২. চেতসিকসঙ্গহঅনুদীপনা
৬৮. এৰং চিত্ত সঙ্গহস্স দীপনিং কত্ৰা চেতসিক সঙ্গহস্স দীপনিং করোন্তো পথমং পুব্বাপরানু সন্ধিঞ্চ আদিগাথায পযোজন সম্বন্ধঞ্চ দস্সেতুং ‘‘এৰং’’তিআদি মারদ্ধো. তত্থ ‘‘অনুপত্ত’’ন্তিআদিম্হি চিত্তং চেতসিকং রূপং, নিব্বানমিতিসব্বথাতি এৰং অনুক্কমো ৰুত্তো. তেন অনুক্কমেন অনুপত্তং. হেতু ৰিসেসনঞ্চেতং. যস্মা চিত্তসঙ্গহানন্তরং চেতসিক সঙ্গহো অনুপত্তো, তস্মা ইদানি তং সঙ্গহং করোতীতি দীপেতি. চত্তারি সম্পযোগ লক্খণানি ‘একুপ্পাদতা, এক নিরোধতা, একা রম্মণতা, এক ৰত্থুকতা,তি. ‘‘চেতসি যুত্তা’’তি চিত্তস্মিং নিযুত্তা. চিত্তং নিস্সায অত্তনো অত্তনো কিচ্চেসু উস্সুক্কং আপন্নাতি অত্থো. ‘‘চেতসা ৰাযুত্তা’’তি চিত্তেন ৰা সম্পযুত্তা. চিত্তেন সহ একীভাৰং গতাতি অত্থো. ‘‘সরূপদস্সন’’ন্তি সঙ্খ্যাসরূপদস্সনং. সিদ্ধপদং নাম পকতি পচ্চযেহি নিপ্ফন্ন পদং. ‘‘পুব্বন্ততো’’তি একস্সসঙ্খত ধম্মস্স পথম ভাগতো. উদ্ধং পজ্জনং নাম কতমন্তি আহ ‘‘সরূপতো পাতুভৰন’’ন্তি. ধাতু পাঠেসু-জনিপাতুভাৰে-তি ৰুত্তত্তা আহ ‘‘জাতীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. ‘‘সরূপ ৰিনাসো’’তি সরূপতো পাতুভৰন্তস্স ভাৰস্স ৰিনাসো অন্তরধানং. ‘‘এৰং পরত্থ পী’’তি পরস্মিং একালম্বণৰত্থুকাদিপদেপি. ‘‘এক চিত্তস্সপি বহুদেৰা’’তি চক্খু ৰিঞ্ঞাণং রূপং পস্সন্তং একমেৰ রূপং পস্সতীতি নত্থি. অনেকানি এৰরূপানি একতো কত্ৰা পস্সতি. সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰঞ্চ কত্ৰা পাল়িযং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খু ৰিঞ্ঞাণং. সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণন্তিআদিনা ৰত্থুদ্ৰারেসু একৰচনং ৰত্ৰা আরম্মণেসু বহুৰচনং কতন্তি. ‘‘একত্তং উপনেত্ৰা’’তি চক্খু ৰিঞ্ঞাণে বহূনিপি রূপারম্মণানি রূপতা সমঞ্ঞেন একীভাৰং কত্ৰা একং আরম্মণন্ত্ৰেৰ ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. সদ্দারম্মণাদীসুপি এসেৰ নযো. তং ন সুন্দরং. কস্মা. অত্থ ৰিসেসস্স অৰিঞ্ঞাপনতো. কোপনাযং অত্থ ৰিসেসোতি. যাচিত্তস্স জাতি, সাযেৰ ফস্সাদীনন্তিআদিকো অত্থো. তেনাহ ‘‘অথ খো’’তিআদিং. অধিপ্পেতা একুপ্পাদতা. এস নযো এক নিরোধতাদীসু. ‘‘মূলটীকায’’ন্তি রূপকণ্ডমূলটীকাযং. ‘‘সহেৰা’’তি একতো এৰ. ‘‘উপ্পাদাদিপ্পৰত্তিতো’’তি উপ্পাদস্স চ জীরণস্স চ নিরোধস্স চ পৰত্তিতো. ‘‘উপ্পাদাদযো’’তি উপ্পাদ জীরণ নিরোধা. জাতিজরামরণানীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘চেতসিকামতা’’তি চেতসিকা ইতি ৰিঞ্ঞাতা. ‘‘ভাৰপ্পধানং’’তি একুপ্পাদ ভাৰো একুপ্পাদোতি ৰুত্তো. তথা এক নিরোধাদীসু. যথা ইদংপি সঙ্ঘেরতনং পণীত-ন্তিআদীসু অযং রতন ভাৰো পণীতোতি হেত্থ অত্থো. ‘‘যে’’তি যে ধম্মা. ‘‘সহজাত পচ্চযুপ্পন্ন রূপানি পী’’তি সহজাতপচ্চযতো উপ্পন্নানি রূপানিপি. চেতসিকানি নাম সিযুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তদা যত্ত ৰুত্তিতাযা’’তি চিত্তাযত্তৰুত্তিযায. ‘‘চেতোযুত্তানী’’তি হেতু ৰিসেসনং. তদেৰ হেতুমন্ত ৰিসেসনন্তি চ হেতু অন্তো নীতৰিসেসনন্তি চ হেতু অন্তো গধৰিসেসনন্তি চ ৰদন্তি. ‘‘তেস’’ন্তি চিত্তস্স সহজাতপচ্চযুপ্পন্নরূপানং. ‘‘নানুভোন্তী’’তি নপাপুণন্তি. ‘‘ন হি সক্কা জানিতুং’’তি এতেন ভূতকথন ৰিসেসনানি এতানীতি দীপেতি. ভূতকথনংপি সমানং ৰত্তিচ্ছাৰসেন ব্যৰচ্ছেদকংপি সম্ভৰতি. ‘‘ৰযোপঞ্ঞাযতী’’তি ৰিনাসো পকাসতি. ‘‘ঠিতাযা’’তি তিট্ঠ মানায ৰেদনায. অঞ্ঞো পকারো অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথা ভাৰো অঞ্ঞথত্তং. জরাৰসেন পরিণামোতি ৰুত্তং হোতি. যো পথৰীধাতুযা উপ্পাদো, যা ঠিতি, যা অভিনিব্বত্তি, যো পাতুভাৰো. এসো দুক্খস্স উপ্পাদো, এসা রোগানং ঠিতি, এসো জরামরণস্স পাতুভাৰোতি যোজনা. ‘‘ইতরথা’’তি ইতো অঞ্ঞথা গহিতে সতীতি অত্থো. একস্মিং রূপারূপকলাপে নানা ধম্মানং ৰসেন বহূসু উপ্পাদেসু চ নিরোধেসু চ গহিতেসূতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰিকাররূপানং’’তি ৰিঞ্ঞত্তি দ্ৰয লহুতাদিত্তযানং. সব্বানিপি উপাদারূপানি চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পৰত্তত্তা মহাভূত গণনায চত্তারি চত্তারি সিযুংতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সব্বেসম্পি ৰা’’তিআদিৰুত্তং. সব্বেসম্পি ৰা চক্খাদীনং উপাদারূপানং একেকস্মিং কলাপে বহুভাৰো ৰত্তব্বো সিযাতি যোজনা. কস্মা বহুভাৰো ৰত্তব্বোতি আহ ‘‘চতুন্নং মহাভূতান’’ন্তিআদিং.
যদি এৰং, একস্মিং চিত্তুপ্পাদে লহুতাদীনিপি একেকানি এৰ সিযুং, অথ কিমত্থং দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ৰুত্তানীতি আহ ‘‘কাযলহুতা চিত্ত লহুতাদযোপনা’’তিআদিং. ‘‘ইমমত্থং অসল্লক্খেত্ৰা’’তি ঈদিসং ৰিনিচ্ছযত্তং অচিন্তেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ৰিভাৰনিপাঠে ‘‘চিত্তানুপরিৰত্তিনো’’তি এতেন চিত্তেন উপ্পজ্জিত্ৰা তেনেৰ চিত্তেন সহনিরুজ্ঝনৰসেন চিত্তং অনুপরিৰত্তিস্স. ‘‘পসঙ্গা’’তি চেতসিকতা পসঙ্গো. ‘‘পুরেতরমুপ্পজ্জিত্ৰা’’তি পুরেতরং একেন চিত্তেন সহ উপ্পজ্জিত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘চিত্তস্সভঙ্গক্খণে’’তি অঞ্ঞস্স সত্তর সম চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে. তথা রূপধম্মানং পসঙ্গো ন সক্কা নীৰারেতুং তিযোজনা. ‘‘পসঙ্গো’’তি চেতসিকতা পসঙ্গো. ‘‘অলমতি পপঞ্চেনা’’তি অভিধম্মে ৰেদনাত্তিকেটীকাসু ৰিয অতি ৰিত্থারেন নিরত্থকং হোতীতি অত্থো. ‘‘নিরত্থকং’’তি ৰিভাৰনিযং পপঞ্চো নিরত্থকো এৰাতি অধিপ্পাযো.
৬৯. ফস্সৰচনত্থে. ‘‘ফুসতী’’তি আরম্মণং আহনতি, সঙ্ঘট্টেতি. তঞ্চ সঙ্ঘট্ট নং নদোসপটিঘস্স ৰিয আরম্মণস্স ৰিবাধনং হোতি, অথ খো ভমরস্স পদুম পুপ্ফেসু পুপ্ফর সগ্গহণং ৰিয ৰিজানন মত্তে অঠত্ৰা আরম্মণ রসপাতুভাৰত্থং যথারম্মণং সংহনন মেৰাতি দস্সেতুং ‘‘ফুসনঞ্চেত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘আহচ্চা’’তি আহনিত্ৰা সম্পাপুণিত্ৰা. ‘‘উপহচ্চা’’তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অযমত্থো কথং পাকটোতি আহ ‘‘যতো’’তিআদিং. তত্থ ‘‘যতো’’তি যং কারণা. ‘‘তদনুভৰন্তী’’তি তং আরম্মণ রসং অনুভৰন্তী, ৰেদনা পাতুভৰতি, ৰেদনা পাতুভাৰং দিস্ৰা আরম্মণপ্ফুসনং ঞাণে পাকটং হোতীতি অধিপ্পাযো. স্ৰাযং ফুসন লক্খণো, সঙ্ঘট্টনরসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, আপাতা গতৰিসয পদট্ঠানো. তত্থ সন্নিপাতো নাম তিণ্ণং তিণ্ণং দ্ৰারা রম্মণ ৰিঞ্ঞাণানং সঙ্গতি সমাগমো সমোধানং. তথাহি ৰুত্তং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খু ৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো তিআদি. ‘‘সঙ্ঘট্টনরসো’’তি আরম্মণে সম্মদেৰ ঘট্টন কিচ্চো. সঙ্ঘট্টন কিচ্চত্তা এৰ তিণ্ণং সন্নিপাতো হুত্ৰা ধম্ম চিন্তাঞাণস্স পটিমুখং উপট্ঠাতি পকাসতীতি. ‘‘সন্নিপাত পচ্চুপট্ঠানো’’. পচ্চুপট্ঠানন্তি ৰা পঞ্ঞাণং ৰুচ্চতি ধজোরথস্স পঞ্ঞাণন্তি এত্থ ৰিয. সন্নিপাতাকারো পচ্চুপট্ঠানং যস্সাতি সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো. ৰেদনাপচ্চু পট্ঠানো ৰা. ধূমোৰিয অগ্গিস্স. ৰেদনাফলং পচ্চুপট্ঠানং যস্সাতি ৰিগ্গহো. অট্ঠসালিনিযং পন কস্মা পনেত্থ ফস্সো পথমং ৰুত্তো তিপুচ্ছিত্ৰা মহাঅট্ঠকথা ৰাদোতাৰ দস্সিতো. চিত্তস্স পথমাভিনিপাতত্তা. আরম্মণস্মিঞ্হি চিত্তস্স পথমাভিনিপাতো হুত্ৰা ফস্সো আরম্মণং ফুসমানো উপ্পজ্জতি. তস্মা পথমং ৰুত্তো. ফস্সেন ফুস্সিত্ৰা ৰেদনায ৰেদযতি. সঞ্ঞায সঞ্জানাতি. চেতনায চেততি. তেন ৰুত্তং ফুট্ঠো ভিক্খৰে ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতীতি. অপি চ অযং ফস্সো নাম যথাপাসাদং পত্ৰা থম্ভো নাম সেসদব্ব সম্ভারানং বলৰপচ্চযো. এৰমেৰ সহজাত সম্পযুত্ত ধম্মানং বলৰ পচ্চযো হোতি. তস্মা পথমং ৰুত্তোতি. সঙ্গহকারেন পন ইদং পন অকারণং, একক্খণস্মিঞ্হি উপ্পন্ন ধম্মানং অযং পথমং উপ্পন্নো অযং