৯. কম্মট্ঠানসঙ্গহঅনুদীপনা

১৭০. কম্মট্ঠানসঙ্গহে. ৰিদিতো ৰিঞ্ঞাতো নামরূপ ৰিভাগো যেনাতি ৰিগ্গহো. যোগী পুগ্গলো. ‘‘কিলেসে সমেতী’’তি কামচ্ছন্দাদিকে নীৰরণকিলেসে উপসমেতি. ‘‘তথা পৰত্তো’’তি ভাৰনাৰসেন পৰত্তো. ৰূপসমনৰসেন ৰা পৰত্তো. ‘‘তাযা’’তি তাযভাৰনা পঞ্ঞায, পস্সন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘পস্সিতং’’তি সমনুপস্সিতং. কথং কসিণভাৰনাদিকং যোগকম্মং অত্তাৰ অত্তনো ঠানং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘আদিমজ্ঝপরিযোসানানংহী’’তিআদি. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘পদট্ঠানতাযা’’তি এতেন তিট্ঠতি অনিৰত্তমানং পৰত্ততি এতেনাতি ঠানন্তি অত্থেন পদট্ঠানমেৰ ঠানন্তি ৰুচ্চতীতি দীপেতি. ‘‘সুখৰিসেসানং’’তি ঝানসুখ মগ্গসুখ ফলসুখানং. ‘‘দসকসিণানী’’তিআদীসু মুখ্যতো ৰা উপচারতো ৰা দ্ৰিধাপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘দসকসিণানী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সেসানিপী’’তি অপ্পমঞ্ঞাদীনি সেসকম্মট্ঠানানিপি. যং যং অনুরূপং যথানুরূপং. ‘‘সমুদাচরণং’’তি পুনপ্পুনং ভুসং পৰত্তনং. ‘‘সংসগ্গ ভেদো’’তি একমেকস্স পুগ্গলস্স কস্সচি দ্ৰেচরিযা, কস্সচি তিস্সোতিআদিনা সম্মিস্স ৰিভাগো. অট্ঠকথাযং’’তি ৰিসুদ্ধিমগ্গ অট্ঠকথাযং. ‘‘সব্বাযপি অপ্পনাযা’’তি ঝানপ্পনায চ মগ্গপ্পনায চ ফলপ্পনায চ. ‘‘যা আসন্নে পৰত্তা দূরে পৰত্তাতি অধিকারো. ‘‘ইতরা পনা’’তি দূরে পৰত্তাপন. ‘‘তাসং পনা’’তি তিস্সন্নং ভাৰনানং পন. ‘‘তেসং পী’’তি দ্ৰিন্নং নিমিত্তানংপি. ‘‘ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলং’’ নাম ৰিত্থারতো চতুরঙ্গুলাধিকং ৰিদত্থিপ্পমাণং. ৰিদত্থিপ্পমাণং ৰা চতুরঙ্গুলপ্পমাণং ৰাতিপি যুজ্জতি. তথাহি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰাযোকসিণ ৰিধানে চতুরঙ্গুলপ্পমাণং সীসং ৰাতেন পহরিযমানং দিস্ৰাতি ৰুত্তং. খলমণ্ডলং নাম কস্সকানং কস্সমদ্দনভূমিভাগমণ্ডলং. ‘‘কতং ৰা’’তি নীলাদিৰণ্ণৰিসেসরহিতং অরুণৰণ্ণং মত্তিকক্খণ্ডং উদকেন মদ্দিত্ৰা চক্কমণ্ডলং ৰিয পরিমণ্ডলং সুমট্ঠতলং পথৰিমণ্ডলং করোন্তি. এৰং কতং ৰা. ‘‘অকতং ৰা’’তি কত্থচি ভূমিভাগে কেনচি অকতং সযং জাতং ৰা. ‘‘কসিণেন জম্বুদীপস্সা’’তি এত্থ.

বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;

ৰরমেৰ হি সাপীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্সাতি.

গাথাসেসো. তত্থ জম্বুদীপস্স কসিণতো সাপীতিৰরা এৰাতি যোজনা. ‘‘কসিণতো’’তি চ সকলমণ্ডলতো. সকলস্স জম্বুদীপমণ্ডলস্স ইস্সরিযাধিপতিতো পীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সন্নিৰিট্ঠা’’তি সমং সণ্ঠিতা. ‘‘সণ্ঠান পঞ্ঞত্তী’’তি মণ্ডলসণ্ঠানেন উপট্ঠিতা নিমিত্তপঞ্ঞত্তি এৰ ৰুচ্চতি. ‘‘ফুট্ঠট্ঠানে’’তি কাযেৰা রুক্খগ্গাদীসুৰা ৰাতেন পহতট্ঠানে. ‘‘ৰাযু ৰট্টী’’তি ৰাতপরিমণ্ডলং. চন্দসূরিযানং অগ্গিস্স চ ওভাসেন ৰিসিট্ঠাতি সমাসো. ‘‘ৰিসিট্ঠা’’তি ৰিসেসিতা.

‘‘ধূমাতং’’তি ধূমাযিতং. ধূমপূরিতপটং ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সূনভাৰং গতং’’তি. অন্তে ককারো নিন্দত্থজোতকোতি ৰুত্তং ‘‘কুচ্ছিতত্তা’’তি. জেগুচ্ছি তব্বত্তাতি অত্থো. ‘‘ছৰসরীরস্সা’’তি লামকসরীরস্স. ‘‘তদেৰা’’তি ছৰসরীরমেৰ. ৰিপুব্বকং ৰিচ্ছিন্নকং নামাতি সম্বন্ধো. তত্থ ৰিসেসেন নীলন্তিৰিনীলং. তমেৰ কুচ্ছিতত্তা ৰিনীলকং. ‘‘তদেৰ পুন পচ্চিত্ৰা’’তি ৰিনীলকসরীরমেৰ পুন কালাতিক্কমে পচ্চিত্ৰা. পূতিলোহিতানং পরিপক্কভাৰং পত্ৰাতি অত্থো. ততো ততো দ্ৰারচ্ছিদ্দতো. যুত্তং তদেৰ সরীরন্তি সম্বন্ধো. ৰিচ্ছিন্নকং নাম, ৰিচ্ছিদ্দকন্তিপি পঠন্তি. ‘‘অপকড্ঢিত্ৰা’’তি খণ্ডানি সরীরতো মোচেত্ৰা তং তং পদেসং কড্ঢিত্ৰা. ‘‘পগ্ঘরিতলোহিত সরীরং’’তি ছিন্নৰিদ্ধট্ঠানেসু ৰণমুখেহি পগ্ঘরিতলোহিতসরীরং.

‘‘বুদ্ধানুস্সতী’’তি এত্থ বুদ্ধসদ্দো গুণ্যূপচার ৰচনং হোতি. গুণিনো দব্বস্স নামেন গুণানং গহেতব্বত্তাতি ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধগুণস্স অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতী’’তি. এসনযো ধম্মানুস্সতাদীসু. ‘‘অরহতাদী’’তি অরহতাদিগুণো. ৰিগতানি দুস্সিল্যাদি মলানি চ মচ্ছেরঞ্চ যস্স তং ৰিগতমলমচ্ছেরং. তস্স ভাৰোতি ৰিগ্গহো. ‘‘অত্তনা অধিগতনিব্বানঞ্চা’’তি এতেন অরিযপুগ্গলানং কিলেসানং অচ্চন্তৰূপসমো ৰুত্তো. ‘‘যং আরব্ভা’’তি যং পুগ্গলং আরব্ভ. হিতূপসংহারো নাম অযং পুগ্গলো অৰেরো হোতু, অব্যাপজ্জো হোতূতিআদিনা অৰেরতাদীনি হিতসুখানি তস্মিং পুগ্গলে চিত্তেন উপসংহরণং. করুণা, মুদিতা, হেট্ঠা চেতসিকসঙ্গহে ৰুত্তত্থা এৰ. হিতূপসংহারো চ হিতমোদনা চ অহিতাপনযনঞ্চাতি দ্ৰন্দো. তত্থ হিতূপসংহারো মেত্তায কিচ্চং. হিতমোদনা মুদিতায. অহিতাপনযনং করুণায কিচ্চং. তত্থ পরং হিতসুখসম্পন্নং দিস্ৰা তেন পরহিতেন অত্তনি পীতিপামোজ্জৰড্ঢনং হিতমোদনা নাম. পরং দুক্খিতং দিস্ৰা অযং ইমম্হাদুক্খা মুচ্চতু, মাকিলমতূতি এৰং চিত্তেন পরস্মিং অহিতস্স দুক্খস্স অপনযনং অহিতাপনযনং নাম. ‘‘তেসং’’তি পরসত্তানং. সস্স অত্তনো ইদন্তি সকং. ‘‘ইদং’’ সুখদুক্খকারণং. অত্তনা কতকম্মং এৰ সকং যেসং তে কম্মস্সকা. পরসত্তা এৰ. তেসং ভাৰো. তস্স অনুব্রূহনন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘সীমসম্ভেদো’’তি অত্তা চ পিযপুগ্গলো চ মজ্ঝত্তপুগ্গলো চ ৰেরিপুগ্গলো চাতি চতস্সো সীমা. সম্ভিন্দনং সম্ভেদো. সম্মিস্সনং অনানত্তকরণন্তি অত্থো. সীমানং সম্ভেদো সীমসম্ভেদো. সব্বা ইত্থিযো, সব্বেপুরিসাতিআদিনা ওধিসো পরিচ্ছেদতো ফরণং ওধিসোফরণং নাম. সব্বেসত্তা, সব্বেপাণা, সব্বেভূতাতিআদিনা অনোধিসো অপরিচ্ছেদতো ফরণং অনোধিসোফরণং নাম. পুরত্থিমাযদিসায সব্বেসত্তা অৰেরাহোন্তূতিআদিনা দিসাৰিভাগৰসেন ফরণং দিসাফরণং নাম. ‘‘তং সমঙ্গীনো চা’’তি তাহি অপ্পমঞ্ঞাহি সমঙ্গীনো পুগ্গলা. ‘‘নিচ্চং সোম্মহদযভাৰেনা’’তি সব্বকালং সন্তসীতল হদযভাৰেন. ব্রহ্মসদ্দো ৰা সেট্ঠপরিযাযো ‘ব্রহ্মং পুঞ্ঞং পসৰতী’তিআদীসু ৰিয. অসিতব্বং ভুঞ্জিতব্বন্তি অসিতং. পঞ্চভোজনং. পাতব্বন্তি পীতং. অট্ঠৰিধং পানং. দন্তেন খাযিতব্বং খাদিতব্বন্তি খাযিতং. পূৰক্খজ্জফলক্খজ্জাদিকং নানাখাদনীযং. অঙ্গুলীহিপি গহেত্ৰা সাযিতব্বং লেহিতব্বন্তি সাযিতং. মধুপ্ফাণিতাদিকং সাযনীযং. সরসপ্পটিকূলতা নাম অত্তনো সভাৰতো পটিকূলতা. চতুব্বিধোপি হি আহারো ভাজনেসু ৰা হত্থমুখাদীসু ৰা যত্থ যত্থ সম্মক্খেতি, লগ্গতি, লিম্পতি. তং উদকেন ধোৰিতব্বং হোতি. অধোতং পন তম্পি জেগুচ্ছনীযং হোতি. আসযতো পটিকূলতা নাম তস্স অজ্ঝোহরীযমানস্স কণ্ঠাদীসু ঠিতেহি পিত্তসেম্হাদীহি আসযেহি সম্মিস্সনৰসেন পটিকূলতা. নিধানতো পটিকূলতা নাম নিধানতো পটিকূলতা. ‘‘নিধানং’’তি চ আমাসযো ৰুচ্চতি. পক্কতো পটিকূলতা নাম তস্স নিধানগতস্স পরিপক্ককালে গূথমুত্তাদিভাৰপত্তিতো পটিকূলতা. অপক্কতো পটিকূলতা নাম তস্মিং অপরিপক্কে অজিণ্ণে সতি সরীরে নানারোগুপ্পত্তিৰসেন পটিকূলতা. ফলতো পটিকূলতা নাম তস্স পরিপক্ককালতো পট্ঠায সরীরে কেসলোমাদীনং পটিকূলরাসীনং ৰড্ঢনৰসেন পটিকূলতা. নিস্সন্দতো পটিকূলতা নাম তস্স ন ৰহিদ্ৰারেহি ৰা লোমকূপেহিৰা অঞ্ঞেহি নানাৰণমুখেহি ৰা উগ্ঘরণ পগ্ঘরণাদিৰসেন পটিকূলতা. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং চতুব্বিধে আহারে. ‘‘নিকন্তিপ্পহানসঞ্ঞা’’তি কন্তারমগ্গে মাতাপিতূনং কন্তারনিত্তরণত্থায পুত্ত মংসখাদনে ৰিয অতি মনুঞ্ঞেপি আহারে রসতণ্হা পহানৰসেন পৰত্তা সঞ্ঞা. ‘‘সলক্খণাদিৰসেনা’’তি সলক্খণসসম্ভারাদিৰসেন. ‘‘রাগেন চরতী’’তি এত্থ ‘‘রাগেনা’’তি করণত্থে, ইত্থম্ভূতলক্খণেৰা করণ ৰচনং. তত্থ করণত্থেতাৰ ‘‘রাগেন চরতী’’তি চতূসু ইরিযাপথেসু যেভূয্যেন রাগচিত্তেন চরতি. রাগচিত্তেন নিয্যমানো ৰিচরতীতি ৰুত্তং হোতি. ইত্থম্ভূত লক্খণে পন ‘‘রাগেন চরতী’’তি তেসু রাগকেতু রাগধজো হুত্ৰা ৰিচরতীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অস্সা’’তি তস্সপুগ্গলস্স. ‘‘উস্সন্নো’’তি উগ্গতো পাকটতরো. বহুতরোতিপি ৰদন্তি. ‘‘পহানাযা’’তি এত্থ ইতিসদ্দো আদি অত্থো. তেন করুণা ভাৰেতব্বা ৰিহিংসায পহানায. মুদিতা ভাৰেতব্বা অরতিযা পহানাযাতি ইমং পাল়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘নিস্সরণতাৰচনতো’’তি নিস্সরণঞ্হেতং ব্যাপাদস্স যদিদং মেত্তাচেতো ৰিমুত্তি. নিস্সরণঞ্হেতং ৰিহেসাযযদিদং করুণা চেতোৰিমুত্তি. নিস্সরণঞ্হেতং অরতিযা যদিদং মুদিতা চেতো ৰিমুত্তীতি এৰং নিস্সরণ ভাৰৰচনতো চ. চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. ল. দোস চরিতস্সাতি ৰুত্তং. ‘‘দোস ৰত্থুত্তাভাৰতো চা’’তি দোসুপ্পত্তিযা ৰত্থু ভাৰস্সকরণ ভাৰস্স অভাৰতো চ. নীলাদীনি চত্তারি কসিণানি দোস চরিতস্সাতি ৰুত্তং. কস্মাপনেত্থ দোস চরিতস্স উপেক্খা সপ্পাযকারণং ৰিসুং ন ৰুত্তন্তি. অঞ্ঞকারণত্তা ন ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘তিস্সো’’তি তিস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. ‘‘মনাপিযরূপানী’’তি মনাপিযৰণ্ণানি. ৰিক্খিত্তচিত্তো চ হোতীতি অধিকারো. ‘‘তস্সা’’তি পমাদ বহুলস্স ৰিক্খিত্তচিত্তস্স চ পুগ্গলস্স. ৰুত্তং সিযা. ৰিসুদ্ধি মগ্গে পন এৰং ৰুত্তং নত্থীতি অধিপ্পাযো. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘বুদ্ধিৰিসয ভাৰেনা’’তি ৰুত্তং. যদি বুদ্ধিৰিসযত্তা মোহচরিতস্স সপ্পাযং. বুদ্ধিৰিসযভূতানি মরণ উপসমসঞ্ঞা ৰৰত্থানানিপি মোহচরিতস্স সপ্পাযানি সিযুন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰঞ্হিসতী’’তিআদিং. ‘‘ভূতকসিণানী’’তি পথৰীকসিণাদীনি মহাভূতকসিণানি. ‘‘তত্থাপী’’তি ৰা তেসু চত্তালীস কম্মট্ঠানেসুপি. এৰংসতি ৰণ্ণকসিণানং পুথুলখুদ্দকতাপি এত্থ সঙ্গহিতা হোতীতি. ‘‘মহন্তং’’তি ৰিদত্থি চতুরঙ্গুলতো মহন্তং. যদি এৰসদ্দো যথারুতমেৰ যুজ্জেয্য. এৰংসতি খুদ্দকং ৰিতক্কচরিতস্সেৰ সপ্পাযং, ন বুদ্ধিচরিতাদীনন্তি এৰমত্থোপি গণ্হেয্য. অথ বুদ্ধিচরিতস্স পন অসপ্পাযং নাম নত্থীতি অট্ঠকথাৰচনেন ৰিরুজ্ঝেয্যাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘খুদ্দকন্তি পদেযুজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অথৰা, পুথুলং মোহচরিতস্স, খুদ্দকং ৰিতক্কচরিতস্সেৰ, নমোহচরিতস্সাতি অত্থে সতি, বুদ্ধিচরিতাদীনং পন পুথুলংপি খুদ্দকংপি অনুঞ্ঞাতং হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘সব্বঞ্চেতং’’তি সব্বঞ্চ এতংচরিতৰিভাগৰচনং. উজুৰিপচ্চনীকৰসেন তীসু অকুসল চরিতেসু পুগ্গলেসু. ৰিতক্ক চরিতে চ অতিসপ্পাযতায সদ্ধাবুদ্ধি চরিতেসূতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘রাগাদীনং পন অৰিক্খম্ভিকা’’তিআদিং.

