৬. রূপসঙ্গহঅনুদীপনা

১৫৬. রূপসঙ্গহে. ‘‘চিত্তচেতসিকে’’তি চিত্তচেতসিক ধম্মে. ‘‘দ্ৰীহি পভেদপ্পৰত্তীহী’’তি দ্ৰীহি পভেদসঙ্গহপৰত্তি সঙ্গহেহি. ‘‘যে ৰত্তন্তী’’তি যে ধম্মা ৰত্তন্তি পৰত্তন্তি. ‘‘এত্তাৰতা’’তি এত্তকেন ‘তত্থ ৰুত্তাভিধম্মত্থা’তিআদিকেন ৰচনক্কমেন. নিপাতং ইচ্ছন্তা এত্তকেহি পঞ্চহি পরিচ্ছেদেহীতি ৰণ্ণেন্তি. ৰচনৰিপল্লাসং ইচ্ছন্তাতিপি যুজ্জতি. ‘‘সমুট্ঠাতী’’তি সুট্ঠু উট্ঠাতি, পাতুব্ভৰতি, ৰিজ্জমানতং গচ্ছতি. ‘‘কম্মাদী’’তি কম্মাদিপচ্চযো. ‘‘পিণ্ডী’’তি একগ্ঘনতা ৰুচ্চতি. উপাদায মহন্তানি এৰ হুত্ৰাতি সম্বন্ধো. ইন্দ্রিযবদ্ধসন্তানং সত্তসন্তানং. অজ্ঝত্ত সন্তানংতিপি ৰুচ্চতি. ‘‘ৰিসংৰাদকট্ঠেনা’’তি ৰিরাধকট্ঠেন. ভূতঞ্চ অভূতং কত্ৰা অভূতঞ্চ ভূতং কত্ৰা সন্দস্সকট্ঠেনাতি ৰুত্তং হোতি. ভূতৰজ্জপ্পটিচ্ছাদনকম্মং মহামাযা নাম. মাযং করোন্তীতি মাযাকারা. আৰিসনং নাম সত্তানং সরীরেসু আৰিসনং. গহণং নাম সত্তানং অত্তনোৰসং ৰত্তাপনং. তদুভযং করোন্তা কত্থ ঠত্ৰা করোন্তি. অন্তোৰাঠত্ৰা করোন্তি, বহিৰা ঠত্ৰা করোন্তীতি পাকতিকেহি মনুস্সেহি জানিতুং পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা অচিন্তেয্যট্ঠানং নাম. ‘‘ৰঞ্চকট্ঠেনা’’তি এতা পকতিযা অতিদুব্বণ্ণং অত্তানং দেৰচ্ছরাৰণ্ণং কত্ৰা ৰঞ্চেন্তি. ৰসনরুক্খগুম্বংপি দিব্বৰিমানং কত্ৰা ৰঞ্চেন্তি. এৰরূপেন ৰঞ্চকট্ঠেন. ‘‘তেনেৰট্ঠেনা’’তি ৰিসংৰাদকট্ঠাদিনা তিৰিধেনেৰ অত্থেন. তানিপিহি অসত্তভূতংযেৰ অত্তানং সত্তোতি ৰিসংৰাদেন্তি. অরুক্খংযেৰ অত্তানং রুক্খোতি ৰিসংৰাদেন্তি. অনিট্ঠং, অকন্তং, অমনাপংযেৰ অত্তানং ইট্ঠো, কন্তো, মনাপোতি ৰঞ্চেন্তি, তথা সহজাতানঞ্চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ৰা তিট্ঠন্তি. উদাহুবহিৰাতিট্ঠন্তীতি জানিতুং পস্সিতুং অসক্কুণেয্যং ঠানং হোতীতি. ‘‘উভযত্থপী’’তি মাযাকারাদি মহাভূতেসু চ পথৰিযাদিমহাভূতেসু চ. ‘‘অভূতানী’’তি অসন্তানি, অসচ্চানি.‘‘অব্ভুতানী’’তি অচ্ছরিযকম্মানি. ‘‘ইমস্মিং পাঠে’’তি চতুন্নং মহাভূতানন্তি এৰং সম্বন্ধ পদসহিতে পাঠে. অঞ্ঞত্থ পন উপাদারূপং অনুপাদারূপন্তিআদীসু যকার ৰিরহো দিট্ঠোতি অধিপ্পাযো. ধাতূনং অনেকত্থত্তা ‘‘পথযতি পক্খাযতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘পুথূ’’তি পাটিপদিকপদং. তমেৰ জাতত্থে নিরুত্তিনযেন পথৰীতি সিদ্ধন্তি দস্সেতুং ‘‘পুথুমহন্তী’’তিআদি ৰুত্তং. পকারেন থৰীযতীতি অত্থে পথৰীতি ইদং উজুকমেৰ. ‘‘আপেতী’’তি ব্যাপেতি. ‘‘অপ্পাযতী’’তি ভুসং পাযতি, ৰড্ঢেতি. তেনাহ ‘‘সুট্ঠু ব্রূহেতী’’তিআদিং. নিসানত্থৰসেনেৰ পরিপাচনত্থোপি লব্ভতীতি আহ ‘‘পরিপাচেতিৰা’’তি. ‘‘সমীরেতী’’তি সুট্ঠু ঈরেতি কম্পেতি. ৰাযতি ৰহতীতি ৰাযো অত্থাতিস্সয নযেন. ‘‘ৰিত্থম্ভনং’’তি ৰিৰিধেন আকারেন ভূতসঙ্ঘাটানং থম্ভনং ৰহনং অভিনীহরণং. কক্খল়তা নাম খরতা ফরুসতা. সহজাতরূপানং পতিট্ঠানত্থায থদ্ধতা থূলতা. সা সেসভূতেসু নত্থীতি আহ ‘‘সেসভূতত্তযং উপাদাযা’’তি. ‘‘অনৰট্ঠানতা’’তি এত্থ অৰট্ঠানং নাম অচলট্ঠানং. ন অৰট্ঠানন্তি অনৰট্ঠানং. চলনন্তি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘মুদুভূতাপী’’তিআদিং. আবন্ধকং নাম আবন্ধিতব্বে ৰত্থুম্হি মুদুম্হি সতি, দল়্হং ন বন্ধতি. থদ্ধেসতি, দল়্হং বন্ধতীতি ইদং লোকতোৰ সিদ্ধন্তি আহ ‘‘আবন্ধিতব্বাযা’’তিআদিং. ‘‘তব্ভাৰং’’তি পরিণতভাৰং. ‘‘পরিপাচকতা দস্সনতো’’তি হেমন্তে অজ্ঝোহটাহারানং সুট্ঠুপরিপাচকতা দস্সনতোতি ৰদন্তি. উসতি দহতীতি উণ্হং. ‘‘দহতী’’তি চ উণ্হতেজোপি উণ্হভাৰেন দহতি, সীততেজোপি সীতভাৰেন দহতি. উণ্হেন ফুট্ঠং ৰত্থু উণ্হত্তং গচ্ছতি, সীতেন ফুট্ঠং ৰত্থু সীতত্তং গচ্ছতি. যঞ্চ উণ্হত্তং গচ্ছতি, তং উণ্হতেজো উণ্হভাৰেন দহতিনাম. যঞ্চ সীতত্তং গচ্ছতি, তং সীততেজো সীতভাৰেন দহতিনাম. এৰং সীততেজোপি উসতিদহতীতি অত্থেন উণ্হত্ত লক্খণোনাম হোতীতি. এৰংসন্তে নীলেনৰণ্ণেন ফুট্ঠং ৰত্থু নীলং হোতি. পীতেন ফুট্ঠং পীতং হোতি. নীলংপি পীতংপি তং ৰত্থুং দহতিনামাতি চে. নীলেন ৰণ্ণেন ফুট্ঠংনাম নত্থি. তথা পীতেন. কস্মা, নীলাদীনং উপাদারূপানং ফুসন কিচ্চা ভাৰতো. সম্মিস্সিতং নাম হোতি. ন চ সম্মিস্সনমত্তেন দহতি. ফুসন্তো এৰ দহতি. ফুসন্তানংপি পথৰিৰাতানং দহনকিচ্চং নত্থি. পরিপাচনকিচ্চং নত্থীতি অধিপ্পাযো. সচে ঘনথদ্ধে সিলাথম্ভে ৰিত্থম্ভনং অত্থি, সকলো সিলাথম্ভো কপ্পাসপিচুগুল়্হোৰিয সিথিলো চ লহুকো চ ভৰেয্য. নচ ভৰতি. তস্মা তত্থ ৰিত্থম্ভনং নত্থীতি অধিপ্পাযেন ‘‘সো পন ঘনথদ্ধেসু সিলাথম্ভাদীসু ন লব্ভতী’’তি চোদেতি. তত্থ পন ৰিত্থম্ভনং লব্ভমানং অধিমত্তেন ন লব্ভতি, সহজাতভূতানং উপত্থম্ভনমত্তেন লব্ভতীতি দস্সেন্তো ‘‘না’’তি ৰত্ৰা ‘‘তত্থহী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ৰহতী’’তি থদ্ধকক্খল় কিচ্চং ৰহতি.

পসাদরূপেসু. ‘‘সমৰিসমং’’তি সমট্ঠানঞ্চ ৰিসমট্ঠানঞ্চ, সমদেসঞ্চ ৰিসমদেসঞ্চ, সমপথঞ্চ ৰিসমপথঞ্চাতি এৰমাদিং সমৰিসমং. ‘‘আচিক্খতী’’তি আচিক্খন্তং ৰিয তং জানন কিচ্চং সম্পাদেতি. তেনাহ ‘‘সমৰিসমজাননস্স তং মূলকত্তা’’তি. ‘‘অনিরাকরণতো’’তি অপ্পটিক্খিপনতো. ‘‘তং ৰা’’তি রূপং ৰা. সুণন্তি জনা. সুয্যন্তি জনেহি. এৰং ঘাযন্তীতিআদীসু. ‘‘জীৰিত নিমিত্তং’’তি জীৰিতপ্পৰত্তিকারণভূতো. ‘‘নিন্নতাযা’’তি ৰিসযৰিসযীভাৰূপগমনেন নিন্নতায. ‘‘জীৰিতৰুত্তি সম্পাদকত্তা’’তি নানাৰচীভেদৰচীকম্মপ্পৰত্তনেনাতি অধিপ্পাযো. ইমে পন পঞ্চ চক্খু পসাদাদযোতি সম্বন্ধো. ‘‘দট্ঠুকামতা’’তি রূপতণ্হা ৰুচ্চতি. আদিসদ্দেন সোতুকামতা ঘাযিতুকামতা সাযিতুকামতা ফুসিতুকামতাযো সঙ্গয্হন্তি. অত্থতো সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা রসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা এৰ. ‘‘নিদানং’’তি কারণং. দট্ঠুকামতাদযো নিদান মস্সাতি ৰিগ্গহো. কুসলা কুসলকম্মং. সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং. কম্মমেৰ. দট্ঠুকামতাদিনিদানকম্মং সমুট্ঠানং যেসন্তি সমাসো. পথৰিআদীনি ভূতানি. তেসং পসাদো লক্খণং এতেসন্তি ৰিগ্গহো. দুতীয ৰিকপ্পে. রূপাদীনং পঞ্চারম্মণানং অভিঘাতং অরহতীতি রূপাদিঅভিঘাতারহো. ভূতানং পসাদো ভূতপ্পসাদো. সো লক্খণং এতেসন্তি ৰিগ্গহো. চক্খু ঊকাসিরপ্পমাণে দিট্ঠ মণ্ডলে তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. ‘‘দিট্ঠমণ্ডলে’’তি মহাজনেহি পকতি চক্খুনা দিট্ঠে পসন্নমণ্ডলে. তেলং সত্তপিচুপটলানি ব্যাপেত্ৰা তিট্ঠতিৰিযাতি যোজনা. ‘‘সোতবিলং’’ নাম সোতকূপো. ‘‘অঙ্গুলিৰেঠনা’’ নাম অঙ্গুলিমুদ্দিকা. ‘‘উপচিততনুতম্বলোমং’’তি রাসীকতঞ্চ ৰিরল়ঞ্চ তম্বলোহৰণ্ণঞ্চ সুখুমলোমং. উপচিতং রাসীকতং তনুতম্বলোমং এত্থাতি ৰিগ্গহো. ‘‘অজপদসণ্ঠানং’’তি অজস্স পাদেন অক্কন্তপদসণ্ঠানৰন্তং. ‘‘উপ্পলদলং’’ নাম উপ্পলপণ্ণং. উপ্পলদলস্স অগ্গসণ্ঠানৰন্তং. ‘‘ৰট্টি’’ নাম ইধ মনুস্সানং সরীরাকারসণ্ঠিতা আযতপিণ্ডি. ‘‘সুক্খচম্মানি চ ঠপেত্ৰা’’তি সম্বন্ধো. তে পন পঞ্চপ্পসাদা. সমুদীরণং চঞ্চলনং. ‘‘যথাতং’’তি কতমং ৰিয তং. ইমে পসাদা ৰিচিত্তা, কথংৰিচিত্তাতি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা’’তি. কথং অসদিসাতি আহ ‘‘তেহী’’তিআদিং.

গোচররূপেসু. ‘‘ৰণ্ণৰিসেসং’’তি ৰণ্ণৰিসেসত্থং. ৰণ্ণৰিকারন্তি ৰুত্তং হোতি. হদযে গতো পৰত্তো ভাৰো হদযঙ্গতভাৰো. ‘‘ভাৰো’’তি চ অধিপ্পাযো ৰুচ্চতি. তং পকাসেতি, মুখে ৰণ্ণৰিকারং দিস্ৰা অযং মে তুস্সতি, অযং মে রুচ্চতি, অযং মে কুপ্পতি, অযং সোমনস্সিতো, অযং দোমনস্সিতোতি এৰং জাননপচ্চযত্তা. ‘‘পকতিযা পী’’তি ৰণ্ণৰিসেসং অনাপজ্জিত্ৰাপীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যং কিঞ্চিদব্বং’’তি সৰিঞ্ঞাণকৰত্থুং. সমৰিসমং পুব্বে পকাসিতং. তং তং অত্থং ৰা আচিক্খতি তং সুত্ৰা তস্স তস্স অত্থস্স জাননতো. অত্তনো ৰত্থুং ৰা আচিক্খতি তং সুত্ৰা তস্স ৰত্থুস্সপি জাননতো. ‘‘অত্তনো ৰত্থুং সূচেতী’’তি ইধ ইদং নাম অত্থীতি পকাসেতি. ‘‘ফুসীযতী’’তি ফুসিত্ৰা ৰিজানীযতি. ‘‘তং’’তি ফুসনং. ‘‘তস্সা’’তি আপোধাতুযা. ‘‘দ্রৰতাৰা’’তি অদ্দতিন্তরসতাৰা. ফুসিত্ৰা গয্হতি, সা চ আপোধাতু সিযাতি চোদেতি. ৰুচ্চতে পরিহারো. এৰং পন ন লব্ভতি, তস্মা সা তেজোযেৰ. ন আপোতি. এত্থ এৰং অলব্ভমানাপি সাসীততা আপোযেৰ, ন তেজো. কস্মা, আপস্সপি সীতুণ্হৰসেন দুৰিধতা সম্ভৰতো. তস্মিঞ্হি লোহরসে উণ্হতা উণ্হআপো, সীতৰত্থূসু সীততা সীতআপোতি চে. এৰং পন সতি তেজো নাম নত্থীতি আপজ্জতীতি পরিহারো. ‘‘সহ অপ্পৰত্তনতো’’তি একতো অপ্পৰত্তনতো. ‘‘ওরপারানং ৰিযা’’তি নদিযং তীরং নাম ইদং ওরিমতীরং, ইদং পারিমন্তি নিযমতো নত্থি. যত্থ সযং তিট্ঠতি, তং ওরিমন্তি, ইতরং পারিমন্তি ৰোহরতি. এৰং ওরপারানং অনৰট্ঠানং হোতীতি. এত্থ চ ‘‘সীতুণ্হানং সহ অপ্পৰত্তনতো’’তি এতেন যদি তে সহ পৰত্তেয্যুং. তত্থ সীততা আপোনাম, উণ্হতা তেজোনামাতি ৰত্তব্বা সিযুং. ন পন তে সহ পৰত্তন্তি, তস্মা তথা ন ৰত্তব্বা হোন্তীতি দস্সেতি. ন ন ৰত্তব্বা. কস্মা, উণ্হতেজেন যুত্তোহি আপো উণ্হত্তমেৰ গচ্ছতি. যথাতং উণ্হতেজেন যুত্তা পথৰীপি ৰাযোপি উণ্হত্তমেৰ গচ্ছন্তীতি. তস্মা তে সহ ন পৰত্তন্তি. সহ অপ্পৰত্তেসুপি তেসু অঞ্ঞত্থ সীতৰত্থূসু সীততা আপোনামাতি ৰত্তব্বমেৰ হোতীতি চোদনা. এৰংসন্তে তস্মিং লোহরসে সব্বেপি রূপধম্মা উণ্হত্তং গচ্ছন্তীতি সব্বেপি তেজোভাৰং পাপুণন্তি. ‘উণ্হত্ত লক্খণো তেজো’তিহি ৰুত্তং. যদি চ সীতৰত্থূসু সীতভাৰো নাম সিযা. তত্থপি তেন যুত্তা সব্বেপি রূপধম্মা সীততং গচ্ছন্তিযেৰ. তত্থপি তৰমতিযা সব্বেপি আপোভাৰং পাপুণন্তি. ন পন সক্কা তথা ভৰিতুং. ন হি এৰরূপং লক্খণঞ্ঞথত্তং নাম তেসং অত্থি. ভাৰঞ্ঞথত্তমেৰ অত্থি. তত্থ ‘‘লক্খণঞ্ঞথত্তং’’ নাম পথৰী আপোভাৰং গচ্ছতি. আপো পথৰিভাৰং গচ্ছতীতিআদি. ‘‘ভাৰঞ্ঞথত্তং’’ নাম পথৰী কদাচি কক্খল়া হোতি. কদাচি মুদুকা. আপো কদাচি আবন্ধনমত্তো হোতি. কদাচি পগ্ঘরণকো. তেজো কদাচি উণ্হো, কদাচি সীতো. ৰাযো কদাচি ৰিত্থম্ভনমত্তো, কদাচি সমুদীরণোতি. এৰং একমেকস্সা ধাতুযা তিক্খ মন্দ ওমত্তাধিমত্তৰসেন ক্রিযাসঙ্কন্তি নাম অত্থীতি. তস্মা যং ৰুত্তং ‘উণ্হতেজেন যুত্তোহি আপো উণ্হত্তমেৰ গচ্ছতি, যথা তং উণ্হতেজেন যুত্তা পথৰীপি ৰাযোপি উণ্হত্তমেৰ গচ্ছন্তী’তি. তং লক্খণঞ্ঞথত্তৰচনং হোতি. ন যুজ্জতি. ন হি উণ্হতেজেন যুত্তা সব্বেতেধম্মা উণ্হত্তং গচ্ছন্তি. অত্তনো অত্তনো সভাৰং ন ৰিজহন্তি. তথাহি তস্মিং পক্কুথিতে সন্তত্তে লোহরসে ভাৰো উণ্হত্তং ন গচ্ছতি. আবন্ধন সভাৰং ৰা পগ্ঘরণ সভাৰং ৰা ন ৰিজহতি. যদি উণ্হত্তং গচ্ছেয্য, তং সভাৰং ৰিজহেয্য. এৰংসতি, তস্মিং লোহরসে আবন্ধনাকারো ৰা পগ্ঘরণাকারো ৰা ন পঞ্ঞাযেয্য. সব্বেরূপ ধম্মা ৰিক্কিরেয্যুং. ৰিক্কিরিত্ৰা অন্তরধারেয্যুং. ন চ ন পঞ্ঞাযতি. নাপি ৰিক্কিরন্তি. নোচ তত্থ আবন্ধনাকারো উণ্হত্তং গচ্ছতি. অঞ্ঞোহি আবন্ধনাকারো, অঞ্ঞং উণ্হত্তং. আবন্ধনাকারো আপো, উণ্হত্তং তেজো. তত্থ পথৰিৰাযেসুপি এসেৰনযো. তস্মা যং ৰুত্তং ‘‘যদি তে সহ পৰত্তেয্যুং. তত্থ সীততা আপোনাম, উণ্হতা তেজো নামাতি ৰত্তব্বা সিযুং. ন পন তে সহ পৰত্তন্তি. তস্মা তথা ন ৰত্তব্বা হোন্তীতি দস্সেতী’’তি. তং সুৰুত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং. ‘‘তেসং অনৰট্ঠানতো’’তি এতেন সচে তে সীতুণ্হা অৰট্ঠিতা সিযুং. অথ সব্বকালেপি সীততা আপোনাম, উণ্হতা তেজোনামাতি ৰত্তব্বা সিযুং. ন পন তে অৰট্ঠিতা হোন্তি. অনৰট্ঠিতা এৰ হোন্তি. তস্মা তথা ন ৰত্তব্বা হোন্তীতি দস্সেতি. এত্থ চ অনৰট্ঠিতেসু সন্তেসু যদি সীততা আপো নাম, উণ্হতা তেজোনামাতি ৰদেয্যুং. এৰঞ্চসতি, আপতেজাপি অনৰট্ঠিতা সিযুং. যো ইদানি আপো, সোযেৰ খণন্তরে তেজো নাম. যো ৰা ইদানি তেজো, সোযেৰ খণন্তরে আপো নামাতি আপজ্জেয্যুং. ন চ সক্কা তথা ভৰিতুং. লক্খণঞ্ঞথত্তে অসন্তে ৰোহারঞ্ঞথত্তস্সপি অসম্ভৰতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ওরপারানং ৰিয তেসং অনৰট্ঠানতো চ ৰিঞ্ঞাযতী’’তি. তত্থ ‘‘ৰিঞ্ঞাযতী’’তি সাসীততা তেজোযেৰ, ন আপোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি.

