৭. সমুচ্চযসঙ্গহঅনুদীপনা

১৬২. সমুচ্চযসঙ্গহে. অত্তনো আৰেণিকভূতেন সামঞ্ঞ লক্খণেনতি চ সম্বন্ধো. অঞ্ঞাপদেসেন এৰ তদুভযলক্খণেন সলক্খণানি নাম ৰুচ্চন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘নিব্বানস্সপি সরূপতো লব্ভমানসভাৰতা’’তি অঞ্ঞনিস্সয রহিতেন লব্ভমানসভাৰতা. ননু নিব্বানম্পি রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতিআদিনা অঞ্ঞনিস্সযদস্সনং অত্থি যেৰাতি. দস্সনমত্তং অত্থি. নিব্বানং পন রাগাদীহি পটিবদ্ধং ন হোতি. অথ খো তেহি দূরতরং হোতি. পটিপক্খতরং, পটিৰিরুদ্ধতরং. যঞ্হি রূপস্স খযো ৰযো ভেদো অনিচ্চাতি ৰুত্তং. তত্থ রূপস্স উপ্পজ্জিত্ৰা খযো ৰুত্তোতি সো রূপস্স নিস্সিতো এৰ হোতি. ইধ পন রাগাদীনং পুন উপ্পাদস্সপি অভাৰো ৰুত্তোতি সো রাগাদীসু অনিস্সিতো এৰ. ন কেৰলং অনিস্সিতো. অথ খো তেহি দূরতরো চ পটিপক্খতরো চ তেসং পটিপক্খগুণেহি ইমস্সসিদ্ধত্তাতি. অনিপ্ফন্নরূপানিপি অধিপ্পেতানি এৰ তেসম্পি খন্ধাযতনধাতু সচ্চেসু সঙ্গহিতত্তা.

আসৰাদীসু. ‘‘পারিৰাসিযট্ঠেনা’’তি পরিৰাসকরণট্ঠেন. ‘‘মদনীযট্ঠেনা’’তি মদনজনকট্ঠেন. ‘‘পরিৰাসং গণ্হন্তী’’তি দোসৰেপুল্লং আপজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি. পুন ‘‘পরিৰাসং’’তি দুগ্গন্ধতাদিপরিৰাসং. ‘‘আসৰভরিতমেৰা’’তি আসৰেহি পূরিতমেৰ. ‘‘ছল়ারম্মণানি দূসেন্তী’’তি তানি সাসৰাদিভাৰং পাপেন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ভৰতো’’তি ভূমিতো ইচ্চেৰত্থো. অৰধীযতি পরিচ্ছিন্দীযতি এতস্মাতি অৰধি. অপাদানং ৰুচ্চতি. মরিযাদো নাম পরিযন্তপরিচ্ছেদো. মরিযাদমত্তভূতো ক্রিযাৰিসযো মরিযাদৰিসযো. অৰধি নাম ব্যাপন ৰিধানং, ক্রিযা ব্যাপনস্স ৰিসযো অভিৰিধিৰিসযো. ‘‘যস্সা’’তি অৰধি ৰত্থুস্স. ‘‘অত্তানং’’তি অৰধিৰত্থুং. ‘‘বহিকত্ৰা’’তি সম্পত্তমত্তং কত্ৰাতি অধিপ্পাযো. অৰধিৰিচারণাযং. ‘‘সদ্দস্সা’’তি ভগৰতো কিত্তিসদ্দস্স. ‘‘তং’’তি অৰধিভূতং অত্থং. ‘‘যসো’’তি কিত্তিসদ্দো. ‘‘ইতরং’’তি অনভিৰিধিৰিসযং বহি কত্ৰা পৰত্ততি.

কামাসৰাদীসু. ‘‘তন্নামেনা’’তি কামনামেন. ‘‘তদারম্মণা’’তি কামধম্মারম্মণা. ‘‘অযমত্থো ৰা’’তি কামীযতীতিআদিনা ৰুত্তো পচ্ছিমত্থোৰ. ‘‘মহগ্গতকুসলধম্মা’’তি ইধাধিপ্পেতং কম্মভৰং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘তং নিব্বত্তা’’তি তেন নিব্বত্তা. ‘‘তদারম্মণা’’তি দুৰিধভৰারম্মণা. ‘‘তণ্হা এৰা’’তি ভৰতণ্হা এৰ. ‘‘ভৰো এৰা’’তি ভৰারম্মণতায ভৰনামিকা তণ্হা এৰ. ‘‘ইমে এৰা’’তি তণ্হাদিট্ঠি অৰিজ্জা এৰ. ‘‘পরিৰুত্থে সতী’’তি পরিৰসিতে সতি. ‘‘কামৰিসযা’’তি কামধম্মৰিসযা. ‘‘তস্মিং’’তি কামাসৰে. ভৰৰিসযা মানাদযো পরিৰুত্থা এৰাতিআদিনা যোজেতব্বং. তথা দিট্ঠিৰিসযাতি পদেপি.

‘‘অনস্সাসিকং কত্ৰা’’তি অস্সাসপস্সাসরহিতং কত্ৰা. ‘‘অৰহননট্ঠেনা’’তি অজ্ঝোত্থরিত্ৰা মারণট্ঠেন. অধোকত্ৰা মারণট্ঠেনাতিপি যুজ্জতি. ‘‘দুত্তরট্ঠেনা’’তি তত্থ পতন্তস্স তরিতুং দুক্করট্ঠেন. ‘‘ৰুত্তনযেনা’’তি আসৰেসু ৰুত্তনযেন.