‘‘বুদ্ধধম্ম. ল. গুণানং’’তি এত্থ গুণসদ্দো পুব্বপদেসু যোজেতব্বো বুদ্ধগুণানঞ্চ ধম্মগুণানঞ্চাতিআদিনা. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং গুণপদে. ন তপ্পেতীতি অতপ্পনীযো. তপ্পনং সন্তুট্ঠিং ন জনেতীতি অত্থো. সংৰেজনং সংৰেগং জনেতীতি সংৰেজনিযো. ‘‘ধম্মো’’তি সভাৰো. সংৰেজনিযো ধম্মো যস্সাতি সংৰেজনিয ধম্মং. মরণং. ‘‘পঞ্চমজ্ঝানসমাধিস্সা’’তি রূপাৰচর পঞ্চমজ্ঝান সমাধিস্স. ‘‘উদযমত্তানী’’তি ৰড্ঢিতমত্তানি. ‘‘তত্থা’’তি পটিকূলারম্মণেসু. ‘‘পুব্বচ্ছট্টকস্সা’’তি পুরাণচ্ছট্টকস্স. গূথমুত্তৰিস্সজ্জন কস্সাতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘গূথরাসি দস্সনে ৰিযা’’তি. ন তে কদাচি সোমনস্সেন ৰিনা অপ্পনং পাপুণন্তি. ব্যাপাদৰিহিংসা অরতীনং দূরিভাৰেন সোমনস্সুপ্পত্তিযা অতিসুকরত্তা পঞ্চমজ্ঝানে ৰিয সুখসোমনস্সানঞ্চ অৰিক্খম্ভনতো. ‘‘উদাসিনপক্খে’’তি অজ্ঝুপেক্খনপক্খে. ‘‘দল়্হং’’তি ভুসং. ‘‘ৰিভূতং’’তি পাকটং. নিমিত্তং দল়্হৰিভূতং কত্ৰা গহণং দল়্হ ৰিভূতগ্গহণং. ‘‘কস্সচি আরম্মণস্সা’’তি বুদ্ধগুণাদি আরম্মণস্স. ‘‘পটিভাগনিমিত্তং’’তি এত্থ পটিভাগসদ্দো তস্স দিসে পৰত্তোতি আহ ‘‘তাদিসে’’তিআদিং. ‘‘তংসণ্ঠানে’’তি এতেন পথৰিমণ্ডলাদীসু ৰিয সণ্ঠানাকারেন ঠিতেসু সভাৰ ধম্ম পুঞ্জেসু এৰ তস্সদিসং পটিভাগনিমিত্তং নাম সিজ্ঝতীতি দস্সেতি. ‘‘এৰ’’ন্তি সমথসঙ্গহে তাৰ দসকসিণানি, দসঅসুভাতিআদিনা ৰুত্তেন ৰচনক্কমেন. ‘‘উগ্গহকোসল্লং’’তি ভাৰনাকম্মং আরভিতুকামেন ভিক্খুনা আচরিযস্স সন্তিকে সব্বস্স কম্মট্ঠান ৰিধানস্স উগ্গহণং উগ্গহো. তস্মিং কোসল্লং উগ্গহকোসল্লং. অপিচেত্থ. সব্বং উগ্গহিতুং অসক্কোন্তেন যং অত্তনা আরভিস্সতি. তস্স একস্স ৰিধানং পরিপুণ্ণং উগ্গহেতব্বং. ‘‘উগ্গণ্হন্তস্সা’’তি এত্থ উকারো উপরি অত্থো. ‘‘গহণং’’তি চ যথা চিত্তে অৰিনস্সমানং হুত্ৰা লব্ভতি, তথা কত্ৰা চিত্তেন গহণন্তি দস্সেতুং ‘‘উপরূপরী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সমনুপস্সন্তস্সা’’তি সম্মা পুনপ্পুনং চক্খুনা দস্সনসদিসং করোন্তস্স. পরিতো সমন্ততো করণং পরিকম্মং. তস্মিং নিমিত্তগ্গহণকম্মে যং যং কত্তব্বৰিধানং অত্থি, তং তং পরিপুণ্ণং কত্ৰা গহণন্তি ৰুত্তং হোতি. ভাৰনাতি ৰড্ঢনাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদিমাহ. ‘‘নিরন্তরং পদহন্তস্সা’’তি রত্তিদিৰং নিরন্তরং আরভন্তস্স. উগ্গহ নিমিত্তে সণ্ঠানং গণ্হন্তোপি ৰণ্ণরূপাদিনা সভাৰ ধম্মেন সহেৰ গণ্হাতি. পটিভাগনিমিত্তে পন সভাৰধম্মং মুঞ্চিত্ৰা তস্স দিসং নিমিত্ত পঞ্ঞত্তি সঙ্খাতং সুদ্ধসণ্ঠানমেৰ গণ্হাতি. এত্থ সিযা, পটিভাগনিমিত্তেপি ৰণ্ণো নাম সন্দিস্সতি যেৰাতি. সচ্চং. সো পন পটিভাগমত্তং হোতি. ন একন্তৰণ্ণো. তেনাহ ‘‘তপ্পটিভাগং ৰত্থু ধম্মৰিমুচ্চিতং’’তি. ‘‘সন্নিসিন্নং’’তি অচলং. ‘‘পৰেসিতং’’তি ভাৰনাচিত্তস্স অব্ভন্তরে পক্খিত্তং ৰিয হোতীতি অধিপ্পাযো. ওভাসতীতি ওভাসো. ওভাসো হুত্ৰা জাতন্তি ওভাসজাতং. ওভাসনং ৰা ওভাসো. জাতো ওভাসো অস্সাতি ওভাসজাতং. ‘‘পাতেন্তী’’তি পটিপাতেন্তি. পুন উপ্পজ্জনৰসেন উট্ঠাতুং ন দেন্তি. ‘‘এতাযা’’তি কত্তু অত্থে করণৰচনং. ‘‘নিমিত্তরক্খণৰিধানং’’তি সমুপ্পন্নস্স নিমিত্তস্স অনস্সনত্থায সত্তৰিধেহি পলিবোধ ধম্মেহি রক্খণত্থং. কতমে পন তেসত্তৰিধা পলিবোধধম্মা নামাতি. ইধ অম্হেহি ৰত্তব্বং নত্থি. ৰিসুদ্ধি মগ্গে এৰ তে ৰুত্তাতি দস্সেতুং গাথমাহ. ‘‘আৰাসো’’তি অসপ্পাযাৰাসো. ‘‘গোচরো’’তি অসপ্পাযগোচরগামো. ‘‘ভস্সং’’তি অসপ্পাযৰচনং. এৰং পুগ্গলাদীসু. ‘‘সেৰেথা’’তি সেৰেয্য. ‘‘এৰঞ্হিপটিপজ্জতো’’তি এৰংহিৰজ্জিতব্বে ৰজ্জনৰসেন সেৰিতব্বে সেৰনৰসেন পটিপজ্জন্তস্স. ‘‘কামতণ্হায ৰিসযভাৰং অতিক্কমিত্ৰা’’তি এতেন কামভূমি কামভৰসমতিক্কমো, রূপভূমিরূপভৰ ওক্কমো চ ৰুত্তো. ৰসনং ৰসী. সত্তি. সামত্থিযন্তি অত্থো. ৰসিং ভূতং পত্তন্তি ৰসিভূতং. ৰসী এৰ ৰসিতা. যথা পারমিতাতি. ‘‘ততো ৰিচারন্তি’’ এত্থ ইতিসদ্দো আদিঅত্থো. তেন ততো পীতিংতিআদিং সঙ্গণ্হাতি. ইচ্ছন্তানং তেসং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং. ‘‘যত্থা’’তি যেসুদ্ৰীসুভৰঙ্গেসু. ‘‘ভৰঙ্গচারে’’তি ভৰঙ্গপ্পৰত্তিযং. ‘‘দন্ধাযিতত্তং’’তি দন্ধং হুত্ৰা অযতি পৰত্ততীতি দন্ধাযিতং. তস্স ভাৰো দন্ধাযিতত্তং. ‘‘ঠপেতুং’’তি অধিট্ঠানং কত্ৰা ঠপেতুং. ততো অনতিক্কমিতুং. ‘‘যত্থিচ্ছকং’’তিআদীনি ক্রিযাৰিসেসনপদানি. ‘‘যত্থিচ্ছকং’’তি যত্থ যত্থ ঠানে ইচ্ছানু রূপং. যদিচ্ছকন্তিযস্মিং যস্মিং খণে ইচ্ছানু রূপং. ‘‘যাৰতিচ্ছকং’’তি যত্তকেন পমাণেন ইচ্ছানু রূপং. ‘‘ৰিতক্কাদিকং ওল়ারিকঙ্গং পহানাযা’’তি এত্থ কস্স বলেন পহানং হোতি. তং তং ৰিরাগ ভাৰনা বলেন পহানং হোতি. কাচ তং তং ৰিরাগভাৰনা নাম হোতি. অজ্ঝাসয ৰিসেস পরিগ্গহিতা উপচারভাৰনা এৰাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পথমজ্ঝানং তাৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘আতাপৰীরিযং’’তি যেনৰীরিযেন যোগিনো অত্তানং ৰা কিলেস ধম্মে ৰা আতাপেন্তি পরিতাপেন্তি. তং আতাপৰীরিযং নাম. উগ্ঘাটীযমানম্পি আকাসমেৰ হোতি. তং আরব্ভ উপরিঝানন্তরুপ্পত্তিযা ভাৰনং করোন্তস্সপি পুনপ্পুনং তমেৰ পঞ্চমজ্ঝানং উপ্পজ্জতি. আরম্মণে চ অনতিক্কন্তে ঝানংপি অনতিক্কন্তমেৰ হোতীতি. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং আকাসকসিণে. ‘‘তদতিক্কমনসম্ভৰো’’তি কসিণ নিমিত্তাতিক্কমনসম্ভৰো. ‘‘যথাদিট্ঠে’’তি ঝানচক্খুনা দিট্ঠপ্পকারে. ‘‘সম্ভাৰেত্ৰা’’তি থোমেত্ৰা. সম্মা অনুস্সরণং সমনুস্সরণং. ‘‘ইতরেসংপি ৰা’’তি পুথুজ্জন পণ্ডিতানংপি ৰা. মরণ সঞ্ঞা ৰৰত্থানেসু পরিকম্মঞ্চ সমাধিযতি, উপচারো চ সম্পজ্জতীতি যোজনা তিক্খপঞ্ঞানং পন পুথুজ্জনানংপি সতং বুদ্ধগুণাদীসুপি উপচার সম্ভৰো অট্ঠকথাযং ৰুত্তোযেৰ. ‘‘সমথজ্ঝানেসূ’’তি ইদং অধিকারৰসেন ৰুত্তং. ৰিপস্সনা কম্মংপি গহেতব্বমেৰাতি দট্ঠব্বং. পুব্বেদানং দত্ৰা ইমিনা পুঞ্ঞেন আযতিং ঝানাভিঞ্ঞাযো ৰা মগ্গফলানি ৰা পটিলভিস্সামীতি পত্থনং কত্ৰা আগতোপি কতাধিকারো এৰাতিপি ৰদন্তি. কতমো পন কতাধিকারো নামাতি আহ ‘‘আসন্নভৰে’’তিআদিং. অট্ঠৰিধেসু চতুক্কনযৰসেন, নৰৰিধেসু পঞ্চকনযৰসেন ৰুত্তোতি তেসং ৰাদীনং সাধকৰচনং. ৰিচারেত্ৰা পন গহেতব্বং. আকাস কসিণেন ৰিনা অরূপজ্ঝানানি লভিত্ৰা পুন অভিঞ্ঞত্থায পরিকম্মেকতে আকাসকসিণেপি কত্তব্বত্তা তস্স অভিঞ্ঞাপাদকতা সম্ভৰো ৰুত্তোতি অত্থস্স সম্ভৰতো. পুব্বে অভাৰিত ভাৰনোতি চ অকতাধিকারোতি চ অত্থতো একং. ‘‘আদিকম্মিকো’’তি অভিঞ্ঞাকম্মে আদিকম্মিকো. ‘‘তাদিসানং’’তি পুব্বে অকতাধিকারানং অভাৰিতভাৰনানং ইদানি ইদ্ধিৰিকুব্বনং করিস্সামীতি আরভন্তানং অভিঞ্ঞাকম্মে আদিকম্মিককুলপুত্তানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ইদ্ধিৰিকুব্বনং’’তি চ উপলক্খণৰচনং. দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সৰনং করিস্সামীতিআদিকংপি গহেতব্বং. ইদঞ্চ আদিকম্মিকৰিধানাধিকারত্তা ৰুত্তং. অভিঞ্ঞাসু ৰসিপত্তানম্পি তং পঞ্চমজ্ঝানং ছসুআরম্মণেসু যথারহং অপ্পেতিযেৰ. ‘‘অধিট্ঠাতব্বং’’তি যথিচ্ছিত নিপ্ফত্তত্থায সতং হোতু সহস্সং হোতূতিআদিনা চিত্তেন অভিৰিধাতব্বং. অভিনীহরিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমীতি ৰা’’তি অত্তানং সতং ৰা সহস্সং ৰা নিম্মিননৰসেন ৰুত্তং. সেসং পন অঞ্ঞথানিম্মিননৰসেন. সোতুং ৰা সদ্দং, পস্সিতুং ৰা রূপং, জানিতুং ৰা পরচিত্তং. অনুস্সরিতুং ৰা পুব্বেনিৰুত্থং. অট্ঠকথাপাঠে. ‘‘অধিট্ঠাতী’’তি অভিঞ্ঞায অধিট্ঠাতি. অভিৰিধাতি নিব্বত্তেতীতি ৰুত্তং হোতি. দুৰিধংহি অধিট্ঠানং পরিকম্মেন অধিট্ঠানং অভিঞ্ঞায অধিট্ঠানন্তি. ইধ পন অভিঞ্ঞায অধিট্ঠানং ৰুত্তং. ‘‘অধিট্ঠান চিত্তেনা’’তি অভিঞ্ঞাচিত্তেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পরিকম্মচিত্তস্সা’’তি পুব্বভাগে আৰজ্জন পরিকম্ম অধিট্ঠানপরিকম্মচিত্তস্স. পচ্ছিমং পন পাদকজ্ঝান সমাপজ্জনং. পরিকম্মচিত্তস্স সমাধানত্থাযাতি ৰুত্তং. পরিকম্মচিত্তে সমাহিতে কিং পযোজনন্তি আহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. ‘‘সেসাভিঞ্ঞাসুপি যথারহং ৰত্তব্বো’’তি দিব্বসোতপরিকম্মে তেনেৰপরিকম্ম সমাধিঞ্ঞাণসোতেন আসন্নে দিব্বৰিসযংপি সদ্দং সুণাতীতিআদিনা ৰত্তব্বো. ‘‘ইতি কত্ৰা’’তি ইতি মনসিকত্ৰা. ‘‘তং’’তি পচ্ছিমং পাদকজ্ঝান সমাপজ্জনং. ‘‘ইধ নগহিতন্তি দট্ঠব্বং’’তি থেরস্স মতেন দট্ঠব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইধ পন আদিকম্মিকৰিধানপ্পধানত্তা পচ্ছিমংপি পাদকজ্ঝান সমাপজ্জনং ৰত্তব্বমেৰাতি. ‘‘কাযগতিকং অধিট্ঠহিত্ৰা’’তি অযং কাযো ৰিয ইদং চিত্তংপি দন্ধগমনং হোতূতি এৰং চিত্তং কাযগতিকং করণেন অধিট্ঠহিত্ৰা. ‘‘দিস্সমানেন কাযেনা’’তি দন্ধগমনেন গচ্ছন্তত্তা বহুজনানম্পি দিস্সমানেন রূপকাযেন. তব্বি পরীতেন সীঘগমনং ৰেদিতব্বং. ‘‘আরম্মণমত্তং হোতী’’তি অনিপ্ফন্নরূপং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘আরম্মণ পুরেজাতং’’তি নিপ্ফন্নরূপং. ইতরং পন হদয ৰত্থুরূপং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পরচিত্ত ৰিজাননট্ঠানে অট্ঠকথাটীকাচরিযানং ৰিচারণা অত্থীতি তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চ অট্ঠকথাযং তাৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি ধম্মসঙ্গণি অট্ঠকথাযংপি ৰিসুদ্ধিমগ্গ অট্ঠকথাযংপি. ‘‘খণিকৰসেনা’’তি খণিকপচ্চুপ্পন্নৰসেন. আৰজ্জনে নিরুদ্ধেতি সম্বন্ধো. ‘‘একং চিত্তং’’তি পরস্স চিত্তং. তদেৰ অতীতং চিত্তং গণ্হন্তি. ‘‘তানী’’তি জৰনানি. ‘‘তেসং’’তি জৰনানং. ‘‘তেনা’’তি আৰজ্জনেন. ‘‘ইতরথা’’তি অঞ্ঞথা সন্ততি অদ্ধাৰসেন ৰুত্তন্তি গহিতে সতি. ৰুত্তো সিযা. কস্মা, সন্ততি অদ্ধাৰসেন পচ্চুপ্পন্নে গহিতে সতি, সব্বায একজৰনৰীথিযা একপচ্চুপ্পন্নত্তা. ‘‘সব্বানি চিত্তানী’’তি জৰনচিত্তানি. ‘‘সহুপ্পন্নানী’’তি ইদং সহুপ্পন্নানংপি অত্থিতায ৰুত্তং. আৰজ্জনাদীনি পন খণভেদং নগণ্হন্তি. সব্বং পরস্স চিত্তং একচিত্তমিৰ গণ্হন্তি. তস্মা কালভেদোপি নত্থীতি দট্ঠব্বং. ‘‘নিব্বানঞ্চা’’তি ৰুত্তং, কথং নিব্বানং পুব্বেনিৰুত্থং নাম সিযাতি. অতীতে পরিনিব্বুতানং মগ্গফলানি অনুস্সরণকালে তেসং আরম্মণভূতং নিব্বানংপি অনুস্সরতিযেৰ. তত্থ তেসং মগ্গফলানং অতীতত্তা নিব্বানংপি পুব্বেনিৰুত্থং নাম হোতীতি.

‘‘যং যং অধিট্ঠাতী’’তি যং যং সতাদিকং সংৰিধাতি. ‘‘যথা যথা অধিট্ঠাতী’’তি যেন যেন আৰিভাৰাদিকেন পকারেন সংৰিধাতি. ‘‘পকতিৰণ্ণং’’তি পকতিসণ্ঠানং. ‘‘তস্সেৰা’’তি পকতিৰণ্ণস্সেৰ. দেৰানং পসাদসোতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘আরম্মণ সম্পটিচ্ছন সমত্থং’’তি আরম্মণস্স উপট্ঠানং সম্পটিচ্ছন সমত্থং. তদেৰ চেতোপরিযঞাণন্তিপি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘চেতো’’তি চিত্তং. ‘‘পরিচ্ছিজ্জা’’তি ইদং সরাগচিত্তং, ইদং ৰিরাগচিত্তন্তিআদিনা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. ‘‘গোচর নিৰাসৰসেনা’’তি গোচরং কত্ৰা নিৰসনৰসেন. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং অনাগতং সঞ্ঞাণন্তি অধিপ্পাযো. অনাগতে সত্তদিৰসতো ওরিমা চিত্তচেতসিক ধম্মা চেতোপরিযঞ্ঞাণস্স ৰিসযোতি কত্ৰা অনাগতে সত্তদিৰসতোতি ৰুত্তং. পট্ঠায পৰত্তমানাতি পাঠসেসো. ইমস্মিং দিৰসে চ অনাগতপক্খে সব্বংপি আরম্মণং পকতিঞাণস্স ৰিসযোতি কত্ৰা ‘‘দুতীযদিৰসতো পট্ঠাযা’’তি ৰুত্তং. ‘‘এতং’’তি এতং অনাগতং সঞ্ঞাণং. ‘‘যথা চেতং’’তি যথা চ এতং ইমস্মিং ভৰে অনাগত ধম্মে জানাতি. ‘‘অসাধারণকালৰসেনা’’তি অঞ্ঞেনঞাণেন অসাধারণ কালৰসেন. পচ্চুপ্পন্নভৰোহি অঞ্ঞঞ্ঞাণসাধারণোতি.

সমথকম্মট্ঠানানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৭১. ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানে. ‘‘যথাদিট্ঠং’’তি সক্কাযদিট্ঠিযা যথাদিট্ঠং. নিচ্চনিমিত্তং নাম সত্তপুগ্গলাদিনিমিত্তমেৰ. সত্তনিমিত্তঞ্হি পঞ্ঞত্তি ধম্মত্তা খণেখণে খযৰযভেদাভাৰতো সো এৰগচ্ছতি সো এৰ তিট্ঠতীতিআদিনা নিচ্চাকারসণ্ঠিতং হোতীতি. ‘‘ধুৰনিমিত্তং’’তি থিরনিমিত্তং. ইদম্পি সো গচ্ছন্তোপি ননস্সতি, তিট্ঠন্তোপি ননস্সতীতিআদিনা থিরাকারসণ্ঠিতং সত্তনিমিত্তমেৰ. ‘‘সুখনিমিত্তং’’তি খণেখণে খযৰযভেদ দুক্খানং অভাৰতো সুখিতো নিদ্দুক্খো নিব্ভযোতিআদিনা সুখাকারসণ্ঠিতং সত্তনিমিত্তমেৰ. ‘‘অত্তনিমিত্তং’’তি গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতি, ঠাতুং ইচ্ছন্তো তিট্ঠতীতিআদিনা ৰসৰত্তনাকার সণ্ঠিতং সত্তনিমিত্তমেৰ. ‘‘কিরিযা’’তি ভাৰনাকিরিযা.

ৰিসুজ্ঝতীতি ৰিসুদ্ধি. ৰিসোধেতীতি ৰা ৰিসুদ্ধি. সীলমেৰ ৰিসুদ্ধি সীলৰিসুদ্ধীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘নিচ্চসীলমেৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ নিচ্চসীলমেৰ উপরিঝানাদিৰিসেসানং অধিট্ঠান কিচ্চসাধকত্তা ইধ অধিপ্পেতন্তি ৰুত্তং ‘‘নিচ্চসীলমেৰা’’তি. সমাধি অধিপ্পেতো. ৰক্খতিহি ‘‘দুৰিধোপি সমাধি চিত্তৰিসুদ্ধি নামা’’তি. এতেন ৰিসুজ্ঝতি এতাযাতি ৰিসুদ্ধি. চিত্তস্স ৰিসুদ্ধি চিত্তৰিসুদ্ধি. সমাধি এৰাতিপি দীপেতি. ৰিসুজ্ঝনং ৰা ৰিসুদ্ধি. চিত্তস্স ৰিসুদ্ধি চিত্তৰিসুদ্ধি. অত্থতোপন ৰিসুদ্ধচিত্তমেৰ ৰুচ্চতীতিপি যুজ্জতি. ৰিসুদ্ধিসদ্দ সম্পন্নে হি সতি, চিত্তৰিসুদ্ধি ইচ্চেৰ ৰুচ্চতি. ন সমাধিৰিসুদ্ধীতি. ‘‘সোল়সৰিধং কঙ্খং’’তি অহোসিং নু খো অহ মতীতমদ্ধানন্তিআদিনা সুত্তন্তেআগতং সোল়সৰিধং ৰিচিকিচ্ছং. ‘‘অট্ঠৰিধং ৰা কঙ্খং’’তি সত্থরিকঙ্খতীতিআদিনা অভিধম্মে আগতং অট্ঠৰিধং ৰিচিকিচ্ছং. ৰিসমহেতুদিট্ঠি নাম সত্তানং উপ্পত্তিযা অকারণমেৰ কারণং কত্ৰা গহণদিট্ঠি. ‘‘মনসিকারৰিধী’’তি অনিচ্চলক্খণাদীসু মনসিকারৰিধি. অনুপাযভূতো মনসিকারো নাম নিচ্চাদিৰসেন মনসিকারো. অধিমানৰত্থু নাম ওভাসাদীনি. ‘‘মগ্গতো’’তি মগ্গভাৰেন. ‘‘অমগ্গতো’’তি অমগ্গভাৰেন. ‘‘দস্সনঞ্চা’’তি তেসংঅধিমানৰত্থূনং অনিচ্চতাদিদস্সনঞ্চ. তমেৰ ৰিসুদ্ধিনামাতি সম্বন্ধো. ‘‘সম্মোহমলতো’’তি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদক সম্মোহমলতো. ননু দস্সনন্তি ঞাণমেৰ. এৰংসতি, ঞাণন্তি ৰুত্তে সিদ্ধে কত্ৰা দস্সনসদ্দেন সহ ঞাণদস্সনন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এত্থচা’’তিআদিং. ‘‘সুতমযাদিৰসেনা’’তি সুতময চিন্তামযৰসেন. তত্থ যথাসুতস্স পাল়িধম্মস্স অত্থমত্তজাননং সুতমযঞ্ঞাণং নাম. অত্থং ঞত্ৰা অত্থানুরূপস্স সভাৰলক্খণস্স চিন্তনাৰসেন উপ্পন্নং ঞাণং চিন্তামযঞ্ঞাণং নাম. ‘‘অনুমানাদিঞাণংপী’’তি নামরূপ ধম্মেসু সভাৰানুমানঞ্ঞাণ সভাৰজাননঞ্ঞাণংপি. ‘‘অত্তপচ্চক্খঞ্ঞাণমেৰা’’তি অত্তনা পচ্চক্খকরণঞ্ঞাণমেৰ. ‘‘সব্বত্থা’’তি মগ্গামগ্গঞ্ঞাণদস্সনাদীসু সব্বেসু ঠানেসু. এত্থ চ দসসু ৰিপস্সনাঞাণেসুপি ৰিপস্সনা ৰচনেন পচ্চক্খদস্সনমেৰ অধিপ্পেতন্তি কত্ৰা সব্বত্থগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সম্মসনঞ্ঞাণতো পট্ঠায হি দস্সনমেৰ অধিপ্পেতং. ন সভাৰজাননমত্তং. যতো চক্খুনা পস্সন্তস্সেৰ সুট্ঠু পচ্চক্খতো দস্সনত্থায পুনপ্পুনং ভাৰনা কম্মং নাম তত্থ ইচ্ছিতব্বং হোতি.