পচ্ছাতি ইদং ৰত্তুং ন লব্ভা. বলৰপচ্চযভাৰেপি ফস্সস্সকারণং ন দিস্সতীতি এৰং তং ৰাদং পটিক্খিপেত্ৰা ইদং ৰুত্তং দেসনা ৰারেনেৰ ফস্সো পথমং ৰুত্তোতি. তত্থ ‘‘দেসনাৰারে নেৰা’’তি দেসনক্কমেনেৰ, ততো অঞ্ঞং কারণং নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেসু পন দ্ৰীসু ৰাদেসু মহাঅট্ঠকথা ৰাদো এৰ যুত্তো. যঞ্হি তত্থ ৰুত্তং চিত্তস্স পথমাভিনিপাতো হুত্ৰাতি. তত্থ পথমাভিনিপাতোতি ইদং কিচ্চপ্পধানত্তা ৰুত্তং. ন পনঞ্ঞেহি চেতসিকেহি ৰিনা ৰিসুং পথমং উপ্পন্নত্তা. যথা তং যে কেচি ভিক্খৰে ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা অকুসলপক্খিকা. সব্বে তে মনোপুব্বঙ্গমা, মনো তেসং ধম্মানং পথমং উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং সুত্তে কিচ্চপ্পধানত্তা মনো তেসং ধম্মানং পথমং উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং. ন পন সব্বচেতসিকেহি ৰিনা ৰিসুং পথমং উপ্পন্নত্তাতি দট্ঠব্বং. বলৰপচ্চয ভাৰেপি ফস্সস্সকারণং দিস্সতিযেৰ. ফস্সোহেতু ফস্সো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞা পনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞা নায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঙ্খারক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযাতি হি ৰুত্তং. তস্মা সব্বেসং চেতসিকানং ধম্মানং ফস্সপ্পধানত্তা এৰ ফস্স বলৰপচ্চযত্তা এৰ চ ফস্সো পথমং ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ চিত্তং আরম্মণ ৰিজাননট্ঠেন ফস্সাদীনং সব্বচেতসিক ধম্মানং পুব্বঙ্গমং হোতি, পধানং, জেট্ঠকং. ফস্সো পন আরম্মণ সঙ্ঘট্টনট্ঠেন সব্বেসং চেতসিক ধম্মানং পুব্বঙ্গমো হোতি, পধানো, জেট্ঠকোতি অযং দ্ৰিন্নং ৰিসেসোতি. এত্থ চোদকো ফুসনং নাম সপ্পটিঘরূপানং এৰ কিচ্চন্তি মঞ্ঞমানো ‘‘ননুচা’’তিআদিনা চোদেতি. ‘‘ননুচা’’তি চোদেধীতি দীপেতি. ‘‘অপ্পটিঘসভাৰা’’তি হেতুৰিসেসনং. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিৰত্থুং. অযং পন ফস্সো. ‘‘চিত্তস্স ৰিকারা পত্তিং’’তি চলন কম্পন থম্ভন জেগুচ্ছ ভয তাস ছম্ভিতত্তা দিৰসেন ৰিকারা পজ্জনং. ‘‘ৰেদনা ৰিসেসুপ্পত্তিং’’তি সুখৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ সুখৰেদনা, দুক্খৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ দুক্খ ৰেদনাতিআদিনা নযেন ফস্স ৰিসেসানুরূপং ৰেদনা ৰিসেসুপ্পত্তিং সাধেতি. এত্থ চ ফুসনং নাম দুৰিধং রূপপ্ফুসনং, নামপ্ফুসন, ন্তি. তত্থ রূপপ্ফুসনং নাম ফোট্ঠব্ব ধাতূনং কিচ্চং. নামপ্ফুসনং দুৰিধং ফস্সপ্ফুসনং, ঞাণপ্ফুসন, ন্তি. তত্থ ঞাণপ্ফুসনং নাম ঞাণপ্পটিৰেধো. অপি চ ঝানমগ্গ ফল নিব্বানানং পটিলাভোপি ফুসনন্তি ৰুচ্চতি. ফুসন্তি ধীরা নিব্বানং. যোগক্খেমং অনুত্তরং. ফুসামি নেক্খমং সুখং. অপুথুজ্জন সেৰিতন্তি-আদীসু. ইদং উপমা মত্তং সিযা, কস্সচি মন্দ পঞ্ঞস্সাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইদ’’ন্তি খেল়ুপ্পাদ ৰচনং. ৰিঞ্ঞুস্স পন অতিপাকট ফস্স নিদস্সনেন অপ্পাকট ফস্স ৰিভাৰনং যুত্তমেৰ. তেনাহ ‘‘অতিপাকটায পনা’’তিআদিং.
৭০. ৰেদনাৰচনত্থে. ‘‘তংসমঙ্গীপুগ্গলানং ৰা’’তি ৰেদনা সমঙ্গীপুগ্গলানং ৰা. ‘‘সাতং ৰা’’তি সাধুরসং ৰা. ‘‘অস্সাতং ৰা’’তি অসাধুরসং ৰা. ‘‘কিং ৰেদযতী’’তি কতমং ৰেদযতি. ‘‘সুখম্পি ৰেদযতী’’তি সুখম্পি ৰেদনং ৰেদযতি. অথৰা ‘‘কিঞ্চৰেদযতী’’তি কথঞ্চৰেদযতি. ‘‘সুখম্পি ৰেদযতী’’তি সুখং হুত্ৰাপি ৰেদযতি. সুখ ভাৰেন ৰেদযতীতি ৰুত্তং হোতি. এৰং সেসপদেসুপি. ‘‘কিচ্চন্তরব্যাৰটা’’তি অঞ্ঞকিচ্চব্যাৰটা. অধিপতি ভাৰো আধিপচ্চং. ইন্দ্রিয কিচ্চং. ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তি লদ্ধগুণৰচনং. রাজারহ ভোজনং রাজগ্গভোজনং. ‘‘সূদসদিসতা’’তি রঞ্ঞোভত্তকারসদিসতা. তত্থ সূদো রঞ্ঞোভত্তং পচন্তো রসজাননত্থং থোকং গহেত্ৰা জিৰ্হগ্গে ঠপেত্ৰা রসং ৰীমংসতি. যথিচ্ছিতং পন ভুঞ্জিতুং অনিস্সরো. রাজা এৰ যথিচ্ছিতং ভুঞ্জিতুং ইস্সরো. রাজা ৰিয ৰেদনা. সূদো ৰিয সেসচেতসিক ধম্মা.
৭১. সঞ্ঞাৰচনত্থে. ‘‘সঞ্জানাতী’’তি সুট্ঠু জানাতি. সুট্ঠুজাননঞ্চ নাম ন ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিয ৰিৰিধজাননং হোতি. ন চ পঞ্ঞায ৰিয যথাভূতজাননং হোতি. অথ খো ভূতং ৰা হোতু, অভূতং ৰা. যং যং ছ হি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিজানাতি, পঞ্ঞায ৰা পজানাতি. তস্স তস্স পচ্ছা অপ্পমুস্সকরণ মেৰাতি ৰুত্তং ‘‘পুনজাননত্থং সঞ্ঞাণং করোতী’’তি. তত্থ ‘‘সঞ্ঞাণ’’ন্তি নিমিত্ত করণং. ভৰন্তরং পত্ৰাপি অপ্পমুট্ঠভাৰং সাধেতি ওপপাতিক পুগ্গলানন্তি অধিপ্পাযো. তেহি পুরিমং অত্তনো ভৰং জানন্তি. গব্ভসেয্যকাপি কেচি পুরিমং ভৰং জানন্তি, যেজাতিস্সর পুগ্গলাতি ৰুচ্চন্তি. তত্থ ‘‘অপ্পমুট্ঠভাৰ’’ন্তি অনট্ঠভাৰং. মিচ্ছাভিনিৰেস সঞ্ঞা নাম অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিপ্পৰত্তা সঞ্ঞা. ‘‘বোধেতু’’ন্তি বুজ্ঝাপেতুং. ‘‘দারুতচ্ছকসদিসাতি চ ৰুত্তা’’তি দারুতচ্ছকো নাম কট্ঠৰড্ঢকী. সো কট্ঠক্খন্ধেসু নিমিত্তকারীহোতি. সুতচ্ছিতছিন্দিতেসু কট্ঠেসু নিমিত্তানি কত্ৰা ঠপেতি. পচ্ছাতানি ওলোকেত্ৰা কট্ঠানি কম্মে উপনেতি. ‘‘হত্থি দস্সক অন্ধসদিসা’’তি এত্থ একো কির রাজা কেল়িপ্পসুতো হোতি. সো জচ্চন্ধানংঠানে একং হত্থিং আনেত্ৰাঠপেন্তো জচ্চন্ধে আহ জানাথ ভো তুম্হে হত্থিন্তি. তে হত্থিং জানিস্সামাতি পরামসিত্ৰা অত্তনো পরামসিতং তং তং অঙ্গমৰহত্থীতি অভিনিৰিসন্তি. দল়্হং সল্লক্খেন্তি. পুন রাজা তে পুচ্ছি কীদিসো ভো হত্থীতি. তে রঞ্ঞো হত্থিসণ্ঠানং আচিক্খন্তা ৰিৰাদং আপজ্জন্তি. আচিক্খনমেৰ রঞ্ঞোহত্থিদস্সনন্তি কত্ৰা তে হত্থিদস্সক অন্ধাতি ৰুচ্চন্তি. ‘‘উপট্ঠিতৰিসযগ্গহণে’’তি রত্তিযং অন্ধকারে রজ্জুক্খণ্ডং পস্সন্তস্স সপ্পসণ্ঠানং উপট্ঠাতি. সো উপট্ঠিতং সণ্ঠানমত্তং সপ্পোতি গণ্হাতি. এৰং উপট্ঠিতৰিসযগ্গহণং হোতি. মিগপোতকানঞ্চ অরঞ্ঞেখেত্তমজ্ঝেপুরিসসণ্ঠানং তিণ রূপং পস্সন্তানং পুরিসসণ্ঠা নং উপট্ঠাতি. তে উপট্ঠিতং সণ্ঠানমত্তং পুরিসোতি গণ্হিত্ৰা সো অম্হে পহরেয্যাতি পলাযন্তি. ৰুত্তা অট্ঠসালিনিযং.
৭২. চেতনাৰচনত্থে. চেতেতীতি চেতনা. চেতনঞ্চেত্থ অভিসন্ধানং ৰা ৰুচ্চতি পকপ্পনং ৰা আযূহনং ৰাতি এৰং তিধা অত্থৰিকপ্পং দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্ত ধম্মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অভিসন্দহতী’’তি অভিমুখং সন্দহতি, সংযোগং করোতি. তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং ঘটেতী’’তি. ‘‘ঘটেতী’’তি সম্বন্ধতি. ‘‘পকপ্পেতি ৰাতে’’তি অথৰা তে সম্পযুত্ত ধম্মে পকারতো কপ্পেতি, সজ্জেতি. তেনাহ ‘‘সংৰিদহতী’’তি. ‘‘সংৰিদহতী’’তি ত্ৰং ফুসনকিচ্চং করোহি, ত্ৰং ৰেদযিত কিচ্চং করোহি, ত্ৰং সঞ্জাননকিচ্চং করোহীতিআদিনা ৰদমানা ৰিয সংৰিদহতি. ‘‘আযূহতিৰাতে’’তি অথৰা তেসম্পযুত্ত ধম্মে ভুসো ব্যূহযতি, রাসিং করোতি. তেনাহ ‘‘আরম্মণে সম্পিণ্ডেতী’’তি. ‘‘সমোসরন্তে’’তি একতো ওসরন্তে. সঙ্গমন্তে. ‘‘সা’’তি চেতনা. ‘‘তাযা’’তি চেতনায. ‘‘তস্মিং’’তি রূপাদিকেৰা আরম্মণে. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞ কিচ্চেৰা. পৰত্তমানায সতিযা. জেট্ঠসিস্সো নাম বহূসু সিস্সেসু জেট্ঠভূতো সিস্সো. তস্মিং সজ্ঝাযন্তে সেসা সব্বে সজ্ঝাযন্তিযেৰ. তেন সো উভযকিচ্চ সাধকো হোতি. এৰং মহাৰড্ঢকীপি.
৭৩. একগ্গতাৰচনত্থে. একত্তারম্মণং নাম একারম্মণস্সপি বহূসু সভাৰেসু একসভাৰসঙ্খাতং আরম্মণং. ‘‘তস্মিং’’ চিত্তস্মিং. ‘‘নিৰাতে’’তি ৰাতরহিতে পদেসে. ‘‘দীপচ্চীনং’’তি দীপজালানং.
৭৪. জীৰিতিন্দ্রিযৰচনত্থে. ‘‘ইস্সরভাৰো ৰুচ্চতি’’ ভাৰপ্পধান নযেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অভিভৰিত্ৰা’’তি জীৰন কিচ্চে অত্তনো ৰসং ৰত্তাপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. চিত্ত সন্তানং জীৰন্তং হুত্ৰাতি সম্বন্ধো.