‘‘ৰট্টস্মিং’’তি তিৰিধৰট্টস্মিং. ‘‘ভৰযন্তকে’’তি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিকে ভৰচক্কে. ‘‘আমসনং’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি ‘‘তথা তথা কপ্পেত্ৰা গহণ’’ন্তি. ‘‘সাসনে’’তি পরিযত্তিসাসনে তস্মিং তস্মিং সুত্তন্তে. ‘‘দিট্ঠিযো দিট্ঠুপাদানং’’তি দিট্ঠিৰত্থূসু দল়্হগ্গাহট্ঠেন দিট্ঠিযো এৰ দিট্ঠুপাদানং. অত্তৰাদুপাদানে. পরিকপ্প বুদ্ধি নাম মিচ্ছাঞাণং ৰুচ্চতি. ‘‘ইস্সর নিম্মিতং’’তি সকললোকিস্সরেন মহাব্রহ্মুনা আদিকপ্পকালে নিম্মিতং. ‘‘অধিচ্চ সমুপ্পন্নং’’তি অহেতু অপচ্চযা সমুপ্পন্নং. ‘‘অচ্চন্তসস্সতং’’তি ভৰপরম্পরাসু সস্সতং. ‘‘একচ্চসস্সতং’’তি ভৰৰিসেসং পত্ৰা একচ্চানং সত্তানং সস্সতং. ‘‘উচ্ছিন্নং’’তি যত্থকত্থচি পরম্মরণা উচ্ছিন্নং. পুরাণঞ্চকম্মং পরিক্খীণং, নৰঞ্চকম্মং অকতং. এৰং সংসার সুদ্ধীতিআদিনা গহণন্তি অত্থো. সন্তো কাযো সক্কাযো. ‘‘সন্তো’’তি পরমত্থতো ৰিজ্জমানো. ‘‘কাযো’’তি রূপকাযো, নামকাযো. অত্তনো অত্তনো কাযো ৰা সক্কাযো. পচ্চত্তকাযো, পাটিপুগ্গলিক কাযোতি ৰুত্তং হোতি. যথাৰুত্তকায দ্ৰযমেৰ. সক্কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. তত্থ ‘‘সক্কাযে দিট্ঠী’’তি পুব্বন্তাপরন্ত কপ্পিকানং ৰিয পুব্বন্তা পরন্তেঅচিন্তেত্ৰা সব্বসত্তানংপি অত্তনো খন্ধেসু এৰ ‘রূপং মে অত্তাতি ৰা’ অত্তা মে রূপৰাতি ৰা, অত্তনি মে রূপন্তি ৰা, রূপস্মিং মে অত্তাতি ৰা, এৰমাদিনা ধম্মতা সিদ্ধা দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অস্সুতৰা’’তি খন্ধদেসনাদিকে সুঞ্ঞতধম্মপ্পটিসং যুত্তে দেসনা ধম্মে অস্সুত পুব্বত্তা নত্থি সুতং এতস্সাতি অস্সুতৰা. ‘‘পুথুজ্জনো’’তি লোকিযমহাজনো. তত্থ পরিযাপন্নো পন একপুগ্গলোপি পুথুজ্জনোত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. সো সুতৰাপি অত্থি, অস্সুতৰাপি অত্থি. ইধ অস্সুতৰা অধিপ্পেতো. অরিয পুগ্গলো পন তত্থ পরিযাপন্নো ন হোতি. অহন্তিৰা, মমাতি ৰা, মযীতি ৰা, মেতি ৰা, পরামসন পদানি নাম. ‘‘সেসধম্মেৰা গহেত্ৰা’’তি রূপতো অৰসেসে নামক্খন্ধ ধম্মে অত্তা মেতি গহেত্ৰা ৰা. ‘‘ধম্ম মুত্তকং ৰা অত্তানং গহেত্ৰা’’তি পঞ্চক্খন্ধধম্মৰিমুত্তং পরিকপ্পসিদ্ধং অত্তানং ৰা গহেত্ৰা. চতস্সো অৰত্থা যস্সাতি চতুরাৰত্থিকা. ৰেদনায সম্ভোগরসত্তা ‘‘সংভুঞ্জিং’’তি ৰুত্তং. ‘‘সুখিতো’’তি সুখৰেদনায সমঙ্গীপুগ্গলো. ধম্মতো খন্ধ পঞ্চকমেৰ. তত্থ পন সুখৰেদনাপধানত্তা তথা সমনুপস্সন্তো ৰেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতি নাম. ‘‘সমূহতো গহেত্ৰা’’তি অহমস্মি, অহং একো সত্তোতিআদিনা সমূহতো. ‘‘ৰত্থূ’’তি পঞ্চক্খন্ধা ৰুচ্চন্তি. ঞাতপরিঞ্ঞাদিৰসেন অপরিঞ্ঞাতানি ৰত্থূনি এতেহীতি অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকা. একমুহুত্তমত্তেপি কালে. রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদিকং চতুরাৰত্থং সন্ধায ‘‘কদাচি অত্ততো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অত্তনিমিত্তং’’তি অভিক্কমনাদীসু কাযৰচীমনো ক্রিযাসু অহং অভিক্কমামি, অহং পটিক্কমামীতিআদিনা চিত্তে দিস্সমানা অত্তচ্ছাযা ৰুচ্চতি.

‘‘কামনট্ঠেনা’’তি ইচ্ছনট্ঠেন. ‘‘ছন্দনট্ঠেনা’’তি পত্থনট্ঠেন. লীনভাৰো নাম চিত্তচেতসিকানং পটিকুটনং. আপাদীযতে আপাদনং. লীনভাৰস্স আপাদনন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘তন্দী’’তি আলস্যং ৰুচ্চতি. ‘‘ৰিজম্ভিততা’’ নাম কিলেসৰসেন কাযঙ্গানং ৰিজম্ভনং সমিঞ্জনপ্পসারণাদিকরণং. সা এৰ পচ্চযো এতস্সাতি ৰিগ্গহো.

অনুসযপদত্থে. ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি উপ্পজ্জিতুং সক্কোন্তি. ন পন একন্ততো উপ্পজ্জন্তি. সন্তেসুহি একন্ততো উপ্পজ্জন্তেসু অনুসযা নাম ন হোন্তি সযনকিচ্চস্সেৰ অভাৰতো. ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰা উপ্পজ্জিতুং পহোন্তি. পত্থোদনো বহূনং জনানং পহোতীতিআদীসু ৰিয. পঞ্ঞত্তিযোহি অসভাৰধম্মজাতিকত্তা কারণ লাভেপি উপ্পজ্জিতুং নপ্পহোন্তি. ইমে পন সভাৰধম্মজাতিকত্তা কারণ লাভে সতি উপ্পজ্জিতুং পহোন্তীতি. এৰঞ্হিসতি, উপ্পাদং অপত্তানংপি তেসং পরমত্থজাতিকতা সিদ্ধা হোতীতি. ‘‘সহ অনুসেন্তী’’তি একতো অনুসেন্তীতি ৰুত্তা কামরাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ মানানুসযো চ দিট্ঠানুসযো চ ৰিচিকিচ্ছানুসযো চ. ইমেসং সত্তানং সত্তসন্তানে অনুসযকিচ্চমত্তং ঠপেত্ৰা একতো উপ্পত্তি নাম নত্থি. যদি একতো উপ্পজ্জেয্যুং. দ্ৰাদসা কুসলচিত্তানি সত্তসন্তানে নিচ্চকালম্পি একতো উপ্পজ্জেয্যুং. ন চ উপ্পজ্জন্তি. তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি উপ্পজ্জনং নাম অপ্পহীনট্ঠেন উপ্পজ্জনারহভাৰো ৰুত্তোতি. সেন্তীতি ৰত্ৰা তদত্থং দস্সেতি ‘‘ৰিসুং’’তিআদিনা. ‘‘অৰুট্ঠিতা’’তি উপ্পাদং অপত্তা. ‘‘তথাপৰত্তা’’তি চালনাকারেন পৰত্তা. পুন ‘‘তথাপৰত্তা’’তি জৰনসহজাতাকারেন পৰত্তা. ‘‘যেসং’’তি কামরাগানুসযাদীনং. ‘‘আৰজ্জনং’’তি আৰজ্জনচিত্তং. ‘‘দমথং’’তি সুদন্তভাৰং. ‘‘তথা পৰত্তা’’তি চিত্তসন্তানানুসযনাকারেন পৰত্তা. তাঅৰত্থা যেসং তে তদৰত্থিকা. যদি তে উপ্পাদং অপত্তা. এৰংসতি, তে পরমত্থাপি নাম ন ভৰেয্যুন্তি চোদনং পরিহরতি ‘‘তে পনা’’তিআদিনা. সচে তে কুসলাব্যাকত চিত্তসন্তানম্পি অনুগতা. এৰংসতি, তে কুসলাব্যাকতানি নাম সিযুন্তি চোদনং পরিহরতি ‘‘ন চা’’তিআদিনা. অথ তে একন্ত অকুসলা সিযুং. এৰংসতি, কুসলাব্যাকতেহি ৰিরুদ্ধা ভৰেয্যুংতি চোদনং পরিহরতি ‘‘নাপী’’তিআদিনা. যদি উপ্পাদং অপত্তা. এৰংসতি, কালৰিমুত্তা সিযুন্তি আহ ‘‘নাপিকালত্তয ৰিনিমুত্তা’’তিআদিং. ‘‘সানুসযে চিত্তসন্তানে’’তি সেক্খপুথুজ্জনানং চিত্তসন্তানে. ‘‘সহ মগ্গুপ্পাদা’’তি মগ্গুপ্পাদেন সহেৰ. ‘‘তত্থ তত্থ ৰুত্তো’’তি অট্ঠকথাটীকাসু ৰুত্তো. ‘‘অনাগতসামঞ্ঞং’’তি অনাগতসদিসং. ন একন্ত অনাগতন্তিপি ৰদন্তি. কথং তে সঙ্খতজাতিকা হোন্তীতি আহ ‘‘তেহি মগ্গে’’তিআদিং. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘অপ্পহীনা’’তি মগ্গেন অপ্পহীনা. ‘‘তদৰত্থা’’তি উপ্পজ্জনারহাৰত্থা. ‘‘তং সভাৰত্তা’’তি কামরাগাদি সভাৰত্তা. ‘‘তথা ৰুচ্চন্তী’’তি অনুসযাতি ৰুচ্চন্তি. অনাগতা নাম ন হোন্তি. চিত্তসন্তানে ৰত্তমানভাৰেন সিদ্ধত্তা. ‘‘হঞ্চি পজহতী’’তি যদিপজহতি. ‘‘তেনহী’’তি ততো এৰ. ‘‘রত্তো’’তি রাগসমঙ্গী হুত্ৰা. ‘‘দুট্ঠো’’তি দোসসমঙ্গী হুত্ৰা. ‘‘মুল়্হো’’তি মোহসমঙ্গী হুত্ৰা পজহতীতি দোসো আপজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. পরিযুট্ঠান পত্তানং রাগাদীনং. ‘‘মগ্গৰজ্ঝং’’তি মগ্গেন ৰধিতব্বং. ‘‘উপ্পন্নং’’তি পচ্চুপ্পন্নং. ৰত্তমানঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ৰত্তমানুপ্পন্নং. ‘‘ভুত্ৰা’’তি আরম্মণং পরিভুঞ্জিত্ৰা. ৰিগচ্ছতীতি ৰিগতং. ভুত্ৰা ৰিগতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ভুত্ৰা ৰিগতুপ্পন্নং. ৰিপচ্চনত্থায ওকাসং করোন্তীতি ওকাসকতং. ওকাসকতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ওকাসকতুপ্পন্নং. সমুদাচারো ৰুচ্চতি ভিয্যো পৰত্তনং. সমুদাচারো চ সো উপ্পন্নঞ্চাতি সমুদাচারুপ্পন্নং. খন্ধপঞ্চক সঙ্খাতং ভূমিং লভতীতি ভূমিলদ্ধং. ভূমিলদ্ধঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং. আরম্মণং অধিকতরং গণ্হাতীতি আরম্মণাধিগ্গহিতং. আরম্মণাধিগ্গহিতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং. মহগ্গতজ্ঝানেন অৰিক্খম্ভিতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং. মগ্গেন অসমুগ্ঘাটিতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি অসমুগ্ঘাটিতুপ্পন্নং. এৰং মগ্গৰজ্ঝানং অনুসযানং উপ্পন্নভাৰেন ৰুত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নতা পরিযাযোৰ তেসং ৰত্তব্বোতি. ‘‘সেক্খা’’তি সত্তসেক্খপুগ্গলা.

