১. চিত্তসঙ্গহঅনুদীপনা
অনন্তঞ্ঞাণং নত্ৰান, লোকালোককরং জিনং;
করিস্সামি পরমত্থ-দীপনিযা নুদীপনিং.
[তত্থ, লোকালোককরন্তি দসসহস্সিলোকধাতুযং চতুস্সচ্চধম্মদেসনালোককারকং. পরমত্থদীপনীতি এত্থ অত্থো দুৰিধো পধানত্থোচ পরিযাযত্থোচ. তত্থ পধানত্থো পরমত্থোনাম, পধানত্থোতিচ পদৰাক্যানং মুখ্যত্থো উজুকত্থো. পরিযাযত্থোপি কোচি, যুত্তরূপো অত্থো পরমত্থো যেৰ. পরমত্থংদীপেতিপকাসেতীতিপরমত্থদীপনী]. তংপর মত্থদীপনিংকরোন্তোআচরিযো পথমংতাৰ বুদ্ধস্সভগৰতো পণামংকরোতি ‘‘উদযাযস্সা’’তিআদিনা.
তত্থ ‘‘উদযা’’তি উদযতোউগ্গমনতো. ‘‘যস্সা’’তি যস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধমহাসূরস্স. ‘‘একস্সা’’তি অদুতীযস্স, অসদি সস্সৰা. ‘‘সদ্ধম্মরংসিজালিনো’’তি এত্থসদ্ধম্মোতিসত্থুসা সনধম্মোৰুচ্চতি. তত্থচ চতুরাসীতিসহস্সধম্মক্খন্ধসঙ্খাতো দেসনাসদ্ধম্মোইধাধিপ্পেতো. সদ্ধম্মসঙ্খাতংরংসিজালংঅস্স অত্থীতি সদ্ধম্মরংসিজালী. তস্সসদ্ধম্মরংসিজালিনো. ‘‘পবুজ্ঝিংসূ’’তি ৰিকসিংসু, চতুস্সচ্চঞ্ঞাণৰিকাসংতঞ্ঞাণসম্ফুল্লং পাপুণিংসু. ‘‘জনম্বুজা’’তি জনসঙ্খাতাঅম্বুজা. তত্থজনানাম ইধবোধনেয্যসত্তা অধিপ্পেতা, যেসব্বঞ্ঞুদেসনং সুত্ৰা চতুস্সচ্চ ধম্মং বুজ্ঝিস্সন্তি. অম্বুজাতিপদুমা. ‘‘জাতিক্খেত্তেমহাসরেতি’’ জাতিক্খেত্ত সঙ্খাতে জনম্বুজমহাসরে. তত্থ জাতিক্খেত্তং নামদসসহস্স চক্কৰাল়ং, যং একং বুদ্ধক্খেত্তন্তি ৰুচ্চতি. যত্থ চ মহাবোধিসত্তানং বুদ্ধভাৰত্থায পথমমহাভিনীহারকালাদীসু একপ্পহারেনপথৰিকম্পনাদীনিপৰত্তন্তি. যত্থচৰসন্তাদেৰব্রহ্মানো বুদ্ধপরিসাহোন্তি. জাতিক্খেত্তেমহাসরেযস্স একস্স সদ্ধম্মরংসিজালিনো মহাসূরস্স উদযা তস্মিং জাতিক্খেত্তে মহাসরে জনম্বুজাপবুজ্ঝিংসূতিযোজনা.
‘‘তং মহাসূর’’ন্তি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধমহাসূরিযমণ্ডলং. জনম্বুজ সন্তানেসুপৰত্তং মহন্তং মোহতমংনূদতি অপনেতি, সদ্ধম্মরংসিজালং ৰিস্সজ্জন্তো অন্তরধাপেতীতি মহামোহতমোনুদো. তং ‘‘মহামোহতমোনুদং’’.
এৰং বুদ্ধস্সপণামং কত্ৰা অত্তনা ইচ্ছিতং পণামপ্পযোজনং পরিণামেন্তো ‘‘সঞ্জাত’’ন্তিআদিমাহ. ‘‘সোমহাসূরোময্হং হদযে সঞ্জাতং তমোখন্ধং পনূদত’’ন্তিযোজনা. তত্থ ‘‘সঞ্জাত’’ন্তি সুট্ঠুজাতং, অনমতগ্গেসংসারে দল়্হং পৰত্তন্তি অত্থো. ‘‘তমোখন্ধ’’ন্তি মহামোহতমোখন্ধং. সব্বকিলেসতমোখন্ধং ৰা. অন্তরাযকরানি উপৰীল়কোপঘাতককম্মানিপি তমোখন্ধে সঙ্গহিতানি এৰ. তথা রোগাদযো অন্তরায ধম্মাপি তমোজাতিকাএৰতমোতমপরাযনোতিআদীসু. ‘‘পনূদত’’ন্তি পনূদতু, অপনেতু, অন্তরধাপেতু.
এৰং সপ্পযোজনং পণামং কত্ৰা ইদানি সনিদানং গন্থপ্পটিঞ্ঞং করোন্তো ‘‘পোরাণকেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ নিদানং নাম গন্থপ্পটিঞ্ঞায আসন্নকারণং. কতধংপনতন্তি, সারত্থাভিমানীনং যাচনঞ্চসঙ্গহস্সৰিপুলত্থতা চ.
তত্থ দ্ৰীহি গাথাহি সকারণং যাচনং দস্সেতি. পুন দ্ৰীহি গাথাহি সউপমংৰিপুলত্থতংদস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা গন্থপ্পকার গন্থগুণেহি সহগন্থপ্পটিঞ্ঞং দস্সেতি. তত্থ আদিগাথাযং ‘‘অভিধম্মত্থসঙ্গহে পোরাণকেহি ৰিঞ্ঞূহি ৰণ্ণিতা বহূৰণ্ণনা ইধলোকম্হিদিস্সন্তী’’তি যোজনা. ‘‘ৰণ্ণনা’’তি পোরাণটীকাযো ৰুচ্চন্তি. এৰঞ্চসতি কস্মা অভিনৰং ৰণ্ণনং যাচন্তীতি. ‘‘যে সারত্থাভিমানিনো, তে তাহিবহূহি পোরাণৰণ্ণনাহিতুট্ঠিং নৰিন্দন্তি. তস্মা তং যাচন্তী’’তিযোজনা. এতেন অপ্পসারত্থা এৰ তাপোরাণৰণ্ণনাযোতিপি দীপেতিযেৰ. তত্থ ‘‘তুট্ঠি’’ন্তি সন্তুট্ঠিং. নৰিন্দন্তিনপটিলভন্তি. ‘‘যে’’তিযেজনা.
সারত্থমেৰ অভিমানেন্তি, ৰিসেসেন নন্দন্তিসীলেনাতি সারত্থাভিমানিনো. তেনৰিন্দন্তীতিপুরিমেনসম্বন্ধো. পুন ‘‘তে’’তি তাহি তুট্ঠিং অৰিন্দন্তা তেজনা. ‘‘ম’’ন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. ‘‘সঙ্গম্মা’’তি সমাগন্ত্ৰা. যস্মা পরমত্থস্সদীপনং যাচন্তি, তস্মা ইমিস্সাটীকায ‘‘পরমত্থদীপনী’’তি নামংপি সিদ্ধংহোতি. ‘‘মহণ্ণৰে’’তি মহাসমুদ্দে. ‘‘রতনানী’’তি সুৰণ্ণরজতাদীনি রতনানি. ‘‘উদ্ধরিত্ৰা’’তি উদ্ধং আহরিত্ৰা. ‘‘যথিচ্ছকংৰী’’তিযথিচ্ছিতংপি. যত্তকং ইচ্ছন্তি, তত্তকংৰীতি অধিপ্পাযো. ‘‘দজ্জেয্যুং’’তি দদেয্যুং. কামং দদন্তূতি অত্থো. এয্যাদিৰচনানং অনুমতি অত্থেপৰত্তনতো. ‘‘নৰত্তব্বাৰঊনতা’’তি মহণ্ণৰেরতনানং ঊনতাহানিতা নৰত্তব্বাৰ. কস্মা, অপরিমাণ রতনাধিট্ঠানত্তা মহাসমুদ্দস্স. যতো সো সাগরোতি ৰুচ্চতি, সানংধনরতনানং গেহগব্ভসদিসত্তাসাগরোতি হিস্স অত্থো.
‘‘তথেৰেত্থা’’তি এতস্মিং অভিধম্মত্থ সঙ্গহেতথেৰ. ‘‘ৰিপুলত্থা’’তি মহন্তা অত্থা. ‘‘রতনূপমা’’তি মহণ্ণৰে রতনসদিসা. ‘‘সতক্খত্তুংপী’’তি অনেকসতৰারংপি. ‘‘ৰণ্ণেয্যুং’’তি কামংৰণ্ণেন্তু. ‘‘পরিযাদিন্না’’তি পরিতো অনৰসেসতো আদিন্না গহিতা. পরিক্খীণাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘নহেস্সরে’’তি নহেস্সন্তি নভৰিস্সন্তি. ‘‘তস্মা’’তি যস্মাচ যাচন্তি, যস্মাচ পরিযাদিন্নানহেস্সন্তি, তস্মা. ‘‘তাসুৰণ্ণনাসূ’’তি তাসু পোরাণটীকাসু. ‘‘ৰণ্ণন’’ন্তি অভিনৰৰণ্ণনং, অভিনৰটীকংকরিস্সন্তি সম্বন্ধো. কীদিসংৰণ্ণনং করিস্সতীতি আহ ‘‘নানাসারত্থ সম্পুণ্ণ’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘উত্তানপদব্যঞ্জন’’ন্তি উত্তানপদঞ্চ উত্তানৰাক্যঞ্চ. ‘‘নাতিসঙ্খেপৰিত্থার’’ন্তি নাতিসঙ্খেপংনাতিৰিত্থারঞ্চ. মন্দা বুদ্ধি যেসং তে মন্দবুদ্ধিনো. ‘‘মন্দা’’তি মুদুকা. ‘‘বুদ্ধী’’তি ঞাণং. মন্দবুদ্ধিনো সোতুজনে পবোধেতি ৰিকাসেতি, ঞাণ ৰিকাসংপাপেতীতি মন্দবুদ্ধিপ্পবোধনা. ‘‘করিস্স’’ন্তি করিস্সামি. ‘‘ত’’ন্তি তংৰণ্ণনং. ‘‘পরমত্থেসুপাটৰত্থিনোসুণন্তূ’’তি যোজনা. পটুনোভাৰোপাটৰং. পটুনোতি ব্যত্তস্সপণ্ডিতস্স. পাটৰেন অত্থো যেসং তে পাটৰত্থিনো. ইতিসদ্দো পরিসমাপনজোতকো. সো হি গন্থারব্ভৰিধানস্স ইধপরিসমাপনং পরিনিট্ঠানং ঞাপেতুং গন্থারব্ভৰাক্যস্সপরিযন্তে যোজিতো. অৰযৰ ৰাক্যানং পিযোজীযতিযেৰ. এসনযোসব্বত্থ.
গন্থারব্ভগাথাৰণ্ণনানিট্ঠিতা.
১. এৰং গন্থারব্ভৰিধানং কত্ৰা ইদানি আদিগাথায সম্বন্ধং দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মত্থসঙ্গহ’’ন্তিআদিমাহ. সম্বন্ধন্তি কারণপ্ফলসংযোগং. তত্থ গাথাপৰত্তনং কারণং নাম. পঞ্চপিণ্ডত্থ দস্সনং ফলং নাম. কারণপ্ফলসংযোগো সম্বন্ধোনাম. ‘‘সপ্পযোজনে’’তি ফলপ্পযোজনসহিতে. গন্থেন অভিধাতব্বো কথেতব্বোতি গন্থাভিধেয্যো. নিপতস্স কম্মং নিপচ্চং. নিপচ্চ কিরিযা, নিপচ্চাকারো, নিপচ্চকারস্সকরণন্তি সমাসো. ‘‘সা’’তি রতনত্তযৰন্দনা. দস্সিতাতিসম্বন্ধো. ‘‘অভিহিতা’’তি কথিতা. পকাসিতাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পধানত্থভূতা’’তি অধিপ্পেতত্থভূতাতি অধিপ্পাযো. দুৰিধোহি অত্থোৰচনত্থো চ অভিধানত্থোচ. তত্থ গচ্ছতীতি গতো, পুরিসোতি ৰুত্তেগচ্ছতি পদেন ৰুত্তো যোকোচি গচ্ছন্তো ৰচনত্থোনাম. পুরিসোতি পদেনদস্সিতো পধানত্থো অধিপ্পেতত্থো অভিধেয্যত্থো নামাতি. ‘‘অভিধম্মত্থা’’তি.
তত্থ ৰুত্তাভিধম্মত্থা, চতুধা পরমত্থতো;
চিত্তং চেতসিকং রূপং, নিব্বানমিতি সব্বথা. তি
এৰং ৰুত্তা অভিধম্মত্থা. এৰং ৰুত্তত্তাযেৰচ তেচত্তারো অভিধম্মত্থা এৰ ইধপধানত্থভূতাতি চ, - পধানত্থাএৰ ইধগন্থাভিধেয্য ভাৰেন অধিপ্পেতাতি চৰিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো.
কেচিপনৰদেয্যুং, তেঅভিধম্মত্থা সঙ্গহপ্পকরণং পত্তা ৰিসুং সঙ্গহত্থানামভৰেয্যুং, নঅভিধম্মত্থা নাম. ইধ চ সঙ্গহত্থা এৰ অভিধেয্যভাৰেন অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং অভিধেয্যো অভিধম্মত্থ সঙ্গহপ্পদেনাতি. ৰুচ্চতে. তেঅভিধম্মত্থা সঙ্গহপ্পকরণং পত্তাপি অভিধম্মত্থা এৰনাম হোন্তি, ন ৰিসুং সঙ্গহত্থানাম. তত্থ ৰুত্তাভিধম্মত্থাতিহি ৰুত্তং, নতুৰুত্তং তত্থ ৰুত্তাসঙ্গহত্থাতি. এৰঞ্চসতি সঙ্গহিতভাৰমত্তং ৰিসিট্ঠং হোতি. তদেৰ ইধ অভিধেয্যো নাম সিযাতি ৰুত্তং ‘‘সঙ্গহিতভাৰোপি অভিধেয্যো যেৰা’’তিআদি. তত্থ ‘‘সঙ্গহিতভাৰো’’তিচিত্তসঙ্গহো, চেতসিকসঙ্গহোতিআদিনা সঙ্গহণকিরিযা. সা সঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞা নহোতি. তেস্ৰেৰধম্মেসুসঙ্গয্হতীতি ৰুত্তং ‘‘সঙ্গহিতভাৰোপি অভিধেয্যো যেৰা’’তি. কিঞ্চাপিতেহি অঞ্ঞানহোতি, তে স্ৰেৰ সঙ্গয্হতি. সাপন গন্থস্সপধানত্থো নহোতি. ইধ চ পধানত্থোৰ অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘তংনসুন্দর’’ন্তি. কস্মা নসুন্দরন্তি আহ ‘‘নহিসো’’তিআদিং. এত্থচহিসদ্দো ইমস্স ৰাক্যস্সহেতুৰাক্যভাৰং জোতেতি. এসনযোপরত্থপি. ‘‘ইতোপট্ঠায চা’’তিআদি গন্থ গরুদোসৰিৰজ্জনং. তত্থ ‘‘ইমস্সসঙ্গহস্সা’’তি ইমস্সঅভিধম্মত্থসঙ্গহস্স. ‘‘দুতীযা’’তিদুতীযাটীকা. ‘‘দ্ৰেপী’’তি দ্ৰেপিটীকাযো. ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গেমহাটীকা’’তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন কতাপরমত্থমঞ্জূসানামটীকা. সা ব্রম্মরট্ঠে তিরিযপব্বতৰাসিনা থেরেনকতং চূল়টীকং উপাদায মহাটীকাতি পাকটা. তংসন্ধাযেতং ৰুত্তং.