‘‘ধম্মা’’তি সঙ্খত ধম্মা. অনিচ্চতা এৰ লক্খণন্তি অনিচ্চলক্খণং. অনিচ্চানং ৰা সঙ্খত ধম্মানং লক্খণন্তি অনিচ্চলক্খণন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘অভিণ্হসম্পটিপ্পীল়নাকারো’’তি যথা সীঘসোতাযং নদিযং নাৰায উদ্ধং গচ্ছন্তং সানাৰা অভিসঙ্খরণদুক্খেন অভিণ্হং সুট্ঠু পটিপ্পীল়েতি. কস্মা, অসতি অভিসঙ্খারে তঙ্খণে এৰ অধোৰুয্হনতো. অধোৰুয্হনঞ্হি নাৰায পকতি কিচ্চং. উদ্ধং আরূহনং অভিসঙ্খার সিদ্ধং. এৰমেৰং সীঘসোতে সংসারে অত্তভাৰেন উদ্ধং খণতো খণং দিৰসতো দিৰসং গচ্ছন্তং পুগ্গলং অযং অত্তভাৰো অভিসঙ্খরণ দুক্খেন অভিণ্হং সুট্ঠু পটিপ্পীল়েতি. কস্মা, অসতি অভিসঙ্খারে, পচ্চযৰেকল্লে চ সতি, তঙ্খণে এৰ ৰিপরিণমনতো. ৰিপরিণমনঞ্হি অত্তভাৰস্স পকতি কিচ্চং. উদ্ধংগমনং অভিসঙ্খার সিদ্ধং. এৰং অভিণ্হ সম্পটিপ্পীল়নং ৰেদিতব্বং. এত্থ চ সংসারস্স সীঘসোততা নাম অত্তভাৰপরিযাপন্নানং নাম রূপধম্মানং পৰত্তিনিৰত্তি সীঘতা ৰুচ্চতি. এত্থ চ মরণং দুৰিধং সম্মুতি মরণঞ্চ পরমত্থ মরণঞ্চ. তত্থ সম্মুতি মরণং নাম সম্মুতি সচ্চভূতস্স সত্তস্স মরণং. তং একভৰপরিযন্তে সন্দিস্সতি. পরমত্থ মরণং নাম পরমত্থ সচ্চভূতানং নামরূপ ধম্মানং মরণং. ইদমেৰ একন্তমরণং, সচ্চমরণং, সভাৰমরণং হোতি. ইমস্মিং ৰিপস্সনা কম্মে ইদং পরমত্থ মরণং এৰ অনিচ্চতাতি চ ৰুচ্চতি. ধম্মানং সুসানক্খেত্তন্তি চ সুসানভূমীতি চ ৰুচ্চতীতি. সা চ সুসানভূমিনাম সত্তানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায সন্তানং অনুবন্ধতিযেৰ. অনুবন্ধত্তা চ সত্তানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায সো নাম সমযো নত্থি, যত্থ সত্তা ন মরন্তীতি. ইদঞ্চ অনুবন্ধনং সত্তানং অভিণ্হসম্পটিপ্পীল়নমেৰ হোতি. তেসং সব্বিরিযাপথেসু জীৰিতস্স চ অঙ্গপচ্চঙ্গানঞ্চ কাযৰচীমনো কম্মানঞ্চ সম্বাধপত্তিতো. অৰসৰত্তনাকারো পন অভিসঙ্খার দুক্খং অভিণ্হং পচ্চনুভৰন্তানং পাকটোযেৰ. ৰসৰত্তনেহি সতি, অভিসঙ্খরণ কিচ্চস্স ওকাসো নত্থি. ৰসৰত্তনেনেৰ যথিচ্ছি তস্স কিচ্চস্স সম্পজ্জনতো. লোকস্মিঞ্হি সব্বংপি অভিসঙ্খার কিচ্চং নাম অন্তমসো অস্সাসনপস্সাসন কিচ্চং উপাদায ধম্মানং ৰসৰত্তনাভাৰতো করোন্তীতি.

অনিচ্চস্স ধম্মস্স অনুঅনুপস্সনাতি সম্বন্ধো. ‘‘অনুঅনুপস্সনা’’তি চ ঞাণচক্খুনা পুনপ্পুনং নিজ্ঝাযনা ওলোকনা. ‘‘ধম্মানং’’তি পঞ্চক্খন্ধ ধম্মানং. ‘‘যত্থ যত্থা’’তি যস্মিং যস্মিং সরীরঙ্গে. ‘‘পুরাণ ধম্মানং’’তি পুরাণানং পাতুব্ভূতানং, ৰড্ঢিতানঞ্চ ধম্মকোট্ঠাসানং অন্তরধানং ৰযো ৰুচ্চতি. ৰিপস্সনা কম্মং পত্ৰা খণিকৰসেন একেকধম্মৰিভাগৰসেন চ অনুপস্সনা কিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘সমূহ সন্ততিৰসেন পনা’’তি. একেকধম্মৰিভাগৰসেন অনুপস্সনাপি পন পকতিযা সুপাকটেসু চিত্তৰেদনাদীসু ইচ্ছিতব্বাযেৰ. ‘‘অনিচ্চতায পরমাকোটী’’তি ততো উত্তরি অনিচ্চতা নাম নত্থীতি অধিপ্পাযো. ধম্মানং তথা তথা ভাযিতব্বপ্পকারো নাম পঞ্চক্খন্ধে ‘অনিচ্চতো, দুক্খতো, রোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, তিআদিনা ৰুত্তো ভাযিতব্বপ্পকারো. তস্স সমনুপস্সনাঞাণং ভযঞাণং. এতেন অপাযদুক্খ সংসার দুক্খভীরুকেহি জনেহি ভাযিতব্বন্তি ভযং. তে ৰা ভাযন্তি এতস্মাতি ভযং. ভযস্স সমনু পস্সনাঞাণং ভযঞাণন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ‘‘কিঞ্চিভযৰত্থুং’’তি সীহব্যগ্ঘাদিকং ভযৰত্থুং. ‘‘পটিস্সরণে’’তি গুহালেণাদিকে পটিস্সরণে. ‘‘তেসং’’তি ভিজ্জনসভাৰানং ধম্মানং. ‘‘তেহী’’তি ভিজ্জনসভাৰেহি. উক্কণ্ঠতা নাম চিত্তস্স ৰিরুদ্ধতা নিক্খমাভিমুখতা. ‘‘চত্তালীসায আকারেহী’’তি পঞ্চক্খন্ধে ‘অনিচ্চতো, দুক্খতো, রোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, পরতো, পলোকতো, ঈতিতো,. উপদ্দৰতো, ভযতো, উপসগ্গতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৰতো, অতাণতো, অলেণতো, অস্সরণতো, রিত্ততো,. তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অনত্ততো, আদীনৰতো, ৰিপরিণাম ধম্মতো, অসারকতো, অঘমূলতো, ৰধকতো, ৰিভৰতো, সাসৰতো,. সঙ্খততো, মারামিসতো, জাতিধম্মতো, জরাধম্মতো, ব্যাধিধম্মতো, মরণধম্মতো, সোকপরিদেৰধম্মতো, দুক্খদোমনস্স ধম্মতো, উপাযাস ধম্মতো, সংকিলেসিক ধম্মতো, পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতীতি এৰং মহানিদ্দেসে মোঘপঞ্হনিদ্দেসে আগতেহি চত্তালীসায আকারেহি. তত্থ পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চতো পস্সন্তোতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘অনিচ্চতো’’তি চ অনিচ্চভাৰেনাতি অত্থো. সব্বেপি পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা এৰাতি পস্সন্তোতি ৰুত্তং হোতি. কথং পন অনিচ্চতো পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতীতি. নিচ্চগুণ সুঞ্ঞতায সুঞ্ঞতো পঞ্চক্খন্ধভূতং লোকং অৰেক্খতি. সেসপদেসুপি এসেৰনযো. তত্থ ‘‘অনিচ্চা এৰা’’তি পটিসন্ধিক্খণতো পট্ঠায যদাকদাচি মরণ ধম্মত্তা অনিচ্চা এৰ. ‘‘দুক্খা এৰা’’তি অনিচ্চ ধম্মত্তাযেৰ দুক্খা এৰ. যদনিচ্চং, তং দুক্খংতিহি ৰুত্তং. দুক্খ সচ্চধম্মত্তা ৰা. ‘‘রোগা এৰা’’তি রোগজাতিকত্তা রোগা এৰ. যেহি কেচি লোকে চক্খু রোগাদিকা অনেকসহস্সা রোগা নাম সন্দিস্সন্তি. সব্বেতে ইমেপঞ্চক্খন্ধা এৰ. ইতো অঞ্ঞোকোচি রোগো নাম নত্থি. তস্মা তে একন্তেন রোগজাতিকা এৰাতি. অপি চ, দুক্খসচ্চ ধম্মত্তাতীহি দুক্খতাহি চতূহি দুক্খট্ঠেহি চ অভিণ্হসম্পটিপ্পীল়নতো রুজ্জনট্ঠেন রোগা এৰ. তত্থ ‘‘তীহি দুক্খতাহী’’তি দুক্খদুক্খতা সঙ্খার দুক্খতা ৰিপরিণাম দুক্খতাতি ইমাহি তীহিদুক্খতাহি. ‘‘চতূহি দুক্খট্ঠেহী’’তি দুক্খস্স পীল়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৰিপরিণামট্ঠো,তি ইমেহি চতূহি দুক্খট্ঠেহি. দুক্খ কিচ্চেহীতি অত্থো. এসনযো গণ্ডাদীসু. তত্থ গণ্ডোনাম পীল়কাবাধো. সল্লং নাম ৰিজ্ঝনট্ঠেন কিলেস সল্লঞ্চ দুক্খসল্লঞ্চ. অঘন্তি নিরত্থকং. ইমে চ খন্ধা ৰিপত্তিপরিযোসানত্তা নিরত্থকা এৰ হোন্তি. সব্বাসম্পত্তিযো ৰিপত্তিপরিযোসানাতি হি ৰুত্তং. অৰিস্সাসিকট্ঠেন পরে এৰ. ন হি তে এতং মম, এসো হমস্মি, এসো মে অত্তাতি এৰং ৰিস্সাসং অরহন্তি. তথা ৰিস্সাসং করোন্তস্স নানাদুক্খেহি নিচ্চং ৰিহিংসনতো. পটিসন্ধিতো পট্ঠায যদাকদাচি পলুজ্জনধম্মত্তা পলোকধম্মা এৰ. ‘‘ঈতী’’তি অন্তরাযো ৰুচ্চতি. খন্ধা অন্তরায জাতিকা এৰাতি ৰুত্তং হোতি. অজ্ঝত্তভাৰং উপগন্ত্ৰা দুতত্তা ৰিবাধকত্তা উপদ্দৰা এৰ. ভাযিতব্বত্তা ভযা এৰ. অনত্তা এৰ সমানা অজ্ঝত্তভাৰং উপগন্ত্ৰা সজ্জনতো লগ্গনতো দুম্মো চযতো উপসগ্গা এৰ. নিচ্চকালং লোকধম্মেহি চলনত্তা ৰিপ্ফন্দনত্তা চলাএৰ. নানপ্পকারেন ভঞ্জনধম্মত্তা পভঙ্গুনো এৰ. খণমত্তম্পি অথিরত্তা অদ্ধুৰা এৰ. জরামরণাদিতো অপাযৰিনিপতনাদিতো ভযতো তাযতি রক্খতীতি তাণং. তে চ খন্ধা কস্সচিতাণা ন হোন্তি. তেসঞ্চ কিঞ্চিতাণং নাম নত্থি. তস্মা অতাণা এৰ. ভযতো ভীরুকা জনা লীযন্তি নিলীযন্তি এত্থাতি লেণং. তে চ কস্সচিলেণা ন হোন্তি. তেসঞ্চ কিঞ্চিলেণং নাম নত্থি. তস্মা অলেণা এৰ. ভযং সরতিহিংসতীতি সরণং. তে চ কস্সচিসরণং ন হোন্তি. তেসঞ্চ কিঞ্চিসরণং নাম নত্থি. তস্মা অস্সরণা এৰ. নিচ্চতাদীহি সব্বেহি সোভণগুণেহি সব্বসো রহিতত্তা তুচ্ছত্তা সুঞ্ঞত্তারিত্তা এৰ. তুচ্ছা এৰ. সুঞ্ঞা এৰ. অত্তা ৰুচ্চতি যস্সকস্সচি কোচি সারভূতো পটিস্সরণো. তে সযঞ্চ কস্সচি অত্তান হোন্তি. অত্তনো চ কোচি অত্তানাম নত্থি. তস্মা অনত্তা এৰ. অনিচ্চতাদীহি আদীনৰেহি দোসেহি সম্পুণ্ণত্তা আদীনৰা এৰ. ৰিপরিণাম সভাৰত্তা ৰিপরিণামা এৰ. সারভূতস্স কস্সচি অধিট্ঠানস্স অভাৰা অসারাএৰ. অঘস্স সব্বনিরত্থকস্স পতিট্ঠানত্তা অঘমূলা এৰ. তে সযং মরণ ধম্মসমঙ্গীনো হুত্ৰা তেন মরণসত্থেন মরণাৰুধেন সংসারে সত্তানং নিচ্চং মারকত্তা জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকত্তা ৰধকা এৰ. নিচ্চসুখহিত ৰুড্ঢিৰিগতত্তা ৰিভৰা এৰ. আসৰেহি পরিগ্গহিতত্তা সাসৰা এৰ. নিচ্চকালং পচ্চযাযত্তৰুত্তিকত্তা সঙ্খতা এৰ. কিলেসমারমচ্চুমারানং আমিসাহারত্তা মারামিসা এৰ. অনিচ্ছন্তস্সেৰ সতো চক্খুরোগাদিভাৰেন অপাযভৰাদিভাৰেন জাতসভাৰত্তা জাতিধম্মা এৰ. অনিচ্ছন্তস্সেৰ সতো হাযনমরণসভাৰত্তা জরামরণ ধম্মা এৰ. সোকাদীনং ৰত্থুভাৰেন ধারণত্তা সোকাদি ধম্মা এৰ. তণ্হা সংকিলেস দিট্ঠিসংকিলেস দুচ্চরিত সংকিলেসেহি নিযুত্তত্তা সংকিলেসিক ধম্মা এৰাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চত্তালীসায আকারেহী’’তি. ‘‘পটিসঙ্খানৰসেনা’’তি পরিৰীমংসনৰসেন.‘‘নিকন্তিযা’’তি নিকন্তিতণ্হায. ‘‘পরিযাদিন্নাযা’’তি সুক্খভাৰপত্তায. ‘‘ভযঞ্চা’’তি ভযঞাণৰসেন উপ্পন্নং ওত্তপ্পভযঞ্চ.

লোকে অত্তজীৰা নাম সত্তানং অজ্ঝত্ত ধম্মেসু সারধম্মা হোন্তি. তেসু ৰিগতেসু সেসধম্মা নিস্সত্ত নিজ্জীৰভাৰং পত্ৰা ফেগ্গুভূতা কচৰরভূতাতি লোকস্স অভিমানো. তে চ অত্তজীৰা নাম সব্বসো নত্থীতি দিট্ঠে খন্ধেসু কচৰরভাৰদস্সনং অত্তজীৰ সুঞ্ঞতা দস্সনং নাম. ‘‘ৰিমুচ্চমানো’’তি এতেন ৰিমুচ্চতীতি ৰিমোক্খোতি অত্থং দস্সেতি. ৰিমুচ্চন্তি এতেনাতি ৰিমোক্খোতিপি যুজ্জতি. ‘‘নিমিত্তানী’’তি ৰিপল্লাসধম্মেহি নিম্মিতানি নিচ্চনিমিত্ত সুখনিমিত্ত অত্তনিমিত্ত জীৰনিমিত্তানি. সত্ত পুগ্গল ইত্থি পুরিস হত্থ পাদ সীস গীৰাদীনি নিমিত্তানি চ. তত্থ সঙ্খারানং খণিক ধম্মত্তা অনিচ্চানংযেৰ সতং সন্ততি ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা হিয্যোপি সো এৰ, অজ্জপি সো এৰাতিআদিনা নিচ্চাকারেন উপট্ঠানং নিচ্চনিমিত্তং নাম. কিলেসমলেহি পরিগ্গহিতত্তা অসুভানংযেৰ সতং অৰিজ্জায পটিচ্ছন্নত্তা ইদং ইট্ঠং, কন্তং, মনাপং, পিযরূপ, ন্তিআদিনা সুভাকারেন উপট্ঠানং সুভনিমিত্তং নাম. ভযট্ঠেন অখেমট্ঠেন দুক্খানংপি সতং তাযেৰ পটিচ্ছন্নত্তা ইদং সুখং, নিব্ভযং, খেমং, সাতরূপ, ন্তিআদিনা সুখাকারেন উপট্ঠানং সুখনিমিত্তং নাম. পচ্চযা যত্তৰুত্তিকত্তা পচ্চযেন ৰিনা কেৰলং অত্তনো ৰসাযত্তৰুত্তিতা ভাৰতো অনত্তানংযেৰ সতং অত্তনো ইচ্ছাৰসেন করোতি, কথেতি, চিন্তেতি, গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতি, ঠাতুং ইচ্ছন্তো তিট্ঠতী, তিআদিনা ৰসৰত্তনাকারেন উপট্ঠানং অত্তনিমিত্তং নাম. তথা সত্তোনাম সত্তাহংপি জীৰতি, মাসংপি জীৰতি, সংৰচ্ছরংপি জীৰতীতিআদিনা জীৰাকারেন উপট্ঠানং জীৰনিমিত্তং নাম. ননু চেত্থ অত্তনো ইচ্ছাৰসেন করোতীতিআদীসু ইচ্ছানাম তণ্হাৰাছন্দো ৰা. তদুভযম্পি চিত্তসম্পযুত্তং. করণঞ্চ নাম কাযিকক্রিযাভূতানং চিত্তজরূপকলাপানং পৰত্তিৰিসেসো. এৰঞ্চসতি তেসং চিত্তৰসেন পৰত্তত্তা অত্তনো ইচ্ছাৰসেন করোতীতি ইদং অভিধম্মৰিরুদ্ধং ন হোতীতি. ন ন হোতি. অত্তনোতি চ করোতীতি চ ৰুত্তত্তা. ন হি অত্তানাম অত্থি, যো অত্তনোতি ৰুচ্চেয্য. ন চ কত্তানাম অত্থি, যো করোতীতি ৰুচ্চেয্য. ইধ পন তস্মিং সমযে পৰত্তং খন্ধপঞ্চকমেৰ অত্তাতি চ কত্তাতি চ গহেত্ৰা অত্তনোতি চ করোতীতি চ ৰুত্তং. ‘‘অৰস্সযো হোতী’’তি পতিট্ঠা হোতি. ‘‘ৰিধমিত্ৰা’’তি ঞাণেন অন্তরধাপেত্ৰা. সভাৰতো ৰিজ্জমানানি ন হোন্তীতি দস্সনঞাণেন ৰিনিচ্ছযং পাপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ভাৰদস্সনং নাম সোকদুক্খাদীনং অভাৰদস্সনং.

‘‘তং তং ঘনৰিনিব্ভুজ্জনৰসেনা’’তি সমূহসন্ততি ঘনাদীনং ভিন্দন ছিন্দনৰসেন. তত্থ সমূহঘনভিন্দনং আদিতো ধম্মৰৰত্থানঞাণকিচ্চং. তদা অত্তদিট্ঠি ৰিক্খম্ভিতা হোতি. জীৰদিট্ঠি চ নাম সুখুমতরা অত্তদিট্ঠি এৰ ৰুচ্চতি. মগ্গক্খণং পত্ৰা এৰ তদুভযংপি সব্বসো সমুচ্ছিন্দতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘পণিহিতগুণস্সা’’তি পত্থিতগুণস্স.

‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি এত্থ ‘‘পতী’’তি জেট্ঠকো ৰুচ্চতি. ‘‘মুখং’’তি মূলকারণং. পতি চ সো মুখঞ্চাতি পতিমুখং. পতিমুখমেৰ পাতিমোক্খন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘তং হী’’তিআদিমাহ. সব্বলোকিযসীলানি নাম চতুপারিসুদ্ধিসীলানি. তেসং মজ্ঝে. ‘‘জেট্ঠকত্তা’’তি জেট্ঠকসীলত্তা. ‘‘তমেৰা’’তি ৰিনযপঞ্ঞত্তিসীলমেৰ +. ‘‘যেসং ধম্মানং’’তি উদ্ধচ্চ মুট্ঠস্সচ্চাদি ধম্মানং. ‘‘ৰিপ্ফন্দিতানি নামা’’তি ৰিপ্পকিণ্ণানি নামাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘লোলানি নামা’’তি. ‘‘তদনুবন্ধা’’তি তানিৰিপ্ফন্দিতানি ইন্দ্রিযানি অনুগতা. ‘‘বুদ্ধপ্পটিকুট্ঠেহী’’তি বুদ্ধেনভগৰতা পটিক্কোসিতেহি নীৰারিতেহি. ‘‘মিচ্ছাপযোগেহী’’তি অট্ঠকুলদূসনকম্মেহি চেৰ একৰীসতিঅনেসনকম্মেহি চ. ‘‘তিৰিধকুহনৰত্থূহী’’তি পচ্চযপ্পটিসেৰনঞ্চ, সামন্তজপ্পনঞ্চ, ইরিযা পথ সন্নিস্সিতঞ্চাতি ইমেহি তিৰিধেহি কুহনৰত্থূহি. তিৰিধেহি অচ্ছরিয কম্মৰিধানেহীতি ৰুত্তং হোতি. পরিসুজ্ঝতীতি পরিসুদ্ধি. পরিসুদ্ধি এৰ পারিসুদ্ধি. ‘‘সম্মোহস্সা’’তি ধাতুমনসিকারাদীসু সম্মুয্হনস্স. ‘‘গেধস্সা’’তি সম্মোহত্তাযেৰ পচ্চযেসু ভত্তনিক্খিত্তকা কস্সৰিয গেধস্স, অভিকঙ্খস্স. ‘‘মদস্সা’’তি লাভসক্কারা দিমূলকস্স মানমদস্স. ‘‘পমাদস্সা’’তি কুসলেসু ধম্মেসু পমাদস্স মুট্ঠস্সচ্চস্স. তং তং পযোজন মরিযাদো নাম চীৰরপচ্চযে তাৰ সীতপ্পটিঘাতাদিকো পযোজনমরিযাদো. ‘‘মরিযাদো’’তি চ যাৰদেৰাতি পদেন দস্সিতো সীতপ্পটিঘাতাদিকো চীৰরপ্পযোজন পরিচ্ছেদো. সো চ চীৰরপচ্চযে সম্মোহাদিকে সাৰজ্জপক্খে অপতনত্থায ঠপিতো. তেন ৰুত্তং ‘‘সম্মোহস্স গেধস্স মদস্স পমাদস্স পহানত্থং’’তি. এসনযো পিণ্ডপাতপচ্চযাদীসুপি. এতেন পচ্চৰেক্খনাপাঠেসু অযমত্থো দস্সিতো. ইধ ভিক্খু চীৰরং পটিসেৰতি যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতায উণ্হস্স পটিঘাতাযাতিআদীসু যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতায পটিসেৰতি. ন ততো উত্তরি সম্মোহত্থায গেধত্থায মদত্থায পমাদত্থায পটিসেৰতীতিআদি. এৰঞ্চসতি, যং চীৰরং পটিসেৰন্তস্স সম্মোহগেধমদপ্পমাদা উপ্পজ্জন্তি. তং ন সেৰিতব্বং. ইতরং সেৰিতব্বন্তি দস্সিতং হোতীতি.