৭৫. মনসীকারৰচনত্থে. সমাসমজ্ঝে সকারাগমো. করধাতুযোগে ঈকারাগমো চ দট্ঠব্বো. অলুত্ত সত্তমী পদন্থি কেচি. এৰং সতি ঈদীঘত্তং নসিজ্ঝতি. ‘‘অসুঞ্ঞং’’তি অরিত্তং. ‘‘পটিপাদেতী’’তি পটিপজ্জনং কিচ্চসাধনং কারাপেতি. অত্থতো নিযোজেতি নামাতি আহ ‘‘যোজেতী’’তি. ‘‘ইদমেৰ দ্ৰযং’’তি আৰজ্জন দ্ৰযং. ‘‘তং’’তি তং দ্ৰযং. উপত্থম্ভিতং হুত্ৰা আরম্মণে নিন্নং করোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘যোনিসো’’তি উপাযেন হিতসুখ মগ্গেন. ‘‘অযোনিসো’’তি অনুপাযেন অহিত অসুখ মগ্গেন. ‘‘সমুদাচিণ্ণনিন্ননিযামিতাদীহী’’তি এত্থ সমুদাচিণ্ণং নাম আচিণ্ণ কম্মৰসেন সুট্ঠু পুনপ্পুনং আচরিতং. নিন্নং নাম ইদং নাম পস্সামি, ইদং নাম করিস্সামীতি পুব্বে এৰ অজ্ঝাসযেন নিন্নং. নিযামিতং নাম ইদং নাম কত্তব্বং, ইদং নাম ন কত্তব্বং, কত্তব্বং করোমি, অকত্তব্বং নকরোমীতি এৰং নিযামিতং. ‘‘অসতি কারণ ৰিসেসে’’তি ভৰঙ্গ চিত্তং ৰীথিচিত্তুপ্পত্তিযা অসতি, ৰীথিচিত্তানি চ কাযচিত্তানং অকল্লাদিকেৰা অধিমত্তস্স আরম্মণন্তরস্স উপট্ঠানেৰা অসতি. ‘‘সাধারণা’’তি এত্থ সংসদ্দে বিন্দু লোপো, দীঘত্তঞ্চাতি আহ ‘‘সমং ধারেন্তীতি সাধারণা’’তি.
৭৬. ৰিতক্কৰচনত্থে. ‘‘তথা তথা সঙ্কপ্পেত্ৰা’’তি কামসঙ্কপ্পাদীনং নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীনঞ্চৰসেন তেন তেন পকারেন সুট্ঠু চিন্তেত্ৰা. ‘‘তং’’তি আরম্মণং. ‘‘তে’’তি সম্পযুত্ত ধম্মে. ‘‘অৰিতক্কম্পি চিত্তং’’তি পঞ্চৰিঞ্ঞাণ চিত্তঞ্চ দুতীযা দিজ্ঝান চিত্তঞ্চ. ‘‘অপিচা’’তি কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থীতি অত্থো. ‘‘দুতীযজ্ঝানাদীনি চা’’তি দুতীযজ্ঝান চিত্তাদীনি চ. ‘‘উপচার ভাৰনা ৰসেনা’’তি সমুদাচিণ্ণ ৰসিভূতায উপচার ভাৰনায ৰসেন. ‘‘কিং ৰা এতাযযুত্তিযা’’তি সৰিতক্ক চিত্তসন্তানেতিআদিকায যুত্তিযা কিং পযোজনং অত্থীতি অত্থো. কিঞ্চি পযোজনং নত্থীতি অধিপ্পাযো. আরম্মণং আরোহতিযেৰ আরম্মণেন অৰিনাভাৰৰুত্তিকত্তা. ‘‘তং’’তি চিত্তং. নিযামকো নাম নাৰং ইচ্ছিত দিসাদেসনিযোজকো. ‘‘অকুসলং পত্ৰা’’তি ৰুত্তং. কুসলং পত্ৰা পন কথংতি. কুসলং পত্ৰাপি পতিরূপদেসাৰাসাদিৰসেন সমুদা চিণ্ণ নিন্নাদিৰসেন চ লদ্ধ পচ্চযে সতি চিত্তম্পি সদ্ধাসতি আদযোপি আরম্মণ রূহনে থামগতা এৰ. অলদ্ধ পচ্চযে পন সতি অকুসল ভাৰে ঠত্ৰা থামগতং হোতি. ‘‘মনসিকার ৰীরিয সতীনং’’তি ভাৰনা বলপত্তা নন্তি অধিপ্পাযো. এৰং পন সতি, ৰিতক্কস্স ওকাসো নত্থীতি. অত্থি. সঙ্কপ্পন কিচ্চ ৰিসেসত্তা. তঞ্হি কিচ্চং অঞ্ঞেসং অসাধারণং, ৰিতক্কস্সেৰ কিচ্চন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৰিতক্কোপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘সারম্মণ সভাৰা’’তি হেতু ৰিসেসনমেতং. ‘‘তথা ৰুত্তো’’তি ৰিতক্কোতি ৰুত্তো.
৭৭. ৰিচারৰচনত্থে. ‘‘ৰিচরতী’’তি একমেকস্মিং এৰ আরম্মণে ৰিৰিধেন চরতি, পৰত্ততি. সভাৰাকারো নাম নীলপীতাদিকো অগম্ভীরো আরম্মণ সভাৰো চ আরম্মণস্স নানা পৰত্তাকারো চ. ‘‘অনুমজ্জনৰসেনা’’তি পুনপ্পুনং মজ্জনৰসেন সোধনৰসেন. ৰিতক্কো ওল়ারিকো চ হোতীতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘ওল়ারিকো’’তি ৰিচারতো ওল়ারিকো. এৰং সেসপদেসু. ‘‘ঘণ্ডাভিঘাতো ৰিযা’’তি ঘণ্ডাভিঘাতেন পথমুপ্পন্নসদ্দো ৰিযাতি ৰদন্তি. তথাহি ৰিচারো ঘণ্ডস্স অনুরৰো ৰিয ৰুত্তোতি. দণ্ডকেন ঘণ্ডস্স অভিঘাত কিরিযা ৰা ঘণ্ডাভিঘাতো. তথাহি আরম্মণে চেতসো পথমাভি নিপাতো ৰিতক্কোতি চ, আহনন পরিযাহনন রসোতি চ ৰুত্তং. ‘‘ঘণ্ডানুরৰো ৰিযা’’তি ঘণ্ডস্স অনুরৰসদ্দো ৰিয.
৭৮. অধিমোক্খৰচনত্থে. ‘‘সংসপ্পনং’’তি অনৰত্থানং. ‘‘পক্খতো মুচ্চনৰসেনা’’তি এৰং নু খোতি একো পক্খো, নোনু খোতি দুতীযো পক্খো. তাদিসম্হা পক্খতো মুচ্চনৰসেন.
৭৯. ৰীরিযৰচনত্থে. ‘‘ৰীরস্সা’’তি ৰিস্সট্ঠস্স. সো চ কাযৰচীমনো কম্মেসু পচ্চু পট্ঠিতেসু সীতুণ্হাদি দুক্খ ভযতো অলীন ৰুত্তিৰসেন পৰত্তোতি আহ ‘‘কম্মসূরস্সা’’তি. এতেন অনোত্তপ্পিং নিৰত্তেতি. অনোত্তৰ্ৰীহি পাপসূরো, অযং কম্ম সূরোতি. ‘‘মহন্তং পিকম্ম’’ন্তি কুসীতস্স মহন্তন্তি মঞ্ঞিতং কম্মং. এৰং সেসেসু. ‘‘অপ্পকতো গণ্হাতী’’তি অপ্পকভাৰেন গণ্হাতি. অপ্পকমেৰিদন্তি মঞ্ঞতীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অত্ত কিলমথং’’তি কাযচিত্তক্খেদং. ‘‘তং’’তি ৰীরিযং. ‘‘তথাপৰত্তিযা’’তি কম্মসূরভাৰেন পৰত্তিযা. ‘‘হেতুচে ৰা’’তি এতেন ভাৰসদ্দস্স অত্থং ৰদতি. ‘‘কাযচিত্ত কিরিযাভূতং’’তি এতেন কম্মসদ্দস্স অত্থং. ‘‘ৰিধিনা’’তি তস্স পৰত্তিযা পুব্বাভিসঙ্খার ৰিধানেন. তমেৰ ৰিধানং কম্মেসু নেতব্বত্তা নযোতি চ, উপেতব্বত্তা উপাযোতি চ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘নযেন উপাযেনা’’তি. তমেৰ ৰিধানং দস্সেতি ‘‘ৰীরিযৰতো’’তিআদিনা. ‘‘ঈরন্তী’’তি এরযন্তি. ‘‘কিচ্চ সম্পত্তিযা’’তি আরম্মণ ৰিজানন ফুসনাদি কিচ্চ সম্পত্তি অত্থায. ব্যাৰটানি কাযচিত্তানি যেসন্তি ৰিগ্গহো. ‘‘ব্যাৰটানী’’তি উস্সাহিতানি. ‘‘থূণূপত্থম্ভন সদিসং’’তি জিণ্ণস্স গেহস্স অপতনত্থায সারত্থম্ভেন উপত্থম্ভনসদিসং. উপত্থম্ভকত্থম্ভসদিসন্তিপি ৰদন্তি. ‘‘সব্ব সম্পত্তীনং মূলং’’তি সব্বাসং লোকিয সম্পত্তীনং লোকুত্তর সম্পত্তী নঞ্চ মূলং. কস্মা, পুঞ্ঞকম্ম সম্পত্তিযা চ পারমি পুঞ্ঞসম্পত্তিযা চ পতিট্ঠানত্তা. সতিহি পুঞ্ঞকম্মসম্পত্তিযা সব্বা লোকিয সম্পত্তি সিজ্ঝতি. সতি চ পারমি পুঞ্ঞ সম্পত্তিযা সব্বালোকুত্তর সম্পত্তি সিজ্ঝতীতি. এতেন হীন ৰীরিযো নাম সব্ব সম্পত্তিতো পরিবাহিযোতি দীপেতি.
৮০. পীতিৰচনত্থে. ‘‘পিনযতী’’তি পিনেতি, পিনং করোতীতি আহ ‘‘তপ্পেতী’’তি. তোসেতীতি অত্থো. ‘‘তুট্ঠিং’’তি তুসিতং, পহট্ঠং. ‘‘সুহিতং’’তি সুধাতং, সুপুণ্ণং, ৰদ্ধিতং. অনেকত্থত্তা ধাতূনং ‘‘ৰড্ঢেতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘পিনন্তী’’তি তপ্পন্তি, জোতন্তি, ৰিরোচন্তি, দিৰা তপ্পতিআদিচ্চোতিআদীসু ৰিয. খুদ্দিকা পীতি নাম লোমহংস ন মত্তকারিকা পীতি. খণিকা পীতি নাম খণে খণে ৰিজ্জুপ্পাদসদিসা পীতি. ওক্কন্তিকা পীতি নাম সরীরং ওক্কমিত্ৰা ওক্কমিত্ৰাভিজ্জন্তী পীতি. উব্বেগাপীতি নাম কাযং উদগ্গং কত্ৰা আকাসে উল্লঙ্ঘাপেন্তী পীতি. ফরণা পীতি নাম কপ্পাসৰত্তিযং ফরণকতেলং ৰিয সকলকাযং ফরণৰসেন পৰত্তা পীতি.
৮১. ছন্দৰচনত্থে. ‘‘অভিসন্ধী’’তি অভিলাসো, অভিকঙ্খনং. ‘‘কত্তুসদ্দো’’তি করধাতু ৰসেন ৰুত্তং. ‘‘সব্বকিরিযা পদানী’’তি সব্বানি তুমিচ্ছত্থ কিরিযা পদানি. ‘‘অত্থিকো’’তি অসিদ্ধো হুত্ৰা সাধেতুং ইচ্ছিতো অত্থো অস্সাতি অত্থিকো. ইচ্ছন্তোতিপি ৰদন্তি. ‘‘আরাধেতুকামতা ৰসেনা’’তি সাধেতু কামতাৰসেন, সম্পাদেতু কামতা ৰসেন. উসুং সরং অ সন্তি খিপন্তীতি ইস্সাসা. ইকারস্স উকারো. ধনুগ্গহা. ‘‘যসেন ৰা’’তি পরিৰারেন ৰা, কিত্তি সদ্দেন ৰা. ‘‘সরে’’তি কণ্ডে. ৰিভাৰনিপাঠে নানাৰাদ সোধনত্থং অযঞ্চাতিআদিৰুত্তং. ‘‘যদগ্গেনা’’তি যেন কারণ কোট্ঠাসেন. সঙ্গহিতাতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰিস্সজ্জিতব্ব যুত্তকেনা’’তি ৰিস্সজ্জিতব্ব যোগ্যেন. ‘‘তেন অত্থিকো যেৰা’’তি পদুদ্ধারো. ‘‘সো ন যুজ্জতী’’তি সো অত্থো ন যুজ্জতি. ‘‘খিপিত উসূনং’’তি পুব্বভাগে খিপিত উসূনং. ‘‘অত্থতো পনা’’তি অধিপ্পাযত্থতো পন. ‘‘হত্থপ্পসারণং ৰিযা’’তি লোকে কিঞ্চি ইচ্ছন্তস্স জনস্স হত্থপ্পসারণং ৰিযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘থামপত্তো’’তি অধিপতি ভাৰ পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তথাহেসা’’তিআদিং. ‘‘তণ্হায হত্থে ঠিতা’’তি উপচার ৰচনমেতং. তণ্হায পরিগ্গহিতাতি ৰুত্তং হোতি. নসক্খিস্সন্তিযেৰ, নো নসক্খিস্সন্তি. তস্মা ৰেদিতব্বমেতং ছন্দোযেৰ তণ্হায বলৰতরোতি. কস্মা বলৰতরোতি. আদীনৰানিসংস দস্সনঞ্ঞাণেন যুত্তত্তাতি.
৮২. ‘‘পকিরন্তী’’তি পত্থরন্তি. ‘‘সমানা’’তি সাৰজ্জেহি যুত্তা সাৰজ্জা, অনৰজ্জেহি যুত্তা অনৰজ্জাতি এৰং সদিসা, সাধারণা.
অঞ্ঞসমানরাসিম্হিঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.