গন্থপ্পকারোচ পকারৰন্তেহি ধম্মেহি সহেৰসিজ্ঝতি, ৰিনা নসিজ্ঝতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘সোঅভিধম্মত্থপদেনা’’তি ৰুত্তং. কামঞ্চ সো তেহি সহেৰসিজ্ঝতি, ৰিনানসিজ্ঝতি. অভিধম্মত্থপদং পন সঙ্গহণকিরিযাপকারংন ৰদতীতি ৰুত্তং ‘‘তং নসুন্দর’’ন্তি. দুৰিধং নামং অন্ৰত্থনামং রুল়িনামন্তি. তত্থ, অত্থানুগতং নামং অন্ৰত্থনামং, যথা সুখিতস্সজনস্স সুখোতিনামং. অত্থরহিতং আরোপিতং নামং রুল়িনামং, যথা দুক্খিতস্সজনস্স সুখোতি নামং. ইধ পন অন্ৰত্থনা মন্তিদস্সেতুং ‘‘অত্থানুগতা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অত্থানুগতা’’তি সকত্থানুগতা. সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তানুগতাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘গন্থসমঞ্ঞা’’তি গন্থসম্মুতি. গন্থস্সনামন্তি ৰুত্তং হোতি. সঙ্গহগন্থোনাম পাল়িযংতত্থ তত্থ ৰিপ্পকিণ্ণেধম্মে একত্থ সভাগরাসিকরণৰসেন পৰত্তো গন্থো. তং উগ্গণ্হন্তো অপ্পকেন গন্থেনবহুকেধম্মেসুখেনজানাতি. ‘‘তদুগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেনা’’তি তস্সউগ্গহোচ পরিপুচ্ছাচাতি দ্ৰন্দো. আদিসদ্দেন ধারণাদীনি সঙ্গণ্হাতি. তত্থ পাঠস্সৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহোনাম. উগ্গহি তস্সপাঠস্স অত্থগ্গহণং পরিপুচ্ছানাম. ‘‘অনাযাসতো’’তি নিদ্দুক্খেন. ‘‘লদ্ধব্বংফলানুফল’’ন্তি সম্বন্ধো. সরূপতো অৰবুজ্ঝনং সরূপাৰবোধো. আদিসদ্দেন লক্খণাৰবোধো রসাৰ বোধোতিআদিং সঙ্গণ্হাতি. অনুপাদাপরিনিব্বানং অন্তো পরিযোসানং যস্সাতি অনুপাদাপরিনিব্বানন্তং. তত্থ ‘‘অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি তণ্হাদিট্ঠীহি খন্ধেসু অনুপাদাযপরিনিব্বানং. অনুপাদিসেস পরিনিব্বানন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ফলানুফল’’ন্তি ফলঞ্চেৰ অনুফলঞ্চ. তত্থ ‘‘ফল’’ন্তি মূলপ্ফলং. ‘‘অনুফল’’ন্তি পরম্পরপ্ফলং. পযোজেতীতি ‘‘পযোজনং’’. পযোজেতীতি নিযোজেতি. কিং নিযোজেতি. ফলত্থিকংজনং. কত্থ নিযোজেতি. ফলনিব্বত্তকেকম্মে. কিমত্থায নিযোজেতি. তস্সকম্মস্স করণত্থাযাতি. ফলানুভৰনত্থায তত্থতত্থ ফলানুভৰনকিচ্চেসু পযুজ্জীযতীতি পযোজনন্তি পিৰদন্তি. ‘‘সামত্থিযতো’’তি ৰচনসামত্থিযতো. কিং ৰচনসামত্থিযন্তি. কারণৰচনং ফলংপিদীপেতি. ফলৰচনং কারণংপিদীপেতি. যথাতং অসুকস্মিং রট্ঠে সম্মাদেৰো ৰুট্ঠোতি ৰুত্তে তং রট্ঠংসু ভিক্খন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. অসুকরট্ঠং সুভিক্খন্তিৰুত্তে তস্মিং রট্ঠে সম্মাদেৰো ৰুট্ঠোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি. পযোজনং পন অভিধম্মত্থ সদ্দেন দস্সেতব্বং নত্থি, সঙ্গহৰচনসামত্থিযেনেৰ সিদ্ধং হোতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘সঙ্গহসদ্দেনা’’তি ৰুত্তং. সামত্থিযদস্সনে পন সুট্ঠু পরিপুণ্ণৰচনং ইচ্ছিতব্বং হোতি. ইতরথা অনিট্ঠত্থপ্পসঙ্গোপি সিযাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তং ন সুন্দর’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘নহী’’তিআদিনা হেতুৰাক্যেন তদত্থং সাধেতি.
২. এৰং সপ্পযোজনে পঞ্চপিণ্ডত্থেতি এত্থ পঞ্চপিণ্ডত্থে দস্সেত্ৰা ইদানি তেসংপঞ্চন্নং পিণ্ডত্থানং ৰিসুংৰিসুং পঞ্চপ্পযোজনানি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘তত্থা’’তি তেসুপঞ্চসু পিণ্ডত্থেসু. নসঙ্খ্যাতব্বন্তি অসঙ্খ্যেয্যং. সঙ্খাতুংঅসক্কুণেয্যন্তি অত্থো. নপমেতব্বন্তি অপ্পমেয্যং. পমেতুং অসক্কুণেয্যন্তি অত্থো. এৰং কিচ্চপচ্চযানং কত্থচি সক্কত্থ দীপনং হোতি. সকৰচনং পাল়িৰচনেন সাধেতুং ‘‘যথাহা’’তি পুচ্ছিত্ৰা পাল়িগাথং আহরি. তত্থ ‘‘যথাহা’’তি কথং আহ ইচ্চেৰত্থো. অনন্তরে ৰুত্তস্স অত্থস্স সাধকং ৰচনং কথং পাল়িযং আহ, কথং অট্ঠকথাযং আহ, কথং টীকাযং আহাতি এৰং যথারহং অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘তেতাদিসেনিব্বুতে অকুতোভযে পূজযতো’’তি যোজনা. তত্থ ‘‘তে’’তি বুদ্ধ বুদ্ধ সাৰকে. ‘‘তাদিসে’’তি তথা রূপেসী লক্খন্ধাদিগুণ সম্পন্নে. ‘‘নিব্বুতে’’তি কিলেস নিব্বানেন নিব্বুতে. নত্থি কুতোচি হেতুতো ভযং যেসং তে অকুতো ভযা. অনাগামি খীণাসৰা. ‘‘ভয’’ন্তি চিত্তুত্রাসভযং. ‘‘পূজযতো’’তি পূজেন্তস্স. ‘‘তং পযোজন’’ন্তিতস্সারতনত্তয ৰন্দনায পযোজনং. ‘‘সঙ্গহকারা’’তি বুদ্ধঘোসত্থেরাদযো পচ্ছিম অট্ঠকথাকারা ৰুচ্চন্তি. তেহি পোরাণট্ঠকথাসু তত্থ তত্থ ৰিপ্পকিণ্ণেপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযেযুত্তট্ঠানেসু সঙ্গহেত্ৰা অভিনৰ অট্ঠকথাযো করোন্তি. তস্মা সব্বাঅভিনৰঅট্ঠকথাযো সঙ্গহা নাম হোন্তি. তে চ আচরিযা সঙ্গহকারা নাম. তেন ৰুত্তং ‘‘সঙ্গহকারাতি বুদ্ধঘোস. পে… ৰুচ্চন্তী’’তি. তে অন্তরায নীৰারণমেৰ ইচ্ছন্তীতি কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে. তেসং ৰচনেন ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতুং সঙ্গহকার গাথং আহরি. ‘‘রতনত্তযেকতস্স এতস্সনিপচ্চকারস্স আনুভাৰেন অন্তরাযে অসেসতোসোসেত্ৰাতি যোজনা. ‘‘হী’’তি ঞাপকহেতু জোতকো. ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি অট্ঠসালিনিযং ৰুত্তং.
৩. ‘‘কথঞ্চহোতী’’তি সম্বন্ধো. ইতি অযং পুচ্ছা. ‘‘ৰুচ্চতে’’তি ৰিসজ্জনা কথীযতে. ‘‘হী’’তিৰিত্থারজোতকো. ‘‘ৰন্দনা কিরিযাভিনিপ্ফাদকো পুঞ্ঞপ্পৰাহো’’তি সম্বন্ধো. ‘‘অনেক…পে… ৰারে’’তি অচ্চন্ত সংযোগত্থে উপযোগ ৰচনং. ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দো’’তি পুঞ্ঞাভিসোতো, পুঞ্ঞপ্পৰাহোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ‘‘সো চ পুঞ্ঞাতিস্সযো হোতী’’তি সম্বন্ধো. কস্মা সো পুঞ্ঞা তিস্সযো হোতীতি. খেত্ত সম্পত্তিযা চ অজ্ঝাসয সম্পত্তিযা চ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অনুত্তরেসূ’’তিআদিমাহ. সংৰড্ঢিত্থাতি সংৰড্ঢিতো. পুঞ্ঞাভিসন্দো. সংৰড্ঢিতস্সভাৰো সংৰড্ঢিতত্তং. সুগন্ধেহিৰিয সুপরিসুদ্ধংৰত্থং পরিভাৰীযিত্থাতি পরিভাৰিতো. পুঞ্ঞাভিসন্দোযেৰ. পরিভাৰিতস্স ভাৰো পরিভাৰিতত্তং. উভযত্থাপি হেতু অত্থে নিস্সক্কৰচনং. ‘‘মহাজুতিকো’’তি মহাতেজো. ‘‘মহপ্ফলো’’তি মূলপ্ফলেন মহপ্ফলো. ‘‘মহানিসংসো’’তি আনিসংসপ্ফলেন মহানিসংসো. আনিসংসপ্ফলন্তি চ পরম্পরা ফলং ৰুচ্চতি. অঞ্ঞং পুঞ্ঞং অতিক্কমন্তো সযতি পৰত্ততীতি অতিস্সযো. পুঞ্ঞঞ্চ তং অতিস্সযোচাতি পুঞ্ঞাতিস্সযো. অতিস্সযপুঞ্ঞং, অধিক পুঞ্ঞন্তি অত্থো. ‘‘সো অনুবলং দেতি, ওকাসলাভং করোতী’’তি সম্বন্ধো. কথঞ্চ অনুবলং দেতি, কথঞ্চ ওকাসলাভং করোতীতি আহ ‘‘সযং পযোগ সম্পত্তিভাৰেঠত্ৰা’’তিআদিং. তত্থ পযোগসম্পত্তিনাম অতীত পুঞ্ঞকম্মানং বলৰতরং উপত্থম্ভককম্মং হোতি. ‘‘বহিদ্ধা’’তি বহিদ্ধসন্তানতো. ‘‘ৰিপত্তিপচ্চযে সম্পত্তিপচ্চযে’’তি যোজেতব্বং. তত্থ, ৰিপত্তিপচ্চযানাম-রাজতোৰা চোরতোৰা-তিআদিনা আগতা দুক্খুপ্পত্তিপচ্চযা. সম্পত্তিপচ্চযানাম কাযচিত্তানং সপ্পায পচ্চযা. চত্তারো পচ্চযা চ উপট্ঠাককুলানি চ আরক্খ দেৰতাদযো চ সুখুপ্পত্তি পচ্চযা. তেহি পচ্চযেহি পামোজ্জ বহু লস্স থেরস্স সন্তানে রত্তিদিৰং পীতিপস্সদ্ধিসুখসমাধীনং পৰত্তিযা অজ্ঝত্তভূতা উতুচিত্তাহারা চ অতি পণীতা হোন্তি. তেহি সমুট্ঠিতা সরীরট্ঠকধাতুযো চ অতিপণীতা এৰ হুত্ৰা উপব্রূহন্তি. তত্থ সরীরট্ঠকধাতুযো নাম পথৰি আদযো ৰাতপিত্তসেম্হাদযোচ. ‘‘অনুবলংদেতী’’তিঅভিনৰংথামবলং পৰত্তেতি. ‘‘পুঞ্ঞন্তরস্সা’’তি পৰত্তিৰিপাকজনকস্স বহুৰিধস্স পুঞ্ঞ কম্মস্স. ‘‘অথা’’তি তস্মিং কালেতি অত্থো. ‘‘বলৰবলৰন্তিযো হুত্ৰা’’তি পকতি বলতো অতিবলৰন্তিযো হুত্ৰা. ‘‘তস্মিং থেরসন্তানে’’তি সম্বন্ধো. ‘‘ইট্ঠপ্ফলঘনপূরিতে’’তি ইট্ঠপ্ফলভূতানং রূপসন্ততীনং ঘনেন পূরিতে. ‘‘ওকাসো নাম নত্থী’’তি পতিট্ঠানোকাসো নাম নত্থি. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘দূরতো অপনীতানেৰ হোন্তী’’তি সম্বন্ধো. ইট্ঠপ্ফলসন্তানং ৰিবাধন্তি নীৰারেন্তীতি ইট্ঠপ্ফলসন্তানৰিবাধকানি উপপীল়কূপঘাতককম্মানি. অনিট্ঠপ্ফল সন্তান জনকানি, অকুসল জনক কম্মানি, অপুঞ্ঞ কম্মানীতি তানিতিৰিধানি অকুসলকম্মানি দূরতো অপনীতানেৰ হোন্তি, তেসং ৰিপাকস্স অনোকাসকরণেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘নহী’’তিআদিং. ‘‘ততো’’তি তস্মা অপুঞ্ঞ কম্মানং দূরতো অপনীতত্তা. অভিৰাদেতব্বানং মাতাপিতু সমণব্রাহ্মণাদীনং অভিৰাদনকম্মেগরুংকরণং অভিৰাদন সীলং নাম. তং অস্স অত্থীতি অভিৰাদনসীলী. গুণৰুদ্ধৰযৰুদ্ধে অপচেতি অত্তানং নীচৰুত্তি করণেন পূজেতিসীলেনাতি ৰুদ্ধাপচাযী. উভযত্থাপিসম্পদান ৰচনং. এৰন্তিআদিনি গমন ৰচনং. নিগমন্তি চ নিট্ঠঙ্গমনং. তস্মাতিআদি লদ্ধগুণ ৰচনং. লদ্ধগুণোতি চ তংতংপসঙ্গ ৰিসোধনং পরিপুণ্ণং কত্ৰা লদ্ধোৰিসুদ্ধো অত্থো ৰুচ্চতি. তথা ৰচন সামত্থিযেন লদ্ধো অত্থন্তরোপি অযমিধ অধিপ্পেতো. ‘‘নকেৰলঞ্চ থেরস্সেৰ অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থং হোতী’’তি যোজনা. ‘‘সোতূনঞ্চগহণ কিচ্চ সম্পজ্জনত্থ’’ন্তিসম্বন্ধো. সুণন্তীতি সোতারো. তেসং. ‘‘গণ্হন্তান’’ন্তি উগ্গণ্হন্তানং. ‘‘ৰন্দনাসিদ্ধিযা’’তির তনত্তযেৰন্দনা পুঞ্ঞস্সসিদ্ধিতো. জৰনৰিনিচ্ছযে যস্মা অন্তরায নীৰারণংনাম দিট্ঠধম্মে ইচ্ছিতব্বং ফলং হোতি. দিট্ঠ ধম্মো চ পথম জৰনস্স ৰিপাকক্খেত্তং. তস্মা উপত্থম্ভন কিচ্চং পত্ৰাপি পথম জৰন চেতনা এৰ ইধপরিযত্তাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দিট্ঠধম্মৰেদনীযভূতা’’তি ৰুত্তং. সা পন পথম জৰন চেতনা উপত্থম্ভন কিচ্চং পত্ৰাপি সব্বদুব্বলা এৰসিযা. কস্মা, অলদ্ধাসেৰনত্তা. সেস চেতনাযো এৰ বলৰতিযো সিযুং. কস্মা, লদ্ধা সেৰনত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সত্তজৰনপক্খে অধিপ্পেতত্তা উপলদ্ধব্বত্তা তং নসুন্দর’’ন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ইতী’’তি ৰাক্যপরিসমাপনং. ‘‘যথা অপ্পমত্তকং হোতি. এৰমেৰং অপ্পমত্তকং হোতী’’তি যোজেতব্বং. ‘‘তথাহী’’তি ততো এৰাতি অত্থো. পট্ঠানেপি=কবল়ীকারোআহারো ইমস্সকাযস্স আহার পচ্চযেনপচ্চযো=তিৰিভত্তো. ইতরথা ‘কবল়ীকারো আহারো আহারসমুট্ঠানানং রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’তি ৰিভত্তো সিযাতি. ‘‘অধুনাৰা’’তি ইমস্মিং ভৰে এৰ. এৰং ৰন্দনাযপযোজনং দীপেত্ৰা ইদানি সেসানং পিণ্ডত্থানং পযোজনং দীপেতুং ‘‘যস্মাপনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ, ‘‘আদিতোৰিদিতেসতী’’তিআদিম্হি-ভাসিস্সং অভিধম্মত্থ সঙ্গহ-ন্তি পদং সুত্ৰা ৰিঞ্ঞাতেসতি, ‘‘উস্সাহোজাযতি’’. ইমং উগ্গহেত্ৰা সুদুল্লভে অভিধম্মত্থে চ অনাযাসেন জানিস্সাম, তম্মূলকস্স চ অনুপাদা পরিনিব্বানন্তস্স পযোজনস্সভাগিনো ভৰিস্সামাতি চিত্তুপ্পাদ সম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো.