‘‘পচ্চত্তসভাৰো’’তি পচ্চেকসভাৰো. ‘‘কারিযসঙ্খাতং’’তি কাতব্বং অভিনিপ্ফাদেতব্বন্তি কারিযং. আসন্নপ্ফলং. তেনাহ ‘‘অগ্গিস্সধূমোৰিযা’’তি. আসন্নকারণং পদট্ঠানং নাম অগ্গিকারকো ৰিয. পজ্জতি গচ্ছতি পৰত্ততি ফলং এতেনাতি পদং. তিট্ঠতি ফলং এত্থাতি ঠানং. উভযংপি কারণ পরিযাযো এৰ. তেন অতিস্সযত্থোপি সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘আসন্নকারণং’’তি. ‘‘সদ্ধিং সঞ্ঞা চিত্ত ৰিপল্লাসেহী’’তি দিট্ঠিসম্পযুত্তেহীতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা পন সঞ্ঞা চিত্ত ৰিপল্লাসা ৰিক্খম্ভিতুং সক্কোতীতি ন ৰত্তব্বা. ‘‘সাসন ধম্মে’’তি অনত্তলক্খণ সুত্তন্তাদিকে সুঞ্ঞত ধম্মপ্পটিসংযুত্তে দেসনাধম্মে. ‘‘দিট্ঠিৰিপল্লাসো ৰিক্খম্ভিতো’’তি তাদিসং ধম্মদেসনং সুত্ৰা দেসকে সত্থরি চ দেসিতে ধম্মে চ সদ্ধং পটিলভিত্ৰা সচ্চমেৰ ভগৰা আহ, অহং পন এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা,তি গণ্হামি, মিচ্ছাৰতাযং মমগাহোতি এৰং ৰিক্খম্ভিতো হোতি. ততো পট্ঠায এসো মে অত্তাতি ৰদন্তোপি দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তেন ন ৰদতি. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তেন এৰ ৰদতীতি অধিপ্পাযো. ইদম্পন দল়্হগ্গাহ ৰিক্খম্ভনমত্তং এৰ. ন অত্তদস্সন ৰিক্খম্ভনং. তং পন ধম্মৰৰত্থানঞ্ঞাণে সিদ্ধে এৰ সিজ্ঝতীতিপি ৰদন্তি. চতুন্নং আহারানং ৰসেন চতুধা নামরূপং পরিগ্গহেতব্বমেৰ. কস্মা, চত্তারো আহারে পরিগ্গহেত্ৰা তেস্ৰেৰ লক্খণত্তযং সমনুপস্সন্তস্স অন্তে লোকুত্তরঞ্ঞাণদস্সনপ্পটিলাভকিচ্চস্স সিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. পঞ্চধাতিআদীসু এসনযো. আদিকম্মিকানং অৰিসযো, ৰিসুং ৰিসুং লক্খণ রসাদীহি পরিগ্গহেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. পরিগ্গহণে সক্কোন্তস্সপি ৰিপস্সনা কম্মে ৰিসুং ৰিসুং পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা চ. তথাহি ৰক্খতি ‘‘কলাপৰসেন সংখিপিত্ৰা’’তি. ‘‘অঞ্ঞস্স কস্সচী’’তি অত্তজীৰাদিকস্স. সো করোতি কুসলাকুসলং কম্মং. সো পটিসংৰেদেতি ভৰন্তরং পত্ৰা তব্বিপাকং. সংসরতি ভৰতো ভৰং. সন্ধাৰতি কম্মৰেগেন খিত্তো. সুদ্ধে নামে এৰ ৰা রূপে এৰ ৰা ঈহাব্যাপারানং অভাৰদস্সনতোতি যোজনা. পুগ্গলসত্তানং ক্রিযাযোতি সঞ্ঞিতাতি ৰিগ্গহো. ‘‘অত্তাতি পৰত্তা দিট্ঠী’’তি কারক দিট্ঠি. ‘‘তদত্থা ভিনিৰেসৰসেনা’’তি সত্তো, পুগ্গলো, তিআদি ৰোহারস্স সব্ভাৰতো তস্স অত্থভূতো সত্তপুগ্গলাদিকোপি সভাৰতো অত্থিযেৰ. নো নত্থীতি এৰং দল়্হং হদযে সন্নিধানকরণ ৰসেন. ‘‘অতিধাৰনঞ্চা’’তি ৰোহার পঞ্ঞত্তিমত্তে অট্ঠত্ৰা তং অতিক্কমিত্ৰা পঞ্চক্খন্ধে সত্তাদিভাৰেন গহণঞ্চাতি অধিপ্পাযো.

‘‘কম্মচিত্তোতুকাহারৰসেনা’’তি এত্থ ককারো সন্ধি ৰসেন আগমো. কম্মৰসেন চিত্তৰসেন উতুৰসেন আহারৰসেনাতি অত্থো. অনুরূপানং পচ্চযানং সামগ্গীতি ৰিগ্গহো. ‘‘অঞ্ঞথা পৰত্তিযা’’তি অঞ্ঞেন পকারেন পৰত্তনস্স. ‘‘হেতুসম্ভারপচ্চযেহী’’তি হেতুপচ্চয সম্ভারপচ্চযেহি. জনক পচ্চযা হেতুপচ্চযা নাম. পরিৰারপচ্চযা সম্ভারপচ্চযা নাম. ‘‘কম্মপ্পৰত্তিযা’’তি কম্মপ্পৰত্তিতো. ‘‘ৰিপাকপ্পৰত্তিযা’’তি ৰিপাকপ্পৰত্তিতো. একস্স সত্তস্স অনমতগ্গে সংসারে সংসরন্তস্স রূপকাযোপি অত্থি নামকাযোপি অত্থি. ততো অঞ্ঞো কোচিসভাৰো নাম নত্থি. দ্ৰে চ কাযা পঞ্চৰোকারে সংসরন্তস্স একতো পৰত্তন্তি. অসঞ্ঞসত্তে সংসরন্তস্স রূপকাযো এৰ পৰত্ততি. সো এৰ তত্থ একোসত্তোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. অরূপে সংসরন্তস্স নাম কাযো এৰ পৰত্ততি. সো এৰ তত্থ একো সত্তোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ‘‘সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি চ পঞ্ঞত্তিমত্তং গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. তেসু চ কাযেসু রূপকাযে চুতি পটিসন্ধীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তর পচ্চযতা নাম নত্থি. একমেকস্মিং ভৰে একমেকো হুত্ৰা চুতিকালে ভিজ্জতি. রূপসন্ততি ছিজ্জতি. পটিসন্ধিরূপেন সহ পচ্চয পচ্চযুপ্পন্নতা পবন্ধো নপ্পৰত্ততি. নাম কাযে পন চুতি পটিসন্ধীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তরপচ্চযতা অত্থি. চুতিকালেপি নামসন্ততি ন ছিজ্জতি. পটিসন্ধি নামেন সহ পচ্চয পচ্চযুপ্পন্নতা পবন্ধো পৰত্ততিযেৰ. তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদ কুসলো ভিক্খু পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞাণে ঠত্ৰা একস্মিংভৰে একস্স সত্তস্স পৰত্তিং পস্সন্তো সত্তং নাম ন পস্সতি. পুগ্গলং নাম ন পস্সতি. অহন্তিপি ন পস্সতি. পরোতিপি ন পস্সতি. অহং অতীতেসু ভৰেসু অহোসিন্তিপি ন পস্সতি. ইমস্মিংভৰে অস্মীতিপি ন পস্সতি. অনাগতেসু ভৰিস্সামীতিপি ন পস্সতি. অথ খো অৰিজ্জা পচ্চযা সঙ্খারা পৰত্তন্তি. সঙ্খার পচ্চযা ভৰন্তরে ৰিঞ্ঞাণং পৰত্ততীতিআদিনা নযেন নামরূপ ধম্মানং হেতুফল পরম্পরাৰসেন অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিমেৰ পস্সতি. একস্মিংভৰে পৰত্তিং পস্সন্তে সতি, অনমতগ্গেসংসারে অনন্তেসু ভৰেসু তস্স সত্তস্স পৰত্তি দিট্ঠা এৰ হোতি তত্থপি এৰমেৰ, তত্থপি এৰমেৰাতি. তদা তস্স সোল়সৰিধা কঙ্খা পহীযতীতি ইমমত্থং ‘‘দস্সেন্তো অনমতগ্গে সংসারে’’তিআদিমাহ. তত্থ কতমা সোল়সৰিধা কঙ্খাতি. অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং. ন নু খো অহোসিং. কিং নু খো অহোসিং. কথং নু খো অহোসিং. কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানন্তি এৰং পুব্বন্তে পঞ্চৰিধা কঙ্খাৰুত্তা. ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং. ন নু খো ভৰিস্সামি. কিং নু খো ভৰিস্সামি. কথং নু খো ভৰিস্সামি. কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানন্তি এৰং অপরন্তে পঞ্চৰিধা কঙ্খা ৰুত্তা. অহং নু খো স্মি. নো নু খো স্মি. কিন্নু খো স্মি. কথং নু খো স্মি. অহং নু খো সত্তো কুতো আগতো. সো কুহিং গামী ভৰিস্সামীতি এৰং পচ্চুপ্পন্নে ছব্বিধা কঙ্খা ৰুত্তা. ইমা সোল়সৰিধা কঙ্খাতি. তত্থ অহোসিং নু খো, ন নু খো অহোসিন্তি ইমিনা পদদ্ৰযেন অতীতকালে অত্তনো অত্থি নত্থিভাৰে কঙ্খতি. সচে অত্থি, কিং নু খো অহোসিন্তি কঙ্খতি. কেনচি হেতুনা পচ্চযেন ৰা অহোসিং. কেনচি ইদ্ধিমন্তেন ৰা নিম্মিতো অহোসিং. অহেতু অপচ্চযা ৰা অনিম্মিতো ৰা সযংজাতো অহোসিন্তি অত্থো. যদি তেসুপকারেসু অঞ্ঞতরেন অহোসিং. কথং নু খো অহোসিং. অপাদকোৰা অহোসিং. দ্ৰিপাদকো ৰা. চতুপ্পাদকোৰা. বহুপ্পাদকোৰা. রূপীৰা. অরূপীৰা. সঞ্ঞীৰা. অসঞ্ঞীৰা ইচ্চাদি. অথ তেসু অপাদকাদীসু অঞ্ঞতরো অহং অহোসিং. কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং. পথমভৰে কিং হুত্ৰা দুতীয ভৰাদীসু কিং অহোসিন্তি ইদং ভৰপরম্পরাৰসেন ৰুত্তং. এসনযো অপরন্তেপি. পচ্চুপ্পন্নে ‘‘অহং নু খো স্মি, নো নু খো স্মী’’তি যথা খুদ্দকৰত্থু ৰিভঙ্গে অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতেসু. সতস্মীতি হোতি. সীতস্মীতি হোতীতি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘সতস্মী’’তি অহং সস্সতো ৰা ভৰামি. ‘‘সীতস্মী’’তি অহং উচ্ছিন্নোৰা ভৰামীতি অত্থো. যথা চ. অত্থীতি খো একো অন্তো. নত্থীতি খো দুতীযো অন্তোতি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অত্থী’’তি অত্তানাম ভৰাভৰেসু নিচ্চকালং অত্থি. ‘‘নত্থী’’তি তথা নত্থি, উচ্ছিজ্জতি. ন হোতি পরম্মরণাতি অত্থো. তথা ইধাপি অহং নু খো স্মি. নো নু খো স্মীতি কঙ্খতি. তত্থ ‘‘অহং নু খোস্মী’’তি অযং অহং নাম ভৰাভৰেসু নিচ্চকালং অস্মি নু খো, মম অত্তানাম সস্সতো হুত্ৰা সব্বকালং অত্থি নু খোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘নো নু খো স্মী’’তি তথা নো অস্মি নু খো. মম অত্তা তথা নত্থি নু খোতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘ভৰাভৰেসূ’’তি পৰত্তেপি পচ্চুপ্পন্নে ৰত্তমানং অত্তানং গহেত্ৰা পৰত্তা পচ্চুপ্পন্নে সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কিং নু খো স্মী’’তি অহং নাম সন্তো জাতো কিং নু খো অস্মি. কেনচি হেতুনা পচ্চযেন ৰা অস্মি নু খো. কেনচি ইদ্ধিমন্তেন ৰা নিম্মিতো ভৰামি নু খো. উদাহু অহেতু অপচ্চযা ৰা কেনচি অনিম্মিতো ৰা সযং নু খো ভৰামি নু খোতি অত্থো. ‘‘কথং নু খো স্মী’’তি এত্থ পন অপদাদীহি অযোজেত্ৰা অহং নু খো কিং গোত্তো ভৰামি. গোতমগোত্তো ৰা ৰাসেট্ঠ গোত্তো ৰা তিআদিনা যোজেতব্বং. আদি কপ্পকালে তানি গোত্তানি এতরহি সম্ভেদং গচ্ছন্তি. তস্মা তেসু কঙ্খন্তো কঙ্খতিযেৰ. ‘‘অহং কুতো আগতো’’তি অহং অতীতে কুতোভৰতো আগতো অস্মি. ‘‘সোকুহিংগামী ভৰিস্সামী’’তি সো অহং আযতিং ভৰে কুহিং গামিকো ভৰিস্সামীতি কঙ্খতি. ‘‘কঙ্খায অতিক্কমো’’তি সো ভিক্খু পটিচ্চসমুপ্পাদে অৰিজ্জাদিকং অতীতহেতু পঞ্চকং পস্সন্তো তস্মিংভৰে সব্বংপি পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সতিযেৰ. এৰং পস্সন্তো ন তত্থ অহং নাম কোচি অত্থি, যং পটিচ্চ অতীত ৰিসযা পঞ্চৰিধা কঙ্খা উপ্পজ্জতি. ধম্ম মত্তমেৰ তত্থ অত্থীতি এৰং অতীতে কঙ্খা ৰত্থুস্স অভাৰদস্সনেন পঞ্চৰিধায কঙ্খায অতিক্কমো হোতি. ননু তথা পস্সন্তস্সপি কথং নু খো স্মি, কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খোতি অযং কঙ্খা অত্থিযেৰ. তথা পস্সন্তোপি হি ৰিনা পুব্বেনিৰাসঞ্ঞাণেন অতীতে ভৰে অহং দ্ৰিপাদকো অহোসিন্তিৰা চতুপ্পাদকো অহোসিন্তি ৰা ততো চুতো অসুকভৰে উপ্পন্নোতি ৰা ন জানাতি ন পস্সতীতি. ৰুচ্চতে. সা পন কঙ্খা ধম্ম মত্তপ্পৰত্তি দস্সনতো পট্ঠায অন্তরাযিক কঙ্খা ন হোতি. ৰিচিকিচ্ছা পটিরূপিকা এৰ. সা হি অরিযানংপি লব্ভতি যেৰাতি. তথা অনাগতে ফলপঞ্চকং পস্সন্তো অপরন্তে পঞ্চৰিধং কঙ্খং অতিক্কমতি. পচ্চুপ্পন্নে ফলপঞ্চকঞ্চ হেতুপঞ্চকঞ্চ পস্সন্তো পচ্চুপ্পন্নে কঙ্খা ছক্কং অতিক্কমতি. সেসং সব্বং পুব্বন্তে ৰুত্তনযমেৰাতি. অট্ঠৰিধায কঙ্খায অতিক্কমনে পন পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপ্পটিলোমং পস্সন্তো দেসনা ধম্মে চ লোকুত্তর ধম্মেসু চ কঙ্খং অতিক্কমতি. ধম্মে কঙ্খাতিক্কমনেন সহেৰ দেসেন্তে সত্থরি চ, যথানুসিট্ঠং পটিপন্নে সঙ্ঘে চ, তীসু সিক্খাসু চ, যথাৰুত্তে পুব্বন্তে চ, অপরন্তে চ, পুব্বন্তা পরন্তেসু চ, পটিচ্চসমুপ্পাদেন সহ পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু চ সব্বং কঙ্খং অতিক্কমতিযেৰ. তেনাহ ‘‘সভাৰ ধম্মপ্পৰত্তিযা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘সভাৰধম্মপ্পৰত্তিযা চা’’তি পচ্চযপরম্পরাৰসেন সভাৰধম্মানং পরম্পরপ্পৰত্তিযা চ. ধম্মসু ধম্মতা নাম দেসনা ধম্মস্স স্ৰাক্খাততাদিভাৰেন সুন্দর ধম্মতা. অনৰজ্জধম্মতা. বুদ্ধসুবুদ্ধতা নাম তং ধম্মং দেসেন্তস্স বুদ্ধস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধতা.