৮৩. অকুসলরাসিম্হি. ‘‘মুয্হতী’’তি ঞাতব্বস্সঞেয্য ধম্মস্স অঞ্ঞাণ ৰসেন সম্মুয্হতি, চিত্তস্স অন্ধভাৰো হোতি. চতুরঙ্গতমো নাম ‘কাল়পক্খ চাতুদ্দসি দিৰসো, অড্ঢরত্তি সমযো, তিব্বৰনসণ্ডো, বহলমেঘচ্ছন্নো,তি অযং চতুরঙ্গতমো. সো চক্খুস্স অন্ধভাৰং করোতি. এৰং তস্স তমস্স চক্খুস্স অন্ধভাৰকরণং ৰিয. ঞাণগতিকো হোতীতি দট্ঠব্বো অট্ঠকথা নযেন. তমেৰ অট্ঠকথা নযং দস্সেতুং ‘‘তথা হেসা’’তিআদি ৰুত্তং. অভিধম্মটীকাযং পন মিচ্ছা ঞাণন্তি মিচ্ছা ৰিতক্কো অধিপ্পেতো. সো হি মিচ্ছা সঙ্কপ্পো হুত্ৰা নানপ্পকার চিন্তা পৰত্তি ৰসেন ঞাণগতিকো হোতি. মোহো পন চিত্তস্স অন্ধী ভূতো, নানাচিন্তন কিচ্চ রহিতো, কথং ঞাণগতিকো ভৰেয্যাতি তস্স অধিপ্পাযো. ‘‘পাপ কিরিযাসূ’’তি দুচ্চরিত কম্মেসু. ‘‘উপায চিন্তাৰসেনা’’তি কতকম্মস্স সিদ্ধত্থায সত্থাৰুধাদিৰিধানেসু নানাউপায চিন্তাৰসেন. অপ্পটি পজ্জনং অপ্পটি পত্তি. ঞাণ গতিং অগমনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাণমেৰ ৰুচ্চতী’’তি. ‘‘ঞাণগতিকা’’তি ঞাণপ্পৰত্তিযা সমানপ্পৰত্তিকা. লোভো ঞাণ গতিকো মাযাসাঠেয্য কম্মেসু ৰিচিত্তপ্পৰত্তিকত্তা. ৰিচারো ঞাণ গতিকো. তথাহি সো ঝানঙ্গেসু ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খোতি ৰুত্তো. চিত্তস্স ঞাণ গতি কতা ৰিচিত্তত্থৰাচকেন চিত্তসদ্দেন সিদ্ধো. তে চ ধম্মা সব্ব সত্তেসু ঞাণ গতিকা ন হোন্তি. ঞাণূপনিস্সযং লভিত্ৰা এৰ হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তেহী’’তিআদিমাহ. তে সাধেন্তীতি সম্বন্ধো. পকতিযা ৰিঞ্ঞুজাতিকা নাম তিহেতুকপ্পটি সন্ধিকা. অঞ্ঞপ্পটি সন্ধিকাপি বোধিসত্ত ভূমিযং ঠিতা ৰা পঞ্ঞাপসুত ভৰতো আগতা ৰা. সুতপরিযত্তি সম্পন্না নাম দ্ৰিহেতুকপ্পটি সন্ধিকাপি ইমস্মিং ভৰে বহুস্সুত সম্পন্না চ পরিযত্তি কম্ম সম্পন্না চ.
৮৪. অহিরিকৰচনত্থে. ‘‘ন হিরীযতী’’তি নাম ধাতু পদমেতং. হরাযতি লজ্জতীতি হিরী. হরে লজ্জাযংতি ধাতু. ন হিরী অহিরীতি ৰচনত্থো. ‘‘রুচিং উপ্পাদেত্ৰা’’তি গামসূ করস্স গূথরাসি দস্সনে ৰিয চিত্তরোচন চিত্ত খমনং উপ্পাদেত্ৰা. অত্তানং পাপকম্ম লিম্পতো চিত্তস্স অলীনতা অজিগুচ্ছনং নাম. অত্তানং অসপ্পুরিস ভাৰপত্তিতো চিত্তস্স অলীনতা অলজ্জা নাম.
৮৫. অনোত্তপ্পৰচনত্থে. ‘‘ন ভাযতী’’তি পাপকম্মং ভযতো ন উপট্ঠাতি. ‘‘ন উত্রসতী’’তি পাপকম্ম হেতু ন কম্পতি. ‘‘তাসূ’’তি পাপকিরিযাসু. ‘‘অসারজ্জমানং কত্ৰা’’তি সূরং ৰিস্সট্ঠং কত্ৰা. অসারজ্জং নাম সূরভাৰো. অনুত্তাসো নাম পাপকম্ম হেতু চিত্তস্স অকম্পনং. গাথাযং. অজিগুচ্ছনসীলো পুগ্গলো অজেগুচ্ছী. ‘‘পাপা’’তি পাপকম্মতো. ‘‘সূকরো’’তি গামসূকরো. সো গূথতো অজেগুচ্ছী. অহিরিকো পাপতো অজেগুচ্ছীতি যোজনা. অভাযনসীলো অভীরূ. ‘‘সলভো’’তি পটঙ্গো. ‘‘পাৰকা’’তি দীপজালম্হা. সলভো পাৰকম্হা অভীরূ ৰিয অনোত্তৰ্ৰী পাপতো অভীরূতি যোজনা.
৮৬. উদ্ধচ্চৰচনত্থে. ‘‘উদ্ধরতী’’তি উক্খিপতি. আরম্মণস্মিং ন সন্নি সীদতি. ৰিক্খিপতীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰট্টেত্ৰা’’তি আৰট্টেত্ৰা. ‘‘ৰিস্সট্ঠগেণ্ডুকো ৰিযা’’তি ৰিস্সজ্জিতো সারগেণ্ডুকো ৰিয. ‘‘ধজপটাকা ৰিযা’’তি ৰাতেরিতা ধজপটাকা ৰিয.
৮৭. লোভৰচনত্থে. ‘‘লুব্ভতী’’তি গিজ্ঝতি, অভিকঙ্খতি. অভিসজ্জনং অভিলগ্গনং. মক্কটং আলিম্পতি বন্ধতি এতেনাতি মক্কটা লেপো. ‘‘তত্ত কপালে’’তি অগ্গিনাসন্তত্তে ঘট কপালে. তেলস্স ৰত্থম্হি অঞ্জনং অভিলগ্গনং তেলঞ্জনং. রজ্জনং পটিসজ্জনং রাগো. তেলঞ্জন ভূতো রাগো তেলঞ্জন রাগো. ন কিলেসরাগো. রত্তি দিৰং পৰত্তনট্ঠেন তণ্হা এৰ নদীসোতসদিসত্তা তণ্হা নদী. ‘‘সত্তানং’’তি পুথুজ্জন সত্তানং. ‘‘সুক্খকট্ঠসাখাপলাসতিণকসটানী’’তি সুক্খ কট্ঠকসটানি, সুক্খ সাখা কসটানীতিআদিনা যোজেতব্বং. কসট সদ্দেন অসারভাৰং দীপেতি. ‘‘নদী ৰিযা’’তি পব্বতেয্যা নদী ৰিয.
৮৮. দিট্ঠিৰচনত্থে. ‘‘দস্সনং’’তি পরিকপ্পনা সিদ্ধেসু মিচ্ছা সভাৰেসু ৰিপরীত দস্সনং. তেনাহ ‘‘ধম্মানং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ধম্মানং’’তি রূপারূপ ধম্মানং, অনিচ্চতাদি ধম্মানঞ্চ. ‘‘যাথাৰ সভাৰেসূ’’তি ভূতসভাৰেসু. ভূতসভাৰো হি যথা ধম্মং অৰতি রক্খতীতি অত্থেন যাথাৰোতি ৰুচ্চতি. অত্তানং পণ্ডিতং মঞ্ঞন্তীতি পণ্ডিত মানিনো. পটিৰেধঞ্ঞাণং নাম অরিয মগ্গঞ্ঞাণং. পরমং ৰজ্জন্তি দট্ঠব্বা লোকে মহাসাৰজ্জট্ঠেন তং সদিসস্স অঞ্ঞস্স ৰজ্জস্স অভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
৮৯. মানৰচনত্থে. ‘‘মঞ্ঞতী’’তি ভূতসভাৰং অতিক্কম্ম অধিকং কত্ৰা অহমস্মীতিআদিনা তেন তেন অভূতাকারেন মঞ্ঞতি. তেনাহ ‘‘অহং লোকে’’তিআদিং. তত্থ ‘‘কট্ঠকথিঙ্গরো ৰিযা’’তি সুক্খদারুক্খন্ধো ৰিয. সো পন উপত্থম্ভিতো মঞ্ঞতীতি সম্বন্ধো. ‘‘অত্তানং অচ্চুগ্গতং মঞ্ঞতী’’তি পুগ্গলং মানেন অভিন্নং কত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘উন্নতি লক্খণো’’তি উন্নমন সভাৰো.
৯০. দোসৰচনত্থে. চণ্ডেন কাযৰচী মনোকম্মেন সমন্নাগতো চণ্ডিকো. চণ্ডিকস্স ভাৰো চণ্ডিক্কং. ‘‘পহতাসীৰিসো ৰিযা’’তি দণ্ডেন পহতো আসীৰিসো ৰিয. ‘‘ৰিসপ্পনট্ঠেনা’’তি সকলকাযে ৰিৰিধেন সপ্পনট্ঠেন, ফরণট্ঠেন. ইদঞ্চ তং সমুট্ঠান রূপানং ফরণ ৰসেন ৰুত্তং. ‘‘অসনিপাতো ৰিযা’’তি সুক্খা সনিপতনং ৰিয. ‘‘দাৰগ্গিৰিযা’’তি অরঞ্ঞগ্গি ৰিয. ‘‘সপত্তো ৰিযা’’তি দুট্ঠৰেরী ৰিয. ‘‘ৰিসসংসট্ঠপূতিমুত্তং ৰিযা’’তি যথা মুত্তং নাম পকতিযা এৰ দুগ্গন্ধত্তা পটিকুলত্তা দূরে ছট্টনীযন্তি অহিতমেৰ হোতি. পুন পূতিভাৰে সতি, দূরতরে ছট্টেতব্বং. ৰিসসংসট্ঠেপন ৰত্তব্বমেৰনত্থি. সব্বসো অহিতরাসি হোতি. এৰং দোসোপি তং সমঙ্গীনো তস্মিং খণে পরেসং অমনাপিযতং আপাদেতি. অত্তহিত পরহিত ৰিনাসঞ্চ কারেতি, পরম্মরণা অপাযঞ্চ পাপেতীতি সব্বসো অহিতরাসি হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিসসংসট্ঠপূতি মুত্তং ৰিয দট্ঠব্বো’’তি.
৯১. ইস্সাৰচনত্থে. দুৰিধা ইস্সালদ্ধসম্পত্তি ৰিসযা চলভিতব্ব সম্পত্তি ৰিসযা চ. তত্থ লদ্ধ সম্পত্তি ৰিসযং তাৰদস্সেতি ‘‘পরেসং পকতিযা’’তিআদিনা. লদ্ধ সম্পত্তিগ্গহণেন অতীত সম্পত্তিপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ইস্সাপকতিকাহি কেচি অসুকো নাম পুব্বে এৰং সম্পত্তিকো অহোসীতি ৰা, অহং পুব্বে এৰং সম্পত্তিকো অহোসিন্তি ৰা সুত্ৰা নসহন্তিযেৰ. তং ৰচনং সোতুংপি ন ইচ্ছন্তীতি. অসুকোতিআদিনা লভিতব্বসম্পত্তি ৰিসযং দস্সেতি.
৯২. মচ্ছরিযৰচনত্থে. ‘‘মম এৰা’’তি মমপক্খে এৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘গুণজাতং’’ৰাতি অত্তনিৰিজ্জমানং সিপ্পৰিজ্জাদি সম্পত্তি গুণজাতং ৰা. ‘‘ৰত্থু ৰা’’তি ধনধঞ্ঞাদিৰত্থু ৰা. ‘‘অৰিপ্ফারিকতাৰসেনা’’তি অঞ্ঞেন তং সিপ্পৰিজ্জাদিকং ৰা ধনধঞ্ঞাদিকং ৰা ময্হং দেহীতি ৰুত্তে পরহিতত্থায দাতব্ব যুত্তকং দস্সামীতি এৰং চিত্তেসতি, পরহিতপ্ফরণাৰসেন তং চিত্তং ৰিপ্ফারিকং নাম হোতি. দেহীতি ৰচনম্পি সোতুং অনিচ্ছন্তো পরহিতত্থায অৰিপ্ফারিক চিত্তো নাম হোতি. এৰং অৰিপ্ফারিকতাৰসেন চরতি পৰত্ততীতি মচ্ছরঞ্চ কারস্স ছ কারং কত্ৰা. তথা পৰত্তং চিত্তং. পুগ্গলো পন মচ্ছরীতি ৰুচ্চতি. ‘‘তং’’তি লদ্ধসম্পত্তিং. ‘‘পরেহি সাধারণং দিস্ৰা’’তিআদিনা যোজেতব্বং. সাধারণন্তি চ দ্ৰিসন্তকং ৰাতি সন্তকং ৰা ভৰিস্সমানং, পরেহি ৰা পরিভুঞ্জিযমানং. ‘‘নিগ্গুহনলক্খণং’’তি রক্খাৰরণগুত্তীহিসঙ্গোপন সভাৰং. অত্তনা লদ্ধ সম্পত্তি নাম ইস্সায অৰিসযো. লভিতব্বসম্পত্তি পন উভয সাধারণং. তস্মা তত্থ উভিন্নং ৰিসেসো ৰত্তব্বোতি তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘যস্স লাভং ন ইচ্ছতী’’তি অত্তনা লভতু ৰা মাৰা, কেৰলং পর সম্পত্তিং অসহন্তো যস্স পরস্স লাভং ন ইচ্ছতি. ‘‘চিত্ত ৰিঘাতো’’তি চিত্ত ৰিহঞ্ঞনং. ‘‘অত্তনা লদ্ধুং ইচ্ছতী’’তি পরো সম্পজ্জতু ৰা মাৰা, যত্থ পরলাভেসতি, অত্তনা ন লভিস্সতি, তত্থ অত্তনাৰ লদ্ধুং ইচ্ছতি. যত্থ অত্তনা চ লভতি, পরো চ লভতি, তত্থ ৰিঘাতো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অলব্ভমানকং চিন্তেত্ৰা’’তি অত্তনা অলভিস্সমানং সল্লক্খেত্ৰা.