পিণ্ডত্থানুদীপনা নিট্ঠিতা.
৪. পদত্থে. ‘‘বুজ্ঝী’’তি অঞ্ঞাসি. ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং পদে. চ সদ্দো ৰাক্যারম্ভ জোতকো. ৰাক্যা রম্ভোতি চ মূলৰাক্যে যং যং ৰত্তব্বং অৰুত্তং, তস্স তস্স কথনত্থায অনুৰাক্যস্স আরম্ভো. বুজ্ঝনকিরিযাৰুচ্চতিঞাণং. কথংপনঅৰিপরীতত্থে পৰত্তো সম্মাসদ্দো অসেস ব্যাপনং দীপেতীতি পুচ্ছায পুরিমত্থমে ৰব্যতিরেকতো চ অন্ৰযতো চ পুন ৰিত্থারেন্তো ‘‘তথাহী’’তিআদিমাহ. তত্থ, ‘‘তথাহী’’তি তস্স ৰচনস্স অযং ৰিত্থারোতি জোতেতি. ‘‘অৰিপরীত’’ন্তি কিরিযাৰিসেসন পদমেতং. ‘‘অত্তনো ৰিসযে এৰা’’তি অত্তনো ঞাণৰিসযে এৰ তেসং ৰিসযোচাতি সম্বন্ধো. যস্মা একোপি ধম্মো কালদেসসন্তানাদিভেদেন অনন্ত ভেদো হোতি. তস্মা পদেসঞাণিকা পচ্চেকবুদ্ধাদযো একধম্মংপি সব্বাকারতো জানিতুং ন সক্কোন্তি. তেনাহ ‘‘তেহী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘সব্বাকারতো’’তি সভাৰতো, হেতুতো, পচ্চযতো, ফলতো, নিস্সন্দতো, কালতো, দেসতোতিআদিনা আকারেন. ‘‘যত্থা’’তি যস্মিং অৰিসযেধম্মে. ‘‘তে ৰিপরীতং বুজ্ঝেয্যুং, সো অৰিসযো নামধম্মোনত্থী’’তিযোজনা. তং ৰিত্থারেন্তো ‘‘তেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ, ‘‘তিযদ্ধগতে’’তি তীসুকালেসু গতে পৰত্তে. ‘‘অদ্ধামুত্তকে’’তি কালত্তযৰিমুত্তকে. ‘‘হত্থমণিকেৰিযা’’তি হত্থ তলে ঠপিতমণিরতনানিৰিয. ‘‘সব্বে ধম্মা’’তিআদি পাল়িসাধকং. তত্থ, ‘‘আপাত’’ন্তি অভিমুখং পতনং. আবাধন্তিপি পাঠো, ওত্থরিত্ৰা উপট্ঠানন্তি অত্থো. ‘‘সব্বঞ্ঞুমহাভৰঙ্গ’’ন্তি সব্বেসংসব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং পচ্ছিমভৰে পটিসন্ধিতো পট্ঠায পৰত্তং অট্ঠসু মহাৰিপাকেসু পথমমহাৰিপাকং ভৰঙ্গ চিত্তং. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং মহাভৰঙ্গে. ‘‘নিচ্চকালং উপট্ঠহন্তী’’তি সব্বকালং উপট্ঠানাকার পত্তা হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. কস্মা, কস্সচি আৰরণস্স অভাৰতো. ইদংপিহি একং উপট্ঠানং নামাতি. ‘‘আৰজ্জনাযা’’তি মনোদ্ৰারাৰজ্জন চিত্তেন. ধম্মা মহন্তা. ভৰঙ্গং পরিত্তকং. তস্মা পরিত্তকং ভৰঙ্গং একক্খণে মহন্তানং ধম্মানং নপহোতীতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. ‘‘নচোদেতব্বমেত’’ন্তি এতং ঠানং নচোদেতব্বং. ‘‘পরমুক্কংসপত্তান’’ন্তি এত্থ ‘‘উক্কংসো’’তি অচ্চুগ্গমো অচ্চুত্তরো. পরমো উক্কংসো পরমুক্কংসোতিৰিগ্গহো.
এৰং সম্মাসদ্দস্স অত্থং ৰিচারেত্ৰা ইদানি সংসদ্দস্স অত্থং ৰিচারেন্তো ‘‘সংসদ্দোপনা’’তিআদিমাহ. তত্থ, ‘‘উপসগ্গো’’তি উপসগ্গপদং. ‘‘পটিৰেধধম্মেসূ’’তি পটিচ্চসমুপ্পাদাদীনং পটিৰিজ্ঝনঞ্ঞাণেসু. নত্থি আচরিযো এতস্সাতি অনাচরিযো. সমাসন্তে ককারেন সহ অনাচরিযকো. অনাচরিযকস্স ভাৰো অনাচরিযকতা. তং অনাচরিযকতং. ততীযা রুপ্পসমাপত্তি নাম আকিঞ্চঞ্ঞাযতনজ্ঝানং. তং ভগৰা আল়ারস্স সন্তিকে উগ্গণ্হাতি. চতুত্থারুপ্পসমাপত্তি নাম নেৰসঞ্ঞা নাসঞ্ঞাযতনজ্ঝানং. তং উদকস্সসন্তিকে উগ্গণ্হাতীতি ৰুত্তং ‘‘আল়ারুদকমূলিকা’’তি. ‘‘অনলঙ্করিত্ৰা’’তি আৰজ্জনসমাপজ্জনাদিৰসেন অনলঙ্করিত্ৰা. অনাসেৰিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ছড্ডিতত্তা’’তি এতাসমাপত্তিযোনালং বোধায, অথ খো যাৰদেৰ ততীয চতুত্থারুপ্পভৰপ্পটিলাভায সংৰত্তন্তীতি এৰং আদীনৰং দিস্ৰা ছড্ডিতত্তা. ‘‘বুজ্ঝনকিরিযাযা’’তি পটিৰেধঞ্ঞাণস্স. ‘‘কুতো পটিৰেধধম্মা’’তি তা কুতো পটিৰেধধম্মা হোন্তি. পটিৰেধধম্মা এৰ চ বুদ্ধভাৰাযপদট্ঠানাহোন্তীতি অধিপ্পাযো.
পাল়িযং. ‘‘পুব্বে অননুস্সুতেসুধম্মেসূ’’তি ইমস্মিং ভৰে ইতো পুব্বে কস্সচিসন্তিকে অননুস্সুতে সুচতুস্সচ্চ ধম্মেসু. ‘‘অভিসম্বুজ্ঝী’’তিপদে অভিসম্বোধিসঙ্খাতং অরহত্তমগ্গঞ্ঞাণং ৰুত্তং. তদেৰ ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানং হোতি. তপ্পচ্চযা তদনন্তরা এৰসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পাতুব্ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতী’’তি. ‘‘তদনন্তরা’’তি চ অরহত্ত মগ্গৰীথিযাচ চতুন্নং পচ্চৰেক্খন ৰারানঞ্চ অনন্তরে কালেতি অত্থো. ‘‘নিমিত্তত্থে’’তি নিমিত্ত হেত্ৰত্থে. ‘‘ভুম্ম’’ন্তি অট্ঠকথাসুআগতং সত্তমীৰিভত্তিযানামং. তাসু হি পচ্চত্তৰচনং, উপযোগৰচনং, করণ ৰচনং, সম্পদান ৰচনং, নিস্সক্কৰচনং, সামিৰচনং, সুম্মৰচনন্তি এৰং অনুক্কমেন সত্তন্নং ৰিভত্তীনং নামানি আগতানীতি.
‘‘দসবলঞ্ঞাণেসূ’’তি ঠানাঠান কোসল্লঞ্ঞাণাদীসু দস ঞাণবলেসু. ‘‘ৰসিভাৰ’’ন্তি এত্থ অত্তনো ৰসং ৰত্তেতুং সমত্থতা সঙ্খাতোসত্তি ৰিসেসো ৰসোনাম. ৰসো এতস্স অত্থীতি ৰসী-ৰসিগণেহীতিআদীসুৰিয. ৰসিনো ভাৰো ৰসিভাৰো. তং ৰসিভাৰন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৰসিভাৰ’’ন্তি ইস্সরভাৰন্তি. কত্থচি পন ‘‘ৰসী’’তি ইত্থিলিঙ্গপদংপি দিস্সতি=তত্রিমা পঞ্চৰসিযো আৰজ্জনৰসীসমাপজ্জনৰসী=তিআদীসু.
সম্মাসম্বুদ্ধপদ.
৫. অতুলপদে. অনেকেহিগুণপদেহি পৰত্তিতাৰন্দনা ‘‘অনেকগুণপদৰিসযানাম’’. ‘‘ইতিকিংদুতীযেনা’’তি ইতি তস্মা দুতীযেন অতুলপদেন কিং পযোজনং অত্থীতি অত্থো. ‘‘নন সমত্থা’’তি নসমত্থা ন হোতীতি যোজনা. সমত্থা এৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘মত্তকারিনো’’তি পমাণকারিনো. ‘‘থেরো চ তেসং অঞ্ঞতরো’’, তস্মা মত্তং ন করোতি, দুতীযং অতুল পদং আহরীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অপিচা’’তি কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থীতি অত্থো. ‘‘নকেৰলং ৰন্দনায অন্তরাযনীৰারণমেৰ ইচ্ছি তব্বং হোতী’’তি যোজনা. ‘‘ৰন্দনাযা’’তি ৰন্দনাহেতু. সোপি পঞ্ঞাপাটৰাদি অত্থো. ‘‘গন্থপারিসুদ্ধিযা’’তি গন্থদোসানাম পদদোস ৰাক্যদোস অত্থদোসাদযো অত্থি. তেহি দোসেহি ইমস্স গন্থস্স পারিসুদ্ধিযা. কথং পন ৰন্দনায পঞ্ঞাপাটৰাদি অত্থোসম্ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘অনুস্সতিট্ঠানেসূ’’তিআদি. অনুস্সতিট্ঠানানি নাম বুদ্ধ ধম্ম সঙ্ঘসীলাদীনি. চিত্তসমাধানং আৰহতীতি চিত্তসমাধানাৰহো. ‘‘তিক্খাসূরাহুত্ৰাৰহতী’’তি গম্ভীরেসু অত্থ ব্যঞ্জন পদেসু অমন্দা ৰিস্সট্ঠা হুত্ৰা ৰহতি. ‘‘তদত্থাযপী’’তি পঞ্ঞাপাটৰাদি অত্থাযপি. গুণনামপদানং গুণত্থোনামৰিগ্গহ ৰাক্যেসু পাকটো, সিদ্ধপদেসু অপাকটো. তস্মা তানি ৰিগ্গহত্থং অজানন্তানং সন্তিকে নাম মত্তানি সম্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং ‘‘যথাৰুত্ত ৰচনত্থযোগেপি…পে… পৰত্তত্তা’’তি. ‘‘সভাৰনিরুত্তিং জানন্তান’’ন্তি মাগধ ভাসং জানন্তানং. মাগধভাসাহি মূলভাসাতি চ অরিযভাসাতি চ মাগধভাসাতি চ পাল়িভাসাতি চ ধম্মনিরুত্তীতি চ সভাৰনিরুত্তীতি চ ৰুচ্চতি. ‘‘ভাৰত্থসুঞ্ঞ’’ন্তি এত্থ গুণনামানং গুণত্থো ভাৰত্থো নাম. সো এৰসকত্থোতি চ ৰচনত্থোতি চ ৰিগ্গহত্থোতি চ ৰুচ্চতি. কিরিযনামাদীসূপি এসেৰনযো. ‘‘সত্থূ’’তি সত্থুনো. ‘‘সমঞ্ঞামত্ত’’ন্তি নামসঞ্ঞামত্তং ভৰিতুং নারহতি. তথাহি অনাথপিণ্ডিকোসেট্ঠি রাজগহং অনুপত্তো বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নোতি সুত্ৰা উদানং উদানেসি=ঘোসোপি খো এসোদুল্লভো লোকস্মিং যদিদং বুদ্ধো=তি. তস্মা বুদ্ধোতি নামংপি লোকে মহন্তং সুদুল্লভংগুণপদং হোতি. সম্মাসম্বুদ্ধ নামেৰত্তব্বমেৰনত্থীতি. ‘‘সভাৰনিরুত্তিং অজানন্তানং পন পদসহস্সং ৰুচ্চমানংপী’’তি তিট্ঠতু একং অতুলপদং, পদসহস্সংপি ৰুচ্চমানং সত্থুসমঞ্ঞামত্তমেৰ সম্পজ্জতি. তাদিসাহি জনা ইদং লোকে মহন্তং গুণপদন্তিপি নজানন্তি. ভাৰত্থং কিংজানিস্সন্তি.