‘‘অথ পনা’’তিআদীসু. যং পুব্বে পরেন ৰুত্তং ‘ননু দ্রৰতা ৰা ফুসিত্ৰা গয্হতী’তি. তং ৰিচারেতুং ‘‘অথ পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অথ পনা’’তি যদি পন গয্হতি, এৰংসতীতি চ. এৰঞ্চসতি আরম্মণ ভূতো এৰ সিযাতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থা ধিপ্পাযো. সচে দ্রৰভাৰভূতো আপো ফুসিত্ৰা গয্হেয্য. এৰং সতি, অযোপিণ্ডাদীসু আবন্ধনমত্তভূতো আপোপি ফুসিত্ৰা গহেতব্বো সিযা. কস্মা, আপভাৰেন একত্তা. এৰঞ্চসতি, তেসু অযোপিণ্ডাদীসু সো আপো তানি হত্থেন ৰা পাদেন ৰা ফুসন্তস্স পহরন্তস্স ৰিনা ইতর মহাভূতেহি ৰিসুং কাযিক সুখদুক্খানং আরম্মণ পচ্চযো সিযা. যথাতং, তেস্ৰেৰ অযোপিণ্ডাদীসু পথৰিমহাভূতং ৰিনা ইতরমহাভূতেহি ৰিসুং কাযিকসুখদুক্খানং আরম্মণ পচ্চযো হোতি. এৰং তেজোৰাযেসুপীতি. ন পন সো ৰিসুং কাযিকসুখদুক্খানং আরম্মণ পচ্চযো হোতি. তস্মা সো ফোট্ঠব্ব সভাৰো ন হোতি. যথা চ সো ফোট্ঠব্বসভাৰো ন হোতি. তথা পকতি উদকাদীসু দ্রৰভাৰভূতোপি আপো তানি ফুসন্তস্স পহরন্তস্স কাযিকসুখদুক্খানং আরম্মণ পচ্চযো ন হোতি. ন চ ফোট্ঠব্ব সভাৰোতি. এৰঞ্চসতি, কথং অযোপিণ্ডাদীসু আবন্ধনমত্তভূতো আপো কাযিকসুখদুক্খানং পচ্চযো ন হোতি. কথঞ্চ তেসু ইতরমহাভূতানি ৰিসুং ৰিসুং কাযিকসুখদুক্খানং পচ্চযা হোন্তীতি. তং দস্সেতুং ‘‘যঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সণ্হথদ্ধতাৰসেনৰা’’তি তেসু ঠিতায পথৰিধাতুযা সণ্হথদ্ধতাৰসেন ৰা. সণ্হপথৰীসুখৰেদনায থদ্ধপথৰীদুক্খৰেদনায আরম্মণ পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতি. এৰং সেসেসু. ‘‘অব্ভন্তরত্থম্ভনস্সা’’তি তেসং অযোপিণ্ডাদীনং অব্ভন্তরে ঠিতস্স ৰিত্থম্ভন সভাৰস্স. ‘‘নো অঞ্ঞথা’’তি তানিতীণি কারণানি ঠপেত্ৰা আবন্ধন ক্রিযং পটিচ্চ কাযিকসুখদুক্খুপ্পত্তি নাম নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদানি পকতি উদকাদীসু দ্রৰভাৰভূতং আপোধাতুম্পি ফুসিত্ৰা জানন্তীতি মহাজনা মঞ্ঞন্তি. তব্বিসোধনেন সহ লদ্ধগুণং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পথমং দ্রৰতা সহিতানি. ল. জানন্তী’’তি ইদং পধান ৰচনং. লোকে হত্থেন পরামসিত্ৰা ৰা চক্খুনা দিস্ৰা ৰা ইদং রস্সং, ইদং দীঘং, ইদং ৰট্টং, ইদং মণ্ডলন্তিআদিনা সণ্ঠানং জানন্তা হত্থ ফুসনেন ৰা চক্খু দস্সনেন ৰা সহেৰ তং জানন্তীতি মঞ্ঞন্তি. তত্থ পন পুরিমভাগে কাযদ্ৰারৰীথি চিত্তেন পচ্চুপ্পন্নানি তীণিভূতানি ফুসিত্ৰা ৰা চক্খুদ্ৰার ৰীথিচিত্তেন পচ্চুপ্পন্নং রূপং দিস্ৰা ৰা পচ্ছা ৰত্থুগ্গহণৰীথিযা উপ্পন্নায এৰ সণ্ঠানং জানন্তি. এসেৰনযো রত্তিযং অলাতচক্কসণ্ঠানং জানন্তস্সপি. তত্থ পন বহূনিপি পুব্বাপরৰীথিচিত্তসন্তানানি ইচ্ছিতব্বানি. তথা লোকে চক্খুনা দিস্ৰা দ্ৰারৰাতপানাদীনং ছিদ্দৰিৰরানি জানন্তা চক্খুনা দস্সনেন সহেৰ তানি জানন্তীতি মঞ্ঞন্তি. তত্থ পন পুরিমভাগে চক্খুদ্ৰারিকৰীথি চিত্তেন পচ্চুপ্পন্নানি কৰাটরূপভিত্তি রূপানি পুনপ্পুনং দিস্ৰা পচ্ছা অলাতচক্কস্স মজ্ঝে ৰিৰরংপি জানন্তা ৰিয ৰিসুং উপ্পন্নায মনোদ্ৰারিক ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা এৰ তং ছিদ্দৰিৰরভূতং আকাসং জানন্তি. তথা হত্থেন উদকং ফুসন্তস্স পথমং দ্রৰসহিতানি ৰিলীনানি মুদূনি তীণিফোট্ঠব্ব মহাভূতানি ৰিসুং ৰিসুং কাযদ্ৰারিক ৰীথি চিত্তেহি ফুসনকিচ্চেন আরম্মণং করিত্ৰা পচ্ছা ৰিসুং সুদ্ধায মনোদ্ৰারিক ৰীথিযা এৰ দ্রৰভাৰসঙ্খাতং পগ্ঘরণক আপোধাতুং জানন্তি. এৰং সন্তেপি তং দ্রৰভাৰংপি হত্থেন ফুসনেন সহেৰ জানন্তীতি মঞ্ঞন্তীতি অধিপ্পাযো.

গাৰো চরন্তি এত্থাতি আহ ‘‘গুন্নং চরণট্ঠানং’’তি. অক্খর ৰিদূ পন গোসদ্দং ইন্দ্রিযত্থেপি ইচ্ছন্তীতি আহ ‘‘গোতি ৰা’’তিআদিং. তানি চক্খাদীনি এতেসু রূপাদীসু চরন্তি, এতানি ৰা রূপাদীনি তেসু চক্খাদীসু চরন্তি. তত্থ পুরিমেন গাৰো ইন্দ্রিযানি চরন্তি এতেসূতি গোচরানীতি দস্সেতি. পচ্ছিমেন গোসুইন্দ্রিযেসু চরন্তীতি গোচরানীতি. ইমানি পন পঞ্চ রূপাদীনি.

ভাৰদ্ৰযে. ইচ্ছনট্ঠেন ঠানট্ঠেন ঠপনট্ঠেন চ ইত্থী. সাহিকামরতি অত্থায সযংপি অঞ্ঞংকামিকং ইচ্ছতি. সযঞ্চ কামিকেন ইচ্ছীযতি. অঞ্ঞো চ কামিকো ঘরাৰাস সুখত্থায তত্থ ঠানং উপেতি, পতিট্ঠাতি. আযতিঞ্চ কুলৰংসপ্পতিট্ঠানত্থায তত্থ কুলৰংস বীজং ঠপেতীতি. পূরণট্ঠেন ইচ্ছনট্ঠেন চ পুরিসো. সোহি অত্তহিতঞ্চ পূরেতি, পরহিতঞ্চ ইচ্ছতি. ইধলোকহিতঞ্চ পূরেতি, পরলোকহিতঞ্চ ইচ্ছতি. উভযলোকহিতঞ্চ পূরেতি, লোকুত্তরহিতঞ্চ ইচ্ছতি, এসতি, গৰেসতীতি. পুমস্সসকং পুংসকং. পুরিসলিঙ্গাদি. নত্থি পুংসকং এতস্সাতি নপুংসকং. ‘‘যস্স পন ধম্মস্সা’’তি ভাৰরূপধম্মস্স. ‘‘তং’’তি খন্ধপঞ্চকং. মহাসণ্ঠানং সত্তানং জাতিভেদং লিঙ্গেতি ঞাপেতীতি লিঙ্গং. লক্খণপাঠকা নিমিনন্তি সঞ্জানন্তি কল্যাণ পাপকং কম্মৰিপাকং এতেনাতি নিমিত্তং. কিরিযা কুত্তং. আযুকন্তং কপ্পীযতি সঙ্খরীযতীতি আকপ্পো. সব্বেপেতেলিঙ্গাদযো. সোচ অৰিসদাদিভাৰো. ‘‘ৰচনেসুচা’’তি ইত্থিসদ্দপুরিসসদ্দাদীসু চ. ‘‘ৰচনত্থেসু চা’’তি ইত্থি সণ্ঠান পুরিসসণ্ঠানাদি অত্থেসু চ. ‘‘নিমিত্তসদ্দো ৰিযা’’তি নিমিত্ত সদ্দো অঙ্গজাতে পাকটো ৰিযাতি. ন পাকটো দিট্ঠো. অপাকটো পন কত্থচি দিট্ঠোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ভৰন্তি সদ্দবুদ্ধিযো’’তি সদ্দসত্থনযো. ‘‘ভৰন্তি লিঙ্গাদীনী’’তি অট্ঠকথানযো. তত্থ হি ইত্থিলিঙ্গাদীনং হেতুভাৰ লক্খণন্তি ৰুত্তং. ‘‘এতস্মিং সতী’’তি চ জাতিযা সতি, জরামরণং হোতি. অসতি ন হোতীতি এত্থৰিয হেতু ফলভাৰপাকটত্থং ৰুত্তং.

ৰত্থুরূপে. নিরুত্তিনযেন ৰচনত্থা ভৰন্তি. ধাতু দ্ৰযং নাম মনোধাতু মনোৰিঞ্ঞাণধাতু দ্ৰযং. ‘‘অৰত্ৰা’’তি হদয ৰত্থুং অৰত্ৰা. ‘‘তং’’তি হদয ৰত্থু রূপং. ‘‘পঞ্চা’’তি পঞ্চৰত্থূনি. ‘‘তেসং’’তি তেসং কুসলাদীনং. ‘‘তত্থ ৰুত্তং’’তি পট্ঠানে ৰুত্তং. ‘‘যং রূপং নিস্সাযা’’তি যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ ৰত্তন্তীতি ইমং পাঠং নিদ্দিসতি. ‘‘অনঞ্ঞ সাধারণেসু ঠানেসূ’’তি চক্খু ৰত্থাদীহি অঞ্ঞৰত্থূহি অসাধারণেসু কুসলাকুসলট্ঠানেসু.