পরিযুট্ঠিতানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং ৰিক্খম্ভনং নাম হেট্ঠা ধম্মৰৰত্থান ৰসেন পচ্চযপরিগ্গহৰসেন চ সিজ্ঝতি. ৰিপস্সনা কম্মং পন অনুসযভূতানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং সল্লিখনত্থায করীযতীতি ৰুত্তং ‘‘অনুসয সমূহননত্থঞ্চা’’তিআদি. ‘‘তত্থ পনা’’তি তস্মিং পটিসম্ভিদা মগ্গে পন. ৰিভত্তেসূতি পাঠসেসো. ‘‘যস্সা’’তি যোগী পুগ্গলস্স. ‘‘যং দূরে সন্তিকেৰা’’তি যং দূরে পৰত্তং রূপং ৰা, সন্তিকে পৰত্তং রূপংৰাতি পাঠসেসো. ‘‘তদত্থস্স পনা’’তি সম্মসিতধম্মুদ্ধারত্থস্স. ‘‘ঞাণেন দল়্হং গহেত্ৰা’’তি ধম্মৰৰত্থানঞ্ঞাণেন সুট্ঠুৰিভূতং কত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ইদানি যং যং দল়্হং গহেতব্বং. তং তং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. পুন দল়্হং গহিতস্স রূপস্স অনিচ্চলক্খণং দস্সেতুং ‘‘সা চ ক্রিযা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘নস্সন্তী’’তি ভিজ্জন্তি. অনিচ্চতং গচ্ছন্তি. ‘‘ৰিত্থম্ভন ক্রিযা’’তি এত্থ ৰিৰিধেন থম্ভনং ৰিত্থম্ভনং. নানাদিসাভিমুখৰসেন থম্ভনং ৰহনন্তি অত্থো. ‘‘ইমাসঞ্চা’’তি চতুন্নং মহাভূতানঞ্চ. ৰিসুং ৰিসুন্তি ৰুত্তত্তা তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সহজাতেসু গহণং সম্ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘আপাদীনং’’তি. আপাদীনং সেসমহাভূতানঞ্চাতি অত্থো. সন্ততিযা সরীরানি সন্ততি সরীরানি. ‘‘তথা তথা কপ্পেত্ৰা’’তি রূপধম্মানং সন্ততি পরিৰত্তি নাম অভিক্কমন্তস্স এৰং ভৰেয্য, পটিক্কমন্তস্স এৰং ভৰেয্য, তথা সমিঞ্জন্তস্স পসারেন্তস্সাতিআদিনা পরিকপ্পেত্ৰা. ‘‘সেসখন্ধেসুপি তং তং সন্ততি নানত্তং’’তি ৰেদনাক্খন্ধে তাৰ কাযে কাযিকসুখসন্ততি দুক্খসন্ততীনং নানত্তং. চিত্তে সোমনস্স দোমনস্স সন্ততীনং. উপেক্খা সন্ততি পন অৰিভূতা হোতি. কপ্পেত্ৰা গহেতব্বা. যদা চিত্তে সোমনস্স দোমনস্সানি ন সন্দিস্সন্তি, তদা ইদানি উপেক্খা মে ৰেদনা পৰত্ততীতি ৰা, যদা তানি সন্দিস্সন্তি, তদা সা নিরুজ্ঝতীতি ৰা এৰং তক্কেত্ৰা সম্মসিতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. সঞ্ঞাক্খন্ধে রূপসঞ্ঞাসদ্দসঞ্ঞাদীনং ৰসেন. সঙ্খারক্খন্ধে রূপসঞ্চেতনা সদ্দসঞ্চেতনাদীনং ৰসেন, নানাৰিতক্ক ৰিচারাদীনং ৰসেন, লোভালোভ দোসাদোস মোহামোহাদীনং ৰসেন চ. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং, কুসলা কুসলৰিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ ৰসেন সন্ততি নানত্তং ৰেদিতব্বং. ৰিস্সাসং করোতীতি ৰত্ৰা তদত্থং ৰিৰরতি ‘‘এতং মে’’তিআদিনা. তত্থ তযোৰিস্সাসা তণ্হাৰিস্সাসো, মানৰিস্সাসো, দিট্ঠিৰিস্সাসো. তত্থ এতং মমাতি তণ্হাৰিস্সাসো. এসোহমস্মীতি মানৰিস্সাসো. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিৰিস্সাসো. ‘‘পরিহরতী’’তি ভৰাভৰেসু পরিগ্গহেত্ৰা হরতি ৰহতি. ‘‘পরমজ্ঝত্তভাৰেনা’’তি পধানঅজ্ঝত্তভাৰেন. অজ্ঝত্তসারভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পরিগ্গহিতো’’তি এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিপরিগ্গহেন পরিগ্গহিতো. তযো হি পরিগ্গহা তণ্হা পরিগ্গহো, মানপরিগ্গহো, দিট্ঠিপরিগ্গহোতি. ৰসে সব্বসো ৰত্তন্তো নাম কেৰলং ৰসাযত্তৰুত্তিকো এৰ সিযা, ন পচ্চযাযত্তৰুত্তিকোতি দস্সেন্তো ‘‘যথাৰুত্তেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যথাৰুত্তেহী’’তি সব্বসঙ্গহে ৰুত্তপ্পকারেহি কম্মাভিসঙ্খরণাদীহি. ‘‘তথাপরিগ্গহেতব্বো’’তি এসো মে অত্তাতি এৰং পরমজ্ঝত্তভাৰেন পরিগ্গহেতব্বো. তথা হি যো অত্তনো ৰসেন ৰত্ততি, তস্মিং অত্তনো সামিভাৰো নত্থি. যস্মিঞ্চ সামিভাৰো নত্থি, তস্মিং রূপাদিকে ধম্মে অত্তানং সামিকং কত্ৰা এসো মম অত্তাতি পরিগ্গহো নাম মিচ্ছা এৰ. তথা যো চ খণিক ধম্মো হোতি, খণে খণে ভিজ্জতি, তং রূপাদিকং খন্ধপঞ্চকং অত্তনো সারং কত্ৰা তথা পরিগ্গহোপি মিচ্ছা এৰ. এত্থ চ ‘‘মিচ্ছা এৰা’’তি পরমত্থ সচ্চং পত্ৰা মিচ্ছা এৰ. ৰিপল্লাসো এৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সুখং ৰিদ্ধংসেতী’’তি কাযিকসুখঞ্চ চেতসিক সুখঞ্চ ৰিদ্ধংসেতি. ৰিনাসেতি. ‘‘নানাদুক্খং জনেতী’’তি কাযিকদুক্খঞ্চ চেতসিক দুক্খঞ্চ জনেতি উপ্পাদেতি. ‘‘ইদঞ্চ রূপং এদিসমেৰ হোতী’’তি কথং হোতি. মনুস্সত্তভাৰে ঠিতানং সত্তানং যথাপৰত্তং মনুস্স সুখং ৰিদ্ধংসেতি, জিণ্ণভিন্নভাৰং পাপেতি, নানাদুক্খং জনেতি. সযং অপাযত্তভাৰং গহেত্ৰা তেসং নানাঅপায দুক্খং জনেতি. তথা দেৰত্তভাৰে সক্কত্তভাৰে ব্রহ্মত্তভাৰে ঠিতানন্তিআদিনা ৰত্তব্বং. তথা মনুস্সত্তভাৰে ঠিতানং নানাৰিপরিণাম কিচ্চেহি যথাপৰত্তং সুখং ৰিদ্ধংসেতি, নানাপচ্চযাভিসঙ্খরণকিচ্চেহি নানাদুক্খং জনেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইদঞ্চ রূপং এদিসমেৰা’’তি. ‘‘সারোনাম থামবলৰিসেসো ৰুচ্চতী’’তি এতেন থামবলৰিসেসেন সম্পন্নং ৰত্থুংপি সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অসারকট্ঠেনা’’তি এত্থ সারো এৰ সারকং, ন সারকং অসারকন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘রূপং পন সযংপি এৰরূপো সারো ন হোতী’’তি ৰুত্তং. সত্তানং অত্তসারো জীৰসারো ন হোতীতি অত্থো. নত্থি সারো এতস্সাতি অসারকন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘ন চ এৰরূপেন সারেন যুত্তং’’তি ৰুত্তং. অত্তসারেন জীৰসারেন সংযুত্তং হোতীতি অত্থো. তত্থ পুরিমো অত্থো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইদং সন্ধায ৰুত্তো. পচ্ছিমো রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানংতি ইমানি সন্ধায ৰুত্তো. এতেন অসারকট্ঠেনাতি অসারভাৰেন, অসারযুত্তভাৰেন ৰাতি চ. অনত্তাতি এত্থপি ন অত্তা অনত্তা, নত্থি অত্তা এতস্সাতি ৰা অনত্তাতি চ দ্ৰিধা অত্থো সিজ্ঝতি. ‘‘যঞ্চা’’তি যঞ্চ রূপং. ‘‘পীল়েতী’’তি তং সমঙ্গী পুগ্গলং পীল়েতি. এতেন অনত্তভাৰে সিদ্ধে দুক্খভাৰোপি সিদ্ধোতি দস্সেতি. ‘‘তিণ্ণং ৰযানং ৰসেন অদ্ধাভেদো যোজেতব্বো’’তি পথমৰযে পৰত্তং রূপং দুতীযৰযং ন পাপুণাতি, পথমৰযে এৰ নিরুজ্ঝতীতিআদিনা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে অন্তোগধভেদো যোজেতব্বো. ‘‘সভাগেকসন্তানৰসেনা’’তি সভাগানং ধম্মানং সভাগট্ঠেন একীভূতা সন্ততি সভাগেকসন্ততি. ‘‘সভাগানং ধম্মানং’’তি চ চিত্তজেসুতাৰ নিরন্তরপ্পৰত্তেন লোভসম্পযুত্তচিত্তেন সহজাতা রূপধম্মা সভাগরূপধম্মা নাম. তথা নাম ধম্মা চ. এৰং দোসসম্পযুত্তাদীসুপি. উতুজেসু নিরন্তরপ্পৰত্তেন সীতউতুনা সমুট্ঠিতা রূপধম্মা সভাগরূপ ধম্মা নাম. তথা উণ্হউতুনা সমুট্ঠিতা. এসনযো আহারজেসুপীতি এৰং সভাগেকসন্ততিৰসেন. ‘‘সম্পাপুণিতুং’’তি ঞাণেন সম্পাপুণিতুং. ‘‘অদ্ধাসন্ততিৰসেনা’’তি এত্থ সন্ততিৰসেন সম্মসনং ৰিসেসতো অধিপ্পেতং. এৰঞ্চ কত্ৰা হেট্ঠা অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি পদে চতুন্নং মহাভূতানং সন্ততি ৰিভাগনযো সুট্ঠু দস্সিতোতি. ‘‘অনিচ্চলক্খণ দস্সনমেৰ পধানং’’তি ইমস্মিং ঞাণেপি উদযব্বযঞ্ঞাণেপি ভঙ্গঞ্ঞাণেপি অনিচ্চলক্খণ দস্সনমেৰ পধানং. ভযঞ্ঞাণে চ আদীনৰঞ্ঞাণে চ নিব্বিদাঞাণে চ দুক্খলক্খণ দস্সনং পধানং. উপরি চতূসু ঞাণেসু অনত্তলক্খণ দস্সনং পধানন্তি. ‘‘সমুদিতেসূ’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনাভাৰসহাযভাৰেন সমুপ্পন্নেসু. ইদঞ্চ অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো. তণ্হাসমুদযা উপাদান সমুদযো. আহার সমুদযা রূপসমুদযোতি পাল়িৰসেন ৰুত্তং. অপ্পহীন ৰসেনাতি পাল়িপদে পন অৰিজ্জা তণ্হা দিট্ঠানুসযানং অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে ৰিজ্জমানতা এৰ পমাণন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সমুদেন্তী’’তি পটিসন্ধিতো পট্ঠায একতো উদেন্তি. উপরূপরি এন্তি. আগচ্ছন্তীতি অত্থো. একভৰভাৰেন পাতুব্ভৰন্তীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যাৰমরণকালা’’তিআদিং. ‘‘পসৰন্তী’’তি পৰড্ঢমানা সৰন্তি, পৰত্তন্তি, সন্দন্তি. ‘‘তেসু পনা’’তি অৰিজ্জা তণ্হুপাদান কম্মেসু. ‘‘নিরুজ্ঝন্তী’’তি তস্মিংভৰে এৰ নিরুজ্ঝন্তি. তস্মিং ভৰে নিরোধো নাম ভৰন্তরে পুন অনুপ্পাদো যেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ভৰন্তরে’’তিআদি. ‘‘তং সন্ততিযং’’তি তস্মিং পচ্চুপ্পন্ন ভৰেতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পুন অনুপ্পাদসঙ্খাতং নিরোধং’’তি সন্ততি নিরোধো নাম ৰুত্তো. ন নিব্বান নিরোধো. এতাহি পচ্চযে সতি, ভৰন্তরে উপ্পজ্জীস্সন্তি যেৰাতি. ইদানি যথাপৰত্ত সন্ততীসু পরিযাপন্নানং সব্বপচ্ছিমানং নামরূপানং খণিকনিরোধৰসেন অত্থং ৰদন্তো ‘‘যথাপৰত্ত সন্ততিযো ৰা ছিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘উদযব্বযং সমনুপস্সন্তস্স চা’’তি এত্থ কতমো উদযো নাম, কতমো ৰযো নাম, কথঞ্চ তদুভযং সমনুপস্সতীতি আহ ‘‘উদযব্বযং পস্সন্তস্সাতি এত্থ যথা নামা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তমো খন্ধো’’তি তমোরাসি. ‘‘ৰেতী’’তি ৰিগচ্ছতি. অন্তর ধাযতি.‘‘উদযো’’তি উপ্পাদো চেৰ ৰড্ঢি চ. ‘‘ৰযো’’তি ৰিগমনং, অন্তরধানং. ‘‘নানাপযোগৰসেনৰা’’তি সমিঞ্জনপ্পসারণাদি নানাপযোগৰসেন ৰা. উদযপক্খানং নানাসন্ততীনং উদযঞ্চ উদযতো. ৰযপক্খানং নানাসন্ততীনং ৰযঞ্চ ৰযতোতি যোজনা.

বোজ্ঝঙ্গ ধম্মেহি সম্পন্নত্তা আরাধেতি অত্তনো চিত্তংতি আরদ্ধো. তুট্ঠচিত্তোতি অত্থো. ৰিপস্সতীতি ৰিপস্সকো. আরদ্ধো হুত্ৰা ৰিপস্সকো আরদ্ধৰিপস্সকো. দুৰিধোহি ৰিপস্সকো তরুণ ৰিপস্সকো চ আরদ্ধ ৰিপস্সকো চ. তত্থ খন্ধানং উদযব্বযং সুট্ঠু অপস্সন্তো দুব্বলৰিপস্সকো তরুণ ৰিপস্সকো নাম. খন্ধানং উদযব্বযং সুট্ঠু পস্সন্তো ৰিপস্সনা কম্মে আরাধিত চিত্তো বলৰৰিপস্সকো আরদ্ধৰিপস্সকো নাম. যং সন্ধায ৰুত্তং.

[ক]

‘সুঞ্ঞাগারে পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী রতী হোতি, সম্ম ধম্মং ৰিপস্সতো,তি চ.

[খ]

‘যো চ ৰস্সসতং জীৰে, অপস্সং উদযব্বযং;

একাহং জীৰিতং সেয্যো, পস্সতো উদযব্বযং,তি চ.

অযমিধ অধিপ্পেতো. ৰিপস্সনং উপেচ্চ কিলেসেন্তি, মলীনভাৰং গমেন্তীতি ৰিপস্সনুপক্কিলেসা. পরিবন্ধন্তি নীৰারেন্তীতি পরিবন্ধকাতি হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ অন্তরাযিক ধম্মানং নামং. ‘‘সরীরোভাসো’’তি সকলসরীরতো নিক্খন্তো ওভাসো. ‘‘পঞ্চৰিধা পীতী’’তি খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফরণা পীতীতি. ‘‘দুৰিধা পস্সদ্ধী’’তি অতিবলৰন্তী কাযপস্সদ্ধিচেৰ চিত্তপস্সদ্ধি চ. ৰিপস্সনা কম্মে ওকপ্পনাকারপ্পৰত্তা সদ্ধাএৰ অধিমুচ্চনট্ঠেন অধিমোক্খো সদ্ধাধিমোক্খো. ‘‘ৰীরিযং’’তি তস্মিং কম্মে অনিক্খিত্তধুরং পগ্গহিতসীসং ৰীরিযং. ‘‘সুখং’’তি চিত্তসুখং. তেনাহ ‘‘সোমনস্সং’’তি. ‘‘ৰিপস্সনাঞাণং’’তি ইন্দৰিস্সট্ঠৰজিরসদিসং বলৰৰিপস্সনাঞাণং. ‘‘সতী’’তি তস্মিং কম্মে অপ্পমুট্ঠা সতি. ‘‘তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি চিত্তস্স লীনুদ্ধচ্চাদীহি ৰিসমন্তেহি ৰিমুত্তা তত্রমজ্ঝত্ততাসঙ্খাতা উপেক্খা. ‘‘আৰজ্জনুপেক্খা’’তি ৰসিভাৰপত্তা আৰজ্জনসঙ্খাতা উপেক্খা. ‘‘আলযং’’তি তণ্হালযং. ‘‘কুরুমানা’’তি করোন্তী. ‘‘সুখুমা তণ্হা’’তি কুসলেহি মিস্সকত্তা ইদং অকুসলন্তিপি জানিতুং অসক্কুণেয্যা সুখুমতণ্হা. ‘‘ন ৰতমে’’তি মম ন উপ্পন্নপুব্বোৰতাতি যোজনা. ‘‘অস্সাদসহিতা’’তি ওভাসাদীসু অস্সাদতণ্হা সহিতা. ‘‘অধিমান ৰসেনা’’তি অধিকতরং মঞ্ঞনাৰসেন. ‘‘তাৰদেৰা’’তি নিকন্তিযা উপ্পত্তিক্খণেযেৰ. ‘‘নিকামনাকারো’’তি ইচ্ছনাকারো. অস্সাদনাকারো. ‘‘নিকামনস্সৰত্থূ’’তি নিকন্তিযা ৰত্থু. ‘‘অদ্ধা’’তি একন্তেন. ‘‘হন্দা’’তি চিত্তৰিস্সট্ঠকরণে নিপাতপদং. ইদানেৰ নং ৰিসোধেমি, ন চিরং পৰত্তিতুং দস্সামীতি ইমমত্থং দীপেতি. ‘‘তেস্ৰেৰা’’তি তেসুওভাসাদীসু এৰ. অট্ঠকথায ন সমেতি. অট্ঠকথাযং নিকন্তি ৰিক্খম্ভনস্স ৰিসুং ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰিপস্সনাপরিপাকো নাম ৰিসেসন্তরপ্পৰত্তেন পাকটোতি দস্সেতুং ‘‘সঙ্খারুপেক্খাভাৰং পত্তা’’তিআদিমাহ. ৰুট্ঠানগামিনি ৰিপস্সনাভাৰপত্তেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘দ্ৰে ৰিপস্সনা চিত্তানী’’তি উপচারানুলোমচিত্তানি. সো হি ৰুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. সঙ্খার নিমিত্ততো ৰা ৰুট্ঠাতি. নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তিতো. যদি এৰং গোত্রভুপি ৰুট্ঠানং নাম সিযাতি. ন সিযা. মগ্গস্স আৰজ্জনমত্তে ঠিতত্তা. পটিৰেধকিচ্চস্সচ সম্মোহ সমুচ্ছেদকিচ্চস্স অভাৰতো. ‘‘সযং’’তি মগ্গসঙ্খাতো সযং. ‘‘তং সমঙ্গীপুগ্গলং ৰা’’তি তেন মগ্গেন সমঙ্গীপুগ্গলং ৰা. ‘‘ৰট্টপ্পৰত্ততো চা’’তি আযতিং ভৰেসু অপাযৰট্টপ্পৰত্ততো ৰা, অট্ঠম ভৰতো পট্ঠায কামসুগতি ৰট্টপ্পৰত্ততো ৰা. অৰস্সং ৰুট্ঠানং গমেতি সম্পাপেতীতি ৰুট্ঠানগামিনীতি ৰচনত্থো. ‘‘অৰস্সং ৰুট্ঠানং গচ্ছন্তী’’তি ইধ ঠিতানং ৰুট্ঠানতো নিৰত্তি নাম নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধানং বুদ্ধসাৰকানঞ্চ ৰসেন দট্ঠব্বং. সব্বঞ্ঞু বোধিসত্তা পন পুব্ববুদ্ধানং সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনা কম্মং আরভন্তা অনুলোমঞ্ঞাণং আহচ্চ ঠপেন্তীতি অট্ঠক থাসু ৰুত্তং. তত্থ ‘‘আহচ্চা’’তি ইদং সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স মত্থকপত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘আৰজ্জনট্ঠানিযং’’তি ততো পুব্বভাগে কেনচি চিত্তেন অগ্গহিতে নিব্বানা রম্মণে আৰজ্জনট্ঠানিযং. ‘‘তং’’তি গোত্রভুঞ্ঞাণং. গোত্তং ভৰতি অভিভৰতি ছিন্দতীতি গোত্রভু. গোত্তং ৰা অভিসম্ভুণাতি পাপুণাতীতি গোত্রভূতি ৰচনত্থো. কথং পন গোত্রভু চিত্তং গোত্রভুঞ্ঞাণং পুথুজ্জনগোত্তং ছিন্দতি, অরিযগোত্তং পাপুণাতীতি যুজ্জেয্য, সোহি পুগ্গলো তস্মিংখণে পুথুজ্জনগোত্তপরিযাপন্নোএৰাতি. সচ্চং. অত্তনি পন ছিন্নত্তা সযং ছিন্দতি নাম. নিব্বানস্স চ অরিযগোচরত্তা তং আরম্মণ করণৰসেন অরিযগোত্তং পাপুণাতি নামাতি দট্ঠব্বং. পচ্চযসত্তিৰিসেসেন অত্তনো অনন্তরে অরিযগোত্তং ভাৰেতি, পাতুভাৰেতীতি গোত্রভূতিপি যুজ্জতি. ‘‘পরিচ্ছিজ্জা’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদীহি সব্বৰিপ্ফন্দনেহি মুঞ্চিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. সম্মোহস্স পহানমেৰ দট্ঠব্বং. ন তে ধম্মে আরম্মণ করণ ৰসেন জাননং. কথং তে ধম্মে আরম্মণং অকরোন্তো মগ্গো তে ধম্মে পরিজানাতি নামাতি. কিচ্চসিদ্ধি ৰসেন. সো হি সম্মোহং পজহন্তো আরম্মণং করোন্তানিপি হি পুব্বভাগঞ্ঞাণানি তপ্পহানকিচ্চস্স অসাধকত্তা দুক্খ সচ্চং পরিজানন্তানীতি ন ৰুচ্চন্তি. মগ্গো পন আরম্মণং অকরোন্তোপি তপ্পহানকিচ্চস্স সাধকত্তাতং সচ্চং পরিজানাতীতি ৰুচ্চতি. কস্মা. ততো পট্ঠায তস্সপুগ্গলস্স সব্বকালং তস্মিংসচ্চে পরিজানন কিচ্চস্স সিদ্ধত্তা. যথাহি একো পুরিসো চক্খুম্হি পিত্তসেম্হাদিদোসেহি পলিবুদ্ধত্তা অন্ধো হোতি. ন কিঞ্চি পস্সতি. যদা পন সো একং তেজৰন্তং অঞ্জনং লভিত্ৰা চক্খুং অঞ্জযন্তো সব্বরত্তিং নিদ্দাযতি. তস্স নিদ্দাযন্তস্সেৰ চক্খুম্হি সব্বদোসা নস্সন্তি. চক্খু ৰিপ্পসন্নং হোতি. তঙ্খণতো পট্ঠায সো নিদ্দাযন্তোপি রূপানি পস্সতীতি ৰুচ্চতি. কস্মা, অন্ধভাৰৰিগমেন দস্সনকিচ্চস্স সিদ্ধত্তা. এৰমেৰমিদং দট্ঠব্বন্তি. একদেসেন ৰা হেট্ঠিমমগ্গেসু, অনৰসেসেন ৰা অরহত্তমগ্গে. ‘‘অপচ্ছাৰত্তিকং’’তি এত্থ পচ্ছতো আৰত্তনং পচ্ছাৰত্তং. নত্থি পচ্ছাৰত্তং অস্সাতি অপচ্ছাৰত্তিকন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘পুন অনুপ্পাদধম্মতাপত্তিৰসেন নিরোধসঙ্খাতং’’তি মগ্গক্খণে এৰ তানিৰট্টানি পুন অনুপ্পাদসভাৰং আপজ্জন্তি, নিরুজ্ঝন্তি. তথা নিরোধসঙ্খাতং. ‘‘উপ্পাদনসঙ্খাতায ভাৰনাযা’’তি এতেন মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা ৰড্ঢনসঙ্খাতায ভাৰনায ওকাসো নত্থীতি কত্ৰা ৰুত্তং. অরিযমগ্গং পটিলাভত্থায পন পৰত্তিতা পুব্বভাগভাৰনাপি মগ্গভাৰনা এৰ. সা চ অরিযমগ্গং পত্ৰা মত্থকপত্তা হোতি. তস্মা অরিযমগ্গো এৰ মত্থকপত্তো ভাৰনানুত্তরো হোতীতি ইমিনাপরিযাযেন ৰড্ঢন সঙ্খাতায ভাৰনাযাতিপি যুজ্জতিযেৰ. অত্তনো অনন্তরে পৰত্তং আনন্তরিকং. আনন্তরিকং ফলং এতস্সাতি ৰিগ্গহো. তস্স চ ততোপরং দ্ৰে ৰা তীণি ৰা ফলচিত্তানি পৰত্তন্তীতি ইমিনা সম্বন্ধো. অপনীতো অগ্গি এতস্মাতি অপনীতগ্গিকো. ‘‘নিব্বাপেন্তো ৰিযা’’তি এতেন পটিপ্পস্সম্ভনপ্পহানকিচ্চেন মগ্গানুকুলপ্পৰত্তিং দস্সেতি. ‘‘তেসং’’তি তেসং চক্খূনং. তং রূপং তস্স পাকটং ন তাৰ হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্সা’’তি তস্স পুগ্গলস্স. ‘‘পচ্চৰেক্খনৰারেসূ’’তি এত্থ পসাদচক্খুনা দিট্ঠে পৰত্তা অনুবন্ধক ৰীথিযোপি সঙ্গয্হন্তি.