‘‘অতুলো’’তি অঞ্ঞেন সো অসদিসোতি ৰা, অঞ্ঞো ৰাতেন সদিসোতস্সনত্থীতিৰা, - দ্ৰিধাপিঅত্থোলব্ভতি. সাধকগাথাযং ‘‘পটিপুগ্গলো’’তি যুগগ্গাহীপুগ্গলো. কিঞ্চাপি মক্খলি পূরণাদযো ৰিসুংৰিসুং - অহং সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী - তিচ, অহং সম্মাসম্বুদ্ধো-তিচ পটিজানন্তা যুগগ্গাহিনো হুত্ৰা ৰিচরন্তি. ধম্মতো পন সিনেরু পব্বত রাজস্স সন্তিকে সক্খর কথলানিৰিযসম্পজ্জন্তীতি. ‘‘অনচ্ছরিয’’ন্তি নতাৰ অচ্ছরিতব্বং হোতীতি অত্থো. ‘‘বুদ্ধভূতস্সা’’তি বুদ্ধভাৰং ভূতস্সপত্তস্স. ‘‘যং বুদ্ধ ভূতস্স অতুলত্তং, এতং অনচ্ছরিয’’ন্তি যোজনা. যদি চেতং অনচ্ছরিযং হোতি, কতমং পন তাৰ অচ্ছরিযং ভৰতীতি আহ ‘‘সম্পতিজাতস্সা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘সম্পতিজাতস্সা’’তি অজ্জেৰজাতস্সপি অস্স ভগৰতো. কথং অতুলতা পঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তদাহী’’তিআদিং. ‘‘একঙ্গণানী’’তি একতলানি. তদাহি বোধিসত্তস্সপুঞ্ঞানুভাৰেন অতিমহন্তো ওভাসো পাতুব্ভৰতি. = উল়ারো ওভাসো পাতুরহোসি অতিক্কম্মদেৰানং দেৰানুভাৰ=ন্তিহি ৰুত্তং. তেন ওভাসেন ফরিতা সব্বে পথৰি পব্বতাদযো জাতিফলিকক্খন্ধাৰিয সুপ্পসন্না হোন্তি. দসসহস্স চক্কৰাল়ানি একতলং হুত্ৰা পঞ্ঞাযন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনেকানি চক্কৰাল়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসু’’ন্তি. ‘‘পরমায পূজাযাতি থুতিমঙ্গলৰচনপূজায. ‘‘লোকস্সা’’তি সব্ব সত্তলোকতো. এৰং অচ্ছম্ভি ৰাচং নিচ্ছারেসি ধম্মতায সঞ্চোদিতত্তাতি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘অচ্ছম্ভিৰাচ’’ন্তি ৰিসারদৰাচং. আসভিং ৰাচন্তিপি পাঠো. উত্তমৰাচন্তি অত্থো. ‘‘নিচ্ছারেসী’’তি উদাহরতি. ইদম্পি অনচ্ছরিযং, অঞ্ঞং পিততো অচ্ছরিযতরং অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘যদাপনা’’তিআদি আরদ্ধং. পারমিতা গুণেহি তেন সদিসো কোচিনত্থেৰ থপেত্ৰা অঞ্ঞে চ মহাবোধি সত্তেতি অধিপ্পাযো. ‘‘অস্সা’’তি তেন সদিসস্স. ‘‘নত্থিভাৰো দীপেতব্বো’’তি সম্বন্ধো. ‘‘দীপেতব্বো’’তি বুদ্ধৰংসপাল়িতো আহরিত্ৰা দীপেতব্বো. ‘‘কুতোসাৰকবোধিসত্তানং সতসহস্সং সক্খিস্সতী’’তি যোজনা. পারমিযো পকারেনৰিচিনন্তি এতেনাতি পারমিপৰিচযো. ঞাণং. তংপনঞাণং মহাবোধিসত্তানং এৰ উপ্পন্নং নহোতি. পচ্চেকবোধিসত্ত সাৰকবোধিসত্তানংপি উপ্পন্নমেৰ. তদেৰ চ সব্বেসংপি বোধিসত্তানং নিযতব্যাকরণপ্পটিলাভে পধানকারণন্তি দস্সেতুং ‘‘সাৰকবোধিসত্তাপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বোধিৰুচ্চতিৰিমোক্খঞ্ঞাণং. অরিযমগ্গস্সেতং নামং. বোধিম্হিসজন্তি লগ্গন্তীতি বোধিসত্তা. ‘‘লগ্গন্তী’’তি তপ্পটিলাভত্থায নিযত চিত্তা হোন্তীতি অত্থো. বোধি অত্থায পটিপন্না সত্তা বোধিসত্তাতিপি যুজ্জতি. বুদ্ধ সুঞ্ঞেপিলোকে কম্মস্সকতাঞাণে ঠত্ৰা ৰট্টদুক্খতো মোক্খধম্মপরিযেসিনো সত্তাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সম্ভার ধম্মে’’তি দসৰিধে পারমি ধম্মে. ৰট্টং অনুসরন্তি অনুগচ্ছন্তীতি ৰট্টানুসারিনো. পথৰিযং পংসুচুণ্ণানি ৰিয পকতিযা ৰপুথুভূতাজনাতি পুথুজ্জনা. মহন্তাপুথুজ্জনাতি মহাপুথুজ্জনা. ৰট্টানুসারিনো চ তে মহাপুথুজ্জনাচাতি সমাসো. তেসং ভাৰোতি ৰিগ্গহো. অযং ভাৰোযেৰ তেসং ভূমীতি চ ৰুচ্চতি. অত্থতো পন মোক্খধম্মনিরপেক্খতা এৰ. অচ্ছন্দিকতাতিপি ৰুচ্চতি. ‘‘ওক্কন্তা’’তি পৰিট্ঠা. তযোনিযতা, বোধিসত্তনিযতো চ চূল়সোতাপন্ননিযতো চ অরিয সোতাপন্ননিযতো চ. তত্থ বোধিসত্তনিযতো বোধিসম্ভারবলেন সিদ্ধো. চূল়সোতাপন্ন নিযতো পচ্চযাকারানুবোধঞ্ঞাণবলেন. অরিযসোতাপন্ন নিযতো সোতাপত্তি মগ্গঞ্ঞাণ বলেন. তেসু বোধিসত্তনিযতো ইধ অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘একেন পরিযাযেনা’’তিআদি. ৰত্তব্বমেৰনত্থিতেসং দ্ৰিন্নং বোধিসত্তানং পারমি পৰিচযঞ্ঞাণ সম্পত্তিযা ৰিনা নিযতব্যাকরণ লাভা সঙ্কায এৰ অভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
পদসিদ্ধিৰিচারেযং ৰুত্তং ৰিভাৰনিযং=তুলাযসমিতোতুল্যো. তুল্যো এৰ তুলোযকার লোপৰসেনা=তি. তংসন্ধায ‘‘য কারস্সৰাৰসেনা’’তি ৰুত্তং. যঞ্চৰুত্তং তত্থেৰ=অথৰাসমীতত্থে অকারপচ্চযৰসেন তুলাযসমীতোতুলো=তি. তং সন্ধায ‘‘অকারস্সৰাৰসেনা’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘তুলাযা’’তি লোকে ধারণতুলাসদিসায পঞ্ঞাযাতি অত্থো. ‘‘সমীতো’’তি সমং কতো. নহি তুলসদ্দো ভৰিতুং নযুত্তো. যুত্তো এৰাতি অধিপ্পাযো. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তুলযিতু’’ন্তিআদিং. তত্থহি ‘‘তুলযিতুং অসক্কুণেয্যো’’তিৰচনেন তস্সকম্মসাধনত্তংদস্সেতি. ‘‘কম্মসাধনেনেৰা’’তি পুব্বে-তুলযিতব্বো অঞ্ঞেন সহ পমিতব্বোতি তুলোতি এৰং ইধৰুত্তেন কম্ম সাধন ৰচনত্থেনেৰ. ‘‘তদত্থসিদ্ধিতো’’তি তস্স ৰিভাৰনিযং ৰুত্তস্স দুৰিধস্স অত্থস্স সিদ্ধিতো. ‘‘ততো’’তি তুলসদ্দতো. চিন্তায কিং পযোজনং অত্থি. নত্থিযেৰাতি অধিপ্পাযো. ৰদতি সীলেনাতি ৰত্তা. ৰাদী পুগ্গলো. ৰত্তুনো ইচ্ছাৰত্তিচ্ছা. ৰত্তুং ইচ্ছাৰত্তিচ্ছাতিপিৰদন্তি. ৰত্তিচ্ছং অনুগতো সম্মুতি সঙ্কেতৰোহার সিদ্ধত্তাতি সমাসো. ‘‘এত’’ন্তি এতং দ্ৰিধাসিদ্ধৰচনং. ‘‘চে’’তি চেৰদেয্য. ‘‘না’’তি নযুত্তং. ‘‘যথাসুত’’ন্তি তুল ইতি সুতং. ‘‘যুত্ত’’ন্তি যথাসুত নিযামেনেৰ যুত্তং ৰজ্জেত্ৰা. ‘‘অস্সুতস্সা’’তি ধারণতুলাপরিযাযস্স ইত্থিলিঙ্গতুলাসদ্দস্স. ততোযেৰযকার যুত্তস্সতুল্যসদ্দস্স চ অস্সুতস্স. ইত্থিলিঙ্গেসতি, ততোপি একো অকারোতি কত্ৰা সমীতত্থে দুতীযো তদ্ধিত অকারোপি অস্সুতোযেৰনামহোতি. ‘‘পরিকপ্পনাযা’’তি পরিকপ্পেত্ৰা কথনায. পযোজনাভাৰতো ন যুত্তন্তিসম্বন্ধো. অতুলপদং.
৬. এৰং দ্ৰিন্নং পদানং পদত্থ সংৰণ্ণনং কত্ৰা ইদানি তেসংযেৰ অত্থুদ্ধারসংৰণ্ণনং করোন্তো ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সম্পদা’’তি সম্পত্তিযো. ‘‘বোধিসম্ভারসম্ভরণং নাম’’ সমতিং সপারমীনং পরিপূরণং. ‘‘মহাৰজিরঞ্ঞাণ’’ন্তি ভগৰতো আসৰক্খযঞ্ঞাণম্পি ৰুচ্চতি. তস্স পুব্বভাগে বুদ্ধভাৰত্থায অনুপদধম্মৰিপস্সনাৰসেন ছত্তিংস কোটি সতসহস্স সঙ্খানং দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনকপ্ফলসমাপত্তীনং পুব্বভাগ ৰিপস্সনাঞাণম্পি মহাৰজিরঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতি. সব্বম্পেতং মহাটীকাযং ৰুত্তং. ‘‘মহাবোধিযা’’তি সব্বঞ্ঞু বুদ্ধানং অভিসম্বোধি সঙ্খাতস্স অগ্গমগ্গঞ্ঞাণস্স. পহিয্যন্তি পহাতব্বা ধম্মা এতেনাতি পহানং. পজহন্তি পহাতব্বেধম্মেএতেনাতিৰা পহানন্তি কত্ৰা তং অগ্গমগ্গঞ্ঞাণম্পিতং ৰিপস্সনাঞাণম্পি পহানন্তি ৰুচ্চতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘পহানসম্পদাযং ৰা সা সঙ্গহিতা’’তি ৰুত্তং. পঞ্চসীলানি. পাণাতিপাতস্স পহানংসীলং, ৰেরমণিসীলং, চেতসিকংসীলং, সংৰরোসীলং, অৰীতিক্কমোসিলন্তিআদীসুৰিয এত্থহি পহানসীলং নাম যথা ৰুত্তেন অত্থেন ৰেরমণিসীলমেৰাতি যুজ্জতি. পহানং নাম কোচিধম্মো নহোতীতি অধিপ্পাযে পন সতিপহান সীসেন পহানসাধকং তদেৰঞাণদ্ৰযং উপচারেনপহানন্তি গহেতব্বং. ইতরথা পহানসম্পদা নাম অসারা অফলাতি আপজ্জেয্যাতি. পচ্চেকবুদ্ধ বুদ্ধসাৰকা কিলেসে পজহন্তাপি ৰাসনায সহ অপ্পজহনতো চিত্ত সন্তানে মোহৰাসনায ৰিজ্জমানত্তা সব্বঞ্ঞু ভাৰং নগচ্ছন্তি. তস্মা যথাতেসং কিলেসপ্পহানং পহানসম্পদা নাম নহোতি. নতথাসব্বঞ্ঞুবুদ্ধানন্তি আহ ‘‘সহৰাসনাযা’’তিআদিং. ৰিভাৰনিযংঞাণসম্পদা পথমং ৰুত্তা. ততো পহান সম্পদা. টীকাযং পন পহানসম্পদা পথমং ৰুত্তা. ততো অধিগম সম্পদানাম ৰুত্তা. ততো ঞাণসম্পদা. পহানসম্পদাযঞ্চ অগ্গমগ্গঞ্ঞাণং দস্সিতং. অধিগম সম্পদাতি চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভো ৰুত্তো. ঞাণসম্পদাযম্পন তেহি দ্ৰীহি ঞাণেহি অৰসেসানিদসবলঞ্ঞাণাদীনিসব্বঞ্ঞাণানিদস্সিতানি. ইধপি টীকানযমেৰ সম্ভাৰেন্তো ‘‘পহানসম্পদাযেৰপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পদট্ঠান’’ন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সপদট্ঠানং, আসন্ন কারণং. ‘‘ন হি মগ্গঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা পহানসম্পদানাম অত্থি’’. পরমত্থতো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে=পহানন্তি কোচি ধম্মোনাম নত্থি অঞ্ঞত্র ৰুত্তপ্পকারানং পাণাতিপাতাদীনং অনুপ্পাদমত্ততো=তি আগতত্তা ৰুত্তং. পহাযকধম্মসমাদানেন পন পহাতব্ব ধম্মানং অনুপ্পাদো নাম একোপণীত ধম্মোহোতি. একং সন্তি পদং হোতি. তথাহি ৰুত্তং পটিসম্ভিদা মগ্গে=উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৰত্তি ভযং, অপ্পৰত্তি খেমন্তি সন্তিপদেঞাণ=ন্তি. তদঙ্গপ্পহানং পনতদঙ্গঅনুপ্পাদো নাম. ৰিক্খম্ভনপ্পহানং ৰিক্খম্ভন অনুপ্পাদো নাম. সমুচ্ছেদপ্পহানং সমুচ্ছেদ অনুপ্পাদো নামাতি ৰত্তব্বং. ইধ পন অনুপ্পাদ সম্পাপকং ৰিপস্সনা ঞাণঞ্চ মগ্গঞ্ঞাণঞ্চ উপচারেন পহানন্তি অধিপ্পেতং. কস্মা, উপরিঞাণ সম্পদাদীনং পচ্চযত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সম্পদাসঙ্করো’’তি সম্পদাসম্ভেদো, সম্পদাসম্মিস্সো. ‘‘ঞাযাগত’’ন্তি যুত্তিতো আগতং. ‘‘সীলাদিগুণেহী’’তি সীল সমাধি পঞ্ঞা ৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞ্ঞাণদস্সন গুণেহি. ‘‘ইদ্ধিধম্মেহী’’তি ইদ্ধিৰিধাভিঞ্ঞাদীহি ইদ্ধিগুণেহি. ‘‘লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতস্সা’’তি দ্ৰত্তিংস মহাপুরিসলক্খণেহি চ অসীতি খুদ্দকলক্খণেহি চ পটিমণ্ডিতস্স. ‘‘আসযো’’তি চিত্ত সন্তানে অধিসযিতো ইচ্ছাৰিসেসো. ‘‘অজ্ঝাসযস্সা’’তি অলোভজ্ঝাসযাদিকস্সঅজ্ঝাসযস্স. ‘‘উল়ারতা’’তি পণীততা. ‘‘হিতজ্ঝাসযতা’’তিহিতকামতা. অপরিপাক গতিন্দ্রিযানং সত্তানং ইন্দ্রিযপরিপাককালাগমনঞ্চ এত্থ ৰত্তব্বং. ‘‘অভিঞ্ঞাতান’’ন্তি অতিপাকটানং. ‘‘দ্ৰেপহানসম্পদা’’তি দ্ৰেপহান সম্পদা ঞাণসম্পদা. সম্মাসম্বুদ্ধপদে. ‘‘সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝী’’তি এত্থ অভিসম্বোধিসঙ্খাতং অগ্গমগ্গঞ্ঞাণং গহিতং. তঞ্চ পহানকিচ্চপ্পধানং হোতি. ‘‘তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো’’তি এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘বলেসু চ ৰসিভাৰ’’ন্তি এত্থ দসবলঞ্ঞাণানি গহিতানি. তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে…পে… সম্মাসম্বুদ্ধপদেনৰিভাৰিতা’’তি.
সম্পদানিট্ঠিতা.
৭. সসদ্ধম্মগণুত্তমপদে. যথা=সসঙ্ঘংলোকনাযকং নমস্সিস্সং=তি এত্থসহসদ্দস্স সমৰাযত্থত্তা অহংলোকনাযকঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ নমস্সিস্সন্তি এৰং সমৰাযত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. তথা ইধপি সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চসদ্ধম্মঞ্চ গণুত্তমঞ্চ অভিৰাদিযামীতি এৰং কিরিযাসমৰাযত্থো সহসদ্দেন দীপিতোতি দস্সেতুং ‘‘দূরতোহং…পে… এৰমিদং দট্ঠব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘ইদ’’ন্তি সসদ্ধম্মগণুত্তমপদং. এত্থ চ‘‘সমৰাযো’’তি দ্ৰিন্নং তিণ্ণং বহূনং ৰা অত্থানং একস্মিং দব্বেৰা গুণেৰাকিরিযাযৰাসমং অৰেচ্চ অযনংপৰত্তনং সমৰাযো. পচ্চানুতাপ পচ্চানুমোদনাদিঠানেসু=অহং পুব্বেদানং নদদিস্সং, সীলং নরক্খিস্সং. - অনেকজাতি সংসারং সন্ধাৰিস্স=ন্তিআদিনা অতীতেপিকালে অনাগতৰচনং পযুজ্জতীতি আহ ‘‘নমস্সিস্স’’ন্তি নমস্সিংতি. ‘‘গুণীভূতান’’ন্তি সমাসপদে ৰিসেসনভূতানং, অপ্পধানভূতানন্তি অত্থো. অব্ভূত তব্ভাৰেচাযং ঈকারো. যথা, কাকো সেতী ভৰতি, বকো কণ্হীভৰতীতি. এত্থ চ ‘‘সেতী ভৰতী’’তি অসেতপুব্বো সেতোভৰতি. ‘‘কণ্হীভৰতী’’তি অকণ্হপুব্বো কণ্হোভৰতীতি অত্থো. তথা ইধপি. বুদ্ধং ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চৰন্দিত্ৰা-তিআদীসু ৰিসুংৰিসুং পধানত্তা অগুণভূতাপি ধম্মসঙ্ঘা ইধসমাসপদে অঞ্ঞপদত্থস্সগুণভূতাহোন্তি. অযং অব্ভূততব্ভাৰত্থো নাম. ‘‘অভিৰাদিতভাৰো’’তি ৰুত্তে তপচ্চযস্স বহুলং অতীতকালৰিসযত্তা পুব্বেগন্থারম্ভকালে ধম্ম সঙ্ঘানংপি থেরস্স ৰন্দনাসিদ্ধি দস্সিতা হোতি. ‘‘অভিৰাদেতব্ব ভাৰো’’তি ৰুত্তেপন তব্বপচ্চযস্সকালসামঞ্ঞৰিসযত্তান তথা দস্সিতা হোতি. দানং দাতব্বং, সীলং রক্খিতব্বন্তিআদীসু ৰিয ধম্মসঙ্ঘানামসব্বকালংপি অভিৰাদেতব্বাতি. এৰং ধম্মসঙ্ঘানং সব্বকালংপি অভিৰাদনারহগুণো এৰ দস্সিতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ, ‘‘অভিৰাদন’’ন্তি ইদং কিরিযাসমৰাযদস্সনতো ৰুত্তং. কালৰিসেসং পন নদীপেতিযেৰ. ‘‘অত্তনো নিদস্সনেনা’’তি সপুত্তদারো আগতোতি অত্তনা নীহরিত্ৰা দস্সিতেন পযোগেন. সোহি পযোগো কিরিযা সমৰাযস্সেৰ. নগুণসমৰাযস্সাতি. এত্থ চ থেরস্স ৰন্দনাৰচনে থেরো ইমেহি যেৰপদেহি রতনত্তযংতীহিদ্ৰারে হিৰন্দতীতি গহেত্ৰা ‘‘অভিৰাদিযা’’তি এত্থ অভিৰাদিযাধীতি চ অত্থং নীহরন্তি. অপ্পধান কিরিযাপদে পন তদত্থ নীহরণং অসম্ভাৰেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অপিচা’’তি কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থীতি অত্থজোতনে অযং নিপাতসমুদযো. ‘‘গন্থপ্পটিঞ্ঞাযা’’তি গন্থপ্পটিঞ্ঞাৰচনেন. ‘‘সহঘটেত্ৰা’’তি একতো সম্বন্ধিত্ৰা.