ওরম্ভাগো ৰুচ্চতি কামলোকোচেৰ পুথুজ্জনভাৰো চ. ওরম্ভাগে সন্দিস্সন্তীতি ওরম্ভাগিযানি. উদ্ধংভাগো ৰুচ্চতি মহগ্গতভাৰোচেৰ অরিযভাৰো চ. উদ্ধংভাগে সন্দিস্সন্তীতি উদ্ধংভাগিযানি. তত্থ. কামচ্ছন্দো, ব্যাপাদো,তি ইমানি দ্ৰেসং যোজনানি কামলোকসঙ্খাতে ওরম্ভাগে এৰ সন্দিস্সন্তি. দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপরামাসো,তি ইমানি তীণি পুথুজ্জনভাৰ সঙ্খাতে. সেসানি পন পঞ্চ মহগ্গতভাৰসঙ্খাতে চ অরিযভাৰসঙ্খাতেচ উদ্ধংভাগেপি সন্দিস্সন্তি. অথৰা. পুরিমানি পঞ্চযস্স তানি মগ্গেন অপ্পহীনানি, তং উপরিভৰগ্গে ঠিতংপি কামলোকসঙ্খাতং ওরম্ভাগং আকড্ঢন্তি, তস্মা ওরম্ভাগায সংৰত্তন্তীতি ওরম্ভাগিযানি. পচ্ছিমানি পঞ্চ যস্স তানি অপ্পহীনানি, তং কামলোকে ঠিতংপি উদ্ধংভাগং আকড্ঢন্তি, তস্মা উদ্ধংভাগায সংৰত্তন্তীতি উদ্ধংভাগিযানি. তত্থহি দ্ৰেরূপারূপরাগা একন্তেন মহগ্গতভাৰং আকড্ঢন্তিযেৰ. মানো চ উদ্ধচ্চঞ্চ অৰিজ্জাচাতি ইমানি চ রূপারূপরাগসহগতানি হুত্ৰা আকড্ঢন্তি. ওরং হেট্ঠিমং কামলোকং ভজন্তীতি ওরম্ভাগিযানি. উদ্ধং রূপারূপলোকং ভজন্তীতি উদ্ধংভাগিযানীতিপি ৰণ্ণেন্তি. ‘‘ইতরানি পনা’’তি দ্ৰে ইস্সা সংযোজন মচ্ছরিযসংযোজনানি. ‘‘কমোপন দ্ৰিন্নং পী’’তি ইধ সঙ্গহে দ্ৰিন্নংপি অনুক্কমোপন.

‘‘ৰিবাধেন্তী’’তি ৰিহিংসন্তি. ‘‘উপতাপেন্তিচা’’তি উপগন্ত্ৰা সন্তাপেন্তি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.

অকুসলসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬৩. মিস্সকসঙ্গহে. ‘‘চিত্তপ্পটিপাদনং চিত্তনিযোজনং. ‘‘সুগতি দুগ্গতি ৰিৰট্টসঙ্খাতাসু চা’’তি সুগতিভৰ দুগ্গতি ভৰনিব্বানসঙ্খাতাসু চ. নিব্বানঞ্হি ৰট্টতো গিগতত্তা ৰিৰট্টন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘দস্সনাদীহি এৰা’’তি দস্সনসঙ্কপ্পনাদীহি এৰ. উজুগতি নাম হিতসুখসংৰত্তনিকা পৰত্তি ৰুচ্চতি. ৰঙ্কগতিনাম অহিত দুক্খসংৰত্তনিকা পৰত্তি. ‘‘পথঙ্গানী’’তি পথস্সমগ্গস্স অঙ্গানি. মগ্গোতি চ উপাযো ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘উপাযঙ্গানী’’তি. ‘‘ইতরানী’’তি সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পাদীনি অঙ্গানি. উজুগতিযা গমনস্স উপাযঙ্গানি. ইমেপি চত্তারো মগ্গঙ্গ ধম্মা ধম্মা নাম আগতা. ‘‘তথা তথা পৰত্তানং’’তি মুসাৰাদাদিৰসেন পৰত্তানং. ‘‘না নামগ্গোৰা’’তি মিচ্ছামগ্গো চ সম্মামগ্গো চ.