জীৰিতরূপে. ‘‘আধিপ্পচ্চযোগেনা’’তি অধিপতিভাৰযোগেন. ‘‘অধিপতিভাৰো’’তি চ ইন্দ্রিযপচ্চয কিচ্চং ৰুচ্চতি. ন অধিপতি পচ্চযকিচ্চং. ‘‘জীৰন্তী’’তি হরিতভাৰং ন ৰিজহন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ন হি তানি একন্তেন জীৰন্তানি নাম হোন্তি. জীৰিত রূপস্স একন্ত কম্মজস্স বহিদ্ধা অনুপলদ্ধত্তা. কম্মজরূপানি জীৰন্তি যেৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘কম্মে অসন্তেপী’’তি কম্মচেতনায পুব্বে নিরুদ্ধত্তা ৰুত্তং. তদত্থং ব্যতিরেকতো পাকটং করোন্তো ‘‘তথাহী’’তিআদিমাহ. ‘‘ইতর রূপানী’’তি চিত্তজরূপাদীনি. একৰীথিৰারো নাম পঞ্চদ্ৰারৰীথিৰারো. মনোদ্ৰারৰীথিৰারো একজৰন ৰারোতি ৰুত্তো. পরিচ্ছিন্নং হোতি. কস্মা, একেকস্মিং ৰীথিৰারে নিরুদ্ধে ভৰঙ্গ সমযে অসদিসস্স রূপসন্তানস্স পাতুব্ভাৰতোতি অধিপ্পাযো. তঞ্চ খো রূপৰিসেসং জানন্তস্সেৰ পাকটং হোতি. অজানন্তস্স পন তঙ্খণমত্তে অপাকটং. কস্মা, তাদিসস্সপি উতুজরূপসন্তানস্স থোকং পৰত্তনতো. যস্সহি দোস সমুট্ঠিতেন রূপসন্তানেন মুখরূপং দুব্বণ্ণং হোতি. তস্স দোসে নিরুদ্ধেপি তং রূপং থোকং দুব্বণ্ণমেৰ খাযতীতি. ‘‘উতুজাহারজানঞ্চ সন্ততি পচ্চুপ্পন্নং’’তি অধিকারো. একং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নমেৰ হোতীতি ৰুত্তং. ন নু চক্খুসোতাদীনি কম্মজরূপসন্তানানিপি পৰত্তিকালে কদাচি সুপ্পসন্নানি, কদাচি পসন্নানি, কদাচি অপ্পসন্নানি দিস্সন্তীতি. সচ্চং, তথা পৰত্তি পন সন্তান ৰিচ্ছেদেন ন হোতি, নানাৰিচ্ছিন্নে চ একেকস্মিং সন্তানে তেসং পুনঘটনং নাম নত্থি. সকিং অন্ধো অন্ধোযেৰ হোতি. বধিরোচ বধিরোযেৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘যদি এৰং’’তি এৰং যদি সিযাতি অত্থো. ‘‘অরূপ ধম্মানং সন্ততি পচ্চুপ্পন্নং’’তি অধিকারো. ‘‘ৰিপাকানী’’তি ভৰঙ্গভূতানি ৰিপাকানি. একসন্ততিৰসেন পৰত্তিস্সন্তিযেৰ, তস্মা তেসং নানাসন্ততি পচ্চুপ্পন্নং নাম ন ৰত্তব্বং. কস্মা, যাৰজীৰম্পি এক কম্মনিব্বত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইতরানি পনা’’তি কুসলা কুসল ক্রিযচিত্তানি পন. ‘‘তদারম্মণা’’তি নিরুদ্ধারম্মণা. অদ্ধানপ্ফরণানুভাৰেন পৰত্তন্তিযেৰ. ন পন চিত্তজরূপাদীনি ৰিয অত্তনো জনকপচ্চযে নিরুদ্ধে নিরুজ্ঝন্তি. অযং অরূপধম্মানং জীৰন্তত্তে ৰিসেসোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অযমত্থো ৰত্তব্বো’’তি অরূপ ধম্মানং জীৰন্ততাৰিসেসো ৰত্তব্বো. যথা রূপসন্ততিযং অনন্তর পচ্চযো নাম নত্থি. চুতিকালে ভৰন্তররূপসন্তানস্স কিঞ্চি পচ্চযত্তং অনুপগন্ত্ৰা নিরুজ্ঝতি. তেন ভৰন্তর পাতুব্ভাৰো নাম তেসং নত্থি. ন তথা অরূপসন্ততিযং. তত্থ পন চুতিচিত্তম্পি পটিসন্ধিযা অনন্তর পচ্চযো হুত্ৰা নিরুজ্ঝতি. তেন ভৰন্তরপাতুব্ভাৰো নাম তেসং অত্থি. অযম্পি অরূপধম্মানং জীৰন্তত্তে ৰিসেসো. তস্মা অরূপধম্মানংপি কম্মজরূপানং ৰিয নিচ্চং জীৰিতযোগেন জীৰন্তত্তা সন্ততি পচ্চুপ্পন্নং নাম ন ভৰেয্যাতি ন চোদেতব্বন্তি. কুসলা কুসল ক্রিযচিত্তানি নাম অকম্মজানি হোন্তি. চিত্তজরূপাদীনি ৰিয অতীতং কম্মং অনপেক্খিত্ৰা তঙ্খণিকেহি নানাপচ্চযেহি উপ্পজ্জন্তি. তস্মা তেসং জীৰন্তানংপি সতং অজীৰন্তানং চিত্তজরূপাদীনং ৰিয নানাসন্ততি পচ্চুপ্পন্নং নাম অত্থি. জীৰন্ততা ৰিসেসোপি অত্থীতি অধিপ্পাযো. এত্থ কেচি ৰদন্তি. রুক্খাদীসুপি জীৰিতং নাম অত্থি. যতো তেসং হরিততা চ অহরিততা চ রূহনঞ্চ-অরূহনঞ্চ দিস্সতীতি. ৰুচ্চতে, যদি তেসং জীৰিতং নাম অত্থি, অরূপজীৰিতং ৰা সিযা, রূপজীৰিতং ৰা. তত্থ সচে অরূপজীৰিতং হোতি. যথা তেন সমন্নাগতো সত্তো পুনপ্পুনং মরিত্ৰা পুনপ্পুনং ভৰন্তরে পাতুব্ভৰন্তি. তথা রুক্খাপি মরিত্ৰা ভৰন্তরে পাতুব্ভৰেয্যুং. অথ রূপজীৰিতং সিযা. যথা সত্তানং চক্খাদি অঙ্গেসু জীৰিত সন্তানে ভিন্নে তানি অঙ্গানি পুন জীৰন্তানি কাতুং ন সক্কোন্তি. তথা রুক্খাপি খন্ধেসু ৰা সাখাসুৰা ছিন্নেসু জীৰিতসন্তানে ভিন্নে তেখন্ধাৰা সাখাযো ৰা পুন অঞ্ঞত্থ রোপেতুং ন সক্কা ভৰেয্যুং. সক্কা এৰ ভৰন্তি. তস্মা তদুভযংপি জীৰিতং নাম তেসং নত্থীতি দট্ঠব্বং. ৰিভাৰনিপাঠে. ন হি তেসং কম্মংযেৰ ঠিতিকারণং হোতীতি এত্থ কম্মং ঠিতিকারণং এৰ ন হোতীতি যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘আহারজাদীনং’’তিআদিং. এককলাপে গতা পৰত্তা সহজাত পচ্চযা, তেহি আযত্তা পটিবদ্ধাতি ৰিগ্গহো. কম্মাদীনং রূপজনকপচ্চযানং জনকানুভাৰো নাম রূপকলাপানং উপ্পাদক্খণে এৰ ফরতি, ন ঠিতিক্খণে. উপচযসন্ততিযো চ উপ্পাদক্খণে লব্ভন্তি, ন ঠিতিক্খণে. তস্মা তা জনকপচ্চযানুভাৰক্খণে লদ্ধত্তা কুতোচিজাতনামং লভন্তি. জরতাপন ঠিতিক্খণে এৰ লব্ভতি, ন উপ্পাদক্খণে. তস্মা সা কুতোচিজাত নামং ন লভতি. যদি পন আহারজাদীনং রূপধম্মানং ঠিতি নাম আহারাদি জনকপচ্চযাযত্তা ভৰেয্য. জরতাপি জনকপচ্চযানুভাৰক্খণেৰ লব্ভমানা সিযা. এৰঞ্চসতি, সাপি কুতোচিজাত নামং লভেয্য. ন পন লভতি. তস্মা তেসং ঠিতি নাম জনকপচ্চযাযত্তা ন হোতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইতরথা’’তিআদিমাহ. ‘‘উপত্থম্ভমানা’’তি কলাপন্তরে ঠত্ৰা উপত্থম্ভমানা. ‘‘ন খণঠিতিপ্পৰত্তিযা’’তি খণঠি তিভাৰেন পৰত্তিঅত্থায উপত্থম্ভন্তি, অনুপালেতীতি যোজনা. সব্বেসংপি রূপারূপধম্মানং. ‘‘তং’’তি ৰিভাৰনিৰচনং. ‘‘ইদং পনা’’তি জীৰিতরূপং পন.

আহাররূপে. ‘‘সৰত্থুকৰচনং’’তি ভোজনাদি ৰত্থুনা সহ পৰত্ততীতি সৰত্থুকং. ৰচনং. ন হি নিব্বত্তিতং আহার রূপং নাম কবল়ং কাতুং সক্কা হোতীতি. ‘‘ৰিৰেচিতানী’’তি পাচন কিচ্চেন ৰিভজিতানি. ৰিসুং ৰিসুং কতানি. ‘‘পঞ্চধা ৰিভাগং গচ্ছন্তী’’তি একং ভাগং পাণকা খাদন্তি. একং ভাগং উদরগ্গি ঝাপেতি. একো ভাগো মুত্তং হোতি. একোভাগো করীসং. একোভাগো রসভাৰং আপজ্জিত্ৰা সোণিতমংসাদীনি উপব্রূহযতীতি এৰং ৰুত্তনযেন পঞ্চধা ৰিভাগং গচ্ছন্তি. ‘‘লোকে’’তি লোকিয গন্থে. ‘‘ততো’’তি আমাসযতো. অনুফরন্তো হুত্ৰা. ‘‘তস্সা’’তি রসভাগস্স. ‘‘ভূতেসূ’’তি মহাভূতেসু. সহ ইন্দ্রিযেন ৰত্ততীতি সেন্দ্রিযো. কাযো. উদযতীতি ওজা. দকারস্স জকারো. অৰতি জনেতীতি ওজা. অৰসদ্দস্স ওকারো. ‘‘অত্তনোৰত্থুং’’তি অত্তনোনিস্সযভূতং রূপকাযং.

‘‘অঞ্ঞাপদেসো’’ নাম রূপস্স লহুতাতিআদীসু অঞ্ঞস্স রূপস্স ক্রিযামত্তভাৰেন অপদিসনং ৰুচ্চতি. ‘‘উজুকতোৰ নিপ্ফাদিতং’’তি মুখ্যতোৰ জনিতং. যথাহি সব্বং অনিপ্ফন্নরূপং অজাতি ধম্মত্তা উজুকতো কম্মাদীহি জাতং নাম ন হোতি. কম্মাদীহি জাতং পন নিপ্ফন্নরূপং নিস্সায দিস্সমানত্তা ঠানূপচারেন ৰিঞ্ঞত্তি দ্ৰযং চিত্তজংতিআদিনা ৰুচ্চতি. ন তথা ইদং নিপ্ফন্নরূপং. ইদং পন জাতিধম্মত্তা উজুকতোৰ কম্মাদীহি পচ্চযেহি নিপ্ফাদিতং জনিতন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘রূপং’’তি ৰুত্তে অনিপ্ফন্নরূপংপি লব্ভতীতি ততো ৰিসেসনত্থং রূপরূপন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘রুপ্পনলক্খণ সম্পন্নং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘রুপ্পনলক্খণং’’ নাম সীতুণ্হাদীহি ৰিকারপত্তিলক্খণং. তম্পন অনিপ্ফন্ন রূপে মুখ্যতো ন লব্ভতি. নিপ্ফন্নরূপে এৰ লব্ভতি. কস্মা, নিপ্ফন্নরূপস্সহি নানাৰিকারো ৰিকাররূপন্তি ৰুচ্চতি. লক্খণং লক্খণ রূপন্তি ৰুচ্চতি. ৰিকারস্স পন ৰিকারো নাম নত্থি. লক্খণস্স চ লক্খণং নাম নত্থি. যদি অত্থীতি ৰদেয্য. ৰিকারস্স ৰিকারো, তস্স চ ৰিকারো, তস্স চ ৰিকারোতি অপরিযন্তমেৰ সিযা. তথা লক্খণেপীতি.

আকাসধাতুযং. ‘‘পকাসন্তী’’তি ইদং একং ইদং একন্তি পঞ্ঞাযন্তি. ‘‘পরিচ্ছিন্দতী’’তি আহ ‘‘পরিতো’’তিআদিং. ‘‘অসম্মিস্সং’’তি ৰত্ৰা তদত্থং ৰিৰরতি ‘‘একত্তং অনুপগমনং’’তি. পরিচ্ছিন্দীযতীতি পরিচ্ছেদোতি আহ ‘‘তেহি ৰা’’তিআদিং. ‘‘তেহি ৰা’’তি কলাপন্তরভূতেহি ৰা. ‘‘অত্তনো ৰা পরেসং ৰা অকত্ৰা’’তি অত্তনোপক্খিকং ৰা পরেসং পক্খিকং ৰা অকত্ৰা. পরিচ্ছেদ ক্রিযামত্তং পরিচ্ছেদোতি আহ ‘‘তেসং ৰা’’তিআদিং. ‘‘তেসং ৰা’’তি কলাপন্তরভূতানং ৰা. ‘‘অযং পনা’’তি অযং পরিচ্ছেদো পন. ‘‘তস্সা’’তি পরিচ্ছেদস্স. সো পাল়িযং ৰুত্তোতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতি কত্ৰা’’তি এৰং মনসিকত্ৰা. ‘‘এতেহী’’তি এতেহি মহাভূতেহি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ অব্যাপিততা’’তি দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা রূপকলাপানং এককলাপত্তূপগমনং অঞ্ঞমঞ্ঞ ব্যাপিতা নাম, তথা অনুপগমনং অঞ্ঞমঞ্ঞ অব্যাপিততা নাম. তেনাহ ‘‘একত্তং’’তিআদিং. ‘‘তত্থা’’তি তিস্সং পাল়িযং. ‘‘নানাকলাপগতানং ভূতানং’’তি এতেন কলাপপরিযন্ততা এৰ ৰুত্তা হোতি.

ৰিঞ্ঞত্তি দ্ৰযে. ‘‘সযঞ্চা’’তি ৰিঞ্ঞত্তি সঙ্খাতং সযঞ্চ. ‘‘তেনা’’তি চলমানেন কাযঙ্গেন. ‘‘তেহী’’তি পচ্চক্খে ঠিতেহি জনেহি. তত্থাতিআদীসু. ‘‘কাযঙ্গৰিকারং করোন্তস্সা’’তি অভিক্কমনাদি অত্থায হত্থপাদাদীনং কাযঙ্গানং চলন সঙ্খাতং ৰিকারং করোন্তস্স. উপ্পজ্জন্তা চ সব্বেতে চিত্তজৰাতকলাপা যথাধিপ্পেত দিসাভিমুখা এৰ উপ্পজ্জন্তীতি যোজনা. ‘‘যথা ৰা তথা ৰা অনুপ্পজ্জিত্ৰা’’তি অনিযমতো অনুপ্পজ্জিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. যস্স চোপন কাযস্স. ‘‘তেহী’’তি চিত্তজৰাতকলাপেহি. নিযামকো নাৰানিযোজকো. ‘‘তে চা’’তি তেচিত্তজৰাতকলাপসঙ্ঘাটা. এতেন সকলং কাযঙ্গং নিদস্সেতি. সকলকাযঙ্গং নাৰাসদিসন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘চারেত্ৰা’’তি ৰিযূহিত্ৰা. কথং পন সা নিযামকসদিসী হোতীতি আহ ‘‘যথাহী’’তিআদি. যদেতং সক্কোতীতি ৰচনং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘কতীপযজৰন ৰারেহী’’তি দ্ৰত্তি জৰনৰারেহি. ‘‘ততো’’তি যস্মিং ৰারে চলন সঙ্খাতং দেসন্তর পাপনং জাযতি. ততো চলনৰারতো. সন্থম্ভন সন্ধারণানি এৰ সম্পজ্জন্তি, ন চলনসঙ্খাতং দেসন্তর পাপনং. ‘‘এত্থা’’তি এতিস্সং অট্ঠকথাযং. নানাজৰনৰীথীসু. ল. উপত্থম্ভনে চ যুজ্জতিযেৰ. ন একিস্সায জৰনৰীথিযং এৰ যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. যদি নানাজৰনৰীথীসু তথা উপত্থম্ভনঞ্চ গয্হেয্য. এৰংসতি, অন্তরন্তরা বহূ ভৰঙ্গৰারাপি সন্তি. তত্থ কথং তদুপত্থম্ভনং সম্পজ্জেয্যাতি আহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘উতুজরূপসঙ্ঘাটানি পী’’তি ভৰঙ্গসমযে পৰত্তানি উতুজরূপকলাপসন্ধানকানি. ‘‘তদাকার ৰন্তানী’’তি তস্সা চিত্তজরূপসন্ততিযা আকার ৰন্তানি. পচ্ছিম পচ্ছিমানং রূপকলা পসঙ্ঘাটানং অপরাপরং উপ্পজ্জনন্তি সম্বন্ধো. পুরিমপুরিমানং রূপকলাপসঙ্ঘাটানং খণিকধম্মতা চ তেসং ন সিযা. ন চ তে খণিকধম্মা ন হোন্তি. অঞ্ঞথা দেসন্তর সঙ্কমনসঙ্খাতং চলনং এৰ ন সিযা. চলনং তিহি নানাক্রিযানং পাতুব্ভাৰো ৰুচ্চতি. নানাক্রিযা চ নাম নানাধম্মা এৰ. যস্মা চ অঙ্গপচ্চঙ্গানং খণেখণে চলনং নাম লোকে পচ্চক্খতো দিট্ঠং. তস্মা তেসং খণিকধম্মতাপি দট্ঠব্বা হোতীতি. এতেন তেসং খণিকমরণং দস্সেতি, যং রূপারূপধম্মানং অনিচ্চলক্খণন্তি ৰুচ্চতি. অব্যাপার ধম্মতা চ অৰসৰত্তিতা চ তেসং ন সিযা. ন চ তে অব্যাপার ধম্মা, ন অৰসৰত্তি ধম্মা চ ন হোন্তি. অঞ্ঞথা পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিতা এৰ তেসং ন সিযা. পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিতাতি চ পচ্চযে সতি, তে ৰত্তন্তি, অসতি ন ৰত্তন্তীতি এৰং পৰত্তা পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিতা যস্মা চ পচ্চযসামগ্গিযং সতি, তে ৰত্তন্তিযেৰ. তেসং ৰত্তনত্থায কেনচিব্যাপারেন কিচ্চং নত্থি. তে মাৰত্তন্তূতি চ অত্তনো ৰসেন ৰত্তন্তি. পচ্চযে অসতি, ন ৰত্তন্তিযেৰ. তেসং অৰত্তনত্থায কেনচিব্যাপারেন কিচ্চং নত্থি. তেমাৰত্তন্তূতি চ অত্তনো ৰসেনৰত্তন্তি. যস্মা চ তেসং পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিতা নাম লোকে ৰিঞ্ঞূনং পচ্চক্খতোদিট্ঠা. তস্মা তেসং অব্যাপারতা চ অৰসৰত্তিতা চ দট্ঠব্বা হোতি. এতেন তেসং সব্বেহি সত্তপুগ্গল অত্তাকারেহি সব্বসো সুঞ্ঞং দস্সেতি, যং রূপারূপধম্মানং অনত্তলক্খণন্তি ৰুচ্চতীতি.