ৰচনত্থে. সধনো পুরিসো, ধনৰাপুরিসো-তি আদযো সমাসতদ্ধিতসদ্দা যেভূয্যেন অতিস্সযত্থ দীপকা হোন্তি. নহি অপ্পকেন ধনেন তথা ৰোহরন্তি. তস্মা ইধাপি তথা রূপং অতিস্সযত্থং দস্সেতুং ‘‘অত্তনানিম্মিতেন…পে… সরণভূতেনা’’তি ৰুত্তং. তত্থ, ‘‘অত্তনানিম্মিতেনা’’তি অত্তনা উপ্পাদিতেন. ‘‘নহী’’তিআদিনা তদত্থমেৰ ব্যতিরেকতো ৰিৰরতি. তত্থ, ‘‘পরনিম্মিতেনা’’তি বুদ্ধনিম্মিতেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তথা থোমন’’ন্তি সসদ্ধম্ম গণুত্তমন্তি থোমনং. ‘‘ইদংপী’’তি দুতীযত্থ সম্পিণ্ডনে অযংপিকারো. নকেৰলং পুরিমপদদ্ৰযমেৰ সত্থু অসাধারণগুণপদং হোতি. অথ খো ইদংপি পদং সত্থু পচ্চেকবুদ্ধাদীহি অসাধারণ পদমেৰহোতীতি যোজনা.
ধম্মৰচনত্থে. ‘‘ধারেতী’’তি ৰহতি. গাথাযং ‘‘রক্খতী’’তি অপাযাদিদুক্খতোরক্খতি. ‘‘যেস’’ন্তি কিলেসানং. ‘‘ইমস্মিং অত্থে’’তি কিলেসসমুচ্ছিন্দনসঙ্খাতে ধারণত্থে. ‘‘নিব্বানঞ্চনিপ্পরিযাযতো ধম্মো নামা’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু নিস্সরণপ্পহানমেৰ নিব্বানস্স কিচ্চং, ইদঞ্চ সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি চোদনং পরিহরন্তো ‘‘অরিযমগ্গাহী’’তিআদিমাহ. ‘‘নিব্বানেন সহেৰ হুত্ৰা’’তি আরম্মণাধিপতিভূতং আরম্মণূ পনিস্সযভূতঞ্চ নিব্বানং অত্তনো পতিট্ঠং কত্ৰাতি অধিপ্পাযো. অপিচ, সমুচ্ছেদোতি চ নিস্সরণন্তি চ অত্থতো সমানগতিকং হোতি. তস্মা নিস্সরণংপি মুখ্যধারণ মেৰাতি দট্ঠব্বং. নিস্সরণমেৰৰা পধানধারণন্তি পিযুজ্জতিযেৰ. ‘‘ধারণূপাযোযেৰহোতি’’. নমুখ্যধারণং. কস্মা, সমুচ্ছেদ কিচ্চাভাৰতো. ‘‘এতেপঞ্চ পরিযাযধম্মাযেৰ’’. কস্মা, নিব্বানস্সৰিযমগ্গানং সমুচ্ছেদ কিচ্চে অসহাযত্তাতি. এত্থ চ ‘‘সামঞ্ঞপ্ফলানী’’তি সমণস্স ভাৰো সামঞ্ঞং. অরিযমগ্গস্সেতং নামং. সামঞ্ঞস্সফলং সামঞ্ঞপ্ফলং. দুতীযৰিকপ্পে অকিচ্চ পচ্চযভূতাপি কেচিকিতকপচ্চযা কম্মত্থেগতা কিচ্চপচ্চযানংপি অত্থং দীপেতি. যথা, দিট্ঠং, সুতং, মুতং, ৰিঞ্ঞাতন্তি ৰুত্তং ‘‘ধারণারহো’’তি. ‘‘যথা ৰুত্ত ধম্মা যেৰা’’তি পঞ্চমুখ্যধম্মা, পঞ্চপরিযাযধম্মাযেৰ. ‘‘কেচী’’তি চত্তারো মগ্গা. পুন ‘‘কেচী’’তি নিব্বানমেৰ. বহুৰচন সোতেপতিতত্তা এত্থ বহুৰচনং রুল়ং. পুন ‘‘কেচী’’তি চত্তারো সামঞ্ঞপ্ফল ধম্মা. ‘‘কেচী’’তি পরিযত্তি ধম্মো. এত্থাপি বহুৰচনং সোতপতিতমেৰ. ‘‘ধারেন্ত’’ন্তি ধারেন্তং পুগ্গলং. ততীয ৰিকপ্পে ‘‘অপতমানং ৰহন্তী’’তি অপতমানং কত্ৰা ৰহন্তি. চতুত্থ ৰিকপ্পে ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং ধম্মে. ধম্মোৰদীপং এতেসন্তি ধম্মদীপা. ধম্মোৰ পটিসরণং এতেসন্তি ধম্মপ্পটিসরণা. ধম্মদীপা ভিক্খৰে ভৰথ ধম্মপ্পটিসরণা, অনঞ্ঞপ্পটিসরণা তিহি ৰুত্তং. লদ্ধা পতিট্ঠা এতেসন্তি লদ্ধপ্পতিট্ঠা. যুজ্জতিযেৰ. ধম্মদীপপাঠানুলোমত্তাতি অধিপ্পাযো. ধম্মৰিচারণাযং, চোদকোপটিপত্তি ধম্মং দসৰিধ ধম্মতো অঞ্ঞংমঞ্ঞমানো ‘‘কস্মা’’তিআদিনা চোদেতি. সো পন পটিপত্তি ধম্মো ততো অঞ্ঞোন হোতি, তত্থেৰ অন্তোগধোতি দস্সেন্তো ‘‘সোপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘মগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপদা হোতী’’তি যথা অম্বরুক্খো অম্বপুপ্ফঅম্বপ্ফলস্স পতিট্ঠা ভাৰেন পুব্বভাগ নিস্সযো হোতি. কস্মা, ইতোযেৰতস্স পুপ্ফপ্ফলস্স জাতত্তা এত্থেৰসং ৰড্ঢিতত্তা চ. তথা পটিপত্তি ধম্মোপি অরিযমগ্গপ্ফলস্সপতিট্ঠাভাৰেন পুব্বভাগূপনিস্সযপ্পটিপদাহোতি. কস্মা, ইতোযেৰ তস্সজাতত্তা এত্থেৰসং ৰড্ঢিতত্তা চ. ৰুত্তঞ্হেতং মহাৰগ্গ সংযুত্তে. সেয্যথাপি ভিক্খৰে যেকেচি মেবীজগামভূতগামাৰুড্ঢিং ৰিরুল়িং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি. সব্বেতে পথৰিং নিস্সায পথৰিং পতিট্ঠায. এৰমেৰ খো ভিক্খৰে ভিক্খুসীলং নিস্সায সীলেপতিট্ঠায অরিযং অট্ঠঙ্গীকং মগ্গং ভাৰেন্তো ৰুড্ঢিং ৰিরুল়্হিং ৰেপুল্লং পাপুণাতি ধম্মেসূতি. ‘‘পুব্বচেতনাৰিযদানে’’তি যথা তিৰিধং পুঞ্ঞং, দানমযং পুঞ্ঞং সীলমযং পুঞ্ঞং ভাৰনামযং পুঞ্ঞন্তি ৰুত্তে দানৰত্থু পরিযেসনতো পট্ঠায দানং আরব্ভপৰত্তা সব্বা পুব্বভাগ চেতনা দানৰচনে সঙ্গহিতা দানন্ত্ৰেৰ সঙ্খ্যংগতা. এৰং সো পটিপত্তি ধম্মো অরিয মগ্গৰচনে এৰসঙ্গহিতো, অরিযমগ্গো ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গতোতি ৰুত্তং হোতি.
ইমস্মিং ধম্মসংসন্দনে অপরম্পি ৰত্তব্বং ৰদন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যদগ্গেনা’’তি যেনকারণকোট্ঠাসেন ধারণূপাযোতিআদিনা কারণভাগেনাতি অত্থো. ৰন্দনং অরহ তীতি ৰন্দনেয্যো. তস্মিং ৰন্দনেয্যে. ‘‘পুথুজ্জনকল্যাণকো’’তি এত্থ তিৰিধো কল্যাণকো ৰিনযকল্যাণকো সুত্তন্তকল্যাণকো অভিধম্মকল্যাণকোতি. তত্থ ৰিনযে পঞ্ঞত্তায কল্যাণপ্পটিপত্তিযা সমন্নাগতো ভিক্খু ৰিনযকল্যাণকো নাম. সো ইধ ভিক্খু পাতিমোক্খ সংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচার গোচর সম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি এত্থ ৰেদিতব্বো. তত্থ ৰিনযে পঞ্ঞত্তাকল্যাণপ্পটিপত্তিদুৰিধা, আদি ব্রহ্মচরিযকসীলং অভিসমচারিকসীলন্তি. তত্থ, উভতোৰিভঙ্গপরিযাপন্নং সীলং আদিব্রহ্মচরিযকং নাম. খন্ধকপরিযাপন্নং সীলং অভিসমচারিকং নাম.
সুত্তন্তেসু ৰুত্তায কল্যাণপ্পটিপত্তিযা সমন্নাগতো গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা সুত্তন্ত কল্যাণকো নাম. সো চতূহি ভিক্খৰে ধম্মেহি সমন্নাগতো অরিযসাৰকো সব্বং দুগ্গতিভযং সমতিক্কন্তো হোতি. কতমেহি চতূহি. ইধ ভিক্খৰে অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ইতি পিসো ভগৰা…পে… সত্থাদেৰমনুস্সানং, বুদ্ধো, ভগৰাতি. ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি. সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি. অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতীতি এত্থ ৰেদিতব্বো. তত্থ বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদো নাম অরহং, সম্মাসম্বুদ্ধো, তিআদিকানং গুণপদানং অত্থ জাননঞ্ঞাণেন যুত্তো পসাদো. অরিযেহিকামীযন্তি ইচ্ছীযন্তীতি অরিযকন্তানি. সুপরিসুদ্ধস্স আজীৰট্ঠমকসীলস্সেতং নামং. চত্তারিমানি ভিক্খৰে সোতাপত্তিযঙ্গানি. কতমানি চত্তারি. সপ্পুরিসসংসেৰো, সদ্ধম্মস্সৰনং, যোনিসো মনসিকারো, ধম্মানু ধম্মপ্পটিপত্তীতিআদীনি বহূনি সুত্তন্তানি ইধ ৰত্তব্বানি.
অভিধম্মে ৰা সুত্তন্তেসু ৰা ৰুত্তায কল্যাণপ্পটিপত্তিযা সমন্নাগতোগহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা অভিধম্মকল্যাণকো নাম. সো ইধ সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিয ধম্মস্সকোৰিদো অরিযধম্মেসু ৰিনীতো. সো রূপং অত্ততো ন সমনুপস্সতীতি এত্থ ৰেদিতব্বো. তত্থ, ‘‘সুতৰা’’তি এত্থ খন্ধা, যতন, ধাতু, পটিচ্চসমুপ্পাদ, সতিপট্ঠানা, দীসু উগ্গহ পরিপুচ্ছা ৰিনিচ্ছযঞ্ঞাণ সমন্নাগতো গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা সুত ৰা নামাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তো. সো এৰ পুথুজ্জন কল্যাণকোতি চ ৰুচ্চতি.
দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো. তি
চ ৰুত্তং. অঙ্গুত্তরে পন চতুক্কনিপাতে কতমো পুগ্গলো অপ্পস্সুতো সুতেন উপপন্নো হোতি. ইধেকচ্চো ধম্মং সুণাতি একাযপি চাতুপ্পদিকায গাথায অত্থ মঞ্ঞায ধম্ম মঞ্ঞায ধম্মা নু ধম্মপ্পটিপন্নো হোতি. অযং অপ্পস্সুতোসুতেন উপপন্নোতি ৰুত্তং. সুতৰাতি চ সুতেন উপপন্নোতি চ অত্থতো একন্তি. পুথুজ্জন কল্যাণকো সঙ্ঘে সেক্খেসুসঙ্গহিতো. ৰুত্তংহেতং পরিৰারে কে সিক্খন্তীতি. পুথুজ্জন কল্যাণকেন সদ্ধিং সত্ত অরিযপুগ্গলা সিক্খন্তি. অরহা খীণাসৰো সিক্খিতসিক্খোতি. দক্খিণ ৰিভঙ্গসুত্ত অট্ঠকথাযং পন. তি সরণ সরণং গতো উপাসকোপি সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নে সঙ্গহিতোতি ৰুত্তং. তত্থ, সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নোনাম সোতাপত্তি মগ্গট্ঠো অরিযপুগ্গলো. ‘‘সোহিসঙ্গহিতো’’তি সম্বন্ধো. ‘‘এত্তাৰতা পটিক্খিত্তং হোতী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সঙ্ঘে অসঙ্গহিতো’’তি সঙ্ঘংসরণং গচ্ছামীতি চ, সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘোতি চ, এৰরূপেসু ঠানেসু আগতে সঙ্ঘ ৰচনে অসঙ্গহিতো. ‘‘ন হিতং সরণং গচ্ছন্তস্সসরণগমনং সম্পজ্জতী’’তি ইদং সঙ্ঘংসরণং গচ্ছামীতি এত্থ সঙ্ঘ ৰচনেতস্সপুগ্গলস্স অসঙ্গহিত ভাৰসাধনত্থং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তং পটিক্খিত্তং হোতী’’তি. সচে পন সব্বং ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘং অনুদ্ধিস্সতমেৰ পুগ্গলং সঙ্ঘংসরণং গচ্ছেয্য আযস্মন্তং সরণং গচ্ছামীতি. সরণ গমনং ন সম্পজ্জতিযেৰ. অথ সব্বং ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘং উদ্দিস্স তস্স সন্তিকে সরণং গচ্ছেয্য সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামীতি. সম্পজ্জতিযেৰ. ইদঞ্চ দহরকালে সব্বপ্পথমং সরণগমনং সন্ধায ৰুত্তং. ইদঞ্হি সরণ গমনং নাম সকিং গহেত্ৰা রতনত্তযে সদ্ধং অজহন্তস্স যাৰজীৰংপি ন ভিজ্জতি. পুনপ্পুনং গহণ কিচ্চং নত্থি. পুনপ্পুনং গণ্হন্তেপি দোসোনত্থি. পুনপ্পুনং পুঞ্ঞং ৰড্ঢতি. সব্বপ্পথমং গহণকালে চ অঞ্ঞেন দিন্নত্তা লদ্ধং নহোতি. অত্তনোৰচী ভেদেন লদ্ধং হোতি. তস্মা অঞ্ঞস্স সন্তিকে অগ্গহেত্ৰা সযমেৰ ৰচীভেদং গণ্হন্তস্স গহট্ঠস্স সরণ গমনং সম্পজ্জতিযেৰ. তথা সব্বানি গহট্ঠসীলানীতি. সামণের সরণ গমনম্পন ভিক্খুনাদিন্নমেৰ লব্ভতি. তঞ্চ খো উভিন্নংপিঠানকরণ সম্পত্তিযা সতি এৰাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ৰো’’তি তুম্হাকং. যোধম্মো চ দেসিতো যোৰিনযোচপঞ্ঞত্তো. ‘‘মমচ্চযেনা’’তি মমাতিক্কমেন. মযি পরিনিব্বুতেতি ৰুত্তং হোতি. সত্থা ভৰিস্সতীতি পাঠসেসো. ‘‘সংৰণ্ণিতো’’তি সুট্ঠুতরংৰণ্ণিতো থোমিতো. ‘‘কল্যাণপ্পটিপত্তিযং ঠিতোপী’’তি তীসুকল্যাণপ্পটিপত্তীসু অঞ্ঞতরপ্পটিপত্তিযং ঠিতোপি. ‘‘অট্ঠিতোপী’’তি সব্বপ্পটিপত্তিবাহিরো দুস্সীলোপাপধম্মোতি অধিপ্পাযো. ৰিসেসতো পন ৰিনযপ্পটিপত্তি এৰ ইধ পরিযত্তাতি দট্ঠব্বা. ‘‘সো’’তি সোদুস্সীলো পাপধম্মো. অত্তনোপি সরণং নহোতি. অৰস্সং অপাযগামীযেৰ সো হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘কুতো সরণং ভৰিস্সতী’’তি যোজনা. ‘‘অনেকেসু সুত্তসহস্সেসূ’’তি ৰিনযেপি বহূনি গরহসুত্তপদানি দিস্সন্তি সুত্তন্তেসুপি. ৰিসেসতো পন অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্তাদীসু.