‘‘অত্তাধীনৰুত্তিকে’’তি অত্তাযত্তপ্পৰত্তিকে. অত্তনো গতি নাম চক্খুন্দ্রিযাদীনং দস্সনাদি কিচ্চমেৰ ৰুচ্চতি. ‘‘ইস্সরা অধিপতিনো’’তি ইদং আধিপ্পচ্চত্থপাকটত্থং ৰুত্তং. অত্থো পন ভাৰপ্পধানৰসেন গহেতব্বো. ইন্দ্রিযং ইস্সরিযং আধিপ্পচ্চন্তিহি ইমে একত্থাতি. ‘‘ইত্থাকারানি’’ নাম ইত্থিলিঙ্গপুরিসলিঙ্গাদি. ‘‘অঞ্ঞথা অপ্পৰত্তিযং’’তি ইত্থিসণ্ঠানে পুরিসলিঙ্গাদীনং, পুরিসসণ্ঠানে ইত্থিলিঙ্গাদীনং অপ্পৰত্তিযং. তেনাহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. মনো ৰিজাননকিচ্চে সম্পযুত্তধম্মানং ইস্সরো হোতি অনঞ্ঞাভিভৰনীযভাৰেন পৰত্তনতোতি সম্বন্ধো. এৰং পরত্থ. ‘‘আরম্মণাধিমুচ্চনে’’তি আরম্মণে নিরাসঙ্কপ্পৰত্তিযং. ‘‘আরম্মণুপট্ঠানে’’তি চিত্তে বুদ্ধগুণাধিকস্স আরম্মণস্স উপট্ঠানে. ‘‘চতুসচ্চধম্মো’’তি তেন পুগ্গলেন অনঞ্ঞাত পুব্বো চতুসচ্চ ধম্মো. অনঞ্ঞাত পুব্বং অমতং ৰা পদং. অনঞ্ঞাতং ঞস্সামি ইতি পৰত্তং ইন্দ্রিযন্তি সমাসো. পটিপন্নস্সাতি পন অত্থতো সিদ্ধত্তা ৰুত্তং. ‘‘ৰিপ্পকতভাৰেনা’’তি অনিট্ঠঙ্গতভাৰেন. পুনপ্পুনং জাননকিচ্চযুত্তানং মজ্ঝে ছন্নংসেক্খানং. এতেন অৰসদ্দস্সযাৰ সব্বকিলেসপ্পহানা জাননন্তি অত্থং দীপেতি. পথম মগ্গেন ঞাতং মরিযাদং অনতিক্কম্ম জাননন্তিপি ৰণ্ণেন্তি. আজানিতত্থাতি অঞ্ঞাতাৰী. অরহা খীণাসৰো কতকিচ্চো ৰুসিত ব্রহ্মচরিযো. অঞ্ঞাতাৰিনো ইন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযন্তি অত্থং দস্সেতুং ‘‘পরিনিট্ঠিত আজাননকিচ্চস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তব্বিমুত্তী’’তি অত্তগ্গাহ ৰিমুত্তি. ‘‘তস্মিং ৰা’’তি তস্মিং অত্তনিৰা. ‘‘সংকিলিট্ঠো’’তি নানাকিলেসেহি সংকিলেসিতো. ‘‘ৰিপ্ফন্দিতো’’তি নানাসুখদুক্খেহি সংকম্পিতো. ‘‘ৰোদানপত্তিযা’’তি ৰিসুদ্ধিপত্তত্থায. ‘‘তাযপটি পত্তিযা’’তি করণত্থে, হেতু অত্থে ৰা করণৰচনং. ‘‘ৰোদানপত্তিযা’’তি সামিঅত্থে সামিৰচনং.

‘‘বলীযন্তী’’তি নামধাতুনিদ্দেসো. তেনাহ ‘‘বলসা করোন্তী’’তি. ‘‘বলসা’’তি বলেন. পরিতো সমন্ততো সেন্তি পরিৰারেন্তীতি পরিস্সযা. অস্সদ্ধস্স ভাৰো অস্সদ্ধিযং. কোসজ্জসঙ্খাতেন পটিপক্খধম্মেন. মুট্ঠা নট্ঠা সতি যস্সাতি মুট্ঠস্সতি. মুট্ঠস্সতিস্স ভাৰো মুট্ঠস্সচ্চং. ‘‘সেসদুক দ্ৰযং’’তি অহিরিকদুকং হিরিদুকঞ্চ.

গহপতি, জাযম্পতী, তিআদীসু ৰিয পতিসদ্দো সামিইস্সর পরিযাযোতি আহ ‘‘পতীতি সামিইস্সরো’’তি. ‘‘পরেসং’’তি সহজাতেসু পরেসং ইন্দ্রিযানং. ‘‘পরেহী’’তি কম্মত্থে করণৰচনং. পরে সহজাতে ইন্দ্রিয ধম্মেতি অত্থো. ‘‘অধিকো’’তি অধিকতরো. ‘‘অত্তাধীন ৰুত্তীনং’’তি অত্তাযত্তৰুত্তীনং. ‘‘ছন্দাগমনৰসেন ৰা’’তি এত্থ আগচ্ছতি ফলং এতেনাতি আগমনং. আদিকারণং, মূলকারণং, পভৰকারণং. ছন্দো এৰ আগমনং ছন্দাগমনং. তেনাহ ‘‘পুব্বে অতীতভৰেসূ’’তিআদিং. সম্পযুত্ত ধম্মে অত্তপরাধীনে কত্ৰাতি সম্বন্ধো. মহোঘো তিণপণ্ণকসটে অত্তপরাধীনে করোন্তো ৰিযাতি যোজনা. তত্থ ‘‘অত্তপরাধীনে’’তি অত্তসঙ্খাতোপরো অত্তপরো. অত্তপরেন অধীনা অত্তপরাধীনাতি অত্থো. ‘‘সেসেসুপী’’তি সেসেসু ৰীরিয চিত্ত ৰীমংসাধিপতীসুপি. এতেন ‘ৰীরিযমেৰ অধিপতি ৰীরিযাধিপতি. ৰীরিযৰতো কিং নাম কম্মং ন সিজ্ঝতীতি এৰং পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন ৰা পুব্বে অতীতভৰেসু সুট্ঠু আসেৰিতৰীরিযাগমনৰসেন ৰা তেসু তেসু কল্যাণ পাপকম্মেসু সম্পযুত্ত ধম্মে মহোঘো ৰিয তিণপণ্ণকসটে অত্তপরাধীনে নিচ্চং পগ্গহিতধুরেকত্ৰা পৰত্তং ৰীরিয’ন্তিআদিনযং অতিদিসতি. ‘‘পচ্ছিমা তযো ধম্মা’’তি ৰীরিয চিত্ত ৰীমংসা ধম্মা. পরৰসেপি ৰত্তন্তি, তদা তেসং অধিপতিভাৰো নত্থীতি চোদনা. অধিপতি কিচ্চং নাম ধুরৰাহিতাতি সম্বন্ধো. ‘‘তং তং কিচ্চ ৰিসেসং অনপেক্খিত্ৰা’’তি চক্খুন্দ্রিযং দস্সন কিচ্চে ইস্সরো, সোতিন্দ্রিযং সৰন কিচ্চেতিআদীসু তং তং কিচ্চৰিসেসং অপেক্খতি, তথা অনপেক্খিত্ৰা. ‘‘ৰিজাননাদি কিচ্চং’’তি ‘মনো আরম্মণ ৰিজাননে’তিআদিনা ৰুত্তং সব্বং ইন্দ্রিয কিচ্চং.