‘‘ৰচীভেদং’’তি অক্খর পদভাৰপত্তং ৰচীমযসদ্দপ্পকারং. উপাদিন্নকপথৰীধাতুযো নাম কম্মজ পথৰীধাতুযো. তাসু সঙ্ঘট্টনন্তি সম্বন্ধো. অত্তনা সহজাতেনযেন আকারৰিকারেন উপগচ্ছতি, যেন চ উপলব্ভতীতি সম্বন্ধো. অজ্ঝত্ত সন্তানগতা সব্বে চতুজরূপধম্মাপি কত্থচি উপাদিন্নকাতি ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘চতুজভূতায এৰ ৰা’’তি. দ্ৰীসুঠান করণেসু করণপক্খে চলনাকারপ্পৰত্তা চিত্তজপথৰীধাতু ঠানপক্খে পথৰিধাতুযং সঙ্ঘট্টযমানা কম্মজপথৰিযং এৰ ঘট্টেতি. ইতর পথৰিযং ন ঘট্টেতীতি ন সক্কা ৰত্তুংতি কত্ৰা ইধ এৰগ্গহণং কতং. ‘‘ৰিকার দ্ৰযঞ্চা’’তি কাযৰিকার ৰচীৰিকার দ্ৰযঞ্চ. কথং পন অসম্মিস্সং কত্ৰা ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘এত্থচা’’তিআদিং. যং পন তাসং ঘট্টনপ্পকারৰিধানং অত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘তাসং’’ চিত্তজপথৰীনং. ‘‘তং তং ৰণ্ণত্তপত্তিযা’’তি ক, খা, দিৰণ্ণত্তপত্তত্থায. যং পন কাযৰিঞ্ঞত্তিট্ঠানে ‘অযঞ্চ অত্থো উপরি অক্খরুপ্পত্তি ৰিচারণাযং পাকটো ভৰিস্সতী’তি ৰুত্তং. তং ইধ পাকটং করোন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. তেনেৰ হি মূলটীকাযং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘এত্থ চা’’তি মূলটীকাপাঠে. ‘‘পুব্বভাগে’’তি পরিব্যত্ত অক্খরপ্পৰত্তৰীথিতো পুব্বভাগে. ‘‘নানাজৰনৰীথীহী’’তি নানপ্পকারেহি জৰনৰীথিৰারেহি. ‘‘পথমজৰনচিত্তস্সপী’’তি পরিব্যত্ত অক্খরপ্পৰত্তিৰীথিযং উপ্পন্নপথমজৰন চিত্তস্সপি. তস্স আসেৰনঞ্চ নাম ততো পুরিমেহি ৰীথিৰারেহি এৰ লদ্ধং সিযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘আসেৰনং’’তি চ উপচার ৰচনং দট্ঠব্বন্তি হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ‘‘তস্সা’’তি পরিব্যত্তক্খরস্স. ৰুত্তঞ্চ সদ্দসত্থেসু. ‘‘দীঘমুচ্চরে’’তি পঞ্চদীঘা ৰুচ্চন্তি. মিথিন্দ পঞ্হাপাঠে. ‘‘সাধিকে ৰীহিৰাহসতে’’তি ৰীহিধঞ্ঞপূরো সকটো ৰীহিৰাহো নাম. ৰীহিৰাহানং সাধিকে সতস্মিং. অভিমঞ্ঞনং অভিমানো. ‘‘সেসমেত্থ কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযে না’’তি তথাহি চলনচিত্তজরূপসন্ততিযং পৰত্তানীতিআদিনা ৰুত্ত নযেনাতি অত্থো. ইধ পন ৰচীভেদকর চিত্তজসদ্দসন্ততিযং পৰত্তানি উতুজরূপসঙ্ঘাটানীতিআদিনা ৰত্তব্বং. তেনাহ ‘‘যথাসম্ভৰং’’তি. ‘‘পৰত্তনত্থো’’তি অভিক্কমনাদি সজ্ঝাযনাদীনং পৰত্তাপনত্থো. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘বোধেতু কামতা রহিতেসূ’’তি অভিক্কমনপটিক্কমনাদীসু কাযৰিঞ্ঞত্তি চ, সুত্তন্ত সজ্ঝাযনাদীসু ৰচীৰিঞ্ঞত্তি চ পরং বোধেতুকামতা রহিতাতি দট্ঠব্বা. ‘‘দ্ৰীসু বোধকৰিঞ্ঞত্তীসূ’’তি বোধককাযৰিঞ্ঞত্তি বোধকৰচী ৰিঞ্ঞত্তীসু. পুরিমা কাযৰিঞ্ঞত্তি, পচ্ছিমা চ ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. পচ্ছা সুদ্ধেন মনোদ্ৰারিক জৰনেন এৰ ৰিঞ্ঞাযতি, ন পঞ্চদ্ৰারিক জৰনেনাতি যোজনা. চক্খুৰিঞ্ঞাণ ৰীথিযা গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণ ৰীথিযা’’তি ৰচীভেদং অকত্ৰা হত্থগ্গহণাদি ৰসেন অধিপ্পায ৰিঞ্ঞাপনে অযং কাযৰিঞ্ঞাণৰীথি দট্ঠব্বা. কস্মা পন সযঞ্চৰিঞ্ঞাযতীতি ৰিঞ্ঞত্তীতি অযং ৰিকপ্পো ৰুত্তোতি আহ ‘‘সাহি অত্তানং’’তিআদিং. ‘‘মজ্ঝে’’তি ৰিঞ্ঞত্তিগ্গহণৰীথি অধিপ্পাযগ্গহণৰীথিনং মজ্ঝে. কথং পৰত্তকৰিঞ্ঞত্তীসু অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চৰিঞ্ঞাযতীতি দ্ৰে অত্থা লব্ভন্তীতি আহ ‘‘দ্ৰীসু পনা’’তিআদিং. অযং অভিক্কমতি, অযং পটিক্কমতীতি জানন্তা অভিক্কমনপযোগঞ্চ তপ্পযোগ জনকচিত্তঞ্চ জানন্তি. ‘‘পরস্সকথং’’তি বোধেতুকামতারহিতম্পি পরস্সৰচনসদ্দং. রাগচিত্তঞ্চ জানন্তি. তেন ৰুত্তং মূলটীকাযং পরং বোধেতুকামতায ৰিনাপি অভিক্কমনাদিপ্পৰত্তনেন সোচিত্তসহভুৰিকারো অধিপ্পাযং. ল. দ্ৰিধাপি ৰিঞ্ঞত্তি যেৰাতি.

ৰিকাররূপেসু. ‘‘কম্মযোগ্যং’’তি অভিক্কমনাদিকম্মেসু যোজেতুং যুত্তং. অদন্ধতা ৰুচ্চতি সীঘপ্পৰত্তি. সা লক্খণং অস্সাতি ৰিগ্গহো. সরীর ক্রিযানুকুলো কম্মঞ্ঞভাৰো লক্খণং যস্সাতি সমাসো. ‘‘ধাতুযো’’তি মহাভূতধাতুযো ৰা, পিত্তসেম্হাদিধাতুযো ৰা. পূতিমুখসপ্পসঙ্খাতস্স আপস্স পরিযুট্ঠানন্তি ৰাক্যং. অসয্হভারো নাম ৰহিতুং অসক্কুণেয্যভারো. ‘‘সা পৰত্ততী’’তি কাযলহুতা পৰত্ততি. থদ্ধং করোন্তি সরীরগতা ধাতুযোতি অধিকারো. ভুসং মারেতীতি আমরিকো. দকারো আগমো. গামনিগমৰিলুপ্পকো চোরগণো. তস্স ভযেন পরিযুট্ঠিতং. ‘‘ৰিৰট্টমানং’’তি ৰিরূপং হুত্ৰা ৰট্টন্তং. ‘‘মূলভূতা হোতী’’তি অসপ্পায সেৰনে সতি, সা পথমং পরিযুট্ঠাতি. সীতাধিকাৰা হোতি, উণ্হাধিকাৰা. তায পরিযুট্ঠিতায এৰ সব্বপরিযুট্ঠানানি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ইমাপনতিস্সো রূপজাতিযো রূপকাযস্স ৰিসেসাকারা হোন্তি. ইতি তস্মা ৰিকাররূপং নামাতি যোজনা.

লক্খণরূপেসু. ‘‘চযনং’’তি সঞ্চিতভাৰগমনং. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ‘‘উপরিতো’’তি উপরিভাগে. ‘‘আচযো’’তিআদিম্হি চযো. ‘‘উপচযো’’তি উপরূপরিচযো. ‘‘অদ্ধানপূরণৰসেনা’’তি ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি দীঘকালং অত্তভাৰং পূরণৰসেন. ‘‘তেন পরিযাযেনা’’তি উপসদ্দস্স অত্থনানত্তং অচিন্তেত্ৰা নিব্বত্তিং ৰড্ঢিযং অন্তোগধং কত্ৰা ৰুত্তেন তেনপরিযাযেন. তস্স চ একেকস্স সন্ততি পচ্চুপ্পন্নস্স. তত্থ চিত্তজরূপেসু অস্সাস পস্সাসানং ৰা পদৰারহত্থৰারাদীনং ৰা অক্খরানং ৰা নিব্বত্তি ৰড্ঢি পৰত্তিযো দিস্সন্তিযেৰ. তথা নানাচিত্তসমুট্ঠিতানং নানারূপসন্ততীনং পীতি. উতুজরূপেসু ইরিযা পথনানত্তং পটিচ্চ সুখদুক্খজনকানং নানারূপসন্ততীনং নিব্বত্তিৰড্ঢিপৰত্তিযো দিস্সন্তিযেৰ. তথা বহিদ্ধা খাণুকণ্টকাদিসম্ফস্সেন সীতুণ্হাদিসম্ফস্সেন ৰাতাতপাদিসম্ফস্সেন ৰা সরীরে উপ্পন্নানং নানারূপসন্ততীনম্পি চক্খুরোগাদিরূপানম্পীতি. আহারজরূপেসু আহারনানত্তং পটিচ্চ সরীরে উপ্পন্নানং সমৰিসমরূপসন্ততীনংতি. ‘‘অযং নযো’’তি বহিদ্ধাসন্তানে নিদস্সন নযো. তেন অজ্ঝত্তসন্তানেপি সত্তসন্তানানং হত্থপাদাদিসন্তানানং কেসলোমাদি সন্তানানঞ্চ নিব্বত্তি ৰড্ঢিপৰত্তিযো নিদস্সেতি. ‘‘জীরণং’’তি অভিনৰাৰত্থতো হাযনং. পাল়িপাঠে. ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং’’তি অঞ্ঞো পকারো অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথা ভাৰো অঞ্ঞথত্তং. এতেন জরাৰসেনৰা নানারোগাবাধাদিৰসেন ৰা ৰিপরিণামো ৰুত্তো. ‘‘তথা অৰত্থাভেদযোগতো’’তি জাতিরূপমেৰ আদিম্হি নিব্বত্তি হোতি. ততোপরং তমেৰ ৰড্ঢি হোতি. ততো পরং তমেৰ পৰত্তি হোতীতি এৰং তথা অৰত্থাভেদযোগতো. তেনাহ ‘‘সাহী’’তিআদিং. ‘‘পবন্ধযতী’’তি পবন্ধং করোতি. সঙ্গহগাথাদীসু পন সুৰিঞ্ঞেয্যা. ‘‘এত্থ চ পচ্ছিমানী’’তিআদীসু. ৰোহারসিদ্ধমত্তভাৰং’’তি পুগ্গলো সত্তো অত্তা জীৰোতিআদিকা পঞ্ঞত্তি নাম ৰোহার সিদ্ধমত্তা হোতি. সভাৰসিদ্ধা ন হোতি. সাহি মহাজনেহি খন্ধ পঞ্চকং উপাদায পুগ্গলো নাম অত্থীতি সম্মতত্তা ৰোহরিতত্তা ৰোহারসিদ্ধা নাম. সভাৰসিদ্ধা পন ন হোতি. তস্মা অরিযানং ৰোহারে পুগ্গলো নাম নত্থীতি সিজ্ঝতি. ইমানি পন রূপানি সভাৰসিদ্ধত্তা অরিযানং ৰোহারেপি অত্থীতি সিজ্ঝন্তি. তেনাহ ‘‘তাদিসেনা’’তিআদিং. ‘‘সুদ্ধধম্মগতিযা সিদ্ধেনা’’তি পথৰীধাতু নাম সুদ্ধধম্মো হোতি. সা উপ্পাদম্পি গচ্ছতি, জরম্পি গচ্ছতি, ভেদম্পি গচ্ছতি. তস্মা তস্সা উপ্পাদোপি জরাপি ভেদোপি সুদ্ধধম্মগতিযা সিদ্ধো নাম. এৰং লক্খণরূপানং সুদ্ধধম্মগতিসিদ্ধং পরমত্থলক্খণং ৰেদিতব্বং. তথা ৰিঞ্ঞত্তি দ্ৰযস্সপি ৰিকাররূপত্তযস্সপি পরিচ্ছেদ রূপস্সপীতি. যথা চ ইমেসং রূপানং. তথা নিব্বানস্সপি সুদ্ধধম্মগতিসিদ্ধং পরমত্থলক্খণং অত্থিযেৰ. কিলেসধম্মাহি অরিযমগ্গে অভাৰিতে ভৰপরম্পরায উপ্পাদং গচ্ছন্তিযেৰ. ভাৰিতেপন অনুপ্পাদং নিরোধং গচ্ছন্তিযেৰ. তস্মা কিলেসধম্মানং অনুপ্পাদনিরোধোপি সুদ্ধধম্মগতিযা সিদ্ধো নাম. এৰং নিব্বানস্সপি সুদ্ধধম্মগতিসিদ্ধং পরমত্থলক্খণং ৰেদিতব্বং. অত্থি ভিক্খৰে অজাতং অভূতন্তি ইদং সুত্তংপি এত্থ ৰত্তব্বং. এতেন অরিযৰোহারে নিব্বানস্স একন্তেন অত্থিতা ভগৰতা ৰুত্তা হোতি. তেনাহ ‘‘ইতরথা’’তিআদিং. ‘‘নসভাৰতো অনুপলদ্ধত্তা অনিপ্ফন্নানি নাম হোন্তী’’তি এতেন এতানি অসভাৰরূপানীতি চ অলক্খণ রূপানীতি চ অসম্মসনরূপানীতি চ ন সক্কা ৰত্তুংতিপি দীপেতি. কস্মা, যথাসকং সভাৰেহি সভাৰৰন্তত্তা যথাসকং লক্খণে হি সলক্খণত্তা পটিসম্ভিদামগ্গে সম্মসনঞ্ঞাণ ৰিভঙ্গে জাতিজরামরণানম্পি সম্মসিতব্বধম্মেসু আগতত্তাতি. অট্ঠসালিনিযম্পি অযমত্থো ৰুত্তোযেৰ. যথাহ পরিনিপ্ফন্নন্তি পন্নরসরূপানি পরিনিপ্ফন্নানি নাম. দসরূপানি অপরিনিপ্ফন্নানি নাম. যদি অপরিনিপ্ফন্নানি নাম. এৰংসতি, অসঙ্খতানি নাম সিযুং. তেসংযেৰ পনরূপানং কাযৰিকারো কাযৰিঞ্ঞত্তি নাম. ৰচীৰিকারো ৰচীৰিঞ্ঞত্তি নাম. ছিদ্দং ৰিৰরং আকাসধাতু নাম. লহুভাৰো লহুতা নাম. মুদুভাৰো মুদুতা নাম. কম্মঞ্ঞভাৰো কম্মঞ্ঞতা নাম. নিব্বত্তি উপচযো নাম. পৰত্তি সন্ততি নাম. জীরণাকারো জরতা নাম. হুত্ৰা অভাৰাকারো অনিচ্চতা নামাতি সব্বং পরিনিপ্ফন্নং সঙ্খতমেৰাতি. তত্থ ‘‘তেসংযেৰ রূপানং’’তি নিদ্ধারণে ভুম্মং. তেসংযেৰ দসন্নং রূপানং মজ্ঝেতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ইতিসব্বং’’তি ইদং সব্বং দসৰিধং রূপং পরিনিপ্ফন্নমেৰ সঙ্খতমেৰাতি অত্থো. খন্ধৰিভঙ্গট্ঠকথাযম্পি ৰুত্তোৰ. যথাহ পঞ্চৰিপনখন্ধা পরিনিপ্ফন্নাৰ হোন্তি, নো অপরিনিপ্ফন্না. সঙ্খতাৰ, নো অসঙ্খতা. অপিচ নিপ্ফন্নাপি হোন্তিযেৰ. সভাৰধম্মেসুহি নিব্বানমেৰেকং অপরিনিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নঞ্চাতি চ. নিরোধসমাপত্তি চ নাম পঞ্ঞত্তি চ কথন্তি. নিরোধসমাপত্তি লোকিযলোকুত্তরাতি ৰা সঙ্খতাসঙ্খতাতি ৰা পরিনিপ্ফন্নাপরিনিপ্ফন্নাতি ৰা ন ৰত্তব্বা. নিপ্ফন্না পন হোতি. সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বতো. তথা নামপঞ্ঞত্তি, সাপিহি লোকিযাদিভেদং নলভতি. নিপ্ফন্না পন হোতি. নো অনিপ্ফন্না. নামগ্গহণঞ্হি গণ্হন্তোৰ গণ্হাতীতি চ. এতেন লক্খণরূপানম্পি নিপ্ফন্নতা সিদ্ধা হোতি. ৰিসুদ্ধি মগ্গেপন নিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নংতিদুকস্স নিদ্দেসে. অট্ঠারসৰিধং রূপং পরিচ্ছেদৰিকার লক্খণভাৰং অতিক্কমিত্ৰা সভাৰেনেৰ পরিগ্গহেতব্বতো নিপ্ফন্নং, সেসং তব্বিপরীততায অনিপ্ফন্নন্তি চ. নিপ্ফন্নরূপং পন রূপরূপং নামাতি চ. যং চতূহি কম্মাদীহি জাতং, তং চতুজং নাম. তং লক্খণ রূপৰজ্জং অৰসেসরূপং. লক্খণরূপং পন ন কুতোচিজাতন্তি চ ৰুত্তং. সব্বঞ্চেতং আচরিযেহি গহিতনামমত্তত্তা ৰত্তিচ্ছানুগতং হোতি. যং রুচ্চতি, তং গহেত্ৰা কথেতব্বন্তি.

