি চ তেসং পৰত্তি ৰুচ্চতি. ‘‘পৰত্তি হেতূ’’তি চ পরমত্থ রূপ ধম্মা এৰ. ‘‘অনুপগমনতো’’তি এত্থ সভাৰতো অতিসুখুমত্তা অনুপগমনং ৰেদিতব্বং. অধিৰচনসঙ্খাতং নামাভিধানন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘অধিৰচনং’’তি চ অত্থপ্পকাসকত্তা অধিকং ৰচনং অধিৰচনং. ‘‘নামাভিধান’’ন্তি চ নামপঞ্ঞত্তি ৰুচ্চতি. ‘‘গহেতব্ব ভাৰো’’তি ইদং চিত্তং নাম, অযং ফস্সোনামাতিআদিনা কথেন্তানং সন্তিকা নামাভিধানং সুত্ৰা তদনুরূপস্স সভাৰত্থস্স জাননৰসেন ঞাণেন গহেতব্বভাৰো. নাম পঞ্ঞত্তানুসারেন জানিতব্বত্তা নামন্তি ৰুচ্চতীতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণে নমতীতি নামং. আরম্মণিক ধম্মা ৰা এত্থ নমন্তীতি নামন্তিপি যুজ্জতি.
ইমস্মিং পচ্চযসঙ্গহে পচ্চযধম্মেসু পঞ্ঞত্তীনংপি সঙ্গহিতত্তা পঞ্ঞত্তি সঙ্গহোপি থেরেন ইধ নিক্খিত্তো. তত্থ ‘‘পঞ্ঞাৰীযতী’’তি এত্থ পঞ্ঞাপনং নাম ৰোহারট্ঠপনং. তঞ্চঠপনং দ্ৰীহিকারণেহি সিজ্ঝতি ৰদন্তানং ৰোহারেন চ, সুণন্তানং সম্পটিচ্ছনেন চাতি দস্সেতুং ‘‘অযং পী’’তিআদিমাহ. ‘‘সম্পটিচ্ছীযতী’’তি যথা পুব্বপুরিসেহি ৰোহরীযতি, তথা পচ্ছিম জনপরম্পরাহি ৰোহরীযতীতি ৰুত্তং হোতি. পকারেন ঞাপীযতীতি পঞ্ঞত্তীতিপি যুজ্জতি. ‘‘ব্যঞ্জনত্থো’’তি মনুস্স, দেৰ, পথৰী, পব্বতাদিকো সদ্দত্থো. ‘‘পঞ্ঞা পীযন্তী’’তি পকারেন ঠপীযন্তি. সদ্দপঞ্ঞত্তিং আহাতি অধিকারো. অধিমত্তভাৰপ্পকারো নাম পথৰীপব্বতাদীসু পথৰীধাতুযা অধিমত্ত ভাৰৰিসেসো. নদী সমুদ্দোদকাদীসু আপোধাতুযা. অগ্গিক্খন্ধেসু তেজোধাতুযা. ৰাতক্খন্ধেসু ৰাযোধাতুযাতি এৰং অধিমত্ত ভাৰৰিসেসো. ৰিৰিধেন পকারেন পরিণমনং ৰিপরিণামোতি আহ তথা তথা ৰিপরিণামাকারন্তি. পথৰীপব্বতাদিৰোহারো সণ্ঠিতাকারং নিস্সায পৰত্তো ন হোতি. পথৰী নাম এৰং সণ্ঠানা, পব্বতো নাম এৰং সণ্ঠানোতি সণ্ঠাননিযমো নত্থি. পংসুসিলানং রাসিপুঞ্জপ্পৰত্তিমত্তেন ৰোহারো সিদ্ধোতি ৰুত্তং ‘‘ন হি ইধ সণ্ঠানং পধানং’’তি. ‘‘কট্ঠাদযো এৰ ৰুচ্চন্তী’’তি তে এৰসণ্ঠাননানত্তং পটিচ্চ নানাৰোহারেন ৰুচ্চন্তি. পথৰী পব্বত নদী সমুদ্দাদীসু ৰিয ভূতানং পৰত্তিৰিসেসাকারেনাতি ৰুত্তং ‘‘ন হি ইধ সমূহো পধানং’’তি. ‘‘উপাদাপঞ্ঞত্তী’’তি পঞ্চক্খন্ধ ধম্মে উপাদায তেহি অনঞ্ঞং একীভূতং কত্ৰা পঞ্ঞত্তি. ন আকাস পঞ্ঞত্তি দিসাদেসপঞ্ঞত্তিযো ৰিয তেহি খন্ধেহি মুঞ্চিত্ৰা পঞ্ঞত্তি. ‘‘যতো’’তি যম্হাদিসতো. ‘‘লদ্ধপ্পকাসত্তা’’তি লদ্ধপ্পভাসত্তা. ‘‘অহস্সা’’তি দিৰসস্স. উদ্ধুমাতকাদীনি ‘উদ্ধুমাতকং