ভুসো হরন্তি ৰহন্তীতি আহারা. ‘‘ভুসো’’তি অতিরেকতরন্তি অত্থো. কথং পন ভুসো হরন্তীতি আহ ‘‘সহজাতাদী’’তিআদিং. তেতে পচ্চয ধম্মা তেতে পচ্চযুপ্পন্ন ধম্মা চাতি যোজনা. ‘‘এত্থা’’তি ইমিস্সং পাল়িযং. ‘‘পচ্চযাহারো ৰা’’তি এত্থ হেতু আরম্মণাদিকো সব্বোপচ্চযো পচ্চযাহারো নাম. আহার পচ্চযোপন ৰিসুং একো পচ্চযৰিসেসো. ‘‘পচ্চযট্ঠেনা’’তি হেতু আরম্মণাদি পচ্চযট্ঠেন. ‘‘আহারভূতা’’তি উপত্থম্ভনকিচ্চৰিসেসভূতাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘কল়ীরঙ্কুরানং’’তি কম্মত্থে সামিৰচনং. ‘‘ৰড্ঢিযা’’তি ৰড্ঢনত্থায. ‘‘ঠিতিযা’’তি ঠিতত্থায. ইমেসত্তা ৰট্টে পৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং. ‘‘পক্খে ৰিযূহিত্ৰা’’তি পক্খে সঞ্চালেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পক্খে’’তি ৰা পক্খেহি ৰাতং ব্যূহিত্ৰা. ‘‘তদনুসযিতস্সা’’তি তস্মিং ৰিপাক সন্তানে অনুসযি তস্স. ‘‘ৰিভাৰেত্ৰা’’তি পচ্চক্খতো ৰিভূতং পাকটং কত্ৰা. ‘‘অলভিত্ৰা’’তি চক্খুম্হি অলভিত্ৰা. অপস্সিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘তত্থেৰা’’তি নিৰাসট্ঠানে এৰ. ‘‘সম্পযুত্তা’’তি ৰিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা. ভৰিংসু ৰড্ঢিং সূতি ভূতা. সম্ভৰং ৰুড্ঢিকারণং এসন্তি গৰেসন্তীতি সম্ভৰেসিনো. ‘‘ৰুত্তনযেনা’’তি ‘যথা যৰবীজানং ৰা সালিবীজানং ৰা’তিআদিনা ৰুত্তনযেন. ‘‘আহারেতী’’তি পৰত্তেতি. ‘‘মনোসঞ্চেতনাহারো’’তি কুসলাকুসল কম্মভূতো মনোসঞ্চেতনাহারো. ‘‘তযো ভৰে’’তি তযো কামভৰাদিকে উপপত্তিভৰে. ঠিতিযাতি চ অনুগ্গহাযাতি চ ৰুত্তং. ইতরথা উপ্পত্তিযাতি চ ৰুত্তং সিযাতি অধিপ্পাযো.

‘‘দুব্বলকিচ্চট্ঠানৰত্থুকত্তা’’তি দুব্বলকিচ্চত্তা দুব্বলট্ঠানত্তা দুব্বলৰত্থুকত্তা. ‘‘অভিনিপাত মত্তানি হোন্তী’’তি দস্সন সৰনাদি মত্তানি হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৰিতক্ক পচ্ছিমকং ঝানং’’তি ঝানানি নাম ৰিতক্কস্স পচ্ছানুগতং হোতীতি অত্থো. ‘‘তত্থা’’তি তেসুপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু. ‘‘তা’’তি ৰেদনা একগ্গতা. ‘‘তং’’তি ঝানকিচ্চং. একগ্গতা বলৰতী ন হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘মগ্গিন্দ্রিয বলভাৰাযা’’তি মগ্গিন্দ্রিয বলভাৰত্থায. লোকুত্তরৰিপাকানি জৰনকিচ্চানি চ সাধিপতিকানি চ হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘তিভূমকানী’’তিআদি. সেসমেত্থ সুবোধং.

মিস্সকসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬৪. বোধিপক্খিযসঙ্গহে. ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি এত্থ পসদ্দো পমুখত্থো পধানত্থোতি আহ ‘‘পমুখা পধানা হুত্ৰা’’তি. ঠাসদ্দো গতিনিৰত্তি অত্থোতি আহ ‘‘চিত্তগমনং নিৰত্তেত্ৰা পৰত্তন্তী’’তি. ‘‘কাযে অনুপস্সনা’’তি কাযে পৰত্তা অনুপস্সনা. পুনপ্পুনং পস্সন্তি যোগিনো এতাযাতি অনুপস্সনা. কতমং পস্সন্তীতি আহ ‘‘অস্সাসপস্সাসাদিকস্সা’’তিআদিং. কথঞ্চতং পস্সন্তীতি ৰুত্তং ‘‘তং তং কাযভাৰেনা’’তিআদি. ইদানি পুনপ্পুন সদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যাৰা’’তিআদিমাহ. ৰেদনানু পস্সনাদীসুপি এসেৰনযো. তং ন সুন্দরং. কস্মা, সকলস্স রূপকাযস্স অধিপ্পেতত্তা. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং. যদি এৰন্তিআদীসু. ‘‘ইতরাপি সিদ্ধা’’তি কাযানুপস্সনাদযোপি সিদ্ধা. কস্মা, ধম্মানুপস্সনায অন্তোগধত্তা. ‘‘তথা অনুপস্সন্তস্সা’’তি রূপ্পনলক্খণতো অনুপস্সন্তস্স. ‘‘তং তং সমূহভূতরূপধম্মৰসেনা’’তি অস্সাসপস্সাসাদি সমূহভূতস্স রূপ ধম্মস্স ৰসেন. ‘‘সুভাদিৰিপল্লাসস্সা’’তি সুভ সুখ নিচ্চৰিপল্লাসস্স. ‘‘ওল়ারিকস্সা’’তি সুপাকটৰসেন ওল়ারিকস্স. ‘‘অত্তূপনিবন্ধা’’তি অত্তেন উপনিবন্ধা, পটিবদ্ধা.

‘‘কামং’’তি একন্তেন. উপসুস্সতূতি সম্বন্ধো. ‘‘যন্তং’’তি ঝানাভিঞ্ঞা মগ্গফলনিব্বানং. ‘‘ৰীরিযস্স সণ্ঠানং’’তি ৰীরিযগমনস্স ৰীরিযপ্পৰত্তনস্স নিৰত্তিৰসেন সণ্ঠানং. উপ্পন্নসদ্দেন অতীত কিলেসাপি পচ্চুপ্পন্ন কিলেসাপি গহেতব্বা হোন্তীতি আহ ‘‘অসুকস্মিং কালে’’তিআদিং. ‘‘ময্হং উপ্পন্নং’’তি ইদানি উপ্পন্নং. ‘‘পহানাযা’’তি এত্থ সমুচ্ছেদপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অনুপ্পাদ ধম্মতাপাদনকরণত্থং’’তি. তত্থ অনুপ্পাদো ধম্মো যেসং তে অনুপ্পাদ ধম্মা. মগ্গেন পহীনা অকুসল ধম্মা. অনুপ্পাদ ধম্মানং ভাৰোতি ৰিগ্গহো. অনুপ্পাদ ধম্মতায আপাদনং. তস্স করণন্তি সমাসো. ‘‘দিস্ৰা’’তি তেসং উপ্পত্তি ৰত্থুং দিস্ৰা. ‘‘পচ্চযসমুচ্ছিন্দনত্থং’’তি পচ্চযভূতস্স অনুসযস্স সমুচ্ছিন্দনত্থং. ‘‘অপত্তা’’তি ইদানি অপত্তা. ‘‘সমযে’’তি বুদ্ধুপ্পাদনৰমক্খণে. ‘‘নিযামং ন ওক্কমন্তী’’তি অরিযমগ্গসঙ্খাতং সম্মত্তনিযামং ন ওক্কমন্তি. নপ্পৰিসন্তি. কিলেসেহি অকোপেতব্বতায অকুপ্পো ধম্মো যস্সাতি অকুপ্প ধম্মো. খীণাসৰো. অকুপ্প ধম্মস্স ভাৰো অকুপ্প ধম্মতা. অরহত্ত ফলং. ‘‘তেসং’’তি কুসলানং ধম্মানং. উপ্পন্নানং পাপকানং পহানাযাতি কত্ৰা ৰিসুদ্ধিধম্মেসু যোগং করোন্তস্স অনুক্কমেন ভাৰনা কম্মে মত্থকং পত্তেআদিতো পট্ঠায উপ্পন্নাপি পাপকা পহিয্যন্তি. অনুপ্পন্নাপি নুপ্পজ্জন্তি. অনুপ্পন্নাপি কুসলা উপ্পজ্জন্তি. উপ্পন্নাপি ভাৰনা পারিপূরিং গচ্ছন্তি. এসনযো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অনুপ্পাদাযাতিআদীসু. এৰং চতূসু মুখেসু একেকমুখেনপি সম্মা পদহন্তস্স সম্মপ্পধানং চতুকিচ্চসাধকং হোতি. তেনাহ ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিং.