উপরিমগ্গেহি ৰধিতব্বা মারেতব্বাতি উপরিমগ্গৰজ্ঝা. ‘‘কিলেসৰিভাগেসূ’’তি অসুকমগ্গেন অসুকাকিলেসা পহীযন্তীতি এৰং কিলেসৰিভাগেসু. ‘‘পাল়িযং’’তি পটিসম্ভিদা মগ্গপাল়িযং. ৰুচ্চমানে পন ৰত্তব্বন্তি সম্বন্ধো. মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গাদীনং পচ্চৰেক্খনং নাম মগ্গপচ্চৰেক্খনমেৰ. তথা পচ্ছা ৰা পৰত্ততীতি সিদ্ধং. ‘‘অৰিরুদ্ধা হোতী’’তি ৰিসুদ্ধিমগ্গেন অসমেন্তাপি পচ্চৰেক্খন্তানং ইচ্ছানুরূপসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অধিমাননিদ্দেস অট্ঠকথাসূ’’তি ৰিনযে চতুত্থপারাজিকে অধিমানপদনিদ্দেস অট্ঠকথাসু. ‘‘সো’’তি অরিযভূতো ভিক্খু. ‘‘নো লদ্ধুং ন ৰট্টতী’’তি অলদ্ধুং ন ৰট্টতীতি অত্থো. লদ্ধুং নো ন ৰট্টতীতি ৰা যোজনা. চতুব্বিধং মগ্গঞ্ঞাণং গহিতং. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নামাতি ৰুত্তত্তা.

‘‘অভিনিৰিসনং’’তি অজ্ঝত্তং দল়্হতরং পতিট্ঠানং. ‘‘নিখাতসিনেরুপা দস্সৰিযা’’তি তস্স পৰত্তনং ৰিয. ‘‘কেৰলং পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিতায অদিট্ঠত্তা’’তি এতেন এসো মে অত্তা, ন পরস্স অত্তাতি এৰং অত্তানং অত্তস্স সামিকং কত্ৰা গহণকারণং ৰদতি. তত্থ কেৰলসদ্দেন পরমত্থ সচ্চং পত্ৰা অত্তস্সেৰ অভাৰতো খন্ধপঞ্চকস্স অত্তনোৰসাযত্ত ৰুত্তিতং নিৰত্তেতি. সম্মুতি সচ্চং পন পত্ৰা অত্তস্স ৰিজ্জমানত্তা মহাজনো অত্তনো খন্ধপঞ্চকং অত্তনো ৰসাযত্ত ৰুত্তিং মঞ্ঞমানো এসো মে অত্তাতি গণ্হাতি. ‘‘খণভঙ্গস্স চ অদিট্ঠত্তা’’তি এতেন এসো মে সারট্ঠেন অত্তা. এসো মম সারো. এতং মম সরীরং. যাৰ ৰস্সসতংপি ৰস্সসহস্সম্পি এতং খন্ধপঞ্চকং ন ভিজ্জতি, ন ৰিনস্সতি. তাৰ অহং ন মরামি. যদা এতং ভিজ্জতি, ৰিনস্সতি. তদা অহং মরামি. অহঞ্চ মম খন্ধপঞ্চকঞ্চ অদ্ৰযং অনানত্তন্তি এৰং গহণকারণং ৰদতি. তত্থ ‘‘খণভঙ্গস্সা’’তি নামরূপধম্মানং খণে খণে ভঞ্জনস্স ভিজ্জনস্স মরণস্স. ইদম্পনমরণং সম্মুতি সচ্চে নত্থি. পরমত্থ সচ্চে এৰ অত্থি. তস্মা তং অপস্সন্তো মহাজনো অত্তনো খন্ধপঞ্চকং অত্তনোসারং মঞ্ঞমানো এসো মে অত্তাতি গণ্হাতীতি. ‘‘তং দ্ৰযং সুদিট্ঠং কত্ৰা’’তি খন্ধপঞ্চকস্স কেৰলং পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিতঞ্চ খণভঙ্গঞ্চ ঞাণ চক্খুনা সুট্ঠুদিট্ঠং কত্ৰা. তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং পটিচ্চসমুপ্পাদং সুট্ঠুপস্সন্তো কেৰলং পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিতঞ্চ অৰসাযত্ত ৰুত্তিতঞ্চ সুট্ঠু পস্সতি. যো চ অত্তনো ৰসাযত্তৰুত্তি ন হোতি. সো পরমত্থসচ্চং পত্ৰা এসো মম সন্তকন্তিপি ৰত্তুং নারহতি. কুতো মম অত্তাতি. অপি চ, সত্তো নাম সভাৰতো নত্থি. পঞ্ঞত্তিমত্তং হোতি. যো ‘অহন্তি ৰা, মেতি ৰা, মমাতি ৰা, গয্হেয্য. অসন্তে চ অত্তস্মিং কো মম অত্তা নাম ভৰেয্যাতি. খণভঙ্গো হোতি. খণে খণে ভিজ্জতি. সত্তো চ নাম একস্মিংভৰে আদিম্হি সকিং এৰ জাযতি. অন্তে সকিং এৰ মরতি. অন্তরা ৰস্সসতংপি ৰস্সসহস্সংপি মরণং নাম নত্থি. অঞ্ঞাহি খণিকধম্মানং গতি. অঞ্ঞা সত্তস্স. এৰংসন্তে কথং খণিকধম্মা সত্তস্স সারট্ঠেন অত্তানাম ভৰেয্যুন্তি. তস্মা তে অৰসৰত্তনট্ঠেন অসারকট্ঠেন চ অনত্তা এৰ. অপিচ ‘‘অৰসৰত্তনট্ঠেনা’’তি এত্থ ৰসো নাম সত্তসন্তানে একো পধানধম্মো. সচে অত্তানাম অত্থি. সো এৰ পধানভূতস্স ৰসস্সপি অত্তা ভৰেয্য. এৰংসতি, যো ৰসো, সো অত্তা. যো অত্তা, সো ৰসোতি ভৰেয্য. তথা চ সতি, রূপং অত্তাতি গণ্হন্তো রূপঞ্চ ৰসঞ্চ অত্তানঞ্চ একত্তং কত্ৰা গণ্হাতি নাম. তথা ৰেদনং অত্তাতি. সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অত্তাতি গণ্হন্তেপি. এৰঞ্চসতি, সত্তো চ খন্ধপঞ্চকঞ্চ ৰসো চ অত্তা চ সব্বমেতং একত্তং গচ্ছতি, একো সত্তোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ন হি ইমস্মিং ৰসৰত্তনট্ঠে একস্সসত্তস্স দ্ৰে অত্তা তযো অত্তা বহূঅত্তাতি সক্কা ভৰিতুং. অথ যথা যথা সত্তস্স ৰসো ৰত্ততি, ইচ্ছা পৰত্ততি. তথা তথা খন্ধপঞ্চকম্পি নিচ্চকালং সত্তস্সৰসং অনুগচ্ছেয্য. কস্মা, সত্তস্স চ খন্ধপঞ্চকস্স চ ৰসস্স চ নানত্তাভাৰতো. এৰং অনুগচ্ছন্তে সতি. রূপং মে অত্তা, ৰেদনা মে অত্তাতিআদিগ্গহণং ৰট্টেয্য. সভাৰতো অৰিরুদ্ধং ভৰেয্য. ন পন তথা অনুগচ্ছতি. ন হি দুব্বণ্ণো দুরূপো পুরিসো অত্তনো রূপকাযং অত্তনো ৰসেনেৰ সুৰণ্ণং সুরূপং কাতুং সক্কোতি. তথা দুস্সদ্দোৰা সুসদ্দং, দুগ্গন্ধোৰা সুগন্ধং. ন চ অন্ধোৰা অনন্ধং. বধিরোৰা অবধিরং. রোগীৰা অরোগং. কুট্ঠীৰা অকুট্ঠং. গণ্ডীৰা অগণ্ডং. জিণ্ণোৰা তরুণং. অজরং ৰা অমরণং ৰা কাতুং সক্কোতি. নাপি অপাযেসু চ অপতন্তং. পতিত্ৰা ৰা ততো ৰিমুত্তং কাতুং সক্কোতি. তথা দেৰো ৰা দেৰত্তা অচাৰেতুং. সক্কোৰা সক্কত্তা, মারো ৰা মারত্তা, ব্রহ্মা ৰা ব্রহ্মত্তাতি. এসনযো সেসখন্ধেসুপি. তথা পন অৰসানুগমনতো পরমত্থ সচ্চং পত্ৰা খন্ধপঞ্চকে অত্তনো সামিকিচ্চং ইস্সরকিচ্চং নাম নত্থি. অসামিকমেৰ তং হোতি, অনিস্সরং. তথা চ সতি, অত্তানং তস্স সামিং ইস্সরং কত্ৰা রূপং মে অত্তাতি গহণং মিচ্ছাগহণং নাম হোতীতি. লোকে পন মহাজনো ধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পাদং ন জানন্তি, ন পস্সন্তি, ন পটিৰিজ্ঝন্তি. তেসং পরম্পর পচ্চযৰসেন পৰত্তমানে খন্ধসন্তানে সম্মুতি সচ্চৰসেন নানাৰসৰত্তনাকারা নাম সন্তি. নানাসামি ইস্সরাধিপতিৰোহারা চ লোকে সন্দিস্সন্তি. তে সম্মুতি সচ্চৰসেন উপ্পন্নেসু তেসু সামিইস্সরাধিপতি ৰোহারেসু ৰোহারমত্তে অঠত্ৰা সভাৰসচ্চং মঞ্ঞন্তা মিচ্ছাগহণং গণ্হন্তি. এত্থ সিযা. ন নু ৰসোনাম ইচ্ছা. সত্তো চ গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতি. ঠাতুং ইচ্ছন্তো তিট্ঠতি. এৰংসতি. তস্স খন্ধপঞ্চকং তস্স ৰসাযত্ত ৰুত্তি এৰ হোতীতি. ন হোতি. কস্মা, পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিত্তা এৰ. তথাহি গন্তুং ইচ্ছানাম বহিদ্ধা ধনহেতুৰা উপ্পজ্জেয্য. নানাভোগহেতু ৰা. অঞ্ঞেন ৰা নানাকারণেন. তত্থ যেসং ধনে অসতি, যং যং দুক্খং আগচ্ছেয্য কাযিকং ৰা চেতসিকং ৰা. তেসং তং তং দুক্খপচ্চযা ধনিচ্ছা নাম উপ্পজ্জতি. ধনিচ্ছা পচ্চযা গন্তিচ্ছাদযো উপ্পজ্জন্তি. তথা নানাভোগিচ্ছা নানাকম্মিচ্ছাসু চাতি. নানাদুক্খভযুপদ্দৰমূলিকাসু ইচ্ছাসু ৰত্তব্ব মেৰ নত্থি. তথা নানারম্মণানং পলোভন দুক্খমূলিকাসু চ নানাৰিতক্কানং ৰিপ্ফন্দনমূলিকাসু চ ইচ্ছাসু. এৰং ৰসোপি পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিকো এৰ হোতি. ‘‘গমনং’’তি গমনাকারেন পৰত্তং খন্ধপঞ্চকং. যেনযেনধনাদিহেতুনা সো সো ৰসো উপ্পজ্জতি. গমনম্পি তেন তেনেৰ উপ্পজ্জতি আহারুপত্থম্ভনাদিপচ্চযেন চ. ৰসো পন গমনস্স পচ্চযেক দেসমত্তং হোতি. সো হি তদঞ্ঞপচ্চযেহি ৰিনা সযং উপ্পজ্জিতুং ন সক্কোতি. কুতো গমনং উপ্পাদেতুং. এৰং ঠানাদীসু. এৰঞ্চ সতি, ইদং খন্ধপঞ্চকং পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিকন্তিচ্চেৰ ৰত্তুং অরহতি. নো ৰসাযত্ত ৰুত্তিকন্তি. অপি চ গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতীতি পঞ্ঞত্তি মত্তভূতো সত্তো গচ্ছতি. খন্ধপঞ্চকং পন খণিক ধম্মত্তা ন গচ্ছতি. উপ্পন্নুপ্পন্নং তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জতি. সন্ততি ৰসেন গমনাকার নিমিত্তং পঞ্ঞাযতি. এৰং অৰসৰত্তনং হোতীতি. হোতু তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জনং. অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিযা সতি, গমনং সম্পজ্জতিযেৰ. গমনে চ সম্পজ্জমানে খণিকভিজ্জনেন দোসো নত্থীতি চে. অত্থি. খণিকমরণঞ্হি সত্তস্স সুসানভূমি নাম হোতি. অন্তরাযেৰা আগতে পক্খলন্তে ৰা সতি, গচ্ছন্তো সত্তো যদা কদাচি মরণং ৰা নিগচ্ছতি মরণ মত্তং ৰা দুক্খন্তি. কিলেসে নিমিনাতি পৰত্তেতীতি নিমিত্তন্তি ৰচনত্থো. ‘‘ৰিপল্লাসনিমিত্তং’’তি চ ৰিপল্লাস ধম্মানং ৰসেন উপট্ঠিতং কিচ্চ নিমিত্তং. তণ্হা এৰ পণিধীতি সম্বন্ধো. মহন্তানং আদীনৰানং রাসি মহাআদীনৰরাসি. খন্ধেসু সুঞ্ঞতলক্খণং নাম অতি গম্ভীরং হোতি. ঞাণস্সেৰ ৰিসযভূতং. সুঞ্ঞত দস্সনঞ্চ দিট্ঠিযা উজুপ্পটিপক্খন্তি আহ ‘‘সঙ্খারেসু সুঞ্ঞতদস্সনৰসেনা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘অত্থ সিদ্ধি নামা’’তি মগ্গফলপ্পটিলাভসঙ্খাতস্স অত্থস্স সিদ্ধি নাম. অত্তাতি অভিনিৰেসো অত্তাভিনিৰেসো. গণ্হাতীতি গাহো. উপাদীযতীতি অত্থো. দিট্ঠিসঙ্খাতো গাহো দিট্ঠিগ্গাহো. অত্থাভিনিৰেসো চ সো দিট্ঠিগ্গাহো চাতি ৰিগ্গহো. তস্স পটিপক্খং অনত্তানুপস্সনাঞাণং. অনু অনু ভৰনং আনুভাৰো. পরম্পরতো ৰড্ঢনন্তি অত্থো. ‘‘তথা সমনুপস্সিত্ৰা’’তি সুঞ্ঞতা কারেন সমনুপস্সিত্ৰা. ৰিমুঞ্চন্তস্স অরিযপুগ্গলস্স. ‘‘অনিচ্চলক্খণং নাম নাতি গম্ভীরং হোতি. সদ্ধাযপি ৰিসযভূতং. উন্নতিলক্খণো চ অহং মানো খন্ধেসু নিচ্চধুৰৰিপল্লাসমূলকো সদ্ধায চ পটিপক্খোতি আহ ‘‘অনিচ্চদস্সনৰসেনা’’তিআদিং. ‘‘নিমিত্তাভিনিৰেসভূতস্সা’’তি নিচ্চধুৰনিমিত্তাভিনিৰেসভূতস্স. ‘‘মানগ্গাহস্সা’’তি মানসঙ্খাতস্স গাহস্স. ‘‘সদ্ধায পী’’তিপিসদ্দেন ঞাণং সম্পিণ্ডেতি. দুক্খলক্খণং নাম ভযসংৰেগ জনকং হোতি. আরম্মণেসু তণ্হালোলস্স তণ্হাৰিপ্ফন্দনস্স পটিপক্খং. ৰিসেসতো সমাধিস্স অনুরূপন্তি আহ ‘‘দুক্খদস্সন ৰসেনা’’তিআদিং. ‘‘তিণ্ণং ধম্মানং’’তি পঞ্ঞিন্দ্রিয সদ্ধিন্দ্রিয সমাধিন্দ্রিয সঙ্খাতানং তিণ্ণং ইন্দ্রিয ধম্মানং. ‘‘ৰিপস্সনা গমনৰসেনে ৰা’’তি ৰুট্ঠানগামিনি ৰিপস্সনা সঙ্খাতস্স আগমন কারণস্স ৰসেনেৰ.

ইদানি পুব্বে যং ৰুত্তং ‘সত্তঅরিয পুগ্গলৰিভাগস্স পচ্চযভাৰপত্তিযা চা’তি. তত্থ সত্ত অরিযপুগ্গলৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. ধম্মানুসারী নামাতি এত্থ ‘‘ধম্মো’’তি পঞ্ঞা ৰুচ্চতি ‘সচ্চং, ধম্মো, ধীতি, চাগো,তি এত্থ ৰিয. তিক্খতরং ধম্মং অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী. পঞ্ঞাবলানুসারেন আদিম্হি মগ্গং লভতীতি ৰুত্তং হোতি. অথৰা. ‘‘ধম্মো’’তি নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন সঙ্খার ধম্মো ৰুচ্চতি. সুঞ্ঞতদস্সনঞ্চ নাম ৰিসেসতো সুদ্ধধম্ম দস্সনং নাম. ইতি সুদ্ধধম্মং অনুস্সরতি, ঞাণগতিযা অনুগচ্ছতীতি ধম্মানুসারী. দিট্ঠিপত্তোতি এত্থ দিট্ঠিনাম দস্সনঞ্ঞাণং ৰুচ্চতি. আদিতো পট্ঠায পরিসুদ্ধ দস্সনসম্পন্নত্তা দিট্ঠিবলেনেৰ সুখেন তং তং মগ্গফলং পত্তোতি দিট্ঠিপত্তো. তেনেৰ দস্সন পঞ্ঞাবলেন কিলেসবন্ধনতো ৰিমুত্তোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো. সঙ্খার ধম্মানং খণিক ধম্মভাৰে সুট্ঠু সদ্দহনং অৰেচ্চপ্পসাদো সদ্ধা নাম. তত্থ ‘‘অৰেচ্চপ্পসাদো’’তি ঞাণসম্পযুত্তপ্পসাদো. ‘‘ঞাণং’’তি চ সঙ্খার ধম্মানং খণিকভাৰনিমিত্তানং দস্সনঞ্ঞাণং. তাদিসে হি ঞাণে সতি, তত্থ অৰেচ্চপ্পসাদো নাম জাযতি, নো অঞ্ঞথাতি. সদ্ধং অনুস্সরতীতি সদ্ধানুসারী. সদ্ধাবলেনেৰ আদিম্হি অরিযমগ্গং পাপুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. সদ্ধাবলেন ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তো. ‘‘কাযসক্খি নামা’’তি এত্থ সক্খংতি সন্দিট্ঠং. যং সাধকন্তিপি ৰুচ্চতি. অত্তনো কাযে এৰ লদ্ধং সক্খং যস্সাতি কাযসক্খী. দুক্খানু পস্সী পুগ্গলো হি সংৰেগ বহুলো হোতি. সংৰেগো চ পধান ৰীরিযস্স পদট্ঠানং. সংৰিগ্গো যোনিসো পদহতীতি হি ৰুত্তং. তস্মা সো সংৰেগৰসেন ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তো যং যং পুরিসথামেন পত্তব্বং হোতি. তং তং পাপুণাতি. পাপুণন্তো চ অত্তনো কাযে এৰ সক্খং লভতি. সন্দিট্ঠং ঝানসুখং ৰা মগ্গফলসুখং ৰা লভতীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘উভতোভাগ ৰিমুত্তো’’তি অরূপজ্ঝানেহি রূপকাযতো অরহত্তমগ্গফলেহি নামকাযতোতি এৰং উভোহি কাযভাগেহি ৰিমুত্তো. এত্থ চ তযো অরিযপুগ্গলা পঞ্ঞাধিকো চ সদ্ধাধিকো চ ৰীরিযাধিকো চ. তত্থ ধম্মানুসারী চ দিট্ঠিপত্তো চ পঞ্ঞাৰিমুত্তো চ পঞ্ঞাধিকো নাম. সদ্ধানুসারী চ সদ্ধাৰিমুত্তো চ সদ্ধাধিকো নাম. কাযসক্খী চ উভতোভাগৰিমুত্তো চ ৰীরিযাধিকো নামাতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চ পুগ্গলৰিভাগনযো পটিসম্ভিদামগ্গনযেন ৰুত্তো. অভিধম্মে পন পুগ্গল পঞ্ঞত্তিযং সদ্ধাৰিমুত্তো চ কাযসক্খী চ দ্ৰেপুগ্গলা সেক্খেসু এৰ ৰুত্তা. অরহত্তং পত্তা পন এতে দ্ৰেপি পঞ্ঞাৰিমুত্তা এৰাতি দট্ঠব্বা. এত্থ সিযা, সঙ্খার ধম্মানং খণিক ধম্মভাৰে সুট্ঠু সদ্দহনং অৰেচ্চপ্পসাদো সদ্ধা নামাতি ৰুত্তং. কিং পন তাদিসেন সদ্ধামত্তেন সোতাপত্তি মগ্গং পাপুণাতীতি. এত্থ অম্হেহি ৰত্তব্বং নত্থি. ভগৰতা এৰ ৰুত্তং. যথাহ মহাৰগ্গে ওক্কন্ত সংযুত্তে চক্খু ভিক্খৰে অনিচ্চং ৰিপরিণামী অঞ্ঞথাভাৰী, যো এৰং সদ্দহতি, এৰং অধিমুচ্চতি. অযং ৰুচ্চতি সদ্ধানুসারী. ওক্কন্তো অরিযভূমিং. অতিক্কন্তো পুথুজ্জনভূমিং. সো যেনকম্মেন অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং উপ্পজ্জেয্য. ন তং কম্মং করোতীতি. সোতং ভিক্খৰে অনিচ্চং. ৰিপরিণামী অঞ্ঞথাভাৰীতিআদিনা দ্ৰাদসাযতনানি ৰিত্থারে তব্বানি. তত্থ ‘‘ৰিপরিণামী’’তি ৰিপরিণামো যস্স অত্থীতি ৰিপরিণামী. ৰিপরিণামোতি চ খণে খণে জীরণতা ভিজ্জনতা ৰুচ্চতি. ‘‘অঞ্ঞথাভাৰী’’তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ‘‘এৰং অধিমুচ্চতী’’তি এতেন ঞাণসম্পযুত্তসদ্ধং দীপেতি. সা এৰ সোতাপত্তিযঙ্গেসু বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো, ধম্মে, সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতোতি ৰুত্তা. তত্থ ঞাণসম্পযুত্তসদ্ধা নাম চক্খাদীনং অনিচ্চনিমিত্ত দস্সনঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা ওকপ্পনসদ্ধা. অনিচ্চনিমিত্তঞ্চ নাম রূপং অনিচ্চং খযট্ঠেনাতিপদে ৰুত্তনযেন চক্খাদিনিস্সযানং মহাভূতানং সন্ততি পরিৰত্তনাদিকং ৰুচ্চতি. তঞ্হি পস্সন্তো চক্খাদীনং অনিচ্চভাৰে সদ্দহতি, অধিমুচ্চতি. তানিপি খণে খণে একন্তেন ভিজ্জতি যেৰাতি সদ্ধাধিমোক্খং সদ্ধাৰিনিচ্ছযং পটিলভতীতি অত্থো. ‘‘বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেনা’’তি এত্থ পন অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধতাদীনং বুদ্ধগুণাদীনং দস্সনঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তো পসাদো অৰেচ্চপ্পসাদো নাম. অরিযভূমি নাম দিট্ঠানুসয ৰিচিকিচ্ছানুসযেহি পরিসুদ্ধা অৰত্থাভূমি ৰুচ্চতি. তেহি সহিতা অৰত্থাভূমি পুথুজ্জনভূমি নাম. কথং পন তস্স পুগ্গলস্স পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কন্ততা অরিযভূমিং ওক্কন্ততা চ ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘সো যেনা’’তিআদিং. যো অত্তনো জীৰিতহেতুপি কিঞ্চি কম্মপথপত্তং অপাযগামি কম্মং ন করোতি. সো একন্তেন পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কন্তো, অরিযভূমিং ওক্কন্তোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং হোতি. ইদং সদ্ধানুসারিসুত্তং. অপরংপি ৰুত্তং চক্খু ভিক্খৰে ৰিপরিণামী অঞ্ঞথাভাৰী. যস্স এৰং মত্তসো নিজ্ঝানং খমতি. অযং ৰুচ্চতি ধম্মানুসারী তিআদি. তত্থ ‘‘মত্তসো নিজ্ঝানং খমতী’’তি সদ্ধানুসারীৰিয সদ্দহনমত্তে অট্ঠত্ৰা চক্খাদীনং তাদিসং অনিচ্চতং সমনুপস্সন্তো থোকং থোকং দস্সনং লভতিযেৰ. এৰংসতি, চক্খাদীনি তস্স পুগ্গলস্স নিজ্ঝানং ওলোকনং মত্তসো খমন্তি নাম. ইদং ধম্মানুসারিসুত্তং. অপরংপি ৰুত্তং চক্খু ভিক্খৰে অনিচ্চং ৰিপরিণামী অঞ্ঞথাভাৰী. যো এৰং পজানাতি পস্সতি. অযং ৰুচ্চতি সোতাপন্নো তিআদি. তত্থ ‘‘পজানাতি পস্সতী’’তি ধম্মানুসারীৰিয মত্তসো নিজ্ঝানক্খমমত্তে অট্ঠত্ৰা পঞ্ঞায পজানাতি, ঞাণচক্খুনো পচ্চক্খতো পস্সতীতি অত্থো. ইদং দিট্ঠিপত্তাদীনং সুত্তং.