রূপসমুদ্দেসানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৯৭. রূপৰিভাগে.‘‘একৰিধনযং তাৰ দস্সেতুং’’তি রূপৰিভাগতো পথমং দস্সেতুং. এতেন একৰিধনযো রূপৰিভাগো নাম ন তাৰ হোতীতি দস্সেতি. তং ন সমেতি. কেন ন সমেতীতি আহ ‘‘ৰক্খতিহী’’তিআদিং. ‘‘অজ্ঝত্তিকাদিভেদেন ৰিভজন্তি ৰিচক্খণা’’তি এতেন সব্বংরূপং অজ্ঝত্তিকবাহিরৰসেন দুৰিধন্তিআদিকো দুৰিধনযো এৰ রূপৰিভাগনযো নামাতি ৰিঞ্ঞাযতি. তস্মা তেন ন সমেতীতি ৰুত্তং হোতি. অপিচ পাল়িযং. সহেতুকা ধম্মা, অহেতুকা ধম্মাতিআদি দুকেসু সব্বংরূপং অহেতুকমেৰ, ন সহেতুকন্তিআদি নিযমকরণম্পি রূপৰিভাগো এৰাতি কত্ৰা তথা ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. ‘‘ইতরানি পনা’’তি কামাৰচরন্তিআদীনি পন. ‘‘জনকেন পচ্চযেনা’’তি পধানৰচনমেতং. উপত্থম্ভকাদি পচ্চযাপি গহেতব্বা এৰ. ‘‘সঙ্গম্মা’’তি সমাগন্ত্ৰা. ‘‘করীযতী’’তি নিপ্ফাদীযতি. যোধম্মোতিআদীসু. ‘‘পহীনো পী’’তি ছিন্দনভিন্দনাদিৰসেন পহীনোপি. ‘‘তস্মিং সতী’’তি সমুদযপ্পহানে সতি. কিচ্চপচ্চযানং অরহত্থস্স চ সক্কত্থস্স চ দীপনতো দুৰিধং অত্থং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠানত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তব্বিসযস্সা’’তি রূপৰিসযস্স. ‘‘এৰং’’তি এৰংসন্তে. ‘‘পহীনং ভৰিস্সতী’’তি অনাগতভৰে পুন অনুপ্পাদত্থায ইধেৰ পহীনং ভৰিস্সতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘উচ্ছিন্নমূলং’’তিআদিং. ‘‘তালাৰত্থুকতং’’তি ছিন্নতালক্খাণুকং ৰিয কতং ভৰিস্সতি. ‘‘অনভাৰং কতং’’তি পুন অভাৰং কতং. ‘‘পাকটো’’তি দস্সনাদিকিচ্চৰিসেসেহি পঞ্ঞাতো. ‘‘তদুপাদাযা’’তি তং উপনিধায. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘অজ্ঝত্তিকরূপং’’তি পদুদ্ধারণং. অত্তানং অধিকিচ্চ পৰত্তং অজ্ঝত্তং. অজ্ঝত্তমেৰ অজ্ঝত্তিকন্তি দস্সেতি ‘‘অত্তভাৰসঙ্খাতং’’তিআদিনা. তং ন সুন্দরং. কস্মা, অজ্ঝত্তধম্ম অজ্ঝত্তিক ধম্মানঞ্চ অৰিসেসো আপজ্জতীতি ৰক্খমানকারণত্তা. ‘‘দ্ৰাররূপং নামা’’তি পদুদ্ধারপদং. কস্মা দ্ৰাররূপং নামাতি আহ ‘‘যথাক্কমং’’তিআদিং. পরতোপি এসনযো. ‘‘দেসনাভেদ রক্খণত্থং’’তি দুকদেসনাভেদতো রক্খণত্থং. তত্থ দেসনাভেদো নাম রূপকণ্ডে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং ৰত্থু রূপঞ্চ, ন ৰত্থু রূপঞ্চ, আরম্মণ রূপঞ্চ, ন আরম্মণ রূপঞ্চ ৰত্ৰা মনোৰিঞ্ঞাণস্স ন ৰুত্তং. যদি ৰুচ্চেয্য, আরম্মণদুকে মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণ রূপং, ন আরম্মণ রূপন্তি দুকপদং ন লব্ভেয্য. অযং দেসনাভেদো নাম. ৰত্থুদুকেসু হদযৰত্থুৰসেন লব্ভমানং মনোৰিঞ্ঞাণদুকং ন ৰুত্তন্তি. ‘‘থূলসভাৰত্তা’’তি সুখুমরূপং উপাদায ৰুত্তং. ‘‘দূরে পৰত্তস্সপী’’তি যথা সুখুমরূপং অত্তনো সরীরে পৰত্তম্পি ঞাণেন সীঘং পরিগ্গহেতুং ন সক্কা হোতি, তথা ইদং. ইমস্স পন দূরে পৰত্তস্সপি. ‘‘গহণযোগ্যত্তা’’তি ঞাণেন পরিগ্গহণপত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘সযংনিস্সযৰসেন চা’’তি সযঞ্চ নিস্সয মহাভূতৰসেন চ. তত্থ সযং সম্পত্তা নাম ফোট্ঠব্বধাতুযো. নিস্সযৰসেন সম্পত্তা নাম গন্ধরসা. উভযথাপি অসম্পত্তা নাম চক্খু রূপ, সোত সদ্দা. যো পটিমুখভাৰো অত্থি, যং অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং অত্থীতি যোজনা. ন চ তানি অঞ্ঞপ্পকারানি এৰ সক্কা ভৰিতুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘অনুগ্গহ উপঘাতৰসেনা’’তি ৰড্ঢনত্থায অনুগ্গহৰসেন, হাযনাদি অত্থায উপঘাতৰসেন. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি চতুসমুট্ঠানিকরূপং গণ্হাতি. ‘‘আদিন্নপরামট্ঠত্তা’’তি তণ্হামানেহি এতং মম এসোহমস্মীতিআদিন্নত্তা, দিট্ঠিযা এসো মে অত্তাতি পরামট্ঠত্তা চ. ‘‘নিচ্চকালং পৰত্তিৰসেনা’’তি একেন জনককম্মেন পটিসন্ধিক্খণতো পট্ঠায নিচ্চকালং পৰত্তিৰসেন. ‘‘উপচরীযতী’’তি ৰোহরীযতি. ‘‘অত্থৰিসেসবোধো’’তি রূপারম্মণস্স কিচ্চৰিসেসবোধো. ‘‘অসম্পত্তৰসেনা’’তি ৰিসযট্ঠানং সযং অসম্পজ্জনৰসেন. অত্তনোঠানং ৰা ৰিসযস্স অসম্পজ্জনৰসেন. তত্থ ৰিসযস্স অসম্পত্তং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তথা সোতসদ্দেসু চ অঞ্ঞমঞ্ঞং লগ্গিত্ৰা উপ্পজ্জমানেসু. ‘‘সম্পত্তিযা এৰা’’তি সম্পজ্জনত্থায এৰ. তথা আপো চ সম্পত্তিযা এৰ পচ্চযোতি যোজনা. দুব্বলপথৰী এৰ সন্নিস্সযো যস্সাতি ৰিগ্গহো. ‘‘অস্সা’’তি চক্খুস্স. ‘‘সোতস্সপনকথং’’তি সোতস্স অসম্পত্তগ্গহণং কথং পাকটং. সম্পত্তগ্গহণং এৰ পাকটন্তি দীপেতি. তেনাহ ‘‘তত্থহী’’তিআদিং. দক্খিণপস্সতো ৰা সুয্যতি, চেতিযাদিকস্স পুরত্থিমদিসাভাগে ঠিতানন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পটিঘট্টনানিঘংসো’’তি সোতেসু পটিঘট্টনৰেগো. ‘‘তেসং’’তি আসন্নেৰা দূরে ৰা ঠিতানং. হোতু দূরে ঠিতানং চিরেন সুতোতি অভিমানো. কস্মা পন উজুকং অসুত্ৰা দক্খিণপস্সতোৰা উত্তরপস্সতো ৰা সুণেয্য, অসুয্যমানো ভৰেয্যাতি পুচ্ছা. তং কথেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘গন্ত্ৰা ৰিসযদেসং তং, ফরিত্ৰা গণ্হতীতি চে’’তি তং চক্খুসোত দ্ৰযং দূরেৰিসযানং উপ্পন্নদেসং ফরিত্ৰা গণ্হতীতি চেৰদেয্যাতি অত্থো. দূরেঠত্ৰা পস্সন্তো সুণন্তো চ মহন্তম্পিপব্বতং একক্খণে পস্সতি, মহন্তংপি মেঘসদ্দং একক্খণে সুণাতি. তস্মা উভযং অসম্পত্তগোচরন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ইমস্মিং ৰচনে ঠত্ৰা ইদং পরিকপ্পৰচনং দস্সেতি তং দ্ৰযং ৰিসযপ্পদেসং গন্ত্ৰা মহন্তংপি পব্বতং ৰা মেঘসদ্দং ৰা ফরিত্ৰা গণ্হাতি. তস্মা মহন্তংপি পস্সতি, সুণাতি. ন অসম্পত্তগোচরত্তা মহন্তং পস্সতি সুণাতীতি কোচি ৰদেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. অধিট্ঠানৰিধানেপি তস্স সো গোচরো সিযাতি. এৰংসতি, দিব্বচক্খু দিব্বসোতাভিঞ্ঞানং অধিট্ঠানৰিধানেপি সো রূপসদ্দৰিসযো তস্স পসাদচক্খুসোতস্স গোচরো সিযাতি অভিঞ্ঞাধিট্ঠান কিচ্চং নাম নত্থি. চক্খুসোতং দেৰলোকম্পি গন্ত্ৰা দিব্বরূপম্পি দিব্বসদ্দম্পি গণ্হেয্য. ন পন গণ্হাতি. তস্মা তস্স ৰিসযদেসগমনঞ্চ মহন্তদেসফরণঞ্চ ন চিন্তেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.

রূপৰিভাগানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৫৮. রূপসমুট্ঠানে. সুত্তন্তেসু চেতনাসম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযোপি কম্মন্তি ৰুত্তা. তে পন পট্ঠানে কম্মপচ্চযং পত্ৰা তপ্পচ্চযকিচ্চং ন সাধেন্তি, চেতনা এৰ সাধেতীতি আহ ‘‘সা যেৰা’’তিআদিং. ‘‘তং সমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং’’তি হেতূহি চ হেতুসম্পযুত্তকধম্মেহি চ সমুট্ঠানানঞ্চ রূপানন্তি অত্থৰসেন চেতসিকধম্মানম্পি রূপসমুট্ঠাপকতা সিদ্ধা হোতি. সো হি উদযতি পসৰতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কপ্পসণ্ঠাপনৰসেনা’’তি কপ্পপ্পতিট্ঠাপনৰসেন. অজ্ঝত্তিকসদ্দো ছসু চক্খাদীসু অজ্ঝত্তিকাযতনে স্ৰেৰ পৰত্ততি. ইধ পন সকলং অজ্ঝত্তসন্তানং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অজ্ঝত্ত সন্তানেতি পন ৰত্তব্বং’’তি. ‘‘খণে খণে’’তি ৰিচ্ছাৰচনং. ‘‘ৰিচ্ছা’’তি চ বহূসুখণেসু ব্যাপনন্তি আহ ‘‘তীসুতীসুখণেসূ’’তি.

যমকপাঠেসু. যস্স ৰা পন পুগ্গলস্স. ‘‘নিরুজ্ঝতী’’তি ভঙ্গক্খণ সমঙ্গিতমাহ. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি উপ্পাদক্খণ সমঙ্গিতং. ‘‘ইতী’’তি অযং পুচ্ছা. ‘‘নো’’তি পটিক্খেপো. সমুদযসচ্চস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চভূতস্স রূপস্সৰা নামস্সৰা উপ্পাদো নাম নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, যস্স অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি দ্ৰে পাঠাগহেতব্বা. ‘‘নো’’তি কুসলাকুসল ধম্মানং উপ্পাদক্খণে অব্যাকতভূতানং রূপানং ৰা নামানং ৰা নিরোধো নাম নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. তেসুপাঠেসু কেসঞ্চিৰাদীনং ৰচনোকাসং দস্সেতুং ‘‘অরূপভৰং’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘চে’’তি কোচিৰাদী চেৰদেয্য. ‘‘না’’তি ন ৰত্তব্বং. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি চ উদ্ধটা সিযুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ইতরত্থ চা’’তি ততো ইতরস্মিং যস্স কুসলা ধম্মাতিআদিপাঠে চ. ‘‘তম্পি না’’তি তম্পি ৰচনং ন ৰত্তব্বন্তি অত্থো. ‘‘পুরিমকোট্ঠাসে’’তি অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থাতি ইমস্মিং পুরিমপক্খেতি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তি সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে চিত্তস্সভঙ্গক্খণেতি ইমস্মিং পচ্ছিম পক্খে. চৰন্তানং ইচ্চেৰ ৰুত্তং সিযা, ন পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি, নো চ ন ৰুত্তং, তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে রূপজীৰিতিন্দ্রিযম্পি ন উপ্পজ্জতীতি. রূপজীৰিতিন্দ্রিযে চ অনুপ্পজ্জমানে সতি, সব্বানি কম্মজরূপানি উতুজরূপানি আহারজরূপানি চ চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে নুপ্পজ্জন্তীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তি সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি ইমস্মিং পচ্ছিমপক্খে. তত্থ চ পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি ইদং অধিপ্পেতং. এৰং পাল়িসাধকং দস্সেত্ৰা ইদানি যুত্তিসাধকং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা চা’’তিআদিমাহ. ‘‘তস্সা’’তি আনন্দা চরিযস্স মূলটীকাকারস্স. ৰিভাৰনিযং. ভঙ্গে রূপস্স নুপ্পাদো, চিত্তজানং ৰসেন ৰা. আরুপ্পং ৰাপি সন্ধায, ভাসিতো যমকস্স হি. ন চিত্তট্ঠিতি ভঙ্গে চ, ন রূপস্স অসম্ভৰো. তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ন হি ন চিত্তট্ঠিতী’’তি চিত্তস্সঠিতি নাম ন হি নত্থি. ‘‘ভঙ্গেচা’’তি চিত্তস্সভঙ্গক্খণে চ. তং অসম্ভাৰেন্তো ‘‘যমকপাল়িযো পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘নানত্থা নানাব্যঞ্জনা’’তি এতেন পাল়িসংসন্দনা নাম গরুকত্তব্বাতি দীপেতি. ‘‘গম্ভীরো চ সত্থু অধিপ্পাযো’’তি এতেন অত্তানং সত্থুমতঞ্ঞুং কত্ৰা ইদং সন্ধায এতং সন্ধাযাতি ৰত্তুং দুক্করন্তি দীপেতি. ‘‘সুদ্ধং অরূপমেৰা’’তি সুদ্ধং অরূপপ্পটিসন্ধিং এৰ. ছ চত্তালীসচিত্তানি রূপং জনেতুং ন সক্কোন্তি. এৰং সতি অরূপৰিপাকৰজ্জিতন্তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অরূপৰিপাকাপনা’’তিআদিং. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘হেতুনো’’তি রূপৰিরাগভাৰনা কম্মসঙ্খাতস্স হেতুস্স. ‘‘তব্বীধুরতাযা’’তি রূপৰিরুদ্ধতায. রূপারূপৰিরাগভাৰনাভূতো মগ্গো. তেন নিব্বত্তস্স. রূপোকাসো নাম কামরূপভৰো. ৰিভাৰনিপাঠে. ‘‘একূন ন ৰুতিভৰঙ্গস্সে ৰা’’তি পৰত্তিকালে রূপজনকস্স একূন ন ৰুতিভৰঙ্গ চিত্তস্সাতি অত্থো. তত্থ পন অরূপৰিপাকং পৰত্তিকালেপি রূপজনকং ন হোতীতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদিং. কেচি পন পটিসন্ধি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে রূপং পচ্ছাজাত পচ্চযং ন লভতি. ঠিতিক্খণে রূপং পরতো ভৰঙ্গচিত্ততো পচ্ছাজাতপচ্চযং লভতীতি ৰদন্তি. তং ন গহেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘ন হি অত্তনা’’তিআদি ৰুত্তং. সযং ৰিজ্জমানো হুত্ৰা উপকারকো পচ্চযো অত্থিপচ্চযো. পচ্ছাজাতো চ তস্স একদেসো. ‘‘আযুসঙ্খারানং’’তি উস্মাদীনং. ‘‘তং’’তি খীণাসৰানং চুতিচিত্তং. ‘‘যথাহা’’তি সো থেরো কিং আহ. ‘‘ৰুত্তং’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ইতি পন ৰচনতো অঞ্ঞেসংপি চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি পধানৰচনং. পন সদ্দো অরুচি জোতকো. ‘‘তথা ৰুত্তেপী’’তি জোতেতি. ৰচীসঙ্খারো নাম ৰিতক্কৰিচারো. কাযসঙ্খারো নাম অস্সাসপস্সাসৰাতো. সো সব্বেসংপি কামসত্তানং চুতি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে চ ততো পুরিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে চ ননিরুজ্ঝতীতি ৰচনেন চুতিচিত্ততো পুব্বভাগেযেৰ অস্সাসপস্সাসানং অভাৰং ঞাপেতি. ননু ইমিস্সং পাল়িযং চুতিকালে অস্সাসপস্সাসস্স অভাৰং ৰদতি. অঞ্ঞেসং চিত্তজরূপানং অভাৰং ন ৰদতি. তস্মা ইমায পাল়িযা সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং অস্সাসপস্সাসং ন জনেতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন অঞ্ঞানি চিত্তজরূপানীতি চোদনা. তং পরিহরন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. ন হি রূপসমুট্ঠাপকচিত্তস্স কাযসঙ্খার সমুট্ঠাপনং অত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘গব্ভগমনাদিৰিনিবদ্ধাভাৰে’’তি মাতুকুচ্ছিম্হি গতস্স অস্সাসপস্সাসো ন উপ্পজ্জতি, তথা উদকে নিমুগ্গস্স. বাল়্হং ৰিসঞ্ঞীভূতস্স. চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জন্তস্স. নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স. রূপারূপভৰে ঠিতস্সাতি. তস্মা এতেগব্ভগমনাদযো অস্সাসপস্সাসং ৰিনিবদ্ধন্তি নীৰারেন্তীতি গব্ভগমনাদিৰিনিবদ্ধা. তেসং অভাৰোতি ৰিগ্গহো. ৰিনা ইমেহি কারণেহি অস্সাসপস্সাসস্স চ অঞ্ঞচিত্তজরূপানঞ্চ ৰিসেসো নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অঞ্ঞংপি যুত্তিং দস্সেতি ‘‘চুতো চা’’তিআদিনা. চুতো চ হোতি, অস্স চিত্তসমুট্ঠান রূপঞ্চ পৰত্ততীতি ন চ যুত্তন্তি যোজনা. সো চ সুট্ঠু ওল়ারিকো রূপধম্মো. ইতি তস্মা ন সক্কা ৰত্তুংতি সম্বন্ধো. ‘‘ইমস্স অত্থস্সা’’তি ৰত্ৰা তং অত্থং ৰদতি ‘‘ওল়ারিকস্সা’’তিআদিনা. ‘‘কতীপয খণমত্তং’’তি পন্নরসখণসোল়সখণমত্তং. ‘‘চিত্তজরূপপ্পৰত্তিযা’’তি চিত্তজরূপপ্পৰত্তনতো. দুব্বলা হোন্তি, তদা পঞ্চারম্মণানিপি পঞ্চদ্ৰারেসু আপাতং নাগচ্ছন্তি. ‘‘পচ্চযপরিত্ততায ৰা’’তি তদা পচ্ছাজাতপচ্চযস্স অলাভতো ৰুত্তং. দুব্বলা হোন্তি. তদা দুব্বলত্তা এৰ পঞ্চারম্মণানি পঞ্চদ্ৰারেসু আপাতং নাগচ্ছন্তি. পরিযোসানেপি একচিত্তক্খণমত্তে. ৰত্থুস্স আদিঅন্তনিস্সিতানি পটিসন্ধিক্খণে আদিম্হি নিস্সিতানি. মরণাসন্নকালে অন্তে নিস্সিতানি. সমদুব্বলানি এৰ হোন্তি. তস্মা যথা সব্বপটিসন্ধিচিত্তম্পি রূপং ন জনেতি, তথা সব্বচুতিচিত্তম্পি রূপং ন জনেতীতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি. ‘‘পাল়িৰিরোধং’’তি পুব্বে দস্সিতায সঙ্খার যমকপাল়িযা ৰিরোধং.‘‘কারণং ৰুত্তমেৰা’’তি চিত্তঞ্হি উপ্পাদক্খণে এৰ পরিপুণ্ণং পচ্চযং লভিত্ৰা বলৰং হোতীতি ৰুত্তমেৰ. ‘‘তং’’তি অপ্পনাজৰনং. অচলমানং হুত্ৰা. ‘‘অব্বোকিণ্ণে’’তি ৰীথিচিত্ত ৰারেন অৰোকিণ্ণে. ন তথা পৰত্তমানেসু অঙ্গানি ওসীদন্তি, যথা ঠপিতানেৰ হুত্ৰা পৰত্তন্তি. ‘‘ন ততোপরং’’তি ততো অতিরেকং রূপৰিসেসং ন জনেতি. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিচিত্তং. ‘‘উত্তরকিচ্চং’’তি উপরূপরিকিচ্চং. ‘‘অট্ঠ পুথুজ্জনানং’’তি অট্ঠ সোমনস্স জৰনানি হসনংপি জনেন্তি. ছ জৰনানি পঞ্চজৰনানীতি অধিকারো. তেসং বুদ্ধানং. সিতকম্মস্সাতি সম্বন্ধো. সিতকম্মং নাম মিহিতকম্মং. ‘‘কারণং ৰুত্তমেৰা’’তি ‘রূপস্স পন উপত্থম্ভকভূতা উতুআহারা পচ্ছাজাতপচ্চয ধম্মা চ ঠিতিক্খণে এৰ ফরন্তী’তি এৰং কারণং ৰুত্তমেৰ. ‘‘উতুনো বলৰভাৰো’’তি রূপুপ্পাদনত্থায বলৰভাৰো. সন্ততিঠিতিযা বলৰভাৰো পন পচ্ছাজাতপচ্চযাযত্তো হোতি. রূপং ন সমুট্ঠাপেয্য. নো ন সমুট্ঠাপেতীতি আহ ‘‘ৰক্খতি চা’’তিআদিং. অজ্ঝত্ত সন্তানগতো চ বহিদ্ধাসন্তানগতো চ দুৰিধাহারোতি সম্বন্ধো.