অভিৰিসিট্ঠেন ধম্মৰৰত্থানঞ্ঞাণেন ঞাতব্বা সব্বে পরমত্থ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা নাম. ‘‘অভিঞ্ঞা সিদ্ধী’’তি অভিজানন কিচ্চসিদ্ধি. ৰিসুং ৰিসুং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ঞাতব্বা চতুসচ্চ ধম্মা পরিঞ্ঞেয্যা নাম. তেহি দুক্খসচ্চ ধম্মা পরিঞ্ঞাতব্বভাৰেন, সমুদয সচ্চ ধম্মা পহাতব্ব ভাৰেন, নিরোধসচ্চ ধম্মা সচ্ছিকাতব্ব ভাৰেন, মগ্গসচ্চ ধম্মা ভাৰেতব্বভাৰেন ঞাতব্বা হোন্তীতি. ‘‘ভাৰনাসিদ্ধী’’তি ভাৰনাকিচ্চ সিদ্ধি. তং সংযুত্তকে ইমাযপাল়িযা সমেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰিভঙ্গে পনা’’তি ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গে পন. ‘‘চিত্ত চেতসিকরাসী’’তি সহ পুব্বভাগভাৰনায উত্তরি মনুস্স ধম্মপরিযা পন্না চিত্তচেতসিকরাসি. ‘‘তত্থ পনা’’তি ৰিভঙ্গে তস্মিং উত্তরচূল়ভাজনীযে পন. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং সঙ্গহে.

চত্তারি সোতাপত্তিযঙ্গানি নাম বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো. ধম্মে, সঙ্ঘে, অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতোতি এৰং ৰুত্তানি সোতাপত্তিযা অঙ্গানি. তত্থ ‘‘অরিযকন্তেহী’’তি অরিযজনেহি কামিতেহি ইচ্ছিতেহি. ‘‘সীলেহী’’তি পঞ্চনিচ্চসীলেহি, আজীৰট্ঠমকসীলেহি ৰা. ‘‘সম্মপ্পধানেসূ’’তি সম্মপ্পধানকিচ্চেসু.

‘‘সোল়সহিকিচ্চেহী’’তি একেকস্মিং সচ্চে চত্তারি চত্তারি কত্ৰা সোল়সহি কিচ্চেহি. পীল়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, তিআদীহি সোল়সহি অত্থেহীতি ৰুত্তং হোতি. তে চ অত্থা পরতো আগমিস্সন্তি. সতি এৰ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি ৰুত্তং, কথং পন সাসতি সম্বোধিং সমুট্ঠাপেতীতি আহ ‘‘সাহী’’তিআদিং. এসনযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি. ‘‘তেসু ধম্মেসূ’’তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ধম্মেসু. ‘‘লীনসঙ্কোচ কোসজ্জপক্খং’’তি লীনপক্খ সঙ্কোচ পক্খকোসজ্জ পক্খং. ধুরং সুট্ঠু পগ্গণ্হাতি উক্খিপতীতি ধুরসম্পগ্গহো. ‘‘ধুরং’’তি সমথধুরং ৰিপস্সনা ধুরঞ্চ. ‘‘অরতি উক্কণ্ঠ পক্খং’’তি অরতিপক্খ নিব্বিদাপক্খং. ধম্মে রতি ধম্মরতি. ধম্মে নন্দী ধম্মনন্দী. ধম্মে আরামো ধম্মারামো. ‘‘সারম্ভো’’ নাম চিত্তৰিহেসা. ‘‘দরথো’’ নাম চিত্তসন্তাপো. সমাহিতো ভিক্খৰে যথাভূতং পজানাতি পস্সতীতি ৰচনতো পঞ্ঞায সমাধি পাদকতা পাকটাতি ৰুত্তং ‘‘তস্সা’’তিআদিং. সমং অৰিসমং অত্তনো কিচ্চং ৰহতি সীলেনাতি সমৰাহী. সমৰাহিস্স ভাৰো সমৰাহিতা.

সা পন চতুব্বিধা হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্সা’’তি সম্মাদিট্ঠিযা. ‘‘ৰিসাখা’’তি আলপন পদং. ‘সব্বে লোকুত্তরে হোন্তী’তি ৰচনস্স সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘তে পন সত্ততিংসপ্পভেদা’’তিআদিমাহ. ন ৰট্ঠানানি অস্স অত্থীতি নৰট্ঠানিকং. ‘‘লোকুত্তরে’’তি লোকুত্তর চিত্তে. ‘‘অত্তপ্পটিপক্খানং’’তি অত্তনা উজুপ্পটিপক্খানং. ‘‘তে’’তি বোধিপক্খিয ধম্মা. এতেন দস্সেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কুণ্ডলিযা’’তি এৰং নামকং ব্রাহ্মণং আলপতি. ‘‘ৰিজ্জা’’তি মগ্গৰিজ্জা. ‘‘ৰিমুত্তী’’তি ফলৰিমুত্তি.