সদ্ধম্মৰচনত্থে. কিলেসেসমেন্তি ৰূপসমেন্তীতি সন্তোতি ৰচনত্থং সন্ধায ‘‘সমিতকিলেসান’’ন্তি ৰুত্তং. সন্ত সদ্দো পন পসত্থেচ, পূজিতেচ, সপ্পুরিসেচ, পণ্ডিতেচ, দিস্সতীতি ইমং অভিধানত্থং সন্ধায ‘‘পসত্থান’’ন্তিআদিৰুত্তং. ‘‘সচ্চোৰা ধম্মো সদ্ধম্মো’’তি যোজনা. এতেন সভাৰতো অত্থিসংৰিজ্জতীতি সন্তোতি দস্সেতি. ‘‘সো’’তি অঞ্ঞতিত্থিয ধম্মো. ‘‘ধারেন্তস্সা’’তি সৰনুগ্গহধারণপ্পটিপজ্জনাদিৰসেন ধারেন্তস্স. অহিতোযেৰ সম্পজ্জতি, যেভুয্যেন দুগ্গতি ৰিপাকত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অযং পনা’’তি সত্থু সদ্ধম্মো পন. ‘‘তথা ধারেন্তস্সা’’তি অযং মে হিতোতি ধারেন্তস্স হিতোযেৰসম্পজ্জতি, সুগতি নিব্বান সম্পাপকত্তাতি অধিপ্পাযো.
‘‘সমানদিট্ঠিসীলান’’ন্তি সমানদিট্ঠিকানং সমানসীলানঞ্চ. এতেন সমানদিট্ঠিসীলা জনা গণীযন্তি এত্থাতি গণো. সংহনীযন্তি একতোকরীযন্তি এত্থাতি সঙ্ঘোতি ইমমত্থং দীপেতি. সহ একতো ধম্মং চরন্তীতি সহধম্মিকা. একস্স সত্থুনো ধম্ম ৰিনযে পব্বজিতা. তেসং সহধম্মিকানং. ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো উত্তমগণো নাম. যে কেচি লোকে সঙ্ঘাৰা গণাৰা. তথাগতস্স সাৰকসঙ্ঘো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি হি ৰুত্তং. সোযেৰ ইধ গণুত্তমোতি ৰুচ্চতি ৰিসেসন পর নিপাত ৰসেনাতি অধিপ্পাযো. উত্তমসদ্দস্স গুণনামত্তা ‘‘গুণম্হিযেৰ পৰত্ততী’’তি ৰুত্তং. ‘‘তেনা’’তি উত্তম সদ্দেন. ‘‘গণোতি সঙ্ঘোযেৰ ৰুচ্চতি’’ সঙ্ঘসদ্দস্সপি সমূহট্ঠে নিরুল়্হত্তা, ‘‘সো ৰিনযকম্মেসু পসিদ্ধো’’তি পঞ্চসঙ্ঘা চতুৰগ্গসঙ্ঘো, পঞ্চৰগ্গসঙ্ঘো, দসৰগ্গসঙ্ঘো, ৰীসতিৰগ্গসঙ্ঘো, অতিরেকৰীসতিৰগ্গসঙ্ঘো, চতুৰগ্গকরণীযং কম্মং, পঞ্চৰগ্গকরণীযং কম্মন্তিআদিনা পসিদ্ধো পাকটো. দক্খিণা ৰুচ্চতি কম্মঞ্চ কম্মফলঞ্চ সদ্দহিত্ৰা আযতিং ৰিপাকপ্ফলপ্পটি লাভত্থায দিন্নং দানকম্মং দক্খন্তি ৰড্ঢন্তি সত্তা এতাযাতি কত্ৰা. তংদক্খিণং পটিগ্গণ্হিতুং অরহতীতি দক্খিণেয্যো. ‘‘অরহতী’’তি চ অনুত্তর পুঞ্ঞক্খেত্ত ৰিসেসত্তাদাযকেন ইচ্ছিত পত্থিতস্স আযতিং ফলস্স সুট্ঠুসম্পাদনৰসেন দাযকস্স চ অৰিরাধনতো অসঙ্খ্যেয্যাপ্পমেয্যৰড্ঢি আৰহনতো চ পটিগ্গণ্হিতুং অরহতি. এৰরূপংহিদানং নাম উল়ারদানং হোতি. তং যেসুদুস্সীলেসুদিয্যতি. তেসং খেত্ত দুট্ঠত্তা দাযকেন ইচ্ছিতপত্থিতং ফলং ন সম্পাদেতি. নিপ্ফলং ৰা হোতি. অপ্পপ্ফলং ৰা. এৰংসতি, তে দাযকঞ্চ ৰিরাধেন্তি নাম. পুঞ্ঞপ্ফলানি চ ৰিনাসেন্তি নাম. সযঞ্চ তংদানং পটিগ্গহণতো ৰা পরিভোগতো ৰা সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতনতো ৰা দুগ্গতি ভাগিনো হোন্তি. তস্মাতে এৰরূপং দানং পটিগ্গণ্হিতুং নারহন্তীতি. ‘‘উপসম্পদাকম্মং সম্মুতি নামা’’তি একেন পরিযাযেন সম্মুতি কম্মং নাম. তঞ্হি কামংতের সসুসম্মুতি কম্মেসুনাগতং. ঞত্তি চতুত্থ কম্মৰাচা সঙ্খাতায পন সঙ্ঘসম্মুতিযা সিদ্ধত্তা তেন পরিযাযেন সম্মুতি কম্মন্তি ৰুচ্চতীতি. ‘‘উপসম্পন্নভূমিং পত্ৰা’’তি উপসম্পন্নভূমি সঙ্খাতং উপরিঠানন্তরং পত্ৰা. তথা হি ৰুত্তং ৰিনযে ভিক্খু ৰিভঙ্গে. ঞত্তি চতুত্থেন কম্মেন অকুপ্পেন ঠানারহেনাতি. তত্থ, ‘‘ঠানারহেনা’’তি উপসম্পন্ন ভূমিসঙ্খাতং ঠানন্তরং পাপেতুং অরহেনাতি অত্থো. ‘‘উপসম্পন্নভূমী’’তি চ উপসম্পন্ন সীলং ৰুচ্চতি. ‘‘ৰিনযকম্মেসু পসিদ্ধো’’তি. সুণাতুমেভন্তে সঙ্ঘো তিআদীসু পাকটো. অপিচ ‘‘সম্মুতি সঙ্ঘো’’তি, দেৰসঙ্ঘাসমাগতাতিআদীসু ৰিয বহূনং সমূহনট্ঠেন লোকসম্মুতিযা সিদ্ধোসঙ্ঘো সম্মুতি সঙ্ঘোতিপি যুজ্জতি. ‘‘অরিযপুগ্গলসমূহো’’তি পুথুজ্জনকল্যাণকো ভিক্খু পুব্বে ৰুত্তনযেন সোতাপত্তি মগ্গট্ঠে সঙ্গহিতোতি, তেন সহ অট্ঠৰিধো অরিয পুগ্গলসমূহো. ‘‘সম্মুতি সঙ্ঘে অন্তোগধোযেৰা’’তি এতেন দক্খিণেয্যসঙ্ঘো নাম ৰিসুং নৰত্তব্বো. তস্মিঞ্চ নৰত্তব্বে সতি, সম্মুতি সঙ্ঘোতিপি ৰত্তব্ব কিচ্চং নত্থি. ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো ত্ৰেৰ ৰত্তব্বং হোতীতি দস্সেতি. সচ্চমেতং. ইধ পন সঙ্ঘৰচনেন আগতট্ঠানস্স দুৰিধত্তা সঙ্ঘস্স দুৰিধতা ৰুত্তা. তত্থ সম্মুতি সঙ্ঘস্স আগতট্ঠানং ৰিনযকম্মেসূতি ৰুত্তমেৰ. ইদানি অরিযসঙ্ঘস্স আগতট্ঠানং দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তিআদিমাহ. তত্থ সরণ গমন…পে… অনুস্সতিট্ঠানেসু উপসম্পন্নভূতো ভিক্খুসঙ্ঘোৰ গহেতব্বো. দক্খিণাৰিসুদ্ধিট্ঠানে পন পুগ্গলিকদানেসু চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো উপাসকোপি সামণেরোপি যুজ্জতি. সঙ্ঘিক দানেসু পন ভিক্খুসঙ্ঘোৰ. ‘‘তথা তথা সংৰণ্ণেত্ৰা’’তি আহুনেয্যো, পাহুনেয্যো, দক্খিণেয্যো, অঞ্জলীকরণীয্যো, অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা, তিআদিনাসুট্ঠু থোমেত্ৰা. সো দক্খিণেয্য সঙ্ঘো. ‘‘পুথুজ্জন সঙ্ঘো’’তি ইদং অরিয সঙ্ঘেন ৰিনাকেৰলং পুথুজ্জনসঙ্ঘং সন্ধায ৰুত্তং. এত্থ চ সঙ্ঘ ৰচনেন সঙ্ঘ পরিযাপন্নো একোপি ভিক্খু গহেতব্বো. সো সচে পুথুজ্জনো হোতি, অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং নহোতি. যদি অরিয পুগ্গলো হোতি, অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং হোতি.
দক্খিণৰিভঙ্গসুত্তে সঙ্ঘিকদানে ভৰিস্সন্তি খো পনানন্দ গোত্রভুনো কাসাৰকণ্ঠা দুস্সীলা পাপধম্মা. তেসংপি সঙ্ঘং উদ্দিস্স দানং দস্সন্তি. তদাপানন্দ সঙ্ঘগতং দক্খিণং অসঙ্খ্যেয্যং অপ্পমেয্যন্তি ৰদামীতি ৰুত্তত্তা সঙ্ঘিকট্ঠানং পত্ৰা কোচি ভিক্খু দক্খিণেয্য সঙ্ঘে অসঙ্গহিতোতি নত্থীতি দট্ঠব্বো.
খেত্তং দূসেন্তীতি খেত্তদুট্ঠানি. তিণানি. খেত্তদুট্ঠা কিলেসা. ৰুত্তঞ্হিধম্মপদে.
তিণদোসানি খেত্তানি, রাগদোসা অযংপজা;
তস্মাহি ৰীতরাগেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলং.
তিণদোসানি খেত্তানি, দোসদোসা অযংপজা;
তস্মাহি ৰীতদোসেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলং.
তিণদোসানি খেত্তানি, মোহদোসা অযংপজা;
তস্মাহি ৰীতমোহেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলন্তি.
ইধ পন সাতিস্সযতো খেত্তদুট্ঠে কিলেসে দস্সেতুং ‘‘সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানুসযান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘সব্ভাৰা’’তি সন্তস্স ৰিজ্জমানস্সভাৰো সব্ভাৰোতিৰিগ্গহো. ‘‘অস্সা’’তি পুথুজ্জন সঙ্ঘস্স. ‘‘সদ্ধম্মপদে ৰুত্তনযেনা’’তি অপিচযদগ্গেনাতি ৰুত্তনযেন.
সসদ্ধম্মগণুত্তমপদত্থানুদীপনী নিট্ঠিতা.
৮. ‘‘অভিৰাদিযা’’তি সুখীহোহিসপ্পুরিসাতি এৰং অভিৰদাপেত্ৰা. অভিৰাদনঞ্চ নাম ৰন্দনামেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ৰন্দিত্ৰা’’তি. ৰন্দন্তোহি ৰন্দনেয্যে ৰুদ্ধে তথা ৰদাপেতি নাম. তথা ৰদনঞ্চ ৰন্দনেয্যানংৰুদ্ধানং ৰত্তং. ‘‘পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা’’তি পটিমুখং উপট্ঠাপেত্ৰা. ‘‘তিৰিধা’’তি দ্ৰার ভেদেন তিৰিধা. ‘‘ৰন্দনেয্যান’’ন্তি বুদ্ধাদীনং. ‘‘নিপজ্জন্তো’’তি নিপতন্তো. ‘‘অৰন্দিযেসূ’’তি ভিক্খূহি অৰন্দিতব্বে সুনৰকতরাদীসু. ‘‘গুণপদানী’’তি গুণদীপকানি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধোতিআদিপদানি. এত্থচকাযেনৰন্দতীতিআদি উপচার ৰচনং হোতি. যথা চক্খুনা রূপং পস্সতীতি. তথাহি ৰুত্তং অট্ঠকথাসু চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি করণৰসেন চক্খূতি লদ্ধৰোহারেন রূপদস্সন সমত্থেন চক্খু ৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰা. পোরাণা পনাহু চক্খু রূপং ন পস্সতি, অচিত্তত্তা. চিত্তং ন পস্সতি, অচক্খুত্তা. দ্ৰারারম্মণ সঙ্ঘট্টনে পন সতি চক্খু পসাদৰত্থু কেনচিত্তেন পস্সতি. ঈদিসী পনেসা কথা ধনুনা ৰিজ্ঝতীতিআদীসু ৰিয সসম্ভার কথানাম হোতি. তস্মা চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি চক্খু ৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰাতি অযমেৰেত্থ অত্থোতি. এত্থহি ‘‘কাযেনা’’তি কায ৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতং দ্ৰার রূপং করণং হোতি. তস্মা চক্খুনাতি ৰচনে উপচার ৰচনে সতি কাযেনাতি ৰচনংপি উপচার ৰচনন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. তথা চক্খুনাতি পদে চক্খুৰিঞ্ঞাণেনাতি অত্থে সতি কাযেনাতি পদেপি কাযকম্মেনাতি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ৰাচায ৰন্দতি, মনসাৰন্দতী,তি পদেসুপি এসনযো. এৰঞ্চ সতি, কায কম্মেনৰন্দামি, ৰচীকম্মেন ৰন্দামি, মনোকম্মেন ৰন্দামি, তীহি কম্মেহি ৰন্দামীতি ইদমেৰ মুখ্যৰচনন্তি সিদ্ধং হোতি. সব্বমিদং ইন্দ্রিয সংৰরসীলট্ঠানে অট্ঠকথাসু আগতত্তা ৰুত্তং. চক্খুনাতি ইদং পন মুখ্য করণ ৰচনমেৰ সম্ভৰতি. কস্মা, চক্খুস্স দস্সনসঙ্খাতস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু পুরেজাতিন্দ্রিযপচ্চযৰিসেসত্তা. সোতেন সদ্দংসুত্ৰাতিআদীসুপি এসনযো.
কাযেনৰন্দতি, ৰাচাযৰন্দতী,তি এত্থ তংকাযৰচীৰিঞ্ঞত্তি রূপ দ্ৰযং কিঞ্চাপি সহজাত চেতনা কম্মেন জাতং হোতি. ন তং চেতনাকম্মং ৰিঞ্ঞত্তি দ্ৰযেনজাতং. এৰং সন্তেপি তং রূপ দ্ৰযং তস্সাচেতনায কাযৰন্দনাকম্ম, ৰচীৰন্দনাকম্ম সিদ্ধিযা উপনিস্সয পচ্চযৰিসেসো হোতি. যথাতং মাতিতো জাতো পুত্তো ৰুদ্ধি পত্তো তং তং কম্মেসু মাতুযা বল ৰূপনিস্সযো হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা তং রূপদ্ৰযং অভিধম্মে দ্ৰাররূপন্তি ৰুত্তং. তস্মা ‘কাযেন, ৰাচাযা,তি ইদংপি মুখ্য করণ ৰচনমেৰাতি দট্ঠব্বং. কাযেনাতি পন কাযকম্মেনাতি অত্থে সতি, তস্সকম্মস্স ৰন্দনাকিরিযায সহ অভেদো আপজ্জতীতি চে. নাপজ্জতি. কস্মা চেতনাহং ভিক্খৰে কম্মং ৰদামি, চেতযিত্ৰা কম্মং করোতি ‘কাযেন, ৰাচায, মনসাতি ইমস্মিং সুত্তে যথাহি ‘‘চেতযিত্ৰা’’তি পুরিমচেতনাহি চেত যিত্ৰা. ‘‘কম্মং করোতী’’তি পচ্ছিমং সন্নিট্ঠাপন চেতনা কম্মং করোতীতি অত্থো. তথা ইধপি পুরিমপচ্ছিমচেতনা সম্ভৰতোতি. এত্থ হি ‘‘কাযকম্মেনা’’তি পুরিমচেতনা কম্মং গয্হতি. ‘‘ৰন্দতী’’তি পচ্ছিম সন্নিট্ঠাপনচেতনাকম্মন্তি.