এত্থচাতিআদীসু. উতু পঞ্চৰিধো. অজ্ঝত্তসন্তানে চতুজৰসেন চতুব্বিধো, বহিদ্ধা সন্তানে উতুজৰসেন একো. তথা আহারোপি পঞ্চৰিধো. তেসু ঠপেত্ৰা বহিদ্ধাহারং অৰসেসানং অজ্ঝত্ত সন্তানে রূপসমুট্ঠাপনে ৰিৰাদো নত্থি. বহিদ্ধাহারস্স পন অজ্ঝত্তসন্তানে রূপসমুট্ঠাপনে ৰিৰাদো অত্থীতি তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘উতুওজানং ৰিযা’’তি উতুওজানং অজ্ঝত্তসন্তানে রূপসমুট্ঠাপনং ৰিয. অট্ঠকথাপাঠে. ‘‘দন্তৰিচুণ্ণিতং পনা’’তি দন্তেহি সঙ্খাদিত্ৰা ৰিচুণ্ণং কতং পন. ‘‘সিত্থং’’তি ভত্তচুণ্ণসিত্থং. টীকাপাঠে. ‘‘সা’’তি বহিদ্ধা ওজা. ‘‘নসঙ্খাদিতো’’তি ন সুট্ঠুখাদিতো. ‘‘তত্তকেনপী’’তি মুখেঠপিতমত্তেনপি. ‘‘অব্ভন্তরস্সা’’তি অজ্ঝত্তাহারস্স. ‘‘অট্ঠঅট্ঠরূপানি সমুট্ঠাপেতী’’তি উপত্থম্ভনৰসেন সমুট্ঠাপেতি, জনন ৰসেন পন অজ্ঝত্তিকাহারো এৰ সমুট্ঠাপেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপাদিন্নকা’’তি অজ্ঝত্ত সম্ভূতা ৰুচ্চন্তি. বহিদ্ধা ওজাপি রূপং সমুট্ঠাপেতি যেৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘তেনউতুনা’’তি অজ্ঝত্ত উতুনা. ‘‘সেদিযমানা’’তি উস্মাপিযমানা. ‘‘তায চ ওজাযা’’তি অজ্ঝত্ত ওজায. ‘‘মেদসিনেহুপচয ৰসেনা’’তি মেদকোট্ঠাসরসসিনেহ কোট্ঠাসানং ৰড্ঢনৰসেন. ইতরানি পন তীণিরূপসমুট্ঠানানি. পাল়িপাঠে. ‘‘ইন্দ্রিযানী’’তি চক্খাদীনি ইন্দ্রিয রূপানি. ‘‘ৰিহারো’’তি সমাপত্তি এৰ ৰুচ্চতি. সমাপত্তি চিত্তেন জাতত্তা তানি ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্ন নীতি কত্ৰা কস্মা ৰুত্তন্তি পুচ্ছতি. ‘‘উপচরিতত্তা’’তি ঠানূপচারেন ৰোহরিতত্তা. ‘‘তেসং ন ৰন্নং’’তি ইন্দ্রিযরূপানং. নিধিকণ্ডপাঠে. সুন্দরো ৰণ্ণো যস্সাতি সুৰণ্ণো. সুৰণ্ণস্স ভাৰো সুৰণ্ণতা. তথাসুস্সরতা. ‘‘সরো’’তি চ সদ্দো ৰুচ্চতি. ‘‘সুসণ্ঠানং’’তি অঙ্গপচ্চঙ্গানং সুট্ঠুসণ্ঠানং. ‘‘সুরূপতা’’তি সুন্দররূপকাযতা. ‘‘যথা’’তি যেনআকারেন সণ্ঠিতে সতি. তথা তেন আকারেন সণ্ঠিতা হোতীতি যোজনা.

লহুতাদিত্তযে. দন্ধত্তাদিকরানং ধাতুক্খোভানং পটিপক্খেহি পচ্চযেহি সমুট্ঠাতীতি ৰিগ্গহো. ‘‘এতস্সা’’তি লহুতাদিত্তযস্স ৰুত্তা. তস্মা এতং লহুতাদিত্তযং কম্মসমুট্ঠানন্তি ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘যমকেসুপি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নেনেৰ গহিতো’’তি যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সোতাযতনং উপ্পজ্জতীতি. সচক্খুকানং অসোতকানং উপপজ্জন্তানং তেসং চক্খাযতনং উপ্পজ্জতীতিআদীসু উপ্পাদৰারে পটিসন্ধিৰসেন, নিরোধৰারে চুতিৰসেন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নংৰ ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অকম্মজানং পৰত্তিকালে কালভেদো ৰুত্তোতি. ‘‘কম্মৰিপাকজা আবাধাতি ৰুত্তং’’তি ৰীথিমুত্তসঙ্গহে উপচ্ছেদককম্মদীপনিযং ‘অত্থি ৰাত সমুট্ঠিতা আবাধা. ল. অত্থি কম্মৰিপাকজা আবাধা’তি ৰুত্তং. তানি উপপীল়কুপঘাতক কম্মানিপি ৰিপত্তিযো লভমানানি এৰ খোভেত্ৰা নানাবাধে উপ্পাদেন্তীতি সম্বন্ধো. সরীরে ঠন্তি তিট্ঠন্তীতি সরীরট্ঠকা. ‘‘তদনুগতিকানি এৰ হোন্তী’’তি কম্মজাদীনিপি খুব্ভিতানি এৰ হোন্তীতি অধিপ্পাযো. এতেন অট্ঠসু কারণেসু যেনকেনচিকারণেন চক্খুরোগাদিকে আবাধে জাতে তস্মিং অঙ্গে পৰত্তানি সব্বানি রোগসমুট্ঠানানি আবাধভাৰং গচ্ছন্তিযেৰ. এৰং সন্তেপি তপ্পরিযাপন্নানি কম্মজরূপানি তদনুগতিকভাৰেন আবাধভাৰং গচ্ছন্তি, ন উজুকতো কম্মৰসেনাতি দীপেতি. কম্মসমুট্ঠানো আবাধো নাম নত্থি. তথাপি অট্ঠসু আবাধেসুপি অত্থি ৰাতসমুট্ঠানা আবাধাতিআদীসু ৰিয অত্থি কম্মসমুট্ঠানা আবাধাতি অৰত্ৰা অত্থি কম্মৰিপাকজা আবাধাতি ৰুত্তং. তত্থ উপপীল়কো পঘাতককম্মানংৰসেন উপ্পন্নো যোকোচিধাতুক্খোভো সুত্তন্তপরিযাযে ন কম্মৰিপাকোতি ৰুচ্চতিযেৰ. ততো জাতো যোকোচি আবাধো কম্মৰিপাকজোতি ৰুত্তোতি. সুগম্ভীরমিদংঠানং. সুট্ঠুৰিচারেত্ৰা কথেতব্বং. ‘‘যতো’’তি যস্মা কম্মসমুট্ঠানা বাধপচ্চযা. ল. লব্ভমানো সিযা. কেৰলং সো কম্মসমুট্ঠানো আবাধো নাম নত্থীতি যোজনা. ‘‘অৰিহিংসা কম্মনিব্বত্তা’’তি মেত্তাকরুণাকম্মনিব্বত্তা. সুৰিদূরতাযচেৰ নিরাবাধা হোন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘সণ্ঠিতিযা’’তি দুক্খোভনীযে ৰিসেসনপদং. হেতুপদং ৰা দট্ঠব্বং. খোভেতুং দুক্করা দুক্খোভনীযা. ‘‘কামং’’তি কিঞ্চাপীতি অত্থে নিপাতপদং. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.

‘‘ৰুচ্চতে’’তিআদীসু. রূপপচ্চযধম্মানং পচ্চযকিচ্চং তিৰিধং. জননঞ্চ উপত্থম্ভনঞ্চ অনুপালনঞ্চ. তত্থ জননকিচ্চং জনেতব্বানং জাতিক্খণে এৰ লব্ভতি. সেসদ্ৰযং পন ঠিতিক্খণেপি লব্ভতি. ভঙ্গক্খণে পন সব্বং পচ্চযকিচ্চং নত্থি. তত্থ জননকিচ্চৰসেন ৰিচারেন্তো ‘‘রূপজনকানং’’তিআদিমাহ. ‘‘অপিচা’’তিআদীসু. ‘‘তাসং’’তি উপচযসন্ততীনং, জরতা অনিচ্চতানঞ্চ. ‘‘তেসূ’’তি কুতোচি সমুট্ঠানেসু. ইধ পন অভিধম্মত্থ সঙ্গহেপন. ‘‘এৰং সন্তেপী’’তি পচ্চযৰিসেসেন অদিস্সমানৰিসেসত্থেপি. ‘‘সারতর’’ন্তি অতিসারভূতং. ‘‘সেয্যো’’তি সেট্ঠো.

রূপসমুট্ঠানানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬৯. কলাপযোজনাযং. ‘‘সঙ্খানে’’তি গণনে. ‘‘তেনা’’তি সঙ্খানট্ঠেন একসদ্দেন দস্সেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পিণ্ডী’’তি একগ্ঘনো. মূলটীকাপাঠে. ‘‘উপ্পাদাদিপ্পৰত্তিতো’’তি উপ্পাদাদিৰসেন পৰত্তনতো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. উপাদারূপানি ত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. ‘‘এৰং ৰিকারপরিচ্ছেদ রূপানি চ যোজেতব্বানী’’তি পঞ্চৰিকাররূপানি কলাপস্সেৰ চোপনাদিসভাৰা হোন্তি, ন একমেকস্স রূপস্স. তস্মা তানি একেকস্মিং কলাপে একেকানি এৰ হোন্তি. পরিচ্ছেদরূপং পন কলাপপরিযাপন্নং রূপং ন হোতি. তস্মা দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং কলাপানং অন্তরা তংপি একেকমেৰ হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং নিস্সযতা সম্ভৰতো’’তি এত্থ চতুন্নং মহাভূতানংপি লক্খণমত্তেন নানত্তং হোতি, পৰত্তিৰসেন পন একগ্ঘনত্তা সঙ্খানট্ঠেনপি একো নিস্সযোতি ৰত্তব্বমেৰ. এৰঞ্হিসতি একসদ্দস্স অত্থ চলনং নত্থীতি. ‘‘তেন সদ্দেনা’’তি চিত্তজসদ্দেন. অত্তানং মোচেন্তো ‘‘অধিপ্পাযেনা’’তি আহ. থেরস্স অধিপ্পাযেনাতি ৰুত্তং হোতি. অত্তনো অধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘এত্থ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সদ্দেনা’’তি চিত্তজসদ্দেন. ‘‘তাযৰাচাযা’’তি ৰচীমযসদ্দেনাতি অত্থো. ‘‘ৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰিঞ্ঞাপনং ইচ্চেৰত্থো. ৰিঞ্ঞাপেতীতি ৰিঞ্ঞাপিতো. তস্স ভাৰো ৰিঞ্ঞাৰিতত্তং. ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো নাম কস্সচি মহন্তং অত্থং চিন্তেন্তস্স সোকৰসেন ৰা তুট্ঠিৰসেন ৰা বলৰৰিতক্কো পৰত্ততি. সো সোকং ৰা তুট্ঠিং ৰা সন্ধারে তুং অসক্কোন্তো দুতীযেন সদ্ধিং মন্তেন্তো ৰিয অত্তনো মুখেযেৰ অব্যত্তং সদ্দং কত্ৰা সমুদীরতি. পকতিজনো তং সদ্দমত্তং সুণাতি ৰা ন ৰাসুণাতি. সুণন্তোপি অক্খরং ৰা অত্থং ৰা অধিপ্পাযং ৰা ন জানাতি. দিব্বসোতেন ৰা ৰিজ্জাসোতেন ৰাসুণন্তো অক্খরংপি অত্থংপি অধিপ্পাযংপি জানাতি. জানিত্ৰা এৰংপি তে মনো, ইত্থংপি তে মনোতিআদিসতি. অযং ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো নাম. সো ৰিঞ্ঞত্তিরহিতো সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তো. সঙ্গহকারোপন ৰচীমযসদ্দোনাম ৰিঞ্ঞত্তিরহিতোতি ৰা অসোতৰিঞ্ঞেয্যোতি ৰা নত্থীতি পটিক্খিপতি. ‘‘আগতে’’তি অট্ঠকথাসু আগতে. ‘‘পচ্চেতব্বা’’তি সদ্ধাতব্বা. ‘‘টীকাসুপনস্সা’’তি অস্সসচ্চসঙ্খেপস্স দ্ৰীসুটীকাসু. অক্খরঞ্চ পদঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চাতি দ্ৰন্দো. অপ্পঞ্ঞাযমানা অক্খরপদব্যঞ্জনত্থা যস্সাতি ৰিগ্গহো. ‘‘অন্ধদমিল়াদীনং’’তি অন্ধজাতিকদমিল়জাতিকাদীনং মিলক্খূনং. ‘‘উক্কাসিতসদ্দো চ খিপিতসদ্দো চ ৰমিতসদ্দো চ ছড্ডিতসদ্দো চাতি দ্ৰন্দো. আদিসদ্দেন তাদিসা উগ্গার হিক্কার হসিত রোদিতাদযো সঙ্গণ্হাতি. সেসমেত্থসুৰিঞ্ঞেয্যং.

কলাপযোজনানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬১. রূপপ্পৰত্তিক্কমে. নপুগ্গলৰসেন ৰিসেসনং হোতি. ভূমিৰসেন ৰিসেসনং হোতি. তঞ্চ খো পৰত্তিকালৰসেনাতি অধিপ্পাযো.