বোধিপক্খিযানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬৫. সব্বসঙ্গহে. ‘‘পঞ্চরাসযো’’তি পঞ্চসঙ্গহা. ‘‘অতীতাদিভেদভিন্নানং’’তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নভেদেন, অজ্ঝত্ত বহিদ্ধাভেদেন, ওল়ারিকসুখুমভেদেন, হীনপণীতভেদেন, দূরসন্তিকভেদেন চ ভিন্নানং. ‘‘উপপত্তি দ্ৰারেসূ’’তি চক্খাদি দ্ৰারেসু. ‘‘কম্মদ্ৰারেসূ’’তি কাযকম্মদ্ৰারাদীসু. ‘‘সঙ্গম্মা’’তি সঙ্গন্ত্ৰা. ‘‘সমাগম্মা’’তি সমাগন্ত্ৰা. ‘‘সাধারণ কিচ্চানি ৰা’’তি সব্বিরিযাপথেহি সাধারণ কিচ্চানিৰা. পাল়িপাঠে. ‘‘কিঞ্চা’’তি কস্মা চ. ‘‘সঙ্খারেৰদেথা’’তি সঙ্খারা সঙ্খারা ইতি তুম্হে ৰদেথ. ‘‘কিঞ্চসঙ্খতং’’তি কতমঞ্চসঙ্খতং. ‘‘রূপং রূপত্থাযা’’তি রূপৰিকতিযা জাতত্থায রূপসঙ্খাতং সঙ্খতং অভিসঙ্খরোন্তীতি অত্থো. উপভোগো নাম ৰত্থাভরণাদিকো অন্তোভোগো. পরিভোগো নাম মঞ্চপীঠাদিকো বাহির পরিভোগো. সম্পরাযিকঞ্চ ৰেদনন্তি অধিকারো. সেসেসুপি সঞ্ঞাসঙ্খার ৰিঞ্ঞাণেসুপি. ‘‘দানং দানত্থাযা’’তি দানপুঞ্ঞস্স জাতত্থায. দানসঙ্খাতং সঙ্খতং অভিসঙ্খরোন্তীতি অত্থো. অথৰা দানস্স অত্থো দানত্থো. ‘‘অত্থো’’তি চ ৰিপাকত্থো ফলত্থো. দানৰিপাকত্থায দানফলত্থায দানপুঞ্ঞসঙ্খাতং সঙ্খতং অভিসঙ্খরোন্তীতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি. ‘‘অনুযুঞ্জন্তা’’তি ৰিপস্সনা কম্মং অনুযুঞ্জন্তা. ‘‘তীসু ধম্মেসু কিলমিস্সন্তী’’তি ৰুত্তং. কথং কিলমিস্সন্তীতি আহ ‘‘তথাহি যথা’’তিআদিং. ‘‘সুখসঞ্ঞিতেসু পটিসরণেসূ’’তি চিত্তসাতচিত্তরতি পটিলাভত্থায পটিসরণেসু আরম্মণেসু. ‘‘তাহী’’তি সম্পত্তীহি. ‘‘তা’’তি সম্পত্তিযো. পরমুক্কংসগতং সুখসঞ্ঞিতট্ঠানং হোতি. তস্মা তত্থ দুক্খানুপস্সনাঞাণং অতিরেকতরং পৰত্তেতব্বন্তি তদত্থায ভগৰা তং ৰেদনং ৰিসুং একং খন্ধং কত্ৰা খন্ধ দেসনং দেসেতীতি অধিপ্পাযো. এসনযো পরত্থপি. ‘‘ঞাণসম্মতং’’তি পুথুজ্জনেহি ঞাণসম্মতং. ‘‘পরমং অত্তানং কত্ৰা’’তি লোকে ৰিঞ্ঞুত্তং পরমং হোতি, তস্মা ৰিজাননং পরমং অত্তানং কত্ৰা. সেসমেত্থ সুপাকটং. ‘‘যত্থভুঞ্জতী’’তিআদীসু. ‘‘যত্থ ভুঞ্জতী’’তি যস্মিং ভাজনে ভুঞ্জতি. ‘‘যঞ্চ ভুঞ্জতী’’তি যঞ্চ ভোজনং ভুঞ্জতি. ‘‘যেন চ ভুঞ্জতী’’তি যেনব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. ‘‘যো চ ভোজকো’’তি সমীপে ঠত্ৰা পরিৰেসকো. ‘‘যো চ ভুঞ্জিতা’’তি যো চ ভুঞ্জকো.

‘‘সাসৰা এৰা’’তি সাসৰা নাম লোকিয ধম্মা. ‘‘উস্সাহন্তা ৰিয হোন্তী’’তি অব্যাপার ধম্মত্তা ৰুত্তং. ন হি অব্যাপার ধম্মানং একন্তেন উস্সাহো নাম অত্থি. ফলস্স নিব্বত্তনতো ফলত্থায উস্সাহন্তা ৰিয হোন্তীতি. ‘‘আকিরিত্ৰা’’তি পত্থরিত্ৰা. সেসমেত্থ সুবোধং.

ধাতুসঙ্গহে. ‘‘অত্তনো এৰ সভাৰং’’তি অত্তনো সভাৰং এৰাতিপি যুজ্জতি. ‘‘ঈহা চ ব্যাপারো চা’’তি অভিক্কমামি পটিক্কমামীতিআদিনা উস্সাহো চ, অভিক্কমনাদি ব্যাপারো চ. ‘‘ন চ জীৰযোগা’’তি ন চ লোকিযমহাজন সম্মতেন জীৰেন যুত্তা. অট্ঠকথাপাঠে. যাযতি এত্থাতি যন্তং. উদুক্খলং. যন্ত চক্কযট্ঠিনাম যন্ত চক্কসম্বন্ধা মুসলযট্ঠি. অরণী ৰুচ্চতি অগ্গিনিব্বত্তকত্থায কতা দ্ৰে সারঘটিকা. অধরারণী নাম হেট্ঠারণী. উত্তরারণী নাম উদ্ধারণী. ‘‘সল্লমিৰা’’তি কণ্ডোৰিয. ‘‘সূলমিৰা’’তি ৰিজ্ঝনকদণ্ডো ৰিয. ‘‘আতুরাৰিযা’’তি তেহিসল্লসূলেহি ৰিদ্ধগিলানা ৰিয. অযথাভুচ্চ নিমিত্তং নাম অযথাভূতং সত্তপুগ্গলাদিনিমিত্তং. ‘‘ৰনমিগো ৰিযা’’তি তিণ রূপে পুরিস সঞ্ঞালাভো ৰনমিগো ৰিয. ‘‘অঙ্গারকাসুযং’’তি অঙ্গারকূপে. ‘‘নানাৰিধুপদ্দৰ নিমিত্ততো’’তি নানাৰিধানং উপদ্দৰানং উপ্পত্তি পচ্চযতো. ‘‘ৰনমক্কটো ৰিযা’’তি ৰনৰানরো ৰিয. দুক্খেন দমনং অস্সাতি দুদ্দমনো. ‘‘অস্সখল়ুঙ্কো’’তি দুট্ঠ অস্সো. ‘‘যত্থ কামনিপাতিতো’’তি যস্মিং যস্মিং আরম্মণে পতিতুং কামেতি ইচ্ছতি, তত্থ তত্থ নিপাতিতো. পুগ্গলৰসে অৰত্তিত্ৰা আরম্মণেসু যদিচ্ছকং নিপতনতোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘রঙ্গনটো ৰিযা’’তি সমজ্জনটকো ৰিয. সভাৰতো অত্থি সংৰিজ্জতীতি সন্তো. তথোতি চ অৰিতথোতি চ অত্থতো একং. অঞ্ঞো পকারো অঞ্ঞথা. নত্থি অঞ্ঞথা অস্সাতি অনঞ্ঞথং. দুক্খদুক্খং নাম কাযিকদুক্খ চেতসিকদুক্খং. ‘‘কম্মজানং’’তি ৰিপাকক্খন্ধকটত্তা রূপানং. ‘‘উপ্পত্তিযা’’তি উপ্পাদত্থায. ‘‘পগেৰা’’তি পুরেতরমেৰ. ‘‘উপ্পন্নং পী’’তি উপ্পন্নম্পি চক্খু. ‘‘পৰত্তিযা’’তি সন্তানট্ঠিতিযা ঠিতত্থায. ‘‘পটিজগ্গন দুক্খং’’তি সোধন দুক্খং. পচ্চযৰেকল্লং নাম আহারচ্ছেদাদিকং. ননু ভিজ্জনভযেন পগেৰ পচ্চযসম্পাদনং নাম সঙ্খার দুক্খমেৰ সিযাতি. সচ্চং. ইধ পন আসন্নে ভিজ্জননিমিত্তং দিস্ৰা কতং পচ্চয সম্পাদনং অধিপ্পেতং. ‘‘রক্খাৰরণগুত্তি সংৰিধান দুক্খং’’তি নানাভযতো রক্খণস্স চ আৰরণস্স চ গোপনস্স চ সংৰিধান দুক্খং. ‘‘তদুভযেন সহেৰ সিজ্ঝতী’’তি কসিগোরক্খাদীনি সঙ্খার কম্মানি ৰা রক্খাৰরণ গুত্তিসং ৰিধানাদীনিৰা করোন্তানং তং দুক্খ দুক্খং তদুভযেন দুক্খেন সহেৰ সিজ্ঝতি. ‘‘তেসং’’তি চক্খাদীনি অস্সাদেন্তানং ন মুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পৰত্তি নিরোধ ভূতস্সা’’তি পৰত্তিযা নিরোধ ভূতস্স. ‘‘তং পজহতি যেৰা’’তি তং লোভং পজহতিযেৰ. ‘‘যাৰদেৰা’’তি উপরিমপরিযন্তেন. অহং অস্মীতি পৰত্তো মানো অস্মিমানো. তস্স সমুগ্ঘাতনং সমুচ্ছিন্দনং. ‘‘পরিঞ্ঞাতেসূ’’তি তেসু অনুসযিতায তণ্হায পহানৰসেন পরিঞ্ঞাতেসু. ‘‘তব্বিপরীতেন পনা’’তি ততো ৰিপরীতেন পন. অস্মিমানস্স অনধিট্ঠানভূতাতিআদি অত্থেন. অনিন্দ্রিযবদ্ধ ধম্মা নাম পথৰীপব্বতাদীসু পৰত্তা রূপ ধম্মা.