৯. ‘‘রচযন্তো’’তি ৰিদহন্তো. ‘‘রচযিস্সতী’’তি অপচ্চক্খে অতীতে অনাগতৰচনং. ‘‘পোত্থকারুল়্হ’’ন্তি পোত্থক পত্তেসুলিখনৰসেন আরুল়্হং.
১০. অভিধম্মত্থপদে. ‘‘অভিধম্মে’’তি অভিধম্মপ্পকরণে. ‘‘এত্থ, এতেনা’’তি ৰচনেহি সঙ্গহসদ্দস্স একসেসৰিধানংপি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অঞ্ঞংপাল়িদ্ৰযং ৰুচ্চতি’’. কস্মাতং পাল়িদ্ৰযং অভিধম্মো নামাতি ৰুত্তং ‘‘তঞ্চা’’তিআদি. ‘‘যথাপৰত্তে’’তি অত্তনো পচ্চযানুরূপং পৰত্তে. ‘‘পরমত্থধম্মে এৰা’’তি দ্ৰে মে ভিক্খৰে পুগ্গলা, তযোমেভিক্খৰে পুগ্গলাতিআদিনা পঞ্ঞত্তিৰোহারেন পৰত্তাপি দেসনা পরমত্থ ধম্মেহি ৰিনা নপৰত্ততি. পরমত্থ ধম্মানং নানত্তৰসেনেৰ পুগ্গলানং নানত্তসম্ভৰতো. তস্মা পরমত্থধম্মে এৰ দীপেতি. ন আণাৰিধানং দীপেতি. ‘‘দ্ৰীসুধম্মেসূ’’তি নিদ্ধারণে ভুম্মৰচনং. ‘‘যোইতরতো’’তি নিদ্ধারণীযং. ‘‘যো’’তি যো ধম্মো. ‘‘ইতরতো’’তি ইতর ধম্মতো সুত্তন্ত ধম্মতো. ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তি ইমিনাকারণেনাতি অত্থো. অট্ঠকথাসু ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. দেসেতব্বপ্পকারানং অনৰসেসৰিভত্তিৰসেন অতিরেকতা, সুদ্ধ ধম্মাধিট্ঠান দেসনা পৰত্তিৰসেন ৰিসেসতা যোজেতব্বা. ‘‘যতো’’তি যস্মা অনৰসেসৰিভত্তিতো, অতিৰিত্থারদেসনাভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি. কস্মা দেৰেসু এৰ দেসেন্তীতি আহ ‘‘ন হি মনুস্সা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ন হি মনুস্সা পটিগ্গহেতুং সক্কোন্তী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘পৰত্তনযোগ্য’’ন্তি পৰত্তনত্থায পহোন্তং. ‘‘কথামগ্গ’’ন্তি দেসনাকথাপবন্ধং. ‘‘একমাতিকানু বন্ধা’’তি কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মাতিআদিকং একং অভিধম্ম মাতিকং অনুগতা. ‘‘তস্সা’’তি অভিধম্মস্স. অতিরেক ৰিসেসতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তত্থা’’তি তিস্সং অট্ঠসালিনিযং. আদিম্হিযেৰতত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো, ধম্মাতিরেক ধম্মৰিসেসট্ঠে না-তি ৰত্ৰা তদত্থং ৰিত্থারেন্তো সুত্তঞ্হি পত্ৰা পঞ্চক্খন্ধা একদেসেনেৰ ৰিভত্তা, ননিপ্পদেসেন. অভিধম্মং পত্ৰা পন নিপ্পদেসতোৰ ৰিভত্তা-তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ধম্মনামিকান’’ন্তিআদিং. ‘‘ধম্মো পনা’’তি পাল়িদ্ৰযমাহ.‘‘এৰং সন্তেপী’’তি অট্ঠসালিনিযং এৰং ৰিচারিতেপিসতি. ‘‘সব্বজেট্ঠকো’’তি তিণ্ণং পিটকানং মজ্ঝেসব্বজেট্ঠকো. কস্মা সব্বজেট্ঠকো সিযাতি আহ ‘‘ৰিনযং ৰিৰণ্ণেন্তস্সহী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ৰিৰণ্ণেন্তস্সা’’তি গরহন্তস্স. চরতি পৰত্ততীতি চক্কং. লোকস্মিং কেনচি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা পটিনিৰত্তিতুং অসক্কুণেয্যং আণাৰিধানং আণাচক্কং নাম. তথা অসক্কুণেয্যং দেসনা ৰিধানং ধম্মচক্কং নাম. তত্থ, যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৰতি, পারাজিকো হোতি অসংৰাসো-তিআদিনা নযেন পৰত্তং আণাৰিধানং আণাচক্কং নাম. চত্তারিমানি ভিক্খৰে অরিযসচ্চানী-তিআদিকং দেসনাৰিধানং ধম্মচক্কং নাম. তদুভযংপি কোচি ভিন্দিতুং পারাজিকং ৰা ভিক্খুং অপারাজিকং কাতুং চতুস্সচ্চং ৰা ধম্মং অসচ্চং কাতুং নসক্কোতি. অথ খো করোন্তোযেৰ দেৰদত্তোৰিয আপাযিকো হোতি. পারাজিকোচ ভিক্খু অত্তানং সুদ্ধং অকরোন্তো অপাযগামীযেৰ হোতি. এৰং সব্বেসু ৰিনয সিক্খাপদেসু. এৰং কেনচি পটিনিৰত্তিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তদুভযংপি অপ্পটিৰত্তিযং চক্কং নাম হোতি. ‘‘ৰিনযো নাম সাসনস্স মূল’’ন্তি ৰিনযে ঠিতে ভিক্খুসঙ্ঘো পঞ্ঞাযতি. ভিক্খু সঙ্ঘে পঞ্ঞাযন্তে তিৰিধোপিসদ্ধম্মোপঞ্ঞাযতি, তিৰিধংপি সত্থুসাসনং তিট্ঠতি. এৰং ৰিনযো তিৰিধস্সসাসনস্স মূলং হোতীতি. কথঞ্চপরিযত্তিসদ্ধম্মে পঞ্ঞাযন্তে তিৰিধংপি সাসনং তিট্ঠতীতি. ৰুচ্চতে. তত্থ সাসনং তিট্ঠতীতি কিত্তকংকালং তিট্ঠতীতি. পঞ্চৰস্সসহস্সানি তিট্ঠতীতি পোরাণট্ঠকথাসুকথযিংসু. মিচ্ছাৰাদিনোপনৰদন্তি ৰিনযে চূল়ৰগ্গেভিক্খুনিক্খন্ধকে সচে আনন্দ মমসাসনেমাতুগামো পব্বজ্জং নলভেয্য. ৰস্সসহস্সং সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্য. ইদানি মাতুগামস্স পব্বজ্জা অনুঞ্ঞাতা গোতমিযা পুনপ্পুনং আযাচনং উপাদায. পঞ্চেৰদানি আনন্দ ৰস্সসতানি সদ্ধম্মোঠস্সতীতি ৰুত্তং. তস্মা বুদ্ধসাসনং পঞ্চৰস্সসতানি এৰ তিট্ঠতি. ততোপরং একদিৰসংপি ন তিট্ঠতি. ইদানি সাসনপ্পটি রূপকমত্তং হোতীতি. তং তেসং মিচ্ছা ৰচনমত্তং. ‘‘পঞ্চেৰৰস্সসতানী’’তি ইদং পন সন্নিট্ঠান ৰচনং নহোতি. মাতুগামানং আদীনৰ দীপনমত্তৰচনং. সো চ আদীনৰো অট্ঠগরুধম্মে সণ্ঠপেত্ৰা সত্থারা এৰ পটিবাহিতো. পুন ‘‘ৰস্সসহস্স’’ন্তি ইদমেৰসন্নিট্ঠান ৰচনং জাতন্তি. এত্থপিকেচিৰদন্তি ৰস্সসহস্সমেৰ সাসনং তিট্ঠতি, ততোপরং একদিৰস মত্তংপি ন তিট্ঠতি, অন্তরধাযতি. তদা সীমাযোপি অসীমা হোন্তি. পচ্ছাতাসু উপসম্পাদিতাপি অনুপসম্পন্না হোন্তি. ইদানি সাসনপ্পটি রূপকমত্তং হোতীতি. ইদংপি তেসং অত্থঞ্চকারণঞ্চ অদিস্ৰা অজানিত্ৰা ৰুত্তত্তা মিচ্ছা ৰচনমত্তং হোতি. অযং পনেত্থ অত্থো. ‘‘ৰস্সসহস্সং সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্যা’’তি ৰস্সসহস্সমেৰ সদ্ধম্মো অপরিহাযমানো তিট্ঠেয্য. ততোপরং পন ন তিট্ঠেয্য, অনুক্কমেন পরিহাযমানো গচ্ছেয্যাতি. কথং পন অপরিহাযমানো তিট্ঠতি, কথঞ্চ পরিহাযমানো গচ্ছতীতি. ৰুচ্চতে. পঞ্চসঙ্ঘা ৰেদিতব্বা. যেসু সঙ্ঘে সুসদ্ধম্মো তিট্ঠতি. কতমে পঞ্চ. খীণাসৰসঙ্ঘো, অনাগামিসঙ্ঘো, সকদাগামিসঙ্ঘো, সোতাপন্নসঙ্ঘো, পুথুজ্জনকল্যাণকসঙ্ঘো,তি. তত্থ, ৰস্সসহস্সব্ভন্তরে সব্বেপঞ্চসঙ্ঘা পঞ্ঞাযন্তি. এৰং ৰস্সসহস্সং সদ্ধম্মো অপরিহাযমানো তিট্ঠতি. ততোপরং খীণাসৰসঙ্ঘো ন পঞ্ঞাযতি. সেসানি চত্তারিৰস্সসহস্সানি অনুক্কমেন সেসানং চতুন্নং সঙ্ঘানং খেত্তানি জাতানি. এৰং ততোপরং পরিহাযমানো গচ্ছতীতি অযমেত্থ অত্থো. কারণং ৰুচ্চতে. ‘‘সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্যা’’তি এত্থ তিৰিধো সদ্ধম্মো ‘পরিযত্তিসদ্ধম্মো, পটিপত্তিসদ্ধম্মো, পটিৰেধসদ্ধম্মো,তি. সো এৰ তিৰিধং সাসনন্তি চ ৰুচ্চতি. তত্থ, পরিযত্তি সদ্ধম্মো নাম সাট্ঠকথানিতীণিপিটকানি. সোচ এতরহি পরিপুণ্ণো তিট্ঠতি. কথং পরিযত্তি সাসনং পটিরূপকমত্তং ভৰেয্য. ভিক্খূ চ পরিযত্তিকম্মিকা অনেক সতসহস্সমত্তা পঞ্ঞাযন্তি. কথঞ্চিদং সাসনং ততোপরং একদিৰসংপি ন তিট্ঠেয্য. তে চ ভিক্খূ সীলপ্পটিপত্তিযং ঠিতা অনেক সতসহস্সমত্তা এতরহি সন্ধিস্সন্তি. কথঞ্চ পটিপত্তি সাসনং ততোপরং ন তিট্ঠেয্য. পরিযত্তিযাচ পটিপত্তিযাচ তিট্ঠমানাযপটিৰেধসদ্ধম্মোপি ন তিট্ঠতীতি ন ৰত্তব্বো. যথাহি-একো ধনসেট্ঠি নাম অত্থি. সো পুত্তধীতু পরম্পরানং অত্থায মহন্তারতননিধযো ভূমিযং বহূসুট্ঠানেসু নিদহিত্ৰা ঠপিতা হোন্তি. পোত্থকেসু চ তেসং পৰত্তিং পরিপুণ্ণং লিখিত্ৰা ঠপেতি. তত্থ নিমীসু চ পোত্থকেসু চ অক্খরেসু চ ধরন্তেসু তেনিধযো নস্সন্তি অন্তরধাযন্তীতি ন ৰত্তব্বাযেৰ. এৰমিদং সাসনং দট্ঠব্বং. তত্থহি নিধীনংনিধানভূমিসদিসং তেপিটকং বুদ্ধৰচনং, ধনরতনসদিসানি ধম্মরতনানি. যথা চ সেট্ঠিৰংসেজাতো বলসম্পন্নো পুরিসো পোত্থকং পস্সিত্ৰা সুট্ঠু খণন্তো তানিরতনানি লভিস্সতিযেৰ. এৰমিধপি বলসম্পন্নো ভিক্খু দেসনাধম্মং সুত্ৰা সুট্ঠু পটিপজ্জন্তো তানিধম্মরতনানি লভিস্সতিযেৰ. লভমানে চ সতি, কথং তানিধম্মরতনানি অন্তরহিতানি. সীমানঞ্চ পৰত্তিৰানিৰত্তি ৰা আণাচক্কস্সেৰ ৰিসযো হোতি. ন ধম্মচক্কস্স. যঞ্চ ৰুত্তং-পঞ্চেৰৰস্সসতানিসদ্ধম্মো ঠস্সতীতি চ, - ৰস্সসহস্সং সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্যাতি চ. ইদঞ্চ ৰচনং ধম্মচক্কমেৰ হোতি, ন আণাচক্কং. বদ্ধসীমাযো চ নিৰত্তমানা দ্ৰীহি কারণেহি নিৰত্তন্তি অন্তরধাযন্তি. আণাচক্কভূতায কম্মৰাচায সমূহননেন ৰা, সাসনস্স ৰা অন্তরধানেন. তত্থ ৰস্সসহস্সপরিযন্তে কম্মৰাচায সমূহননঞ্চ নত্থি. সাসনন্তরধানঞ্চ নাম অনাগতে ধাতুপরিনিব্বানেন পরিচ্ছিন্নং হোতি. ধাতুপরিনিব্বানেহি জাতে সব্বং আণাচক্কং ৰিগতং হোতি, অন্তরধাযতি. ধম্মচক্কং পন দেৰলোকেসু যাৰানাগতবুদ্ধকালাপি পৰত্তিস্সতিযেৰ আল়ৰকপুচ্ছাগাথাযো ৰিয. অপিচযো ৰো আনন্দ মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো. সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা-তি ৰুত্তং. সোচতি পিটকভূতো ধম্মৰিনযো সত্থা এতরহি তিৰিধংপি সাসনং লোকস্স দীপেন্তো পকাসেন্তো তিট্ঠতি. যতোবুদ্ধভাসিকানং দেৰমনুস্সানং নানা বাহিরকেহি জনেহি অসাধারণো মহন্তো ঞাণালোকো এতরহি ৰিজ্জোতমানো পৰত্ততি. তেহি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন দেসিতানি এতরহিধরমানানি চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধ সহস্সানি সুত্ৰা অনমতগ্গেসংসারে অনন্তাসু লোকধাতূসু সব্বংলোকত্তযপ্পৰত্তিঞ্চ, সব্বংধম্মপ্পৰত্তিঞ্চ, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানুগতিকেন সুতমযঞ্ঞাণেন জানন্তি. আযতিঞ্চ সগ্গত্থায চ মগ্গফলনিব্বানত্থায চ নানাপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি আরভন্তি, পব্বজন্তি. পরিযত্তিং পরিযাপুণন্তি. পটিপত্তিং পূরেন্তি. ভাৰনংভাৰেন্তি. ইদং সব্বং সাসনপ্পটিরূপকমত্তংন হোতি. একন্ত সাসনং হোতি. কস্মা, যথা ধম্মং যথা ৰিনযং পটিপজ্জনতো. ইমায চ পটিপত্তিযা আযতিং সগ্গমগ্গফল নিব্বানপ্পটিলাভায সংৰত্তনিকত্তাতি. এত্তাৰতা সব্বং মিচ্ছাৰাদীনং মিচ্ছাৰচনং ৰিধমিতংৰিদ্ধংসিতং হোতীতি.