এত্থচাতিআদীসু. পুরিমেসু দ্ৰীসু যোনীসু পাল়িনযেন ৰেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. নিক্খন্তা, ইতি তস্মা অণ্ডজাতি চ জলাবুজাতি চ ৰুচ্চন্তি. কথং অযং নযো পাল়িনযো নাম হোতীতি. পাল়িযং অণ্ডকোসং ৰত্থিকোসং অভিনিব্ভিজ্জ অভিনিব্ভিজ্জ জাযন্তীতি ৰচনেন অণ্ডতো জলাবুতো জাতা ৰিজাতা নিক্খন্তাতি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. অট্ঠকথাযং পন অণ্ডেজাতা জলাবুম্হিজাতাতি ৰুত্তং. গব্ভপলিৰেঠনাসযো নাম যেন পলিৰেঠিতো গব্ভো তিট্ঠতি. ৰিভাৰনিপাঠে ‘‘উক্কংসগতি পরিচ্ছেদৰসেনা’’তি উক্কট্ঠপ্পৰত্তিনিযমনৰসেন. উক্কট্ঠনযৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি. অভিরূপস্স কঞ্ঞা দাতব্বাতি এত্থ কঞ্ঞা দাতব্বাতি সামঞ্ঞতো ৰুত্তেপি অভিরূপস্স পুরিসস্সাতি ৰুত্তত্তা কঞ্ঞাপি অভিরূপকঞ্ঞা এৰ ৰিঞ্ঞাযতি. অযং উক্কট্ঠনযো নাম. ‘‘তত্থ তানি সব্বানী’’তিআদীসু. তানিসব্বানিপি চক্খু সোত ঘান ভাৰ দ্ৰযানি ন ওমকেন কম্মেন লব্ভতি. উক্কট্ঠেন কম্মেন এৰ লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. ৰিভঙ্গপাঠে. সদ্দাযতনং নাম পটিসন্ধিকালে ন লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘একাদসাযতনানী’’তি. চক্খুৰেকল্লস্স দস, সোতৰেকল্লস্স অপরানিদস, চক্খু সোতৰেকল্লস্সনৰ, গব্ভসেয্যস্সৰসেন সত্তাযতনানি. পাল়িযং ওপপাতি কগব্ভসেয্যকানং এৰ ৰুত্তত্তা ‘‘পাল়িযং অৰুত্তংপিপনা’’তি ৰুত্তং. অৰুত্তম্পি চক্খাদিৰেকল্লং. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনাভাৰৰুত্তিতা ৰুত্তা’’তি কথং ৰুত্তা যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৰ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি, আমন্তা. যস্স ৰা পন জিৰ্হাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতীতি, আমন্তাতিআদিনা ৰুত্তা পেয্যালমুখেন. আচরিযানন্দত্থেরে ন পন ইচ্ছিতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘জিৰ্হাৰেকল্লতাৰিযা’’তি জিৰ্হাৰেকল্লতানাম নত্থি ৰিয. ‘‘ঘানৰেকল্লতাপি অত্থীতি যুত্তং’’তি এত্থ পাল়িযং অঘানকানং ইত্থীনং পুরিসানংতি ইদং মাতুগব্ভে ঘানাযতনে অনুপ্পন্নেযেৰ পুরেতরঞ্চ ৰন্তানং ইত্থিপুরিসানং ৰসেন ৰুত্তং. ন ঘানৰেকল্লানং অত্থিতাযাতিপি ৰদন্তি. গব্ভে সেন্তীতি গব্ভসযা. গব্ভসযা এৰ গব্ভসেয্যা.

পৰত্তিকালেতিআদীসু. মূলটীকাপাঠে. ‘‘ওরতো’’তি পটিসন্ধিং উপাদায ৰুত্তং. একাদসমসত্তাহে অনাগতেতি ৰুত্তং হোতি. রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি. নো চ চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি ইদং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৰসেন ৰুত্তং. তস্মা পটিসন্ধিতো পট্ঠায উপ্পন্নং রূপাযতনং যাৰজীৰংপি উপ্পন্নন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. ন উপ্পজ্জিস্সমানন্তি. চক্খাযতনং পন একাদসমসত্তাহা ওরতো ঠিতস্স ন উপ্পন্নং. তদা অনুপ্পন্নত্তা একাদসমে সত্তাহে সম্পত্তে উপ্পজ্জিস্সতীতি ৰত্তব্বং হোতি. পচ্ছিম ভৰিকত্তা পন তদুভযম্পি ভৰন্তরে নুপ্পজ্জিস্সতিযেৰাতি. ঘানাযতনং নিব্বত্তেতীতি ঘানাযতনানিব্বত্ততং, কম্মং. তেন কম্মেন গহিতপ্পটিসন্ধিকানং. ইদঞ্চ যদি তন্নিব্বত্তকেন কম্মেন পটিসন্ধিং গণ্হেয্যুং. ঘানাযতনে অনুপ্পন্নে অন্তরা ন কালঙ্করেয্যুন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. তন্নিব্বত্তকেন কম্মেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তাপি ততো বলৰন্তে উপচ্ছেদককম্মে আগতে সতি. ঘানাযতনুপ্পত্তিকালং অপত্ৰা অন্তরা নকালঙ্করোন্তীতি নত্থি. ‘‘চক্খুঘানেসু ৰুত্তেসূ’’তি টীকাযং ৰুত্তেসু. ‘‘অত্থতো সিদ্ধা এৰা’’তি একাদসমসত্তাহে উপ্পন্নাতি সিদ্ধা এৰ. ‘‘ঈদিসেসুঠানেসূ’’তি সভাৰং ৰিচারে তুং দুক্করেসু ঠানেসু. অট্ঠকথাযেৰ পমাণং কাতুং যুত্তাতি অধিপ্পাযো. অট্ঠকথাপাঠে. ‘‘পুরিমং ভৰচক্কং’’তি অৰিজ্জামূলকং ৰেদনাৰসানং ভৰচক্কং. ‘‘অনুপুব্বপ্পৰত্তিদীপনতো’’তি যথা পচ্ছিমে তণ্হামূলকে ভৰচক্কে উপপত্তিভৰপ্পৰত্তিং ৰদন্তেন ভৰপচ্চযাজাতীতি এৰং একতো কত্ৰা ৰুত্তা, ন তথা পুরিমে ভৰচক্কে. তত্থ পন সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণ পচ্চযা নাম রূপন্তিআদিনা অনুপুব্বপ্পৰত্তিদীপনতো. ‘‘সো পটিক্খিত্তোযেৰা’’তি আযতনানং কমতো ৰিনিচ্ছযট্ঠানে দেসনাক্কমোৰ যুত্তোতি ৰত্ৰা সো উপ্পত্তিক্কমো পটিক্খিত্তো.

সংযুত্তকে যক্খসংযুত্তপাল়িযং. গাথাসু. ‘‘কললা’’তি কললতো. ‘‘অব্বুদা’’তি অব্বুদতো. ‘‘পেসিযা’’তি পেসিতো. ‘‘ঘনা’’তি ঘনতো. ‘‘জাতিউণ্ণংসূহী’’তি সুদ্ধজাতিকস্স এলকস্স লোমংসূহি. ‘‘পরিপক্কসমূহকং’’তি কললতো পরং থোকং পরিপক্কঞ্চ সমূহাকারঞ্চ হুত্ৰা. ‘‘ৰিৰত্তমানং তব্ভাৰং’’তি কললভাৰং ৰিজহিত্ৰা ৰত্তমানং. ‘‘ৰিলীনতি পুসদিসা’’তি অগ্গিম্হি ৰিলীনতিপুরসসদিসা. ‘‘মুচ্চতী’’তি কপালে নলগ্গতি. এতানিজাযন্তীতি এৰং অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তং. ‘‘দ্ৰা চত্তালীসমে সত্তাহে’’তি নৰমাসে অতিক্কম্ম ৰীসতিমেদিৰসে. যদি এৰং, পঞ্চমেসত্তাহে পঞ্চপ্পসাখা জাযন্তি, একাদসমেসত্তাহে চত্তারি আযতনানি জাযন্তি, মজ্ঝেপন পঞ্চসত্তাহা অত্থি. তত্থ কথন্তি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং. ‘‘ছসত্তাহা’’তি একাদসমেন সদ্ধিং ছসত্তাহা. একাদসমেপি হি পচ্ছিমদিৰসে জাতত্তা ছদিৰসানি অৰসিট্ঠানি হোন্তি. ‘‘পরিণতকালা’’তি পরিপক্ককালা. পরিপাকগতা এৰ হি কম্মজমহাভূতা সুপ্পসন্না হোন্তি. তেসঞ্চ পসাদগুণা পসাদরূপা হোন্তীতি. ‘‘তস্সা’’তি কললস্স. ৰণ্ণজাতং ৰা সণ্ঠানং ৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘আকাসকোট্ঠাসিকো’’তি মনুস্সেহি আকাসকোট্ঠাসে ঠপিতো. হুত্ৰাতি পাঠসেসো. কথং পরমাণুতো পরিত্তকং সিযাতি আহ ‘‘সোহী’’তিআদিং. ‘‘সো’’তি পরমাণু. পটিসন্ধিক্খণে কললরূপং কলাপত্তযপরিমাণং. পরমাণু পন একূনপঞ্ঞাসকলাপপরিমাণো. তস্মা তং ততো পরিত্তকন্তি ৰুত্তং হোতি. পটিসন্ধিক্খণতো পরং পন তংপি খণেখণে উপচিতমেৰ হোতি. ‘‘ধাতূনং’’তি চতুধাতুৰৰত্থানে আগতানং চতুন্নং মহাভূতানং. কললস্সৰা উপচিতপ্পমাণং গহেত্ৰা ৰুত্তন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘ৰত্থুস্মিং’’তি অব্বুদাদিৰত্থুম্হি. ‘‘জলাবুমূলানুসারেনা’’তি জলাবুজাতকালে তস্স মূলানু সারেনাতি অধিপ্পাযো. গাথাযং. ‘‘মাতুতিরো কুচ্ছিগতো’’তি ৰত্তব্বে গাথাবন্ধৰসেন ‘‘মাতুকুচ্ছিগতো তিরো’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মাতুযা তিরোকুচ্ছি গতো’’তি. ‘‘ছিদ্দো’’তি সুখুমেহি ছিদ্দেহি সমন্নাগতো. লদ্ধংৰা পানভোজনং. ‘‘ততো পট্ঠাযা’’তি সত্তরসমভৰঙ্গচিত্ততো পট্ঠায. ‘‘রূপসমুট্ঠানে ৰুত্তমেৰা’’তি রূপসমুট্ঠানে মূলটীকাৰাদ ৰিচারণাযং ‘যং পিতত্থ ন চ যুত্ত’ন্তিআদিনা ৰুত্তমেৰ. ‘‘অজ্ঝোহটাহারাভাৰতো’’তি বহিদ্ধাহারাভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘তত্থা’’তি রূপব্রহ্মলোকে. অভাৰং ৰণ্ণেতি. কস্মাপন ৰণ্ণেতি, ননু ৰণ্ণেন্তস্স অট্ঠকথা ৰিরোধো সিযাতি. ৰিরোধো ৰা হোতু, অৰিরোধো ৰা. পাল়িযেৰ পমাণন্তি দস্সেন্তো ‘‘রূপধাতুযা’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে পাল়িং আহরি. তত্থ ‘‘রূপধাতুযা’’তি রূপলোকধাতুযা. রূপ ব্রহ্মলোকেতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘উপপত্তিক্খণে’’তি পটিসন্ধিক্খণে. আচরিযস্স অধিপ্পাযং ৰিভাৰেন্তো ‘‘এত্থচা’’তিআদিমাহ. ‘‘ফোট্ঠব্বে পটিক্খিত্তেপী’’তি পঞ্চাযতনানীতি ৰা পঞ্চধাতুযোতি ৰা পরিচ্ছেদকরণমেৰ পটিক্খি পনং দট্ঠব্বং. ‘‘কিচ্চন্তর সব্ভাৰা’’তি ফোট্ঠব্বকিচ্চতো কিচ্চন্তরস্স ৰিজ্জমানত্তা. কিম্পন কিচ্চন্তরন্তি. রূপকাযস্স পৰত্তিযা হেতুপচ্চযকিচ্চং. মহাভূতা হেতূ মহাভূতা পচ্চযা রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযাতি হি ভগৰতা ৰুত্তং. তত্থ হেতুকিচ্চং নাম রূপজননকিচ্চং. পচ্চয কিচ্চং নাম রূপূপত্থম্ভন কিচ্চং. কিচ্চন্তরমেৰনত্থীতি ঘানাদীনং ৰিসয গোচরভাৰকিচ্চং তেসং কিচ্চং নাম, ততো অঞ্ঞং কিচ্চং নাম নত্থি. ‘‘যেনা’’তি কিচ্চন্তরেন. ‘‘তে’’তি গন্ধাদযো. ইদানি অট্ঠক তানুগতং ৰাদং দস্সেন্তো ‘‘যথাপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘যেন কিচ্চৰিসেসেনা’’তি ৰিসযগোচরভাৰকিচ্চৰিসেসেন. রূপজননরূপূপত্থম্ভন কিচ্চৰিসেসেন চ. ‘‘সব্বত্থা’’তি সব্বস্মিং পাল়িপ্পদেসে. ‘‘তেসং’’তি গন্ধাদীনং. ‘‘তত্থা’’তি রূপলোকে. ‘‘নিস্সন্দ ধম্মমত্তভাৰেনা’’তি এত্থ যথা অগ্গিম্হি জাতে তস্স নিস্সন্দা নাম ইচ্ছন্তস্সপি অনিচ্ছন্তস্সপি জাযন্তিযেৰ. ৰণ্ণোপি জাযতি, ওভাসোপি, গন্ধোপি, রসোপি, ধূমোপি, পুপ্ফুল্লানিপি কদাচি জাযন্তিযেৰ. তেহি ৰণ্ণাদীহি করণীযে কিচ্চৰিসেসে সতিপি অসতিপি. তথা মহাভূতেসু জাতেসু তেসং নিস্সন্দা নাম ইচ্ছন্তস্সপি অনিচ্ছন্তস্সপি কিচ্চৰিসেসে সতিপি অসতিপি জাযন্তিযেৰ. এৰং নিস্সন্দধম্মমত্তভাৰেন. অনুপ্পৰেসো যুত্তো সিযা অজ্ঝত্ত সন্তানেতি অধিপ্পাযো. বহিদ্ধা সন্তানে পন ৰত্থা ভরণ ৰিমানাদীসু তেসং ভাৰো ইচ্ছি তব্বো সিযা. অজ্ঝত্তেপি ৰা কাযং ওল়ারিকং কত্ৰা মাপিতকালেতি. এত্থ চ ‘‘ধম্মাযতন ধম্মধাতূসু অনুপ্পৰেসো’’তি এত্থ অট্ঠসালিনিযং তাৰ. যে পন অনাপাতাগতা রূপাদযোপি ধম্মারম্মণমিচ্চেৰ ৰদন্তীতি ৰুত্তং. তং তত্থ পটিক্খিত্তং. অনাপাতাগমনং নাম ৰিসযগোচর কিচ্চরহিততা ৰুচ্চতি. তঞ্চ মনুস্সানম্পি দেৰানম্পি ব্রহ্মানম্পি পসাদরূপেসু অনাপাতা গমনমেৰ অধিপ্পেতং. তং পন অত্থিনত্থীতি ৰিচারেত্ৰা কথেতব্বং. অপি চ নিস্সন্দধম্মা নাম ওল়ারিকানং মহাভূতানং ৰিৰিধাকারাপি ভৰেয্যুং. ব্রহ্মানং পন অজ্ঝত্ত রূপং অপ্পনা পত্তকম্মৰিসেসেন পৰত্তং অতিসুখুমং হোতি. তস্মা কামসত্ত সন্তানে ৰিয তত্থ পরিপুণ্ণং নিস্সন্দরূপং নাম ৰিচারেতব্বমেৰ. ধম্মা রম্মণঞ্চ মুখ্যধম্মারম্মণং অনুলোম ধম্মাযতনন্তি পাল়িযং ৰুত্তং নত্থি যেৰাতি. ‘‘জীৰিত ছক্কঞ্চা’’তি ৰত্তব্বং রূপলোকে. ‘‘তত্থা’’তি অসঞ্ঞসত্তে. কামলোকে জীৰিতনৰকং কস্মা ৰিসুং ন ৰুত্তন্তি. পটিসন্ধিক্খণে কস্মা ন ৰুত্তং. পৰত্তিকালেপি ৰিসুং ন ৰুত্তমেৰ. ‘‘আহারূপত্থম্ভকস্সা’’তি আহারসঙ্খাতস্স রূপূপত্থম্ভকস্স. ‘‘সকলসরীর ব্যাপিনো অনুপালকজীৰিতস্সা’’তি কাযদসকভাৰদসকেসু পরিযাপন্নস্স জীৰিতস্স. ‘‘এত দেৰা’’তি জীৰিতনৰকমেৰ. ‘‘তত্থা’’তি রূপলোকে. উদযভূতস্সা’’তি ৰড্ঢিভূতস্স. ‘‘দ্ৰীসু অগ্গীসূ’’তি পাচকগ্গিস্মিঞ্চ কাযগ্গিস্মিঞ্চ. আতঙ্কো ৰুচ্চতি রোগো. বহুকো আতঙ্কো যস্সাতি ৰিগ্গহো. ‘‘ৰিসমৰেপাকিনিযা’’তি ৰিসমং পাচেন্তিযা. ‘‘গহণিযা’’তি উদরগ্গিনা. ‘‘পধানক্খমাযা’’তি পধান সঙ্খাতং ভাৰনারব্ভকিচ্চং খমন্তিযা. ‘‘এতং’’তি জীৰিতনৰকং. ‘‘থেরেন চা’’তি অনুরুদ্ধত্থেরেন চ. ‘‘এতং’’তি জীৰিত নৰকং. ‘‘নিরোধক্কমো’’তি মরণাসন্নকালে নিরোধক্কমো. ‘‘এত্থা’’তি রূপলোকে. কল়েৰরং ৰুচ্চতি মতসরীরং. তস্স নিক্খেপো কল়েৰরনিক্খেপো. অঞ্ঞেসঞ্চ ওপপাতিকানং কল়েৰরনিক্খেপো নাম নত্থি. কস্মা পন তেসং কল়েৰরনিক্খেপো নাম নত্থীতি আহ ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিং. ৰিভাৰনিপাঠে. সব্বেসংপি রূপব্রহ্মানং. আহারসমুট্ঠানানং রূপানং অভাৰতো তিসমুট্ঠানানীতি ৰুত্তং. অসঞ্ঞসত্তে চিত্তসমুট্ঠানানম্পি অভাৰতো দ্ৰিসমুট্ঠানানীতি ৰুত্তং. ‘‘তানী’’তি মরণাসন্ন চিত্তসমুট্ঠানানি. তং পরিমাণং অস্সাতি তাৰত্তকং. ‘‘লহুকগরুকতাদিৰিকারো’’তি সকলরূপকাযস্স লহুকগরুকাদিৰিকারো. অপি চ তত্থ দন্ধত্তাদিকর ধাতুক্খোভপচ্চযানং সব্বসো অভাৰতো নিচ্চকালম্পি সকলসরীরস্স লহুতাদিগুণো ৰত্ততিযেৰ. কিং তত্থ পটিপক্খ ধম্মপ্পৰত্তি চিন্তায. তথা অসঞ্ঞসত্তেপি রুপ্পনৰিকার চিন্তাযাতি.