সত্তে অনুক্কণ্ঠমানে করোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. তেসং সত্তানং. দুজ্জহো নাম নত্থি. তস্মা লোভোযেৰ দুক্খসমুদযারিয সচ্চং নামাতি যোজনা. সাসৰা কুসলা কুসল ধম্মা সমুদযসচ্চং নাম, দুক্খ সচ্চভূতানং ৰিপাকক্খন্ধকটত্তা রূপানং সমুদযত্তা সংৰড্ঢনত্তা. মূলভাৰেন ৰুত্তা ‘অৰিজ্জা পচ্চযা সঙ্খারা’তিআদীসু. ‘‘নন্দনসদিসং’’তি দেৰলোকে নন্দনৰনুয্যানসদিসং. ‘‘আদিপভৰপধানভূতা’’তি দুক্খ ধম্মানং আদিভূতা, পভৰভূতা, পধানভূতা. ‘‘পভৰভূতা’’তি চ পথমুপ্পত্তিহেতুভূতা. ‘‘তেসং’’তি দুক্খ ধম্মানং.

‘‘কত্থচী’’তি কামভৰাদীসু কিস্মিঞ্চিভৰে. ‘‘কদাচী’’তি অতীতাদিকালেসু কিস্মিঞ্চিকালে. ‘‘কেসঞ্চী’’তি দেৰমনুস্সাদীসু সত্তেসু কেসঞ্চিসত্তানং. ‘‘কুতোচী’’তি বহূসুকারণেসু কুতোচিকারণা. ‘‘কথঞ্চী’’তি কেনচিপকারেন.

‘‘পরিণামো’’তি পরিণমনং অঞ্ঞথাভাৰো. ‘‘তং সমঙ্গীনং’’তি তেহি চক্খাদীহি সমঙ্গীনং পুগ্গলং. পাল়িপাঠে. ‘‘আদিত্তং’’তিআদীপিতং সমুজ্জলন্তং. ‘‘কেনা’’তি করণভূতেন কেন অগ্গিনা. তথা অরিযমগ্গো ৰিপরিণাম ধম্মো চ হোতি. সোৰিপরিণাম দুক্খেনপি পুগ্গলং ভুসং পীল়েতিযেৰাতি যোজনা. ‘‘না’’তি ন সিযা. সমনং ৰূপসমনং সন্তি. সব্বদুক্খানং সন্তীতি ৰিগ্গহো. সব্বং ৰট্টদুক্খন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তস্সা’’তি অরিযমগ্গস্স. ‘‘পৰত্তমানা চা’’তি সন্ততিঠিতিৰসেন ৰত্তমানা চ. ‘‘মহন্তং পরিল়াহদুক্খং’’তি সোক পরিদেৰ দুক্খ দোমনস্সুপাযাসানং পৰত্তিৰসেন মহন্তং পরিল়াহ দুক্খং. নিব্বানস্স অনুপ্পাদ ধম্মত্তা উপ্পাদত্থায পচ্চযো নাম নত্থি. তথা অপ্পৰত্তি ধম্মত্তা পৰত্তত্থায. সম্পাপুণিতব্বত্তা পন সম্পাপনত্থায পচ্চযো অত্থীতি আহ ‘‘সম্পাপক পচ্চযাভিসঙ্খরণলেসং’’তি. সম্পাপক পচ্চযা নাম অরিয মগ্গো চ তস্স পচ্চযা চ.

ভৰাভৰসঙ্খাতস্স দুক্খক্খন্ধস্সাতি সম্বন্ধো. ‘‘তদেৰা’’তি তং দুক্খক্খন্ধং এৰ. অনুপুনপ্পুনং পদীযতে অনুপ্পদানং. ‘‘নিয্যাতনট্ঠো’’তি হন্দ গণ্হাতি সম্পটিচ্ছাপনট্ঠো. ‘‘ততো’’তি ৰট্টদুক্খতো. ‘‘মুচ্চনূপাযস্সা’’তি দানসীলনিক্খমাদিকস্স মুচ্চনূপাযস্স. ‘‘নিস্সরণৰিমুত্তিযা’’তি নিস্সরণ সঙ্খাতায ৰিমুত্তিযা. সঙ্খার দুক্খস্স অভাৰট্ঠো. ‘‘সম্মোহস্স পহানৰসেনা’’তি এতেন ইধ দস্সনং নাম ইতো পট্ঠায চতূসু সচ্চেসু অসম্মোহ ভাৰপত্তি এৰ আলোকপত্তি এৰ ৰুচ্চতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘পটিৰিজ্ঝনট্ঠো’’তি. তণ্হায দাসো তণ্হাদাসো. তণ্হাদাসস্স ভাৰো তণ্হাদাসব্যং. পরৰসতো ৰিমুত্তিৰসেন অপরাধীনতা ভুজিস্সভাৰো নাম. লোকিযমগ্গাহি তণ্হাদাসব্যং নাতিৰত্তন্তি. তণ্হাৰসং পূরযমানা তণ্হাৰিসযং ৰিপাকং জনেন্তি. অযং অরিযমগ্গো এৰ তণ্হায অনারম্মণভাৰে ঠিতো তণ্হাদাসব্যং অতিৰত্ততি. তণ্হাৰসং ভিন্দমানো তণ্হায অৰিসযং ৰিপাকং জনেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘দুক্খমুত্তিযা’’তি দুক্খতো মুচ্চনত্থং. ‘‘দুক্খৰড্ঢিযা’’তি দুক্খৰড্ঢনত্থায. সেসমেত্থ সুবোধং. ‘‘খযৰিরাগ নিরোধ ভূতো’’তি এত্থ কিলেস ধম্মানং ৰিরজ্জনং ৰিগমনং অন্তরধানং ৰিরাগো. ‘‘অনত্থ পদানী’’তি অহিতপদানি. ভযাদীনৰপদানি. ‘‘দ্ৰারছক্কআরম্মণ ছক্কভেদেনা’’তি দ্ৰারছক্কং ধম্মারম্মণং হোতি. এৰংসতি, আরম্মণ ছক্কন্তি ন ৰত্তব্বং ধম্মারম্মণস্স ৰিসুং গহিতত্তাতি. নো নৰত্তব্বং. কস্মা, দ্ৰারছক্কতো সেসানং ধম্মারম্মণানং অত্থিতাযাতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. পরতো ‘‘এত্থপী’’তিআদীসু এসেৰনযোতি.

সব্বসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.

সমুচ্চযসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.