পটিকূলং’তিআদিনা পটিকূলৰসেন মনসিকরোন্তস্সপি নিমিত্তং উপট্ঠহন্তং ভূতৰিকারপ্পকারেন উপট্ঠহতীতি কত্ৰা ভূতনিমিত্তে সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তি অট্ঠকথাযং. ‘‘তাসং’’তি ভূমিপব্বতাদিকানং অত্থ পঞ্ঞত্তীনং. ‘‘তথা তথা’’তি অযং ভূমি, অযং পব্বতো, তিআদিনা তেন তেন ৰোহারেন. অত্থানং পরমত্থানং ছাযাতি অত্থচ্ছাযা. ‘‘ছাযা’’তি চ নিমিত্তচ্ছাযাযো ৰুচ্চন্তি. অত্থচ্ছাযানং আকারো অত্থচ্ছাযাকারো. ‘‘আকারো’’তি চ নানাসমূহ নানাসণ্ঠানাদিকো আকারো. অত্থোতি ৰা সদ্দাভিধেয্যো ৰচনত্থো. সোযেৰ সমূহাকারাদি নিমিত্ত মত্তত্তা অত্থচ্ছাযাকারোতি ৰুচ্চতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সদ্দাভিধেয্য সঙ্খাতেনা’’তিআদিনা. ‘‘দব্বপ্পটিবিম্বাকারেনা’’তি দব্বসঙ্খাতেন পটিবিম্বাকারেন. ‘‘ওলম্বিযা’’তি অৰলম্বিত্ৰা. ‘‘গণনূপগং কত্ৰা’’তি অয মেকো অত্থো, ইদমেকং ৰত্থূতি এৰং গণনূপগং কত্ৰা. ‘‘ইমেছা’’তি ইমে ছসদ্দপঞ্ঞত্তি ৰোহারা নাম নামকম্মাদি নাম. ‘‘অত্তনী’’তি নামপদ সঙ্খাতে অত্তনি. অত্থ ৰিসযং এৰ হুত্ৰা পৰত্ততি ভাসঞ্ঞূনন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘নামে সতী’’তি অক্খরসমূহো পদং, পদসমূহো ৰাক্যন্তি এৰং ৰুত্তে নামপদে ৰিজ্জমানে সতি. ‘‘তদুগ্গণ্হন্তানং’’তি তং তং নামপদং ৰাচুগ্গতকরণ ৰসেন উগ্গণ্হন্তানং জনানং. ‘‘তদত্থা’’তি তস্স তস্স নাম পদস্স অত্থা. ‘‘আগচ্ছন্তি যেৰা’’তি ভাসঞ্ঞূনং ঞাণাভিমুখং আগচ্ছন্তিযেৰ. এতেন অত্তনি অত্থস্স নামনং নাম অত্থজোতন কিচ্চমেৰাতি দীপেতি. ‘‘সুণন্তানং ঞাণং’’তি এত্থ ‘‘ঞাণং’’তি উপলক্খণ ৰচনং, অকুসল ৰিঞ্ঞাণস্সপি অধিপ্পেতত্তা. ‘‘তং তং অত্থাভিমুখং নামেতী’’তি আরম্মণ করণৰসেন নামেতি. ‘‘নামগ্গহণ ৰসেনা’’তি অযং অসুকোনাম হোতূতি এৰং নামগ্গহণৰসেন. ‘‘ধারীযতী’’তি যাৰজীৰংপি অপ্পমুস্সমানং কত্ৰা ধারীযতি. নীহরিত্ৰা ৰুচ্চতি অত্থো এতাযাতি নিরুত্তি. ‘‘এতাযা’’তি করণভূতায এতাযনামজাতিযা. ‘‘অৰিদিতপক্খে’’তি নামপদং অস্সুতকালে অৰিঞ্ঞাতপক্খে. ‘‘ততো নীহরিত্ৰা’’তি অৰিদিতপক্খতো ঞাণেন নীহরিত্ৰা. ‘‘কথীযতী’’তি তং সুতকালে ৰদন্তেন সুণন্তস্স আচিক্খীযতি জানাপীযতি. ‘‘অত্থস্সা’’তি অৰিদিতপক্খে ঠিতস্স অত্থস্স. ‘‘এতস্সে ৰা’’তি নামপদস্সেৰ. নামপদন্তি চ ক্রিয পদংপি, উপসগ্গপদম্পি, নিপাতপদম্পি, পাটিপদিকপদংপি, ইধ নামপদন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. ‘‘ৰিসেসনভূতানং’’তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে সমাসপদানং অত্থা ৰিসেসনা নাম. এৰং ৰিসেসনভূতানং. ‘‘পুগ্গলস্সা’’তি অঞ্ঞপদত্থভূতস্স অভিঞ্ঞালাভী পুগ্গলস্স. ‘‘ৰদন্তী’’তি আনন্দাচরিযং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি ধম্মসঙ্গণিযং পঞ্ঞত্তিদুকনিদ্দেসে মূলটীকাযং তথা ৰদতি. ‘‘তব্ভাৰং’’তি অক্খর পদব্যঞ্জনভাৰং. ‘‘অস্সা’’তি নামপঞ্ঞত্তিযা. অক্খরপদব্যঞ্জনং গোচরো আরম্মণং অস্সাতি ৰিগ্গহো. ‘‘অনুসারেনা’’তি অনুগমনেন. ‘‘লোকসঙ্কেত নিম্মিতা’’তি লোকসঙ্কেতঞ্ঞাণেন পৰত্তিতা. ‘‘লোকসঙ্কেতঞ্ঞাণং’’তি চ ইদং নামং ইমস্সত্থস্স নামং, অযমত্থো ইমস্স নামস্স অত্থোতি এৰং পুরেতরং লোকসঞ্ঞাণ জাননকঞ্ঞাণং. ‘‘অতীত সদ্দমত্তারম্মণা’’তি সোতৰিঞ্ঞাণ ৰীথিযা আরম্মণং হুত্ৰা নিরুদ্ধং অতীত সদ্দমত্তং কুরুমানা. ‘‘তেন ৰুত্তৰচনে’’তি তেন সিক্খং পচ্চক্খন্তেন ভিক্খুনা সিক্খং পচ্চক্খামীতি ৰুত্তৰচনে. পচ্চুপ্পন্নং সদ্দং সোতৰিঞ্ঞাণ ৰীথিযা, অতীতঞ্চ সদ্দং মনোৰিঞ্ঞাণ ৰীথিযাতি যোজনা. ‘‘তানি অক্খরানী’’তি সিক্খং পচ্চক্খামীতি ৰাক্যে অৰযৰক্খরানি. ‘‘অযং অক্খর সমূহো’’তি ইদং নামপদন্তি ৰুত্তং হোতি. এতস্স অত্থস্স. ‘‘ৰিনিচ্ছযৰীথিং’’তি অক্খর পদসল্লক্খণৰীথিঞ্চ. ‘‘একক্খরে সদ্দে’’তি ‘গো’ ইচ্চাদিকে একক্খরে পঞ্ঞত্তি সদ্দে. ‘‘যা’’তি নাম পঞ্ঞত্তি. ‘‘ৰদন্তস্স মনসা’’তি সম্বন্ধো. ‘‘পুব্বভাগে’’তি যং কিঞ্চি অত্থং পরেসং ৰত্তুকামো ৰদন্তো তস্স তস্স অত্থস্স নামং পথমং মনোদ্ৰারৰীথিযা নিযমেত্ৰা এৰ ৰদতি, তং নামং পুব্বভাগে ৰদন্তেন মনসা ৰৰত্থাপিতা নামপঞ্ঞত্তীতি ৰুচ্চতি. পটিপাটিকথনং পৰত্তিক্কমকথনং. ‘‘ৰুত্তং’’তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. তথা অদ্ধমত্তিকন্তি চ ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ৰুত্তং’’তি চ সদ্দসত্থেসু ৰুত্তং.
গাথাযং. ‘‘মত্তা’’তি একৰিজ্জুপ্পাদক্খণং ৰুচ্চতি. একা মত্তাযস্সাতি একমত্তো. ‘‘দীঘমুচ্চতে’’তি দীঘো নাম ৰুচ্চতে. ‘‘প্লুতো’’তি নানপ্পকারেন রুতো গাযিতোতি পরুতো. সো এৰ রকারস্স লকারং কত্ৰা পকারে চ সরলোপং কত্ৰা প্লুতোতি ৰুচ্চতি. গীতন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পরমত্থ সদ্দসঙ্ঘাটানং’’তি পরম্পরা পৰত্তানং পরমত্থ সদ্দরাসীনং. ‘‘অনেককোটিসতসহস্সানি চিত্তানী’’তি জৰনৰীথীনং অন্তরন্তরা ভৰঙ্গচিত্তেহি সদ্ধিং অনেককোটিসতসহস্সানি চিত্তানি.
পট্ঠাননযানুদীপনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.