৯৩. কুক্কুচ্চৰচনত্থে. ‘‘কিরিযা কতং’’তি কত সদ্দস্সভাৰ সাধনমাহ. এৰং ৰচনত্থং দস্সেত্ৰা অভিধেয্যত্থং দস্সেন্তো ‘‘অত্থতো পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘অনুসোচন ৰসেনা’’তি পচ্ছা পুনপ্পুনং চিত্তসন্তাপৰসেন. সো কুকতন্তি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কুসল ধম্মেসূ’’তি পুঞ্ঞ কিরিযৰত্থু ধম্মেসু চিত্ত পরিযাদানায এৰ সংৰত্ততি. কুক্কুচ্চ সমঙ্গী পুগ্গলো পুঞ্ঞকম্মং করোন্তোপি চিত্ত সুখং ন লভতি. বহুজন মজ্ঝে ৰসিত্ৰা নানাকিচ্চানি করোন্তো নানা তিরচ্ছান কথং কথেন্তো চিত্ত সুখং লভতি. তদা তস্স পুঞ্ঞকম্ম করণত্থায চিত্তং পরিযাদীযতি, পরিক্খিয্যতি. চিত্তৰসং গচ্ছন্তো ৰিচরতি. এৰং চিত্ত পরিযাদানায এৰ সংৰত্ততি. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি অট্ঠসালিনিযং. ‘‘কতা কতস্স সাৰজ্জানৰজ্জস্সা’’তি পুব্বে কতস্স সাৰজ্জকম্মস্স, অকতস্স অনৰজ্জ কম্মস্স. কম্মত্থেসামিৰচনং. ‘‘অভিমুখগমনং’’তি আরম্মণ করণৰসেন চিত্তস্স অভিমুখপ্পৰত্তনং. এতেন পটিমুখং সরণং চিন্তনং পটিসারোতি দস্সেতি. ‘‘অকতং ন করোতী’’তি অকতং কাতুং ন সক্কোতীতি অধিপ্পাযো. এৰং কতং ন করোতীতি এত্থপি. ‘‘ৰিরূপো’’তি ৰীভচ্ছো অসোভণো. ‘‘কুচ্ছিতো’’তি গরহিতব্বো. ননু পুব্বে চিত্তুপ্পাদো কুচ্ছিতোতি ৰুত্তো. অট্ঠকথাযং পন ৰিপ্পটিসারো কুচ্ছিতোতি ৰুত্তো. উভযমেতং ন সমেতীতি. নো ন সমেতি, অঞ্ঞথানু পপত্তিতোতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘যেন চ কারণেনা’’তি কতাকতং পটিচ্চ নিরত্থক চিত্তপ্পৰত্তি কারণেন. সো চিত্তুপ্পাদোৰ কুকতপদে গহেতুং যুত্তো, নৰিভাৰনিযং ৰিয কতাকত দুচ্চরিত সুচরিতন্তি অধিপ্পাযো. ননু ৰিভাৰনিযম্পি সো চিত্তুপ্পাদোৰ উপচার নযেন গহিতোতি চে. যুত্তি ৰসেন চ অট্ঠকথাগমেন চ মুখ্যতো সিদ্ধে সতি, কিং উপচার নযেন. তেনাহ ‘‘ৰিভাৰনিযং পনা’’তিআদিং. কুকতস্সভাৰো কুক্কুচ্চং, অকারস্স উকারং কত্ৰাতি অযং অট্ঠকথানযো. ইদানি সদ্দসত্থনযেন অপরং ৰচনত্থঞ্চ অধিপ্পাযত্থঞ্চ দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ‘‘ধাতুপাঠেসূ’’তি অক্খরধাতুপ্পকাসনেসু নিরুত্তি পাঠেসু. পঠন্তিযেৰ, নো ন পঠন্তি. তে চ অত্থা চেতসো ৰিপ্পটিসারো মনো ৰিলেখোতি এৰং পাল়িযং ৰুত্তেহি কুক্কুচ্চপরিযাযেহি সমেন্তিযেৰ. তস্মা অযং অপরোনযো ইধ অৰস্সং ৰত্তব্বো যেৰাতি দীপেতি. ৰিপ্পটি সারিপুগ্গলো চ তং তং পুঞ্ঞকম্মং করোন্তোপি ৰিপ্পটি সারগ্গিনা দয্হমান চিত্তো পুঞ্ঞকম্মে চিত্তপ্পসাদং নলভতি. চিত্ত সুখং ন ৰিন্দতি. কিং ইমিনা কম্মেনাতি তং পহায যত্থ চিত্ত সুখং ৰিন্দতি, তত্থ ৰিচরতি. এৰং ৰিপ্পটিসারো পুঞ্ঞকম্মতো সঙ্কোচনং নাম হোতীতি. কিলেসসল্লিখনং নাম সন্তুট্ঠি সল্লেখপ্পটিপত্তিযং ঠিতস্স তদঙ্গপ্পহানাদিৰসেন তং তং কিলেসপ্পহানং ৰুচ্চতি. ‘‘অনুত্থুননাকারেনা’’তি পুনপ্পুনং ৰিলপনাকারেন. সঙ্কোচতীতি ৰত্ৰা তস্স উভযং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘কুসলকম্ম সমাদানে’’তিআদিমাহ. নমিতুম্পি ন দেতি. কুতো সমাদাতুং ৰা ৰড্ঢেতুং ৰা দস্সতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তনুকরণেনা’’তি দুব্বলকরণেন. ৰিসেসনট্ঠেকরণ ৰচনং. ‘‘সো’’তি ধম্মসমূহো. তং পন কুক্কুচ্চং. কেচি পন কুক্কুচ্চং পচ্চুপ্পন্ন সুচরিত দুচ্চরিতা রম্মণম্পি অনাগত সুচরিত দুচ্চরিতা রম্মণম্পি কপ্পেন্তি. তং পটিক্খিপন্তো ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. মহানিদ্দেসপাঠে দ্ৰীহাকারেহি উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৰিপ্পটিসারো মনোৰিলেখোতি পাঠো. ‘‘কতত্তা চা’’তি অকত্তব্বস্স কতত্তা চ. ‘‘অকতত্তা চা’’তি কত্তব্বস্স অকতত্তা চ. কেচি পন অযং ৰিপ্পটিসারো নাম কদাচি কস্সচি কেনচি কারণেন পুব্বেকত সুচরিতম্পি অকত দুচ্চরিতম্পি আরব্ভ উপ্পজ্জতি. উম্মত্তকসদিসঞ্হি পুথুজ্জন চিত্তন্তি ৰদন্তি. তং পটিক্খিপন্তো ‘‘এতেনা’’তিআদিমাহ. সো পন কেসঞ্চি ৰাদে ৰিপ্পটিসারো নাম দোমনস্সং হোতি, ন কুক্কুচ্চন্তি অধিপ্পাযো. সোচ খো দ্ৰিধা ভাৰো. অপাযভযেন তজ্জীযন্তি তাসীযন্তীতি অপাযভয তজ্জিতা. ‘‘ন অঞ্ঞেসং’’তি সুচরিত দুচ্চরিতং অজানন্তানং অমনসিকরোন্তানঞ্চ ন হোতি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে. সুচরিতদুচ্চরিত নামেন অনুসোচনাকারস্স দস্সিতত্তাতি ৰুত্তং ‘‘অকতং মে’’তিআদি. যাথাৰমানো নাম সেয্যস্স সেয্যো হমস্মীতি সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি হীনস্স হীনোহমস্মীতিআদিনা পৰত্তো ভূতমানো. যঞ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘অকত্ৰা’’তি তং কল্যাণ কম্মং অকত্ৰা. ‘‘কত্ৰা’’তি তং পাপকম্মং কত্ৰা. ইদং পন পুব্বেকতা কতকালে এৰ অযাথাৰং হোতি. অনুসোচন কালেপন যাথাৰমেৰ. ‘‘হত্থ কুক্কুচ্চং’’তি এত্থ সঙ্কোচনত্থো ন লব্ভতি. কুচ্ছিত কিরিযত্থো এৰ লব্ভতি. হত্থলোলতাহি হত্থ কুক্কুচ্চন্তি ৰুচ্চতি. পাদলোলতা চ পাদকুক্কুচ্চং. তেনাহ ‘‘অসংযত কুক্কুচ্চং নামা’’তি. যং পন কুক্কুচ্চং. ‘‘তং’’তি তং ৰত্থুং. কুক্কুচ্চং করোন্তীতি কুক্কুচ্চাযন্তা. নামধাতু পদঞ্হেতং. কপ্পতি নু খো, ন নু খো কপ্পতীতি এৰং ৰিনয সংসযং উপ্পাদেন্তাতি অত্থো. ‘‘কুক্কুচ্চপ্পকততাযা’’তি কুক্কুচ্চেন অপকততায অভিভূততায. ‘‘অত্তনো অৰিসযে’’তি আণাচক্কঠানে. আণাচক্ক সামিনো বুদ্ধস্সৰিসযত্তা অত্তনো সাৰক ভূতস্স অৰিসযেতি অত্থো. যে পন করোন্তিযেৰ কুক্কুচ্চাযন্তা পীতি অধিপ্পাযো. ‘‘আপত্তিং’’তি দুক্কটাপত্তিং.
৯৪-৯৫. থিনমিদ্ধৰচনত্থেসু. ‘‘চিত্তং মন্দমন্দং কত্ৰা’’তি চিন্তন কিচ্চে অতিমন্দং পরিদুব্বলং কত্ৰা. চিত্তং গিলানং মিলাতং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অজ্ঝোত্থরতী’’তি অভিভৰতি. আরম্মণ ৰিজাননে ৰা জৰনকিচ্চে ৰা পরিহীনথামবলং করোতি. ‘‘থিযতী’’তি পদং পাল়িৰসেন সিদ্ধন্তি আহ ‘‘থিনং থিযনা’’তিআদিং. ‘‘অকম্মঞ্ঞভূতে কত্ৰা’’তি কাযকম্মাদীসু অকম্মক্খমে পরিদুব্বলে কত্ৰা. [মুগ্গরেন পোথেত্ৰা ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি ]. ‘‘তে’’তি চিত্ত চেতসিকে সম্পযুত্ত ধম্মে. ‘‘ওলীযাপেত্ৰা’’তি অৰলীনে অৰসীদন্তে কত্ৰা. তেনাহ ‘‘ইরিযা পথং পী’’তিআদিং. থিনং চিত্তং অভিভৰতি, ৰিজানন কিচ্চস্স গেলঞ্ঞত্তা থিনস্স. মিদ্ধং চেতসিকে অভিভৰতি, ফুসনাদি কিচ্চস্স গেলঞ্ঞত্তা মিদ্ধস্সাতি অধিপ্পাযো.