রূপপ্পৰত্তিক্কমানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬১. নিব্বানসঙ্গহে. দ্ৰীসু নিব্বানপদেসু পথমপদং অৰিঞ্ঞাতত্থং সামঞ্ঞ পদং. দুতীযং ৰিঞ্ঞা তত্থং ৰিসেসপদং. কিলেসে সমেতীতি সমণো. অরিযপুগ্গলো. সমণস্স ভাৰো সামঞ্ঞং. অরিযমগ্গো. সামঞ্ঞস্স ফলানি সামঞ্ঞফলানি. লোকতো উত্তরতি অতিক্কমতীতি লোকুত্তরং. লোকে ন পঞ্ঞাৰীযতীতি পঞ্ঞত্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘নহী’’তিআদিমাহ. চত্তারিমগ্গঞ্ঞাণানি চতুমগ্গঞ্ঞাণন্তি এৰং সমাসৰসেন একৰচনন্তং পদং ৰাক্যং পত্ৰা বহুৰচনন্তং হোতীতিআহ ‘‘চতূহি অরিযমগ্গঞ্ঞাণেহী’’তি. ‘‘তাদিসম্হা’’তি অরিযমগ্গসদিসম্হা. ‘‘ৰিমুখানং’’তি পরম্মুখানং. ‘‘জচ্চন্ধানং ৰিযা’’তি জচ্চন্ধানং চন্দমণ্ডলস্স অৰিসযভাৰো ৰিয. ‘‘তস্সা’’তি নিব্বানস্স. তত্থ ‘‘জচ্চন্ধানং’’তি অৰিসযপদে সামিপদং. ‘‘তস্সা’’তি ভাৰপদং. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিযং অত্থজাতং. অস্সনিব্বানস্স সিদ্ধতন্তি সম্বন্ধো. অপাকটস্স ধম্মস্স. ৰাযামোপি নাম ন অত্থি. কুতো তস্স সচ্ছিকরণং ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যেনা’’তি ৰাযামেন. ‘‘নিব্বানেন ৰিনা’’তি নিব্বানারম্মণং অলভিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অকিচ্চসিদ্ধিং’’তি কিলেসপ্পহান কিচ্চস্স অসিদ্ধিং. ‘‘ততো’’তি তস্মা. ‘‘ৰধাযা’’তি ৰধিতুং. ‘‘পরিসক্কন্তা’’তি ৰাযমন্তা. গাথাযং. ‘‘অন্তোজটা’’তি অজ্ঝত্তসন্তানে তণ্হাজটা, তণ্হাৰিনদ্ধা. ‘‘বহিজটা’’তি বহিদ্ধাসন্তানে তণ্হাজটা, তণ্হাৰিনদ্ধা. ‘‘তস্সা’’তি তণ্হায. ‘‘ৰত্থুতো’’তি ৰিসুংৰিসুং জাতসরূপতো. পরিনিব্বাযিংসু, পরিনিব্বাযন্তি, পরিনিব্বাযিস্সন্তীতি পরিনিব্বুতা. তকারপচ্চযস্স কালত্তযেপি পৰত্তনতো. যথা দিট্ঠা, সুতা, মুতা, ৰিঞ্ঞাতা,তি. ৰিসিট্ঠং কত্ৰা জানিতব্বন্তি ৰিঞ্ঞাণং. ন নিদস্সিতব্বন্তি অনিদস্সনং. নত্থি অন্তো এতস্সাতি অনন্তং. সব্বতো পৰত্তা গুণপ্পভা এতস্সাতি সব্বতোপভং. ‘‘ভগৰতা ৰুত্তং’’তি দীঘনিকাযে কেৰট্টসুত্তে ৰুত্তং. ‘‘সৰন্তিযো’’তি মহানদিযো ৰা কুন্নদিযো ৰা. ‘‘অপ্পেন্তী’’তি পৰিসন্তি. ‘‘ধারাতি’’ মেঘৰুট্ঠিধারা. বুদ্ধেসু অনুপ্পজ্জন্তেসু একসত্তোপি পরিনিব্বাতুং ন সক্কোতীতি ইদং বুদ্ধুপ্পাদকপ্পে এৰ পচ্চেক সম্বুদ্ধাপি উপ্পজ্জন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. অপদান পাল়িযং পন বুদ্ধসুঞ্ঞকপ্পেপি পচ্চেকসম্বুদ্ধানং উপ্পত্তি আগতা এৰ. ‘‘একসত্তোপী’’তি ৰা সাৰকসত্তো গহেতব্বো. এৰঞ্হি সতি অপদানপাল়িযা অৰিরোধো হোতি. ‘‘আরাধেন্তী’’তি সাধেন্তি পটিলভন্তি. সব্বতো পৰত্তা গুণপ্পভা এতস্সাতি অত্থং সন্ধায ‘‘সব্বতোপভা সম্পন্নং’’তি ৰুত্তং. ‘‘জোতি ৰন্ত তরোৰা’’তি ওভাসৰন্ততরো ৰা. সব্বত্থ পভৰতি সংৰিজ্জতীতি সব্বতোপভন্তি ইমমত্থং সন্ধায সব্বতো ৰা পভুতমেৰ হোতীতি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ন কত্থচি নত্থী’’তি. ‘‘এৰংসন্তে পী’’তি এৰং ৰুত্তনযেন একৰিধে সন্তেপি. ‘‘উপচরিতুং’’তি উপচারৰসেন ৰোহরিতুং. ‘‘যথাহা’’তি তস্মিং যেৰসুত্তে পুন কিং আহ. ভৰং নেতীতি ভৰনেত্তি. ভৰতণ্হা এৰ. ‘‘সম্পরাযিকা’’তি চুতিঅনন্তরে পত্তব্বা. দ্ৰিন্নং খীণাসৰানং অনুপাদিসেসতা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. এত্থ ‘‘অনুপাদিসেসতা’’তি অনুপাদিসেসনিব্বানং ৰুচ্চতি. সেক্খেসু অরহত্তমগ্গট্ঠস্স সেক্খস্স কিলেসুপাদিসেস ৰসেন অনুপাদিসেসতা ৰুত্তা. ‘‘কিলেসুপাদিসেসো’’তি চ কিলেস সঙ্খাতো উপাদিসেসো. তথা খন্ধুপাদিসেসোপি. অন্তরাপরিনিব্বাযীতিআদীসু পরিনিব্বানং নাম কিলেসপরিনিব্বানং ৰুত্তং. উভতো ভাগ ৰিমুত্তাদীনং পদত্থো নৰমপরিচ্ছেদে আগমিস্সতি. ‘‘কিলেসক্খযেন সহেৰ খিয্যন্তী’’তি পচ্চুপ্পন্নভৰে অরহত্তমগ্গক্খণে কিলেসক্খযেন সদ্ধিং এৰ খিয্যন্তি. অনুপ্পাদ ধম্মতং গচ্ছন্তি. তথা অনাগামি পুগ্গলস্স কামপটিসন্ধিক্খন্ধাপি অনাগামিমগ্গক্খণে, সোতাপন্নস্স সত্তভৰেঠপেত্ৰা অৰসেস কামপটিসন্ধিক্খন্ধা সোতাপত্তি মগ্গক্খণে তং তং কিলেসক্খযে ন সহেৰ খিয্যন্তীতি. পচ্চুপ্পন্নক্খন্ধা পন কিলেসক্খযেন সহখিয্যন্তি. খন্ধুপাদিসেসা নাম হুত্ৰা যাৰমরণকালা খীণাসৰানম্পি পৰত্তন্তি. কস্মা পৰত্তন্তীতি আহ ‘‘যাৰচুতিযা পৰত্তমানং’’তিআদিং. পচ্চুপ্পন্নক্খন্ধসন্তানং পন ধম্মতাসিদ্ধন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ফলনিস্সন্দভূতং’’তি ৰিপাকফলভূতঞ্চ নিস্সন্দফলভূতঞ্চ হুত্ৰা. ‘‘তেনসহেৰা’’তি কিলেসক্খযেন সহেৰ. ‘‘যস্মাপনা’’তিআদীসু. পরিসমন্ততো বুন্ধন্তি নীৰারেন্তি, সন্তিসুখস্স অন্তরাযং করোন্তীতি পলিবোধা. কিলেসাভিসঙ্খরণ কিচ্চানি, কম্মাভিসঙ্খরণকিচ্চানি, খন্ধাভিসঙ্খরণ কিচ্চানি চ. পলিবোধেহি সহ ৰত্তন্তীতি সপলিবোধা. সঙ্খার নিমিত্তেহি সহ ৰত্তন্তীতি সনিমিত্তা. তণ্হাপণিধীহি সহ ৰত্তন্তীতি সপণিহিতা.‘‘ততো’’তি পাপকম্মতো, অপাযদুক্খতো চ. ‘‘কোচী’’তি কোচিধম্মো. ‘‘নিরোধেতুং সক্কোতী’’তি সক্কাযদিট্ঠিযা নিরুদ্ধায তে নিরুজ্ঝন্তি. অনিরুদ্ধায ননিরুজ্ঝন্তি. তস্মা সক্কাযদিট্ঠি নিরোধো নিব্যাপারধম্মোপি সমানো তে পলিবোধে নিরোধেতি নাম. ‘‘নিরোধেতুং সক্কোতী’’তি চ অব্যাপারে ব্যাপারপরিকপ্পনাতি দট্ঠব্বং. সক্কাযদিট্ঠিনিরোধোযেৰ তে পলিবোধে নিরোধেতুং সক্কোতীতি এত্থ দ্ৰিন্নম্পি নিরোধো একোযেৰ. এৰং সন্তেপি অৰিজ্জা নিরোধা সঙ্খার নিরোধোতিআদীসু ৰিয অভেদে ভেদপরিকপ্পনা হোতীতি. উপ্পাদো চ পৰত্তো চ উপ্পাদপ্পৰত্তা. তে মূলং যস্সাতি ৰিগ্গহো. যেন ওল়ারিকাকারেন. মারেন্তীতি মারা. ৰধকপচ্চত্থিকাতি ৰুত্তং হোতি. কিলেসমারাদযো. মারা দহন্তি তিট্ঠন্তি এতেসূতি মারধেয্যা. মারেতি চাৰেতি চাতি মচ্চু. মরণমেৰ. মচ্চুদহতি তিট্ঠতি এতেসূতি মচ্চুধেয্যা. ‘‘নত্থি তস্মিং নিমিত্তং’’তি ৰুত্তে পঞ্ঞত্তিধম্মেসুপি উপ্পাদপ্পৰত্তমূলং নিমিত্তং নাম নত্থি. এৰংসতি, তেহি নিব্বানস্স অৰিসেসো আপজ্জতীতি চোদনা. তং পরিহরন্তো ‘‘তঞ্হী’’তিআদিমাহ. ৰিদ্ধংসেত্ৰাতি চ সাধেন্তন্তি চ অত্থৰিসেস পাকটত্থায অব্যাপারে ব্যাপার পরিকপ্পনা এৰ. পণীতাদিভেদে. ইদং বুদ্ধানং নিব্বানং পণীতং. ইদং পচ্চেকবুদ্ধানং নিব্বানং মজ্ঝিমং. ইদং বুদ্ধসাৰকানং নিব্বানং হীনন্তি ভিন্নং ন হোতীতি যোজেতব্বং. নানপ্পকারেন চিত্তং নিধেতি এতেনাতি পণিহিতং. ‘‘নিধেতী’’তি আরম্মণেসু নিন্নং পোণং পব্ভারং কত্ৰা ঠপেতীতি অত্থো. তথা পণিধানপণিধীসু. অত্থতো একং আসাতণ্হায নামং. ‘‘লব্ভমানাপী’’তি ভৰসম্পত্তি ভোগসম্পত্তিযো লব্ভমানাপি. ‘‘পিপাসৰিনয ধম্মত্তা’’তি পাতুং পরিভুঞ্জিতুং ইচ্ছা পিপাসা. পিপাসং ৰিনেতি ৰিগমেতীতি পিপাসৰিনযো. ‘‘ৰেদযিতসুখং’’তি ৰেদনাসুখং. ‘‘কতমং তং আৰুসো’’তি পাল়িপাঠে ‘‘তং’’তি তস্মা. ‘‘যদেত্থ ৰেদযিতং নত্থী’’তি যস্মা এত্থ ৰেদযিতং নত্থি. তস্মা নিব্বানে সুখং নাম কতমন্তি যোজনা. ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং নিব্বানে. ‘‘এতদেৰেত্থা’’তিআদিম্হি. ‘‘এত দেৰা’’তি এসোএৰ. যস্মা এত্থ ৰেদযিতং নত্থি. তস্মা এসো ৰেদযিতস্স নত্থিভাৰো এৰ এত্থনিব্বানে সুখন্তি যোজনা.

‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. যদেতং খিয্যনং নিরুজ্ঝনং অত্থীতি সম্বন্ধো. কেচি পন তংখিয্যন নিরুজ্ঝন ক্রিযামত্তং নিব্বানং ন হোতি. অভাৰ পঞ্ঞত্তিমত্তং হোতীতি ৰদন্তি. তং পটিসেধেন্তো ‘‘ন হিতং’’তিআদিমাহ. ‘‘পঞ্ঞত্তিরূপং’’তি পঞ্ঞত্তিসভাৰো. পাল়িপাঠে. ‘‘পদহতী’’তি ৰীরিযং দল়্হং করোতি. পহিতো অত্তা অনেনাতি পহিতত্তো. ‘‘পহিতো’’তি পদহিতো. অনিৰত্তভাৰে ঠপিতো. পেসিতোতিপি ৰণ্ণেন্তি. ‘‘কাযেনা’’তি নামকাযেন. তণ্হাৰসে ৰত্তন্তীতি তণ্হাৰসিকা. ‘‘তেসং পী’’তি তেসং ৰাদেপি. তস্মিং খয নিরোধমত্তে অনন্তগুণা নাম নত্থীতি ইমং ৰাদং ৰিসোধেতুং ‘‘নিব্বানস্স চা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পটিপক্খৰসেন সিজ্ঝন্তী’’তি এতেন ৰট্টধম্মেসু মহন্তং আদীনৰং পস্সন্তা এৰ তেসং নিরোধে মহন্তং গুণানিসংসং পস্সন্তীতি দীপেতি. যে পন যথাৰুত্তং খযনিরোধং পরমত্থনিব্বানন্তি ন জানন্তি, তেসং ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. এৰং গুণপদানং গম্ভীরত্তা তংখযনিরোধমত্তং অনন্তগুণানং ৰত্থু ন হোতীতি মঞ্ঞন্তি. ইদানি নিব্বানং পরমং সুখন্তি ৰুত্তং. কথং তং খযনিরোধমত্তং পরমসুখং নাম ভৰেয্যাতি ইমং ৰাদং ৰিসোধেতুং ‘‘সন্তিসুখঞ্চনামা’’তিআদি ৰুত্তং. অত্থিভিক্খৰেতি সুত্তে. ‘‘নোচেতং অভৰিস্সা’’তি এতং অজাতং নোচে সন্তং ৰিজ্জমানং ন ভৰেয্য. ‘‘নযিমস্সা’’তি ন ইমস্স. পচ্চক্খভূতং খন্ধপঞ্চকং দস্সেন্তো ‘‘ইমস্সা’’তি ৰদতি. নিস্সক্কত্থে চ সামিৰচনং. ইমস্মা জাতা ভূতা কতা সঙ্খতা সত্তানং নিস্সরণং নাম ন পঞ্ঞাযেয্যাতি যোজনা. পরত্থপি এসনযো. এসনযো সব্বেসূতিআদীসু. দুচ্চরিত ধম্মা নাম পচ্চযে সতি, জাযন্তি. অসতি, ন জাযন্তীতি এৰং জাতং ৰিয অজাতম্পি তেসং অত্থি. যদি চ অজাতং নাম নত্থি. জাতমেৰ অত্থি. এৰংসতি, অত্তনি দুচ্চরিতানং অজাতত্থায সম্মাপটিপজ্জন্তানংপি সব্বে দুচ্চরিত ধম্মা অত্তনি জাতাযেৰ সিযুং, নো অজাতা. কস্মা, অজাতস্স নাম নত্থিতাযাতিআদিনা যোজেতব্বং.

‘‘এত্তাৰতা’’তি, অত্থি ভিক্খৰে অজাতংতিআদিনা পাল়িৰচনেন. সব্বেসঙ্খারা সমন্তি ৰূপসমন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খার সমথো. সব্বে উপধযো এত্থ নিস্সজ্জন্তি অরিযাজনাতি সব্বুপধিনিস্সগ্গো. ‘‘উপলব্ভমানো’’তি সন্তিলক্খণেন ঞাণেন উপলব্ভমানো. ‘‘এসিংসূ’’তি কত্ৰা এসনকিচ্চস্স সিখাপত্তং অত্থং দস্সেতুং ‘‘অধিগচ্ছিংসূ’’তি ৰুত্তং.

নিব্বানসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.

রূপসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.