‘‘যথা সকং ফলং’’তি এত্থ সস্স অত্তনো ইদং সকং. যং যং সকং যথাসকন্তি অত্থং দস্সেতি সোতাপন্নস্সাতিআদিনা. ফলসমাপত্তি ৰীথিযং পন অনুলোমজৰনানি এৰ ফলানং আসন্নকারণানি, ন মগ্গজৰনানীতি আহ ‘‘ন মগ্গাগমনৰসেনা’’তি. ‘‘সো’’তি মগ্গো. সন্তো সংৰিজ্জমানো সব্ভাৰো. ‘‘অস্সা’’তি মগ্গস্স.

অনিচ্চানুপস্সনা কিচ্চতো অনিমিত্তা হোতি. সভাৰতো সনিমিত্তাএৰ. নিচ্চনিমিত্তসহিতাএৰ. যতো সা এসোহমস্মীতিগ্গহণং লভতি. ইদংপি ৰিপস্সনাঞাণং অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি সমনুপস্সিতব্বা চ হোতীতি. তত্থ চ অভিধম্মং পত্ৰা সভাৰপ্পধানং হোতি, ন কিচ্চপ্পধানং. তস্মা অভিধম্ম নযেন ৰিপস্সনা অত্তনো নিমিত্ত নামং মগ্গস্স দাতুং ন সক্কোতি. অযং অট্ঠকথায অধিপ্পাযো. কিলেস ধম্মা নাম যস্স উপ্পজ্জন্তি, তং পুগ্গলং পলিবুন্ধন্তি. সম্বাধং করোন্তি. তস্মা পলিবোধকরানাম. তং পুগ্গলং নিচ্চনিমিত্ত সুভনিমিত্ত সুখনিমিত্ত অত্তনিমিত্তানি গাহেন্তি. তস্মা নিমিত্তকরানাম. তং পুগ্গলং আরম্মণেসু ভুসং নিহিতং নিৰিট্ঠং করোন্তি. তস্মা পণিধিকরানাম. তে চ মগ্গফলানি আরম্মণং ন করোন্তি. মগ্গফলেহি চ সম্পযোগং ন গচ্ছন্তি. এৰং আরম্মণকরণা দিৰসেন মগ্গফলেসু তেসং অভাৰো. অভাৰত্তাএৰ চ তানি মগ্গফলানি অত্তনো ধম্মতায তীণিনামানি লভন্তীতি দস্সেতুং ‘‘আরম্মণ করণৰসেনৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অত্তনো সভাৰেনা’’তি অত্তনো ধম্মতায.

‘‘অত্তদিট্ঠিযা উপ্পন্নায উপ্পজ্জন্তী’’তি ইদং তাসং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং অত্তদিট্ঠিযা অৰিনাভাৰং দীপেতি. ন পন অত্তদিট্ঠিযা তাহি অৰিনাভাৰন্তি দট্ঠব্বং. ৰিপচ্চন্তীতি অপাযেসু ৰিপচ্চন্তি. অপাযপটিসন্ধিং জনেন্তি. দিট্ঠসচ্চানঞ্চ অরিযপুগ্গলানং. দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তা অকুসলধম্মা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাগ্গহণেন গহিতাতি আহ ‘‘দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা ৰিপ্পযুত্তা’’তি. ‘‘অকুসলধম্মাচে ৰা’’তি পচ্চুপ্পন্নভূতা দসাকুসলকম্মপথ ধম্মা চেৰ. ‘‘সত্তহি ভৰেহী’’তি ক্রিযাপৰগ্গে করণৰচনং. যথা সত্তহি মাসেহি ৰিহারং নিট্ঠাপেতীতি. ক্রিযাপৰগ্গোতিচ ক্রিযাযসীঘতরং নিট্ঠাপনং ৰুচ্চতি. ‘‘সত্তক্খত্তুং’’তি সত্তৰারা. তীণি সংযোজনানিনাম ‘সক্কাযদিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপরামাসসংযোজনানি,. ‘‘অৰিনিপাত ধম্মো’’তি ৰিরূপং হুত্ৰা পতনং ৰিনিপাতো. অপাযনিপাতোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ধম্মো’’তি সভাৰো. নত্থি ৰিনিপাতো ধম্মো যস্সাতি ৰিগ্গহো. ‘‘নিযতো’’তি সুগতিভৰেসু নিযত গতিকো. সম্মা বুজ্ঝতীতি সম্বোধি. মগ্গঞ্ঞাণং. ‘‘পরাযনং’’তি পরভাগে গন্তব্বট্ঠানং ৰুচ্চতি. সম্বোধিসঙ্খাতং পরাযনং অস্সাতি সম্বোধিপরাযনো. ‘‘অনিযমত্থো’’তি ৰাসদ্দত্থোতি ৰুত্তং হোতি. ৰা সদ্দত্থেসু চ অনিযমত্থো. ন ৰিকপ্পত্থো. ৰিকপ্পত্থেহি সতি দ্ৰে এৰ সত্তক্খত্তুপরমা লব্ভন্তি. মিস্সকভৰোন লব্ভতি. অনিযমত্থে তযোপি লব্ভন্তি. অট্ঠকথাযং পন সমুচ্চযত্থস্স গহিতত্তা একো মিস্সকভৰো এৰ লব্ভতি. ননু চ সদ্দো নাম সমুচ্চযত্থে পাকটো, ন অনিযমত্থে. তস্মা সমুচ্চযত্থোৰ ইধ যুত্তোতি চে. ন যুত্তো. কস্মা. দ্ৰিন্নং অসঙ্গহিতত্তা. অট্ঠকথাযং পন সমুচ্চযত্থং গহেত্ৰা তে দ্ৰে পুগ্গলা ইমস্মিং পাঠে অসঙ্গহিতাতি ৰুত্তং. যদি তে ইমস্মিং পাঠে অসঙ্গহিতা. কত্থতে সঙ্গহিতা ভৰেয্যুং. ন হি কোচি সত্তক্খত্তু পরমো নাম ইধ অসঙ্গহিতোতি যুত্তোতি. ‘‘অস্সা’’তি তস্সপাল়িপাঠস্স. ‘‘এত্থ চ যস্মা. ল. পরমো নাম ৰুত্তো’’তি ইদং উপরি ‘যে কামভৰে যেৰা’তিআদিনা ‘যেদিট্ঠ ধম্মে ৰা’তিআদিনা চ যোজেতব্বং. সো চ সুক্খৰিপস্সকো ৰা পরিহীনজ্ঝানো ৰা দট্ঠব্বোতি সম্বন্ধো. ‘‘পাল়িযং’’তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পাল়িযং. ‘‘ইধ নিট্ঠা’’তি ইমস্মিং কামলোকে আসৰক্খযং পত্ৰা খন্ধপরিনিব্বানপত্তি ৰসেন নিট্ঠা. নিট্ঠানং পরিযোসানন্তি অত্থো. কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. ভৰতো ভৰং গচ্ছতীতি অত্থো. একমেৰ পটিসন্ধিসঙ্খাতং ভৰবীজং অস্স অত্থীতি একবীজী. যো চ দিট্ঠেৰ ধম্মে অরহা. তস্স চ ইধ নিট্ঠাতি যোজনা. কেন পন তিণ্ণং সোতাপন্নানং ৰিসেসো কতোতি. সত্তক্খত্তু পরমো তাৰ কেৰলং পথমমগ্গ সম্পযুত্তেহি ইন্দ্রিযেহি কতো. ইতরে দ্ৰে উপরিমগ্গত্থায পৰত্তিতেহি ৰিপস্সনিন্দ্রিযেহি কতোতি. তত্থ সত্তক্খত্তু পরমো সব্বমুদুকো হোতি. ততো কোলংকোলো তিক্খো. সো পন ছ ভৰিকো, পঞ্চভৰিকো, চতুভৰিকো, তিভৰিকো, দ্ৰিভৰিকোতি পঞ্চৰিধো. তত্থ পঞ্চভৰিকো তিক্খো. সেসা অনুক্কমেন তিক্খতরাতি দট্ঠব্বা. একবীজী পন একভৰিকো সব্বতিক্খো. তত্থ সত্তক্খত্তু পরমো কেৰলেন পথমমগ্গানুভাৰেন সিদ্ধত্তা সব্বমুদুকো হোতি. ইতরে দ্ৰেপকতিযা সত্তক্খত্তু পরমভাৰে ঠত্ৰা উপরিমগ্গত্থায ৰিপস্সনা কম্মং পট্ঠপেন্তি. তদা তেসং ইন্দ্রিযানি পুন ৰিসেস পত্তানি হোন্তি, তিক্খানি. তস্মা তে সত্তক্খত্তু পরমতো তিক্খানাম হোন্তীতি. ‘‘সত্তৰারতো ওরং ৰা’’তি ইদং কোলংকোল একবীজিনো সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘উপরি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা নিযামেতী’’তি ইদং উপরিমে দ্ৰেসোতাপন্নে সন্ধায ৰুত্তং. সত্তক্খত্তু পরমোপন পথমমগ্গেনেৰ নিযমিতোতি দট্ঠব্বং. তথাহি সোযেৰ সঙ্গহপাঠে সরূপতো আগতো সোতাপত্তি মগ্গং ভাৰেত্ৰা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাপহানেন পহীনাপাযগমনো সত্তক্খত্তু পরমো সোতাপন্নো নাম হোতীতি. ইতরে পন দ্ৰে পাল়িযং সোতাপন্ন পুগ্গলৰিভাগট্ঠানেস্ৰেৰ আগতাতি. ‘‘যে পনা’’তি যে সোতাপন্ন পুগ্গলাপন. গাথাযং ‘‘ইতোসত্তা’’তি ইমস্মিং মনুস্সলোকে সত্ত সংসরানি. ‘‘ততোসত্তা’’তি তস্মিং দেৰলোকে সত্তাতি অত্থো. অঙ্গুত্তরপাঠে ‘‘তেনচিত্তপ্পসাদেনা’’তি মহাসহস্সিলোকধাতুং সরেন ৰিঞ্ঞাপেতুং সমত্থস্স সত্থুগুণে চিত্তপ্পসাদো জাযতি. তেন চিত্তপ্পসাদেন. ‘‘তেন পরিযাযেনা’’তি সচে সো দেৰেসু এৰ সংসরতি. সত্তক্খত্তুং ওপপাতিক পটিসন্ধিযো গণ্হিত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাযিস্সতি. যদি মনুস্সেসু এৰ সংসরতি. সত্তগব্ভসেয্যক পটিসন্ধিযো গণ্হিত্ৰা এত্থেৰ পরিনিব্বাযিস্সতি. এৰং দেসনা ৰারেন চুদ্দস কত্ৰা দেসিতেন পরিযাযেনাতি অত্থো. ‘‘তং ৰীমংসিতব্বং’’তি ৰদন্তেন টীকাচরিযেন সযং চুদ্দসপটিসন্ধিযোৰ ইচ্ছতীতি দীপেতি. ইদানি তং চুদ্দসপটিসন্ধিৰাদং পটিক্খিপন্তো ‘‘ৰিভঙ্গে পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘ৰিভঙ্গে’’তি অভিধম্মে ঞাণৰিভঙ্গে. নত্থি ঠানমস্সাতি অট্ঠানং. ‘‘ঠানং’’তি মূলকারণং. নত্থি অৰকাসো অস্সাতি অনৰকাসো. ‘‘অৰকাসো’’তি পচ্চযকারণং. ‘‘যং’’তি ক্রিযাপরামসনং. যং নিব্বত্তেয্য, তং নিব্বত্তনং অট্ঠানং. সো নিব্বত্তন ধম্মো অনৰকাসোতি যোজনা. ‘‘অভিসঙ্খার ৰিঞ্ঞাণস্সা’’তি সত্তভৰতো উদ্ধং কামভৰে পটিসন্ধিজনকস্স কুসলা কুসলকম্ম ৰিঞ্ঞাণস্স. ‘‘নিরোধেনা’’তি সোতাপত্তি মগ্গক্খণে এৰ নিরোধনেন. নিরুজ্ঝন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তি যে নাম রূপধম্মা উপ্পজ্জেয্যুং. এতে নাম রূপধম্মা এত্থ এতস্মিং অভিসঙ্খার ৰিঞ্ঞাণ নিরোধক্খণে নিরুজ্ঝন্তীতি যোজনা. ‘‘যথাৰুত্তনযেনেৰা’’তি তেন পরিযাযেনাতি ৰুত্তপ্পকারনযেনেৰ. ‘‘তদেকট্ঠমোহস্সা’’তি তেন রাগেন তেন দোসেন একস্মিং চিত্তে একতো ঠিতস্স মোহস্স. ন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা সম্পযুত্তস্স মোহস্স. তস্স পথমমগ্গে এৰ পহীনত্তা. নাপি উদ্ধচ্চচিত্তসম্পযুত্তস্স মোহস্স. তস্স চতুত্থমগ্গে এৰ পহাতব্বত্তা. উপ্পজ্জন্তা রাগদোসমোহা. ‘‘ধম্মিকেসূ’’তি ধম্মেন সমেন উপ্পন্নেসু. ‘‘যতো’’তি যংকারণা. বলৰন্তকারণাতি অত্থো. ‘‘তেসং’’তি সোতাপন্নানং. ‘‘সল্লিখন ৰসেনা’’তি বহলপক্খং থূলভাগং সুট্ঠুলিখনৰসেন. অধিচ্চুপ্পত্তি নাম পুব্বে যথাপৰত্তং কালং অধিচ্চ অতিক্কম্ম উপ্পত্তি. উপ্পজ্জন্তানম্পি রাগদোসমোহানং. ‘‘তেসং পী’’তি সকদাগামীনম্পি. ‘‘মেথুনৰত্থু সমাযোগো ইচ্ছিতো’’তি জাযম্পতীনং মেথুনকম্মসমাযোগো নাম সকদাগামীনং অত্থীতি ইচ্ছিতো. থেরোহি অধিচ্চুপ্পত্তিমত্তং ইচ্ছতি. পরিযুট্ঠানমন্দতং ন ইচ্ছতি. সকদাগামীনং পুত্তধীতরোপি সন্দিস্সন্তীতি ৰদতি. ‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তো’’তি থেরস্স মনোরথমত্তংতি ৰত্ৰা পটিক্খিত্তো. ইদং সব্বং অট্ঠসালিনিযং ৰুত্তং. ‘‘ছক্কনিপাতে’’তি অঙ্গুত্তরে ছক্কনিপাতে. ‘‘মিগাসাল়ৰত্থুম্হী’’তি মিগাসাল়নামিকায উপাসিকায ৰত্থুম্হি. কেচি ইমং ৰত্থুং দিস্ৰা মহাঅট্ঠকথাৰাদং ন রোচেন্তি. মহাসিৰত্থেরৰাদং রোচেন্তি. ‘‘অব্রহ্মচারিনো’’তি মেথুন ধম্মা অপ্পটিৰিরতস্স. ‘‘সকদাগামিত্তং ব্যাকতং’’তি তস্মিং কালঙ্কতে সো ব্রাহ্মণো ইধ সকদাগামিভাৰং পত্ৰা তুসিতাকাযং উপপন্নোতি এৰং তস্স যং সকদাগামিত্তং ভগৰতা ব্যাকতং. ‘‘অধিগমৰসেনা’’তি সকদাগামিভাৰং পটিলাভৰসেন. ন পন অব্রহ্মচারিনো সতো অধিগমৰসেনাতি অধিপ্পাযো. মরণাসন্নকালেপি হি সিক্খাপদাধিট্ঠানেন সহ উপরিমগ্গফলাধিগমনং নাম তিক্খপঞ্ঞস্স অরিযসাৰকস্স ন দুক্করন্তি. এতেন কেসঞ্চি থেরৰাদরোচনং পটিক্খিত্তং হোতি. ‘‘সকিংদেৰ ইমংলোকং আগন্ত্ৰা’’তি এতেন ইতো পরলোকং গমনস্স চ ততো পুন ইধাগমনস্স চ সিদ্ধত্তা অযং পুগ্গলো সুদ্ধেন মগ্গনিযামেন কামভৰে দ্ৰিক্খত্তু পরমোনাম হোতীতি সিদ্ধো. কথং. ইধ পত্ৰা তত্থ নিব্বত্তিত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৰা ইধ নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযীতি. সেসাপন চত্তারো ৰিপস্সনানিযামেন সিদ্ধা হোন্তীতি ৰিঞ্ঞাযতি. কতমে চত্তারো. ইধ পত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযী. তত্থ পত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযী. ইধ পত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযী. তত্থ পত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযীতি. এত্থ চ তীসু সোতাপন্নেসু একোসত্তক্খত্তু পরমো এৰ মগ্গনিযামেন সিদ্ধো. সেসা পন দ্ৰে সোতাপন্না ৰিপস্সনানিযামেন সিদ্ধা. ছ সকদাগামীসু দ্ৰে এৰ মগ্গনিযামেন সিদ্ধা. সেসা পন চত্তারো ৰিপস্সনানিযামেন সিদ্ধা. তত্থ মগ্গসিদ্ধেসু সোতাপন্ন সকদাগামীসু সঙ্করো নত্থি. ৰিপস্সনাসিদ্ধেসু পন সঙ্করো অত্থি. অত্থতো অৰিরুদ্ধে সতি, ৰোহারমত্তেন সঙ্করে দোসো নত্থীতি দট্ঠব্বং. আগন্ত্ৰাতি পাঠৰসেন আগমনতোতি ৰুত্তং. আগন্তাতি পন পাঠো যুত্তো. আগমনসীলো আগমন ধম্মো হুত্ৰা সকদাগামী নামাতি অত্থো. অনাগন্ত্ৰা ইত্থত্তন্তি এত্থপি এসেৰনযো. অরহতো ভাৰো অরহত্তং. অরহত্ত মগ্গং. দক্খিণায ৰিপত্তিকরানাম অপ্পপ্ফল অপ্পানিসংসকরা. সম্পত্তিকরা নাম মহপ্ফল মহানিসংসকরা. সীলক্খন্ধাদিগুণা নাম সীলক্খন্ধ সমাধিক্খন্ধ পঞ্ঞাক্খন্ধ ৰিমুত্তিক্খন্ধ ৰিমুত্তিঞ্ঞাণ দস্সনক্খন্ধগুণা. ‘‘দক্খিণেয্যেসূ’’তি দক্খিণারহ পুগ্গলেসু. ‘‘ধুরং’’তি পধানসীসট্ঠানিযং ৰুচ্চতি. সদ্ধা এৰ ধুরং অস্সাতি সদ্ধাধুরো. এৰং পঞ্ঞাধুরো. কস্মা পনেত্থ ৰীরিযধুরো ন গহিতোতি. পাল়িযং সদ্ধাৰাহী মগ্গং ভাৰেতি, পঞ্ঞাৰাহী মগ্গং ভাৰেতীতি ৰুত্তং. ন পন ৰুত্তং ৰীরিযৰাহী মগ্গং ভাৰেতীতি. তস্মা ন গহিতোতি. কস্মা পন ৰীরিযৰাহী মগ্গং ভাৰেতীতি ন ৰুত্তন্তি. ৰুচ্চতে. মগ্গং ভাৰেন্তস্স নাম আদিম্হি দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং পহানায কম্মং মহন্তং হোতি. কস্মা, অপাযমূলকত্তা. তত্থ সদ্ধা চ ৰিচিকিচ্ছা চ দ্ৰে উজুপ্পটিপক্খা হোন্তি. যস্মিং আরম্মণে সদ্ধা নিৰিসতি, তস্মিং ৰিচিকিচ্ছা নত্থি. যস্মিং ৰিচিকিচ্ছা নিৰিসতি, তস্মিং সদ্ধা নত্থি. তথা পঞ্ঞাদিট্ঠিযো চ উজুপ্পটিপক্খা. যত্থ পঞ্ঞা, ন তত্থ দিট্ঠি. যত্থ দিট্ঠি, ন তত্থ পঞ্ঞাতি. অপি চ সদ্ধা অত্তনো ৰিসযে দিট্ঠিং ৰিধমতিযেৰ. পঞ্ঞায ৰিচিকিচ্ছাৰিধমনে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তস্মা আরদ্ধ ৰিপস্সকো অনিচ্চাদীসু অৰেচ্চপ্পসাদমত্তেনপি দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাযো পজহিত্ৰা সদ্ধানুসারিভাৰঞ্চ সুট্ঠুতরং পসীদিত্ৰা সদ্ধাৰিমুত্তভাৰঞ্চ পাপুণাতি. পঞ্ঞায অনিচ্চাদীনি নিজ্ঝানক্খমং কত্ৰা ধম্মানুসারিভাৰঞ্চ সুট্ঠুতরং পস্সিত্ৰা দিট্ঠিপত্তপঞ্ঞা ৰিমুত্তভাৰঞ্চ পাপুণাতি. ৰীরিযং পন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং পটিপক্খমত্তম্পি ন হোতি. অথ খো তাসং সহাযোপি হোতি, ধুরভূতঞ্চ. পগ্গহলক্খণঞ্হি ৰীরিযং. তং সদ্ধংপি পগ্গণ্হাতি, পঞ্ঞংপি পগ্গণ্হাতি, দিট্ঠিংপি পগ্গণ্হাতি, ৰিচিকিচ্ছম্পি পগ্গণ্হাতিযেৰ. কুতোপন অত্তনো সভাৰেন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাযো পজহিতুং সক্খিস্সতি. তস্মা ইমস্মিং ঠানে ৰীরিযৰাহীতি চ ৰীরিযধুরোতি চ ন ৰুত্তোতি. কাযসক্খিম্হি পন সদ্ধা চ পঞ্ঞা চ সমবলা হোন্তি. ৰীরিযঞ্চ সযং সম্মপ্পধানট্ঠানে ঠত্ৰা তদুভযং উপব্রূহেতি. সো চ পুগ্গলো তদুভযবলেন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদযো পজহিত্ৰা কাযসক্খিভাৰং পাপুণাতি. অট্ঠৰিমোক্খে ৰা উপ্পাদেত্ৰা উভতোভাগ ৰিমুত্তভাৰং পাপুণাতি. ইমেসু পন দ্ৰীসু পুগ্গলেসু ৰীরিযস্স থামো সুট্ঠু পাকটো. তস্মা ইমে দ্ৰে ৰীরিযাধিকাত্ৰেৰ ৰত্তব্বা. ন ৰীরিযধুরোতি. চতুপ্পটিপদা নাম দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা. দুক্খাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. সুখাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা. সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. তিৰিধৰিমোক্খো নাম সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো. অনিমিত্তো ৰিমোক্খো. অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো. ‘‘তযো অন্তরা পরিনিব্বাযিনো’’তি এত্থ আযুকপ্পস্স পরিযন্তং অপত্ৰা অন্তরা এৰ কিলেসপরিনিব্বানপত্তা অন্তরাপরিনিব্বাযী নাম. সো তিৰিধো. আযুকপ্পস্স পথমভাগে পরিনিব্বাযী, দুতীযভাগে, ততীযভাগেতি. ইমে তযো অন্তরা পরিনিব্বাযিনো নাম. উপহচ্চপরিনিব্বাযী নাম আযুকপ্প পরিযন্তে পরিনিব্বাযী. উদ্ধং মুখো ৰট্টসোতো এতস্সাতি উদ্ধংসোতো. অকনিট্ঠং অৰস্সং গমিস্সতীতি অকনিট্ঠগামী. ৰিপস্সনা কম্মং সসঙ্খারং সপ্পযোগং কত্ৰা পরিনিব্বাযী সসঙ্খার পরিনিব্বাযী. সঙ্খাররহিতেন সুখেন ৰিপস্সনা কম্মেন পরিনিব্বাযী অসঙ্খার পরিনিব্বাযী. ‘‘দ্ৰাদস সোতাপন্না’’তি একবীজিকা তযো. তে এৰ চতূহি পটিপদাহি গুণিতা দ্ৰাদস. দ্ৰাদস সকদাগামিনো পুব্বে ৰুত্তনযা এৰ.