৯৬. ৰিচিকিচ্ছাৰচনত্থে. ‘‘চিকিচ্ছনং’’তি রোগাপনয নত্থে কিতধাতুৰসেন সিদ্ধং সঙ্খত কিরিযা পদন্তি আহ ‘‘ঞাণপ্পটিকারোতি অত্থো’’তি. ‘‘পটিকারো’’তি চ রোগস্স পটিপক্খ কম্মং. ‘‘এতাযা’’তি নিস্সক্কৰচনং. ৰিচিনন্তি ধম্মং ৰিচিনন্তীতি ৰিচিনো. ধম্ম ৰীমংসকা. কিচ্ছতি কিলমতি এতাযাতি কিচ্ছা. ৰিচিনং কিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সভাৰং’’তিআদিমাহ. ‘‘ৰিচিকিচ্ছতী’’তি সঙ্খতধাতুপদং. তঞ্চ কঙ্খাযং ৰত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘ৰিচিকিচ্ছতি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰিধা এল়যতি কম্পতীতি দ্ৰেল়কং. তথা পৰত্তং চিত্তং. দ্ৰেল়কস্স ভাৰোতি ৰিগ্গহো. ‘‘বুদ্ধাদীসু অট্ঠসূ’’তি বুদ্ধে কঙ্খতি, ধম্মে কঙ্খতি, সঙ্ঘে কঙ্খতি, সিক্খায কঙ্খতি, পুব্বন্তে কঙ্খতি, অপরন্তে কঙ্খতি, পুব্বন্তা পরন্তে কঙ্খতি, ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চ সমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতীতি এৰং ৰুত্তেসু অট্ঠসু সদ্ধেয্য ৰত্থূসু. তত্থ ‘‘বুদ্ধে কঙ্খতী’’তি ইতিপি সো ভগৰা অরহংতিআদিনা ৰুত্তেসু বুদ্ধগুণেসু অসদ্দহন্তো বুদ্ধে কঙ্খতি নাম. স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মোতিআদিনা ৰুত্তেসু ধম্ম গুণেসু অসদ্দহন্তো ধম্মে কঙ্খতি নাম. সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘোতিআদিনা ৰুত্তেসু সঙ্ঘগুণেসু অসদ্দহন্তো সঙ্ঘে কঙ্খতি নাম. তিস্সন্নং সিক্খানং ৰট্ট দুক্খতো নিয্যানট্ঠেসু অসদ্দহন্তো সিক্খায কঙ্খতি নাম. অত্তনো অতীত ভৰস্স অত্থি নত্থিভাৰে কঙ্খন্তো পুব্বন্তে কঙ্খতি নাম. অত্তনো পরম্মরণা অনাগত ভৰস্স অত্থি নত্থিভাৰে কঙ্খন্তো অপরন্তে কঙ্খতি নাম. তদুভযস্স অত্থি নত্থি ভাৰে কঙ্খন্তো পুব্বন্তা পরন্তে কঙ্খতি নাম. ইমস্মিং ভৰে অত্তনো খন্ধানং পটিচ্চ সমুপ্পাদে চ পটিচ্চ সমুপ্পন্নভাৰে চ কঙ্খন্তো ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চ সমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি নাম. ‘‘ৰিমতি ৰসেনা’’তি ৰেমতিকভাৰেন. পৰত্তমানা ৰিচিকিচ্ছা. ৰিচিকিচ্ছা পটিরূপকা নাম সব্ব ধম্মেসু অপ্পটিহতবুদ্ধীনং সব্বঞ্ঞু বুদ্ধানং এৰ নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘অসব্বঞ্ঞূনং’’তিআদি.
অকুসলরাসিম্হিঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.
৯৭. সদ্ধাৰচনত্থে. ‘‘সন্নিসিন্নং’’তি অচলিতং. ‘‘সুট্ঠূ’’তি অনস্সন্তং অচলন্তঞ্চ কত্ৰা. ‘‘ধারেতী’’তি এৰমেৰ হোতীতি সল্লক্খণৰসেন ধারেতি. তথা ঠপেতীতি. সদ্দহন্তি ৰা সদ্ধা সম্পন্না সত্তা. সদ্ধাতুং অরহন্তীতি সদ্ধেয্যানি. অকালুস্সং ৰুচ্চতি অনাৰিলং চিত্তং. অকালুস্সং এৰ অকালুস্সিযং. তস্স ভাৰোতি ৰিগ্গহো. ‘‘ওকপ্পনা’’তি অহোসাধু অহোসুট্ঠূতি অধিমুচ্চনৰসেন চিন্তনা. ‘‘মিচ্ছাধিমোক্খো যেৰা’’তি দিট্ঠিসম্পযুত্তো অধিমোক্খোযেৰ. ‘‘ৰিত্তে অসতী’’তি ধনে অসতি. ধনঞ্হি ৰিত্তন্তি ৰুচ্চতি. যং যং ইচ্ছতি, তং তং ৰিন্দন্তি এতেনাতি কত্ৰা. ‘‘তেসং’’তি মনুস্সানং.
৯৮. সতিৰচনত্থে. ‘‘সরতী’’তি অনুস্সরতি. ‘‘কতানী’’তি পুব্বেকতানি. ‘‘কত্তব্বানী’’তি ইদানি ৰা পচ্ছা ৰা কত্তব্বানি. কল্যাণ কম্মং নামপকতিযা চিত্তস্স রতিট্ঠানং ন হোতি. পাপ কম্মমেৰ চিত্তস্স রতিট্ঠানং হোতি. তস্মা কল্যাণ কম্মে এৰ অপ্পমজ্জিতুং ৰিসুং সতিনাম ইচ্ছিতব্বা. পাপকম্মে পন ৰিসুং সতিযা কিচ্চং নত্থি. সব্বেপি চিত্তচেতসিকা ধম্মা অপমত্ত রূপা হোন্তি. তেনাহ ‘‘ইতরাপনা’’তিআদিং. ‘‘সতিযেৰ ন হোতী’’তি ৰিসুং সতি নামকো একো চেতসিকোযেৰ ন হোতি. কতমা পন সা হোতীতি আহ ‘‘কতস্সা’’তিআদিং. তত্থ কতস্স অপ্পমজ্জনং নাম কেসঞ্চি অনুমোদনৰসেন কেসঞ্চি অনুসোচনৰসেন অপ্পমজ্জনং. কত্তব্বস্স অপ্পমজ্জনং নাম নিচ্চকালম্পি কাতুং অভিমুখতা. ‘‘কতস্সা’’তি ৰা ভুম্মত্থে সামিৰচনং. তথা সেসেসু দ্ৰীসু পদেসু. সব্বেসু রাজকম্মেসু নিযুত্তো সব্বকম্মিকো. ‘‘নিযুত্তো’’তি অপ্পমত্তো হুত্ৰা ব্যাৰটকায চিত্তো. সব্বেসু ঠানেসু ইচ্ছিতব্বাতি সব্বত্থিকা. সা হি ছসু দ্ৰারেসু চিত্তস্স আরক্খ কিচ্চা হোতি ইন্দ্রিয সংৰরণ ধম্মত্তা. তস্মা ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে লোভমূলচিত্তস্স অনুপ্পজ্জনত্থায সা ইচ্ছিতব্বা, অনিট্ঠা রম্মণে দোসমূল চিত্তস্স, মজ্ঝত্তারম্মণে মোহমূল চিত্তস্সাতি. অপি চ, বোজ্ঝঙ্গ ভাৰনা ঠানেসু ইদং সুত্ত পদং ৰুত্তং. তস্মা ভাৰনা চিত্তস্স লীনট্ঠানেপি সা ইচ্ছিতব্বা লীনপক্খতো চিত্তস্স নীৰারণত্থাযাতিআদিনা যোজেতব্বা.
৯৯-১০০. হিরিওত্তপ্পৰচনত্থেসু. ‘‘কাযদুচ্চরিতাদীহি লজ্জতী’’তি তানিকাতুং লজ্জতি. তানি হীনকম্মানি লামককম্মানীতি হীল়েত্ৰা ততো অত্তানং রক্খিতুং ইচ্ছতি. তেনাহ ‘‘জিগুচ্ছতী’’তি. ‘‘উক্কণ্ঠতী’’তি ৰিরুজ্ঝতি, ৰিযোগং ইচ্ছতি. ‘‘তেহি যেৰা’’তি কায দুচ্চরিতাদীহিযেৰ. ‘‘উব্বিজ্জতী’’তি উত্তসতি, ভযতো উপট্ঠাতি. গাথাসু. ‘‘অলজ্জিযেসূ’’তি অলজ্জিতব্বেসু কল্যাণ কম্মেসু. ‘‘লজ্জরে’’তি লজ্জন্তি. ‘‘অভযে’’তি অভাযিতব্বে কল্যাণকম্মে. যস্মা পন সপ্পুরিসা অত্তানং পরিহরন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘হিরিযা অত্তনি গারৰং উপ্পাদেত্ৰা’’তি অত্তনো জাতিগুণাদিকং ৰা সীল গুণাদিকং ৰা গরুং কত্ৰা মাদিসস্স এৰ রূপং পাপকম্মং অযুত্তং কাতুং. যদি করেয্যং, পচ্ছা অত্তানং অসুদ্ধং ঞত্ৰা দুক্খীদুম্মনো ভৰেয্যন্তি এৰং হিরিযা অত্তনি গারৰং উপ্পাদেত্ৰা. ‘‘ওত্তপ্পেন পরেসু গারৰং উপ্পাদেত্ৰা’’তি পরানুৰাদভযং ভাযিত্ৰাতি অধিপ্পাযো. তত্থ পরানুৰাদভযং নাম পরেসং সাধু জনানং গরহা ভযং. অঞ্ঞম্পি অপাযভযং সংসার ৰট্টভযঞ্চ এত্থ সঙ্গয্হতিযেৰ. লোকংপালেন্তীতি লোকপালা. ‘‘লোকং’’তি সত্তলোকং. ‘‘পালেন্তী’’তি অপায ভযতো রক্খন্তি.
১০১. অলোভৰচনত্থে. অকারো ৰিরুদ্ধত্থোতিআহ ‘‘লোভপ্পটিপক্খো’’তি. লোভস্স পটিৰিরুদ্ধোতি অত্থো. পটিৰিরুদ্ধতা চ পহাযক পহাতব্ব ভাৰেন ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘সোহী’’তিআদিমাহ. তত্থ সো নেক্খম্মধাতুৰসেন হুত্ৰা পৰত্ততীতি সম্বন্ধো. ‘‘হিত সঞ্ঞিতেসূ’’তি ইদং মে অত্থায হিতায সুখাযাতি এৰং সঞ্ঞিতেসু. ‘‘লগ্গনৰসেনা’’তি অমুঞ্চিতুকামতাৰসেন. তেস্ৰেৰ পৰত্ততীতি সম্বন্ধো. ‘‘ভৰভোগ সম্পত্তিযো গূথরাসিং ৰিয হীল়েত্ৰা’’তি ইদং বোধিসত্তানং ৰসেন নিদস্সন ৰচনং. তত্থ ‘‘হীল়েত্ৰা’’তি গরহিত্ৰা. নিক্খমন্তি এতেনাতি নেক্খম্মো. সো এৰ ধাতূতি নেক্খম্মধাতু.
১০২. অযং নযো দোসপ্পটিপক্খো, মোহপ্পটিপক্খোতিআদীসুপি নেতব্বো.
১০৩. তত্র মজ্ঝত্ততাযং. ‘‘লীনুদ্ধচ্চানং’’তি চিত্তস্স লীনতা একো ৰিসমপক্খো. উদ্ধটতা দুতীযো ৰিসমপক্খো. লীনং চিত্তং কোসজ্জে ৰিসমপক্খে পততি. উদ্ধটং চিত্তং উদ্ধচ্চে ৰিসমপক্খে পততি. তদুভযম্পি অকুসল পক্খিকং হোতি. তথা চিত্তস্স অতি লূখতা একো ৰিসম পক্খো. অতিপহট্ঠতা একোতিআদিনা সব্বং বোজ্ঝঙ্গৰিধানং ৰিত্থারেতব্বং. তত্র মজ্ঝত্ততা পন সম্পযুত্ত ধম্মে উভোসু অন্তেসু পাতেতুং অদত্ৰা সযং মজ্ঝিমপ্পটিপদাযং দল়্হং তিট্ঠতি.
১০৪. পস্সদ্ধাদীসু. ‘‘তত্থ তং ৰীন্দন্তী’’তি তেসু পুঞ্ঞ কম্মেসু তং চিত্ত সুখং পটিলভন্তি.
১০৫. লহুতা দ্ৰযে. ‘‘তত্তপাসাণে’’তি সন্তত্তে পাসাণপিট্ঠে. ‘‘তত্থা’’তি পুঞ্ঞকম্মেসু.
১০৬-১১০. মুদুতা দ্ৰযাদীসু সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যং.
১১১. ৰিরতিত্তযে. ‘‘কথা, চেতনা, ৰিরতি, ৰসেনা’’তি ‘কথাসম্মাৰাচা, চেতনা সম্মাৰাচা, ৰিরতি সম্মাৰাচা, ৰসেন. তং কথাৰাচং সমুট্ঠাপেতীতি তং সমুট্ঠাপিকা. যা পন পাপ ৰিরমণাকারেন চিত্তস্স পৰত্তীতি যোজনা. ‘‘সমাদিযন্তস্স ৰা’’তি মুসাৰাদা ৰিরমামীতিআদিনা ৰচীভেদং কত্ৰা সমাদিযন্তস্স ৰা. ‘‘অধিট্ঠহন্তস্স ৰা’’তি ৰচীভেদং অকত্ৰা চিত্তেনেৰ তথা অধিট্ঠহন্তস্স ৰা. ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি সমাদান ৰিরতিপ্পৰত্তিং ৰদতি. ‘‘অৰীতিক্কমন্তস্স ৰা’’তি এতেন সম্পত্ত ৰিরতিপ্পৰত্তিং ৰদতি. ‘‘এতাযা’’তি সম্মাৰাচা ৰিরতিযা. সা পন কত্তুনা চ ক্রিযায চ সহভাৰিনী হুত্ৰা সমাদান ক্রিযং সুট্ঠুতরং সাধেতি. তস্মা সা করণ সাধনং নাম হোতি. তেনাহ ‘‘করণত্থেৰাকরণ ৰচন’’ন্তি. বহূসুজৰনৰারেসু পৰত্তমানেসু পুরিম পুরিম জৰনৰারপরিযাপন্না সম্মাৰাচা পচ্ছিম পচ্ছিম জৰনৰারসমুট্ঠিতায সমাদান ক্রিযায পচ্চযো হোতি. সা পন তায ক্রিযায অসহভাৰিত্তা করণলক্খণং ন সম্পজ্জতি. হেতু লক্খণে তিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘হেতু অত্থেৰা করণৰচন’’ন্তি. ইদঞ্চ অত্থতো লব্ভমানত্তা ৰুত্তং. সম্মাৰাচাতি পদং পন কিতসাধন পদত্তাকরণত্থে এৰসিদ্ধং. ন হি অকারক ভূতো হেতু অত্থো সাধনং নাম সম্ভৰতি. ‘‘সমাদান ৰচনানী’’তি সম্মাৰাচা সমুট্ঠিতানি সমাদান ৰচনানি. ‘‘ততো’’তি ততোপরং. ‘‘তেসং’’তি তে সংৰদমানানং. ইদঞ্চ সব্বং সম্মাৰাচাতি ৰচনে ৰচীভেদৰাচং পধানং কত্ৰা ৰুত্তং. সম্পত্তৰিরতি সমুচ্ছেদ ৰিরতিভূতায পন সম্মাৰাচায ৰচীভেদেন কিচ্চং নত্থি. ৰিরতি কিচ্চ মেৰপধানন্তি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পৰত্তমানা’’তি পৰত্তমানত্তা. ৰিসেসন হেতু পদমেতং.
১১২-১১৩. সম্মাকম্মন্তেপি সম্মাআজীৰেপি ৰত্তব্বং নত্থি.
১১৪. ‘‘সম্পত্তং ৰত্থুং’’তি পাণাতি পাতাদিকম্মস্স ৰত্থুং. সাপচ্চুপ্পন্নারম্মণাযেৰ. কস্মা, অত্তনো পচ্চক্খে সম্পত্ত ৰসেনৰত্থুস্সধরমানত্তা. ‘‘সমাদিযন্তস্স ৰা উপ্পন্না’’তি পাণাতি পাতাপটিৰিরমাধীতিআদিনা সমাদিযন্তস্সযা সমাদানক্খণে উপ্পন্না ৰিরতি. ‘‘সা পন পচ্চুপ্পন্নারম্মণা হোতী’’তি এত্থ কথং পচ্চুপ্পন্না রম্মণা হোতীতি. পাণাতি পাতাপটিৰিরমাধীতি ৰদন্তস্স চিত্তং অনুক্কমেন পাণসদ্দাদীনং অত্থং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততি. তত্থ ‘‘পাণো’’তি ৰোহারতো সত্তো. পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. সো চ সত্তো তঞ্চজীৰিতিন্দ্রিযং লোকে সব্বকালম্পি সংৰিজ্জতিযেৰ. এৰরূপং জীৰিতিন্দ্রিয সামঞ্ঞং সন্ধায পচ্চুপ্পন্নারম্মণাতি ৰুত্তং. অদিন্নাদানা পটিৰিরমাধীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ‘‘অনাগতা রম্মণাৰা’’তি এত্থ একদিৰসং নিযমেত্ৰা সমাদিযন্তস্স তস্মিং দিৰসে ধরমান সত্তাপি অত্থি. উপ্পজ্জিস্সমানসত্তাপি অত্থি. তদুভযম্পি পাণৰচনে সঙ্গহিতমেৰ. পাণুপেতং কত্ৰা সমাদিযন্তস্স ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অপি চ অনাগতকালিকম্পি সমাদানং অত্থিযেৰ. অহং অসুকদিৰসতো পট্ঠায যাৰজীৰম্পি পাণাতিপাতা ৰিরমাধীতিআদি. এৰং সমাদান ৰিরতি অনাগতা রম্মণাপি হোতীতি. ‘‘পচ্চযসমুচ্ছেদৰসেনা’’তি তং তং কিলেসানুসয সঙ্খাতস্স পচ্চযস্স সমুচ্ছেদৰসেন. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.
১১৫-১১৬. অপ্পমঞ্ঞাদ্ৰযে. অপিচাতিআদীসু. ‘‘কলিসম্ভৰেভৰে’’তি দুক্খুপ্পত্তিপচ্চযভূতে সংসারভৰে. ‘‘পাপেকলি পরাজযে’’তি কলিসদ্দো পাপে চ পরাজযে চ ৰত্ততীতি অত্থো. সত্তেহি কলিং অৰন্তি রক্খন্তি এতাযাতি করুণা. সত্তেহীতি চ রক্খণত্থযোগে ইচ্ছিতস্মিং অত্থে অপাদান ৰচনং. যথা-কাকে রক্খন্তি তণ্ডুলা-তি. সত্তেৰা কলিতো অৰন্তি রক্খন্তি এতাযাতি করুণা. কলিতোতি চ রক্খণত্থ যোগে অনিচ্ছিতস্মিম্পি অপাদানৰচনং. যথা-পাপাচিত্তং নিৰারযেতি. একস্মিং সত্তে পৰত্তাপি অপ্পমঞ্ঞা এৰ নাম হোন্তি. যথা তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একস্মিং আরম্মণে পৰত্তম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ হোতীতি.
১১৭. পঞ্ঞিন্দ্রিযে ৰত্তব্বং নত্থি.
সোভণরাসিম্হিঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.
১১৮. এতং পরিমাণং অস্সাতি এত্তাৰং. ‘‘এত্তাৰতা’’তি এত্তাৰন্তেন-ফস্সো, ৰেদনা, সঞ্ঞা,তিআদিৰচনক্কমেন. ‘‘চিত্তুপ্পাদেসূ’’তি এত্থ-কতমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বা. চত্তারো দিট্ঠিগতসম্পযুত্ত চিত্তুপ্পাদা-তিআদীসু চিত্তচেতসিক সমূহো চিত্তুপ্পাদোতি ৰুচ্চতি. ইধ পন চিত্তানি এৰ চিত্তুপ্পাদাতি ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘চিত্তুপ্পাদেসূতি চিত্তেসু ইচ্চেৰ অত্থো’’তি. ‘‘সব্বদুব্বলত্তা’’তি সব্বচিত্তেহি দুব্বলতরত্তা. ‘‘ভাৰনা বলেনা’’তি ৰিতক্ক ৰিরাগসত্তি যুত্তেন উপচার ভাৰনা বলেন, ৰুট্ঠান গামিনি ৰিপস্সনা ভাৰনা বলেন চ. ‘‘বলনাযকত্তা’’তি বল ধম্মানং নাযকত্তা, জেট্ঠকত্তা.
১১৯. অকুসল চেতসিকেসু. ‘‘পচ্ছিমং’’তি সব্বেসুপি দ্ৰাদসা কুসল চিত্তেসূতি ৰচনং. ‘‘পুরিমস্সা’’তি সব্বা কুসল সাধারণা নামাতি ৰচনস্স. ‘‘সমত্তন ৰচনং’’তি-কস্মা সব্বাকুসল সাধারণা নামাতি. যস্মা সব্বেসুপি. ল. চিত্তেসু লব্ভন্তি, তস্মা সব্বা কুসল সাধারণা নামা-তি এৰং সাধন ৰচনং. যস্মা পন ইমেহি চতূহি ৰিনানুপ্পজ্জন্তি, তস্মা তে সব্বেসু তেসু লব্ভন্তীতি যোজনা. কস্মা ৰিনা নুপ্পজ্জন্তীতি আহ ‘‘ন হিতানী’’তিআদিং. ‘‘তেহী’’তি পাপেহি. সব্ব পাপ ধম্মতোতি অত্থো. ‘‘তথা তথা আমসিত্ৰা’’তি দিট্ঠি খন্ধেসু নিচ্চো ধুৰো সস্সতোতিআদিনা আমসতি. মানো অহন্তি ৰা সেয্যো সদিসোতিআদিনা ৰা আমসতি. এৰং তথা তথা আমসিত্ৰা. ‘‘তেসূ’’তি দিট্ঠিমানেসু. নিদ্ধারণে ভুম্মং. দিট্ঠি পরামসন্তী পৰত্ততীতি যোজনা. ‘‘তং গহিতাকার’’ন্তি তং অহন্তি গহিতং নিমিত্তাকারং. সক্কায দিট্ঠি এৰ গতি যেসং তে দিট্ঠি গতিকা. অৰিক্খম্ভিত সক্কায দিট্ঠিকা. ‘‘অহন্তি গণ্হন্তী’’তি মানেন গণ্হন্তি. ‘‘ন হি মানস্স ৰিযা’’তি যথা মানস্স অত্তসম্পগ্গহণে ব্যাপারো অত্থি, ন তথা দিট্ঠিযা অত্তসম্পগ্গহণে ব্যাপারো অত্থীতি যোজনা. এত্থ চ অত্তসম্পগ্গহণং নাম পরেহি সদ্ধিং অত্তানং সেয্যাদিৰসেন সুট্ঠুপগ্গহণং. ‘‘ন চ দিট্ঠিযা ৰিযা’’তি যথা দিট্ঠিযা ধম্মানং অযাথাৰপক্খপরিকপ্পনে ব্যাপারো অত্থীতি যোজনা. তত্থ অযাথাৰপক্খো নাম অত্তা সস্সতো উচ্ছিন্নোতিআদি. মচ্ছরিযং অত্তসম্পত্তীসু লগ্গনলোভসমুট্ঠিতত্তা লোভসম্পযুত্তমেৰ সিযাতি চোদনং পরিহরন্তো ‘‘মচ্ছরিযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘তাসং’’তি অত্তসম্পত্তীনং. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.
১২০. সোভণচেতসিকেসু. ‘‘তীসু খন্ধেসু’’তি সীলক্খন্ধ সমাধিক্খন্ধ পঞ্ঞাক্খন্ধেসু চ. ‘‘সম্মাদিট্ঠি পচ্ছিমকো’’তি সম্মাদিট্ঠিযা পচ্ছতো অনুবন্ধকোতি অত্থো. সম্মাদিট্ঠিযা পরিৰা রমত্তোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘তস্মিং অসতি পী’’তি দুতীযজ্ঝানিক মগ্গাদীসু তস্মিং সম্মাসঙ্কপ্পে অসন্তেপি. ‘‘সীলসমাধিক্খন্ধ ধম্মেসু পনা’’তি ‘সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো,তি ইমে তযো ধম্মা সীলক্খন্ধ ধম্মা নাম. সম্মা ৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধী,তি ইমে তযো ধম্মা সমাধিক্খন্ধা নাম. ইমেসু সীলক্খন্ধ সমাধিক্খন্ধেসু. ‘‘একো একস্স কিচ্চং ন সাধেতী’’তি তেসু সম্মাৰাচা সম্মাকম্মন্তস্স কিচ্চং ন সাধেতি. সম্মা আজীৰস্স কিচ্চং ন সাধেতি. সম্মাকম্মন্তো চ সম্মাৰাচায কিচ্চং ন সাধেতীতিআদিনা সব্বং ৰত্তব্বং. ‘‘সীলেসু পরিপূরকারিতা ৰসেনা’’তি সীলপ্পটিপক্খ ধম্মানং সমুচ্ছিন্দকারিতা ৰসেনাতি অধিপ্পাযো. মুসাৰাদ ৰিরতি মুসাৰাদমেৰ পজহিতুং সক্কোতি. ন ইতরানি পিসুণৰাচাদীনীতি যোজনা. এত্থ সিযা. মুসাৰাদৰিরতি নাম কুসল ধম্মো হোতি. কুসল ধম্মো চ নাম সব্বস্স অকুসল ধম্মস্স পটিপক্খো. একস্মিম্পি কুসল ধম্মে উপ্পজ্জমানে তস্মিং সন্তানে সব্বানি অকুসলানি পজহিতুং সক্কোন্তীতি ৰত্তব্বানি. অথ চ পন মুসাৰাদ ৰিরতি মুসাৰাদমেৰ পজহিতুং সক্কোতি, ন ইতরানীতি ৰুত্তং. কথমিদং দট্ঠব্বন্তি. ৰুচ্চতে. পজহিতুং সক্কোতীতি ইদং পঞ্চসু পহানেসু তদঙ্গপ্পহান ৰচনং. তদঙ্গপ্পহানন্তি চ তেন তেন কুসলঙ্গেন তস্স তস্স অকুসলঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং নাম. ইদং ৰুত্তং হোতি, ইধ সপ্পুরিসো পাণাতিপাতা পটিৰিরমামীতিআদিনা ৰিসুং ৰিসুং সিক্খাপদানি সমাদিযিত্ৰা পাণাতি পাতৰিরতি সঙ্খাতেন কুসলঙ্গেন পাণাতিপাত সঙ্খাতং অকুসলঙ্গং পজহতি. অদিন্নাদান ৰিরতি সঙ্খাতেন কুসলঙ্গেন অদিন্নাদান সঙ্খাতং অকুসলঙ্গং পজহতীতিআদিনা ৰিত্থারেতব্বং. একস্মিম্পি কুসল ধম্মে উপ্পজ্জমানে তস্মিং সন্তানে সব্বানি অকুসলানি ন উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ পন অনোকাসত্তা এৰ ন উপ্পজ্জন্তি, ন পহানত্তা. ন হি তস্মিং সন্তানে তস্মিং খণে তানি অকুসলানি এৰ ন উপ্পজ্জন্তি. অথখো সব্বানি অঞ্ঞানি কুসল চিত্তানি চ ন উপ্পজ্জন্তি. সব্বানি অব্যাকত চিত্তানি চ ন উপ্পজ্জন্তি. তানি অনোকা সত্তা এৰ ন উপ্পজ্জন্তি. ন পহানত্তা ন উপ্পজ্জন্তি. তদঙ্গপ্পহানাদি ৰসেন পন পহানং সন্ধায ইধ পজহিতুং সক্কোতি-ন সক্কোতীতি ৰুত্তং. এত্তাৰতা তদঙ্গপ্পহানং নাম সুপাকটং হোতি. মুসাৰাদ ৰিরতি মুসাৰাদমেৰ পজহিতুং সক্কোতি. ন ইতরানীতি ইদঞ্চ সুট্ঠু উপপন্নং হোতীতি. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু কাযঙ্গচোপনত্থায ৰাচঙ্গচোপনত্থায চ পৰত্তানি কাযৰচীচো পন ভাগিযানি নাম. কামাৰচর কুসলেস্ৰেৰ ৰিরতিযো সন্দিস্সন্তি. ‘‘কামাৰচর কুসলেসু পী’’তি নিদ্ধারণে ভুম্মৰচনং. কামভূমিযং উপ্পন্নেসু এৰ কামাৰচর কুসলেসু সন্দিস্সন্তি. তিৰিধ কুহনৰত্থূনি চ ৰিরমিতব্বৰত্থুট্ঠানেঠিতানি. এত্থ চ কুহনং নাম ৰিম্হাপনং লাভসক্কার সিলোকত্থায মনুস্সানং নানামাযাসাঠেয্য কম্মানি কত্ৰা অচ্ছরিযব্ভুত ভাৰকরণন্তি ৰুত্তং হোতি. তং পন তিৰিধং ‘পচ্চযপ্পটিসেৰনকুহনঞ্চ, সামন্তজপ্পন কুহনঞ্চ, ইরিযা পথসণ্ঠা পন কুহনঞ্চ. তত্থ মহিচ্ছোযেৰ সমানো অপ্পিচ্ছাকারং দস্সেত্ৰা আদিতো আগতা গতে চতুপচ্চযে পটিক্খিপিত্ৰা পচ্ছা বহুং বহুং আগতে পচ্চযে পটিগ্গণ্হাতি. ইদং পচ্চযপ্পটিসেৰন কুহনং নাম. পাপিচ্ছোযেৰ সমানো অযং ঝানলাভীতি ৰা অভিঞ্ঞালাভীতি ৰা অরহাতি ৰা জনো মং সম্ভাৰেতূতি সম্ভাৰনং ইচ্ছন্তো অত্তানং উত্তরি মনুস্স ধম্মানং সন্তিকে তে ৰা অত্তনো সন্তিকে কত্ৰা ৰঞ্চেতি. ইদং সামন্তজপ্পন কুহনং নাম. পাপিচ্ছোযেৰ সমানো অযং সন্তৰুত্তি সমাহিতো আরদ্ধৰীরিযোতি জনো মং সম্ভাৰেতূতি সম্ভাৰনং ইচ্ছন্তো ইরিযা পথ নিস্সিতং নানাৰঞ্চনং করোতি. ইদং ইরিযা পথ সণ্ঠাপন কুহনং নাম. ‘‘সিক্খাপদস্স ৰত্থূনী’’তি সুরা পান ৰিকাল ভোজন নচ্চগীতৰাদিত দস্সন সৰনাদীনি. সুরামেরযপানা ৰিরমাধীতি সমাদিযন্তস্স সুরামেরযপান চেতনা ৰিরমিতব্ব ৰত্থু নাম. ৰিকাল ভোজনা ৰিরমামীতি সমাদিযন্তস্স ৰিকালে যাৰকালিক ৰত্থুস্স পরিভুঞ্জন চেতনা ৰিরমিতব্ব ৰত্থু নাম. সেসেসুপি এসেৰ নযো. লোকুত্তর চিত্তেসু. ‘সব্বথাপী,তি চ ‘নিযতা’তি চ ‘একতো ৰা’তি চ তীণি ৰিসেসনানি. লোকিযেসু পন ‘কদাচী’তি চ ‘ৰিসুং ৰিসুং’তি চ দ্ৰে দ্ৰে ৰিসেসনানি. তত্থ লোকুত্তরেসু ‘সব্বথাপী’তি ইদং সমুচ্ছেদপ্পহান দস্সনং লোকিযেসুপি তব্বিপরীতং তদঙ্গপ্পহান দস্সনং অধিপ্পেতন্তি কত্ৰা ‘‘একেক দুচ্চরিতপ্পহানৰসেনে ৰা’’তি ৰুত্তং.
১২১. অপ্পমঞ্ঞাসু. ‘‘ৰিভঙ্গে’’তি অপ্পমঞ্ঞা ৰিভঙ্গে. ‘‘কারুঞ্ঞপ্পকতিকস্সা’’তি কারুঞ্ঞসভাৰস্স. ‘‘অনিস্সুকিনো’’তি ইস্সাধম্মরহিতস্স. থামগতা করুণা দোস সমুট্ঠিতং ৰিহিংসং পজহতি. থামগতা মুদিতা দোসসমুট্ঠিতং অরতিং পজহতীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিহিংসা অরতীনং নিস্সরণ ভূতা’’তি. এত্থ চ অরতি নাম সুঞ্ঞাগারেসু চ ভাৰনা কম্মেসু চ নিব্বিদা. দোস নিস্সরণে সতি দোমনস্সনিস্সরণম্পি সিদ্ধমেৰ. নিস্সরণঞ্চ নাম পটিপক্খ ধম্ম সণ্ঠানেন হোতি. তস্মা পুব্বভাগেপি অপ্পমঞ্ঞাসু নিচ্চং সোমনস্স সণ্ঠানং ৰেদিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘দোমনস্সপ্পটিপক্খঞ্চা’’তিআদিমাহ. ‘‘অট্ঠকথাযপি সহ ৰিরুদ্ধো’’তি অট্ঠসালিনিযং উপেক্খা সহগত কামাৰচর কুসল চিত্তেসু করুণা মুদিতা পরিকম্মকালেপি হি ইমেসং উপ্পত্তি মহাঅট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতা এৰা-তি ৰুত্তং. তায অট্ঠকথাযপি সহ ৰিরুদ্ধো. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং. ‘‘পটিকূলা রম্মণেসু পন…পে… ৰত্তব্বমেৰ নত্থী’’তি পটিকূলা রম্মণানি নাম সোমনস্সেন দূরে হোন্তি, তথা দুক্খিত সত্তা চ, তস্মা তদা রম্মণানি অসুভ ভাৰনা চিত্তানি চ করুণা ভাৰনা চিত্তানি চ আদিতো উপেক্খা সহগতা নেৰাতি ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. ‘‘সাহিৰেদনুপেক্খা নামা’’তি কামাৰচর ৰেদনুপেক্খা ৰুত্তা. ৰিভাৰনিপাঠে, ‘‘অঞ্ঞৰিহিতস্স পী’’তি অঞ্ঞং আরম্মণং মনসিকরোন্তস্সপি. সজ্ঝাযনং সম্পজ্জতি, সম্মসনং সম্পজ্জতীতি পাঠসেসো. ইতি তস্মা. এত্থ সিযা ‘‘তং পটিক্খিত্তং হোতী’’তি কস্মা ৰুত্তং. ন নু তম্পি উপেক্খা সহগত চিত্তেসু করুণা মুদিতানং সম্ভৰং সাধেতি যেৰাতি. সচ্চং সাধেতিযেৰ. তেন পন পরিচয ৰসেন তেসু তাসং সম্ভৰং দীপেতি. ইধ পন ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা ‘‘পটিকূলা রম্মণেসূ’’তিআদিনা চ পরিচযেন ৰিনা পকতিযা তাসং উপেক্খা ৰেদনায এৰ সহ পৰত্তি বহুলতা ৰুত্তাতি. ‘‘যোগকম্ম বলেনা’’তি যুঞ্জন ৰীরিয কম্ম বলেন.
১২২. চেতো যুত্তানং চিত্ত চেতসিকানং. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. হেট্ঠা চ ৰুত্তো ‘কদাচি সন্দিস্সন্তি ৰিসুং ৰিসুং, কদাচি নানা হুত্ৰা জাযন্তী’তি. উপরি চ ৰক্খতি ‘অপ্পমঞ্ঞা ৰিরতিযো পনেত্থ পঞ্চপি পচ্চেকমেৰ যোজেতব্বা’তি. ইস্সাদীনঞ্চ নানা কদাচি যোগো উপরি ‘ইস্সামচ্ছের কুক্কুচ্চানি পনেত্থ পচ্চেকমেৰ যোজেতব্বানী’তি ৰক্খতি. মানথিন মিদ্ধানং পন নানা কদাচি যোগো ইধ ৰত্তব্বো. ‘‘কদাচী’’তি ৰত্ৰা তদত্থং ৰিৰরতি ‘‘তেসং’’তিআদিনা. ‘‘তেসং’’তি দিট্ঠি ৰিপ্পযুত্তানং. ‘‘নিদ্দাভিভূত ৰসেনা’’তি নিদস্সন ৰচনমেতং. তেন কোসজ্জাদীনম্পি গহণং ৰেদিতব্বং. ‘‘অকম্মঞ্ঞতাযা’’তি অকম্মঞ্ঞভাৰেন. তেহি ইস্সামচ্ছরিয কুক্কুচ্চেহি. তেন চ মানেন. কিচ্চ ৰিরোধে ৰা আরম্মণ ৰিরোধে ৰা নানাভাৰো. অৰিরোধে সহভাৰো.
১২৩. ‘‘যোগট্ঠানপরিচ্ছিন্দন ৰসেনা’’তি সব্বচিত্ত সাধারণা তাৰ সব্বেসুপি একূননৰুতিচিত্তুপ্পাদেসু, ৰিতক্কো পঞ্চপঞ্ঞা সচিত্তেসূতিআদিনা যুত্তট্ঠান ভূতানং চিত্তানং গণনসঙ্খ্যাপরিচ্ছেদৰসেন. ‘‘যুত্ত ধম্মরাসি পরিচ্ছিন্দন ৰসেনা’’তি অনুত্তরে ছত্তিংস, মহগ্গতে পঞ্চতিংসাতিআদিনা যুত্ত ধম্মরাসীনং গণন সঙ্খ্যা পরিচ্ছেদ ৰসেন. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যং. ‘‘পাল়িযং’’তি ধম্মসঙ্গণি পাল়িযং. ‘‘তেসং নযানং’’তি চতুক্ক পঞ্চক নযানং.
১২৪. ‘‘কাযৰচী ৰিসোধন কিচ্চা’’তি কাযদ্ৰারৰচীদ্ৰার সোধন কিচ্চা.
১২৫. লোকুত্তর ৰিরতীনং লোকুত্তর ৰিপাকেসুপি উপ্পজ্জনতো ‘‘ইদঞ্চ…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি. তাসং অপ্পমঞ্ঞানং. তেসু মহাৰিপাকেসু. সত্তপঞ্ঞত্তাদীনি আরম্মণানি যস্সাতি ৰিগ্গহো. ‘‘তেনা’’তি কুসলেন. ‘‘ৰিকপ্প রহিতত্তা’’তি ৰিৰিধাকার চিন্তন রহিতত্তা. অপ্পনাপত্ত কম্ম ৰিসেসেহি নিব্বত্তা অপ্পনাপত্তকম্ম ৰিসেস নিব্বত্তা. পঞ্ঞত্তি ৰিসেসানি নাম পথৰীকসিণ নিমিত্তাদীনি. ‘‘অপি চা’’তিআদীসু. ন পঞ্ঞত্তি ধম্মেহি অত্থি. এৰঞ্চ সতি, কামৰিপাকানি কামতণ্হায আরম্মণভূতা পঞ্ঞত্তিযোপি আলম্বেয্যুন্তি. ‘‘সঙ্গহনযভেদকারকা’’তি পথ মজ্ঝানিক চিত্তেসু ছত্তিংস. দুতীযজ্ঝানিক চিত্তেসু পঞ্চতিংসাতিআদিনা সঙ্গহনযভেদস্স কারকা.
১২৬. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘পঞ্চসু অসঙ্খারিকেসূ’’তি নিদ্ধারণে ভুম্মৰচনং. তথা পঞ্চসু সসঙ্খারিকেসূতি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.
১২৮. ‘‘ভূমি জাতি সম্পযোগাদিভেদেনা’’তি ফস্সোতাৰ চতুব্বিধো হোতি কামাৰচরো, রূপাৰচরো, অরূপাৰচরো চাতি. অযং ভূমিভেদো.
দ্ৰাদসাকুসলা ফস্সা, কুসলা একৰীসতি;
ছত্তিংসেৰ ৰিপাকা চ, ৰীসতি ক্রিযা মতা.
ইতি অযং জাতিভেদো. সোমনস্স সহগতো, দিট্ঠিগত সম্পযুত্তো, অসঙ্খারিকো চ, সসঙ্খারিকো চাতিআদিনা সম্পযোগাদিভেদো ৰত্তব্বো. ‘‘চিত্তেন সমং ভেদ’’ন্তি অত্তনা ৰা সম্পযুত্তেন চিত্তভেদেন সমং ভেদং. একূনন ৰুতিযা চিত্তেসু ৰা. এত্থ চ ৰিচিকিচ্ছা চেতসিকং একস্মিং চিত্তে যুত্তন্তি একমেৰ হোতি. দোসো, ইস্সা, মচ্ছরিযং, কুক্কুচ্চন্তি ইমে চত্তারো দ্ৰীসু চিত্তেসু যুত্তাতি ৰিসুং ৰিসুং দ্ৰে দ্ৰে হোন্তি. তথা দিট্ঠিমানা পচ্চেকং চত্তারো. থিনমিদ্ধং পচ্চেকং পঞ্চাতিআদিনা সব্বং ৰত্তব্বন্তি.
চেতসিকসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.