একচ্চানং এৰ অনাগামি অরহন্তানং এৰ. ‘‘অজ্ঝোসিতস্সা’’তি অধিওসিতস্স. মমেৰিদন্তি নিট্ঠানং কত্ৰা ঠপিতস্স. গিলিত্ৰা ঠপিতস্সাতি ৰুত্তং হোতি. বহলেন থূলেন কামরাগেন ৰিমুত্তা বহলরাগৰিমুত্তা. আরুপ্পেসু চ তস্সো অরূপসমাপত্তিযো এৰ অত্থি. ন চতস্সো রূপসমাপত্তিযো. তস্মা তত্থ অনুপুব্বনিরোধো ন লব্ভতি. ‘‘আদিতো পট্ঠাযা’’তি অট্ঠসু সমাপত্তীসু পথমজ্ঝান সমাপত্তিআদি. ততো পট্ঠায. অনুপুব্বনিরোধো নাম পথমজ্ঝানে পটিঘসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞানং নিরোধো. পটিঘসঞ্ঞা নাম পঞ্চৰিঞ্ঞাণসঞ্ঞা. নানত্তসঞ্ঞা নাম কসিণ নিমিত্ততো অঞ্ঞেসু নানারম্মণেসু পৰত্তমনোৰিঞ্ঞাণ সঞ্ঞা. দুতীযজ্ঝানে ৰিতক্ক ৰিচারানং নিরোধোতিআদিনা অনুপুব্ব নিরোধো. ‘‘ততো পঞ্চমজ্ঝানং’’তি পঞ্চকনযেন ৰুত্তং. অট্ঠসমাপত্তি ৰচনং পন চতুক্কনযেন ৰুত্তং. তদুভযংপি পুগ্গলানুরূপং লব্ভতিযেৰ. যুগনন্ধং নাম দ্ৰন্দবন্ধনং, সমথৰিপস্সনানং যুগনন্ধন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘সমাপজ্জন ৰুট্ঠান ৰিপস্সনাৰসেনা’’তি এত্থ ৰসিভাৰপত্তং সমাপজ্জনঞ্চ ৰুট্ঠানঞ্চ গহেতব্বং. অত্তনো সরীরা বদ্ধেসু পরিক্খারেসু সমাপত্তিবলেনেৰ অন্তরাযাভাৰতো ৰিসুং অধিট্ঠাতব্ব কিচ্চং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘অত্তনো সরীরাবদ্ধে পরিক্খারে ঠপেত্ৰা’’তি. ‘‘নানাবদ্ধানী’’তি নানাঠানেহি আবদ্ধানি. নানাঠানেসু ঠপিতানীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পরিস্সযেনা’’তি অন্তরাযেন. মাৰিনস্সন্তূতি ৰা নানাবদ্ধ অৰিকোপনং অধিট্ঠাতব্বং. তদা ৰুট্ঠহামীতিৰা সঙ্ঘপ্পতিমাননং অধিট্ঠাতব্বং. এৰং সত্থুপক্কোসনংপি. ‘‘অদ্ধানপরিচ্ছেদো’’তি অত্তনো জীৰিতকালস্স উপপরিক্খণং. মরণঞ্হি নাম সমাপত্তিবলেনপি পটিবাহিতুং ন সক্কাহোতি. অন্তো সমাপত্তিযঞ্চ মরণে সতি সব্রহ্মচারীসু কত্তব্বৰত্তং ন করেয্য. এতঞ্হি ৰত্তং যং অরিযসাৰকানং মরণাসন্নে সব্রহ্মচারীনং ৰা উপট্ঠাকানং ৰা অপ্পমাদকথানু সাসনিকম্মং. সমাপত্তিযং ৰা অঞ্ঞতিত্থিযানং গরহা ৰিৰজ্জনত্থং. এৰঞ্হি তে গরহেয্যুং. গোতমসাৰকানং নিরোধসমাপত্তি নাম একং মরণমুখং. যং সমাপজ্জন্তো অসুকো ভিক্খু মরণং গচ্ছতি. অনরিয কম্মং হেতন্তি.

‘‘যদত্থং’’তি পটিপত্তি রসস্সাদত্থং. ‘‘তদত্থে’’তি তস্মিং অত্থে. নিরামিস সুখং নাম আমিসরহিত সুখং. দুৰিধঞ্হি সুখং সামিসসুখঞ্চ নিরামিসসুখঞ্চ. তত্থ যে লোকে ইট্ঠ কন্ত মনাপিযা পঞ্চকামগুণা নাম অত্থি. তে কিলেসেহি আমসিতব্বত্তা আমিসা নাম. যঞ্চসুখং তে আমিসে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, তং সামিসসুখং নাম. যং লোকে দিব্বং সুখং মানুসকং সুখন্তি মমাযন্তি. যঞ্চ অনুভৰন্তং মহাজনং সব্বানি অপাযভয ৰট্টভযানি সম্পরিৰারেন্তি. ঝানসুখ মগ্গসুখ ফলসুখ নিব্বানসুখং পন নিরামিসসুখং নাম. যং নেক্খম্মসুখন্তি চ পৰিৰেকসুখন্তি চ উপসমসুখন্তি চ সম্বোধিসুখন্তি চ ৰিমুত্তিসুখন্তি চ অরিযসুখন্তি চ অনৰজ্জসুখন্তি চ ৰুচ্চতি. যঞ্চ অনুভৰন্তং অরিযজনং সব্বানি অপাযভয ৰট্টভযানি সম্পরিৰজ্জন্তি. ‘‘অস্সাদিতব্বট্ঠেনা’’তি কিলেসপলিবোধেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিপুল গম্ভীর সন্ত পণীতরসত্তা চ অহোসুখং অহোসুখন্তি উদাহরন্তেনপি অস্সাদিতব্বট্ঠেনাতি.

কম্মট্ঠানসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.

নিগমগাথাসু.

২৬২. চরিতব্বন্তি চারিত্তং. দসকুসলকম্মপথধম্মজাতং. ‘‘কুলাচারেনা’’তি কুলপরম্পরতো আগতেন আচারেন. ‘‘ঞাতি মিত্ত ধন ভোগসম্পত্তিযা’’তি হেতুঅত্থে করণৰচনং. ‘‘ৰিসালে’’তি ৰিপুলে. ‘‘তেনা’’তি তস্সপদস্স ৰিভত্যন্ত দস্সনং. ‘‘সদ্ধাযা’’তি রতনত্তযে অৰেচ্চপ্পসাদসদ্ধাৰসেন. ‘‘অভিৰুড্ঢানং’’তি হানভাগিয ঠিতিভাগিযভাৰং অতিক্কম্মৰিসেসভাগিয নিব্বেধভাগিয ভাৰপত্তিৰসেন অতিস্সয ৰুড্ঢানং. ‘‘পরিসুদ্ধানঞ্চা’’তি অত্তুক্কংসন পরৰম্ভনাদি দোসেহি পরিসুদ্ধানঞ্চ. নং নং জনং পাতিরক্খতীতি নম্পো. দিট্ঠদিট্ঠেসু মেত্তাৰিহারীতি ৰুত্তং হোতি. আৰ্হাতব্বোতি অৰ্হযো. নামং. নম্পো ইতি অৰ্হযো অস্সাতি নম্পৰ্হযোতি ৰচনত্থো. ‘‘পণিধাযা’’তি পত্থেত্ৰাতি অত্থং নিৰত্তেতি ‘‘ভুসং নিধাযা’’তিআদিনা. ‘‘উপাদায পটিচ্চা’’তি তস্স পদস্স পরিযাযদস্সনমেতং. ‘‘অত্তনো মন্দবুদ্ধীনং’’তি পচ্চক্খে ধরমানানন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পচ্ছিম জনানং ৰা’’তি. অনুকম্পনং অনুকম্পো. কথং নু খো ইমে জনা অভিধম্মত্থেসু সুখেন আজানেয্যুন্তি এৰং পৰত্তো চিত্তব্যাপারো. অত্থতো অনুদযসঙ্খাতা করুণাযেৰ. তেনাহ ‘‘অনুদযং কারুঞ্ঞং’’তি. ‘‘পত্থিতং’’তি ৰা সাধুৰতস্স যং থেরো এৰরূপং পকরণং করেয্যাতি এৰং চিরকালং পত্থিতং আসিংসিতন্তি অত্থো. ‘‘খুদ্দসিক্খাটীকাযং’’তি পোরাণটীকং সন্ধায ৰুত্তং. সোমৰিহারোত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ তস্মিং দীপেতি অধিপ্পাযো. গাথাযং ‘‘অথা’’তি তস্মিংকালে. ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং নগরে. ‘‘সদ্দো’’তি কস্মা রাজা এৰরূপং মঙ্গলহত্থিং ব্রাহ্মণানং অদাসি. নেতং পতিরূপং যং রঞ্ঞা কতন্তি এৰং পৰত্তো অমনাপসদ্দো. ‘‘ভেরৰো’’তি ভীরুতাজনকো ভযানকো. ‘‘সিৰীনং’’তি সিৰিরট্ঠৰাসীনং. ‘‘রট্ঠৰড্ঢনে’’তি রট্ঠং ৰড্ঢেতীতি রট্ঠৰড্ঢনো. হত্থিনাগো. সো হি লক্খণসম্পন্নো আজানিযো হোতি. যস্মিং রট্ঠে তং অভিমঙ্গলং করোন্তি, তস্মিং রট্ঠে দেৰো সম্মা ৰস্সতি, নানাভযুপদ্দৰা তস্মিং নুপ্পজ্জন্তীতি লোকসম্মতো মঙ্গলহত্থী হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সিৰীনং রট্ঠৰড্ঢনে’’তি. ‘‘ৰিত্থিণ্ণো’’তি ৰিত্থারিতো. অতিৰিত্থারোতি ৰুত্তং হোতি. ধনীযন্তি মহাজনেহি দট্ঠুং পত্থীযন্তীতি ধঞ্ঞা. মহিদ্ধিকা. অধিৰসন্তি এত্থাতি অধিৰাসো. ধঞ্ঞানং অধিৰাসোতি সমাসো. অজ্ঝাৰসিংসু এত্থাতি অজ্ঝাৰুত্থং. কিত্তিগুণৰসেন উদেন্তি উগ্গচ্ছন্তীতি উদিতা. উদিতানংপি উদিতোতি ৰিগ্গহো. তেনাহ ‘‘নভমজ্ঝে’’তিআদিং. সারজ্জনং সারদো. ৰিগতো সারদো যস্সাতি ৰিসারদো. ৰিসারদস্স ভাৰো ৰেসারজ্জং. পরিযত্তিযং ৰেসারজ্জং পরিযত্তিৰেসারজ্জং. তেপিটকপরিযত্তিযং ৰেয্যত্তিযঞ্ঞাণং. তং আদি এতিস্সা পঞ্ঞাযাতি পরিযত্তিৰেসারজ্জাদি পঞ্ঞা. পাপতো লজ্জনসীলাতি লজ্জিনোতি আহ ‘‘পাপগরহিনো’’তি. পাপং ধম্মং গরহন্তিআদীনৰং কথযন্তি সীলেনাতি পাপগরহিনো. ‘‘অনুস্সরন্তূ’’তি পুনপ্পুনং সরন্তু. ৰিসেসেন ভৰন্তি ৰেপুল্লং গচ্ছন্তীতি ৰিভৰা. পুঞ্ঞানি চ তানি ৰিভৰাচাতি পুঞ্ঞৰিভৰা. ৰিপুলপুঞ্ঞানীতি দস্সেতুং ‘‘ৰিপুলানং’’তিআদিমাহ. অনুত্তরিয ধম্মা নাম দস্সনানুত্তরিয সৰনানুত্তরিযাদযো. লোকে বহূসু দস্সনেসু ইতো উত্তরং অঞ্ঞং দস্সনং নাম নত্থীতি দস্সনানুত্তরিযং. রতনত্তযদস্সনং. চতুসচ্চদস্সনঞ্চ. রতনত্তযগুণকথাসৰনং, খন্ধাযতন ধাতু সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদকথাসৰনঞ্চ সৰনানুত্তরিযং নাম. তেসু রতনত্তযাদীসু সদ্ধা পটিলাভো লাভানুত্তরিযং নাম. তেসমেৰ পুনপ্পুনং সরণং অনুস্সতানুত্তরিযং নাম. রতনত্তযে চতূহি পচ্চযেহি ৰা ৰত্তপ্পটিৰত্তকরণেন ৰা পরিচরণং পারিচরিযানুত্তরিযং নাম. বুদ্ধপঞ্ঞত্তাসু তীসু সিক্খাসু সমাদায সিক্খনং সিক্খানুত্তরিযং নাম. তাদিসে পঞ্ঞাৰদাতগুণসোভাদিকে গুণে অৰস্সং ভজন্তি পাপুণন্তীতি তাদিসগুণভাগিনো. ‘‘ভৰিস্সামা’’তি ভৰিতুং উস্সাহং করিস্সামাতি ৰুত্তং হোতি.

দীপনিযা নিগমগাথাসু.

‘‘বস্হ্যুসুঞ্ঞচম্মেকম্হী’’তি এত্থ ‘‘বস্হ্যূ’’তি অট্ঠসঙ্খ্যায সঙ্কেত ৰচনং. ‘‘চম্মং’’তি দ্ৰিসঙ্খ্যায. একঞ্চ দুকঞ্চ সুঞ্ঞঞ্চ অট্ঠচাতি গণনক্কমো. সহস্স দ্ৰিসত অট্ঠসঙ্খাতে সাকেতি অত্থো. এসনযো পরতো ‘‘নৰপঞ্চ চম্মেকম্হী’’তি পদেপি. গাথাৰণ্ণনাসু. নগরতি ন চৰতীতি নগরং. থাৰরিযন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘রঞ্জেতী’’তি রমেতি. খেমসুভিক্খতাদিগুণেহি অনাগতে জনে গমাপেতি, আগতে অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন দেতীতি ৰুত্তং হোতি. রোহিতমিগা নাম সুৰণ্ণৰণ্ণমিগা. ‘‘সাকে’’তি সাকনামেন রঞ্ঞা পুন সঙ্খতত্তা ইমং কলিযুগং সাকন্তি ৰুচ্চতি. যং এতরহি সাক্ররাজন্তিপি ৰোহরন্তি. সাকরাজা চ নাম উত্তরাপথেসু একো গন্ধাররাজা. যং জেট্ঠকং কত্ৰা ভিন্নলদ্ধিকা ৰজ্জীভিক্খূ ইমং ধম্ম ৰিনযং মহাসঙ্ঘীকং নাম সঙ্গহং আরোপেন্তি. সো চ ধম্মৰিনযসঙ্গহো উত্তরাপথেসু ৰত্ততি. ৰেসালিযং যসত্থের সঙ্গহো পন দক্খিণাপথেসূতি. চত্তারিযুগানি নাম লোকে পঞ্ঞপেন্তি সত্যযুগং, দ্ৰাপরযুগং, তেত্রযুগং, কলিযুগ,ন্তি. যুগন্তি চ আযুপরিমাণং ৰুচ্চতি. ইদানিপন কলিযুগং ৰত্ততি. তেন ৰুত্তং ‘‘সাকেতি কলিযুগে’’তি. পাপযুগেতি অত্থো. ‘‘ল তী’’তি সালিক্খেত্তানং সোধনট্ঠানত্তা এৰং ম্রম্মদেসৰোহারেন লদ্ধনামং অরঞ্ঞং. তং পন মুংর্ৰানগরস্স এসন্নে পঞ্চধনুসতিকে পদেসে জাতং. ‘‘ৰিস্সুতে’’তি ৰিসেসেন কিত্তিতে. সারঞ্চ অসারঞ্চ ৰিৰেচেন্তি ৰিচারেত্ৰা জানন্তিসীলেনাতি সারাসার ৰিৰেকিনোতি ৰচনত্থোতি.

ইতি পরমত্থদীপনিযা অনুদীপনা নিট্ঠিতা.

১. পরমত্থদীপনী নাম, যেন থেরেন সা কতা.

তেনেৰে সা কতা হোতি, অযং তস্সানু দীপনী.

২. অট্ঠসত্তদ্ৰযেকম্হি, সাকে সা জেট্ঠমাসকে.

কাল়ে নৰমিযং দিৰা, মজ্ঝন্হিকে নিট্ঠং গতা.

অনুদীপনী নিট্ঠিতা.