পণামগাথাৰণ্ণনা.
১১. দুতীযগাথাৰণ্ণনাযং. ‘‘আদিগাথাযা’’তি পথমগাথাৰাক্যেন. ‘‘তং তং পযোজনসহিতে’’তি তেনতেনপযোজনেন সহিতে. ‘‘পঞ্চ অত্থে’’তি পঞ্চপিণ্ডত্থে. ‘‘তেঅভিধম্মত্থে’’তি অভিধম্মত্থপদে দীপিতে তেঅভিধম্মত্থে. ‘‘তত্থা’’তি তিস্সং দুতীযগাথাযং. ‘‘নতু ৰুত্ত’’ন্তি নপনপকরণংপি পুব্বেৰুত্তং হোতি. অভিধম্মত্থা কুতোপুব্বেৰুত্তা হোন্তীতি যোজনা. এৰংতীসু অত্থৰিকপ্পেসু পথমস্স কালৰিরোধং দস্সেত্ৰা ইদানি দুতীয ততীযানং সদ্দতোৰিরোধং ৰত্তুং ‘‘নচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘আদিম্হি যেৰা’’তি এতেন যদাকদাচি পচ্চামসনং অপ্পধানন্তি দস্সেতি. ‘‘অপ্পধানপদানী’’তি অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তি ইমস্মিং একস্মিং সমাসপদে পুরিমানি ৰিসেসন পদানি. তত্থ সব্বথাপি ৰুত্তাতি যোজিতে সতি, তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপ্পকরণে তস্মিং অভিধম্মত্থ পদেৰা সব্বথা মযা ৰুত্তাতি অত্থো হোতি. সো ন যুজ্জতি. তস্মিং অভিধম্মে বুদ্ধেন ভগৰতা সব্বথা ৰুত্তাতি অত্থো যুজ্জতি. অপ্পধানপদং পচ্চামসতীতি দোসোপন আপজ্জতেৰ. তেনাহ ‘‘এৰঞ্হিসতী’’তিআদিং. তত্থ, ‘‘এৰঞ্হিসতী’’তি অট্ঠসালিনিযং ৰিয ইধ অভিধম্মত্থসঙ্গহপদং পচ্চামসন্তে সতি. হিসদ্দো ফল ৰাক্যজোতকো. লদ্ধগুণজোতকোতিপি যুজ্জতি. ‘‘পটিক্খিত্তা হোতি’’ তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপদে মযা সব্বথা ৰুত্তাতি অত্থস্স সম্ভৰতো. ন কেৰলং সো এৰ দোসো আপজ্জতি. অপরোপিদোসো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সাহী’’তিআদিমাহ. ধাতুকথাযং ৰুত্তেনসঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পকারেনাতিযোজনা.
১২. পরমত্থপদৰণ্ণনাযং. ৰিসেসনপদং নাম কত্থচি ভূতকথনত্থাযৰা পযুজ্জতি কণ্হোকাকো, সেতোবকো,তি. কত্থচি অঞ্ঞনিৰত্তনত্থায ৰা পযুজ্জতি নীলোপটো, নীলংপুপ্ফ, ন্তি. ইধ পন অঞ্ঞ নিৰত্তনত্থাযাতি দস্সেতুং ‘‘দুৰিধানিহিসচ্চানী’’তিআদিমাহ. পঞ্ঞাপীযতীতিপঞ্ঞত্তি. পঞ্ঞাপনঞ্চ নাম সমগ্গানং জনানং ৰোহারেন চ সম্পটিচ্ছনেন চাতি দ্ৰীহি অঙ্গেহি সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘তেচমহাজনা’’তিআদিং. ‘‘তস্মাতে সম্মুতি সচ্চন্তি ৰুচ্চন্তী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সম্মতত্তা’’তি ৰোহরিতত্তাচেৰ সম্পটিচ্ছিতত্তা চ. ‘‘ৰচীসচ্চৰিরতিসচ্চান’’ন্তি এত্থ ৰচীসচ্চং নাম মুসাৰাদরহিতং সচ্চৰচনং. ৰিরতিসচ্চং নাম সম্মাৰাচাৰিরতি. সাহি মুসাৰাদাদীহি ৰচীদুচ্চরিতেহি ৰিরমণমত্তেন ৰচীসচ্চন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘ৰত্থুভূতত্তা’’তি অধিট্ঠানভূতত্তা. সম্মুতিসচ্চন্তি ৰুচ্চন্তি, সম্মতত্তা সম্মুতি চ, সা সচ্চানং ৰত্থুভূতত্তা সচ্চঞ্চাতি কত্ৰা. সম্মুতিযা সিদ্ধং সচ্চং সম্মুতিসচ্চন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘সম্মাপটিপজ্জন্তা’’তি পাণো নহন্তব্বো, সব্বেসত্তা অৰেরা হোন্তূতিআদিনা সম্মাপটিপজ্জন্তা. ‘‘সব্বলোকিযসম্পত্তিযো’’তি দানসীলাদীনং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং ফলৰিপাকভূতা সব্বলোকিযসম্পত্তিযো. সব্বে ‘‘বোধিসম্ভারধম্মে’’তি দানপারমিসীলপারমিআদিকেপারমিধম্মে. ‘‘আরাধেন্তী’’তি সম্পাদেন্তি. ‘‘মিচ্ছাপটিপজ্জন্তা’’তি দুচ্চরিত দুরাজীৰমিচ্ছাজীৰাদীনং ৰসেন মিচ্ছাপটিপজ্জন্তা. ‘‘এৰং মহন্তং সম্মুতি সচ্চ’’ন্তি এতেন অহং পরমত্থ সচ্চমেৰগণ্হামীতি সম্মুতি সচ্চং নভিন্দিতব্বং. ভিন্দন্তোহি সব্বসম্পত্তীহি পরিবাহিরো অস্সাতি দস্সেতি. কথঞ্চ তং ভিন্দতীতি. সত্তো নাম নত্থি. সত্তস্স ভৰতোসঙ্কন্তি নাম নত্থি. ভৰনিব্বত্তকং কুসলাকুসলকম্মং নাম নত্থীতি গণ্হন্তো উচ্ছেদদিট্ঠিযং তিট্ঠতি. সব্বসম্পত্তীহি পরিবাহিরো হোতি. অপায পূরকো ভৰতীতি. ‘‘ৰিজ্জমানন্ত্ৰেৰ গণ্হাপেতী’’তি সঞ্ঞা চিত্তদিট্ঠি ৰিপল্লাসানং ৰত্থুভাৰেন গণ্হাপেতি. তেনাহ ‘‘সক্কাযদিট্ঠী’’তিআদিং. ‘‘এৰং ৰিপরীতঞ্হি সম্মুতিসচ্চ’’ন্তি এতেনসম্মুতি সচ্চমেৰদল়্হং গহেত্ৰা পরমত্থ সচ্চং নভিন্দিতব্বং. ভিন্দন্তোহি তাহি দিট্ঠীহি নমুচ্চতি. কথঞ্চ তং ভিন্দতি. খন্ধে ৰা খন্ধমুত্তকেৰা অত্তজীৰে গহেত্ৰা তেচ অত্তজীৰা পরম্মরণা উচ্ছিজ্জন্তীতি গণ্হন্তো উচ্ছেদদিট্ঠিযং তিট্ঠতি. তে চ অত্তজীৰা ভৰাভৰেসুসস্সতা হুত্ৰা ভৰতোভৰং সংসরন্তি সন্ধাৰন্তীতি গণ্হন্তোসস্সতদিট্ঠিযং তিট্ঠতি. ‘‘নৰিসংৰাদেন্তী’’তি ৰিপরীতং নাপাদেন্তি. ‘‘তং পনা’’তি সভাৰসচ্চং পন. অনুভৰনভেদমত্তং উপাদাযেৰ ৰেদনা সুখাতি ৰুত্তা. সব্বাকারতো সুখভূতত্তা ৰেদনা সুখাতি ৰুত্তা নহোতি. ‘‘সব্বাপিৰেদনা দুক্খা এৰা’’তি পধানত্থো. তত্থ অনুভৰনভেদো তিৰিধো. সাততো ৰা অনুভৰনং, অস্সাততো ৰা, মজ্ঝত্ততো ৰা. ‘‘দুক্খা এৰা’’তি ভযট্ঠেন দুক্খা এৰ. ভযট্ঠেনাতি চ সংসার ভযদস্সীহিভাযিতব্বট্ঠেন. সুখো ৰিপাকো যেসং তে সুখৰিপাকা. তেভূমককুসলা. ‘‘কুসলসম্মতা’’তি এতেন সভাৰসচ্চেপি এতেৰোহারা লোকসম্মুতি নিস্সিতাতি দীপেতি. ‘‘সাসৰতা’’তি আসৰেহি সহিতভাৰো. ‘‘সংকিলেসি কতা’’তি সংকিলেস ধম্মেহি সংযুত্তভাৰো. ওঘেহি চ যোগেহি চ উপাদানেহি চ পত্তব্বভাৰো ‘‘ওঘনীযযোগনীয উপাদানীযতা’’. অধিকা অত্তা অজ্ঝত্তা. বহিদ্ধারুক্খেরূপধম্মারুক্খস্স অত্তানাম সারট্ঠেন. সাখাযং রূপধম্মা সাখায অত্তানাম সারট্ঠেন. সত্তসন্তানপরিযাপন্না পন রূপারূপধম্মা তণ্হাপরিগ্গহ দল়্হট্ঠেন ততো বহিদ্ধা অত্ততো অধিকা অত্তাতি অত্থেন অজ্ঝত্তাতি লোকসম্মুতি হোতি. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্ততিকঞ্চা’’তিআদিং. দুক্খনিরোধ মগ্গভাৰো চ, ইতি ইদং চতুক্কং অরিযসচ্চং নামাতি যোজনা. ‘‘ইদমেৰা’’তি ইদং চতুক্কমেৰ. ‘‘অচলমান’’ন্তি এতেন অরিযসদ্দস্স অত্থং দীপেতি. তেভূমক ধম্মানং সুখতা নাম চলা হোতি. কস্মা, অনিচ্চ ধম্মত্তা. তে ধম্মেসুখাতি গহেত্ৰা অত্তনো অজ্ঝত্তঙ্গং করোন্তা অচিরেনেৰ দুক্খং পাপুণন্তি. তে ধম্মে দুক্খাতি ঞত্ৰা তেহিৰিমুত্তা পুন দুক্খং পাপুণন্তীতি নত্থি. এসনযো সেসঅরিযসচ্চেসু. ‘‘তেসূ’’তিআদিম্হি দুৰিধানিহি সচ্চানীতি ৰুত্তেসু দ্ৰীসু সচ্চেসু. ‘‘তেন ৰুত্ত’’ন্তিআদি লদ্ধগুণৰচনং. ‘‘যো ৰিনা অঞ্ঞাপদেসেনা’’তি এত্থ অঞ্ঞাপদেসো নাম অট্ঠধম্ম সমোধানং নিস্সায ঘটসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, পটসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, তং সণ্ঠানং অত্তনো সভাৰেন ৰিনা অঞ্ঞাপদেসেন সিদ্ধং হোতি. যাপনচিন্তন কিরিযা নাম অত্থি. যং চিত্তন্তি ৰুচ্চতি. সা অঞ্ঞাপদেসেন সিদ্ধা ন হোতি. অত্তনো সভাৰেনেৰসিদ্ধা. এসনযো ফুসনকিরিযা, ৰেদযিতকিরিযা, দীসূতি. ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘যোৰিনা অঞ্ঞাপদেসেনা’’তিআদিমাহ. ‘‘চিত্তেনপরিকপ্পেত্ৰা’’তি মনোৰিঞ্ঞাণ চিত্তেন অৰিজ্জমানং সণ্ঠানং ৰিজ্জমানং কত্ৰা. ‘‘সৰিগ্গহং কত্ৰা’’তি সরীরং কত্ৰা. ৰত্থু দব্বসহিতং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘চিত্তমযোচিত্তনিম্মিতো’’তি সুপিনন্তে দিট্ঠরূপানি ৰিয চিত্তেনপকতো চিত্তেন নিম্মিতো. কস্মা সভাৰসিদ্ধো পরমত্থো নামাতি আহ ‘‘সোহী’’তিআদিং. ‘‘সন্তী’’তি এতেন অসধাতু ৰসেন অত্থোতি সিদ্ধং ৰুত্তং. সদ্দাবুদ্ধীহি অরণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থোতিপিৰদন্তি. ‘‘ইতরতো’’তি পরিকপ্পসিদ্ধতো. ‘‘পরমো’’তি অধিকো. তেনাহ ‘‘উক্কংসগতো’’তি. এতেন পরমসদ্দস্স অধিকত্থং ৰদতি. ইদানি তস্স উত্তমত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিৰুত্তং. তত্থ, ইমস্মিং বুদ্ধসাসনে পঞ্চসাসন কিচ্চানি মহন্তানি অভিঞ্ঞেয্যানং ধম্মানং অভিজাননং. পরিঞ্ঞেয্যানং পরিজাননং. পহাতব্বানং পহানং. সচ্ছি কাতব্বানং সচ্ছিকরণং. ভাৰেতব্বানং ভাৰনাতি. তত্থ সব্বেপি পরমত্থ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা নাম. দুক্খ সচ্চধম্মা পরিঞ্ঞেয্যা নাম. সমুদয সচ্চধম্মা পহাতব্বা নাম. সামঞ্ঞপ্ফলানি চ নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকাতব্বা নাম. মগ্গসচ্চধম্মা ভাৰেতব্বা নাম. তেসু ধম্মেসু তেসং কিচ্চানং সিদ্ধিযা ইমস্মিং সাসনে সাসনকিচ্চং সিদ্ধং হোতি. নিট্ঠানং গচ্ছতি. তে চ ধম্মা এৰ রূপানং সাসন কিচ্চানং অৰিরাধকত্তা অৰিসংৰাদকত্তা উত্তমট্ঠেন পরমত্থা নাম হোন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যে’’তিযেজনা. ‘‘অয’’ন্তি অযং ধম্মো. ‘‘তস্সা’’তি তস্সঅভিঞ্ঞেয্যস্স, তস্সপরিঞ্ঞেয্যস্স, তস্সপহাতব্বস্স, তস্সসচ্ছিকা তব্বস্স তস্সভাৰেতব্বস্সাতি সম্বন্ধো. পরমত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
‘‘তং নসুন্দর’’ন্তি ব্যঞ্জনতো নসুন্দরং. নকেৰলং ব্যঞ্জনতোযেৰ নসুন্দরং, অত্থতোপি নসুন্দরমেৰ. চতুসচ্চ ধম্মাহি পচ্চেকবুদ্ধঞ্ঞাণস্সপি গোচরা হোন্তি. পঞ্চঞেয্য ধম্মা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰ. তত্থ চতুসচ্চ ধম্মা নাম পরমত্থ ধম্মা এৰ. পঞ্চঞেয্যধম্মা পন সব্ব পঞ্ঞত্তিযা সহ সব্বপরমত্থ ধম্মা. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চতুসচ্চাভি সম্বোধো ধম্ম পঞ্ঞত্তিযা সহ সিজ্ঝতি. পচ্চেকবুদ্ধানং চতুসচ্চ সম্বোধো ধম্মপঞ্ঞত্তিযা সহ নসিজ্ঝতি. তস্মা তে সযং পটিৰিদ্ধং চতুসচ্চ ধম্মং নাম পঞ্ঞত্তিং নীহরিত্ৰা পরেসং দেসেতুং ন সক্কোন্তি. তেসং চতুসচ্চসম্বোধো মূগস্স সুপিনদস্সনং ৰিয হোতীতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. তস্মা পঞ্ঞত্তিযা সহ পঞ্চ ঞেয্য ধম্মা এৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স গোচরাতি সক্কাৰত্তুন্তি.
পরমত্থপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. চিত্তৰচনত্থে. নহি সা আরম্মণেনৰিনা লব্ভতি. চিন্তেতীতি ৰুত্তে কিং চিন্তেতি, আরম্মণং চিন্তেতীতি এৰং আরম্মণভূতেন কম্মপদেন ৰিনা অসম্ভৰতো. তস্মা ইধ চিন্তনাতি দট্ঠব্বা, তস্মা অস্স নামং সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. সুতমযঞ্ঞাণং, চিন্তামযঞ্ঞাণ, ন্তি এত্থ আরম্মণস্স ভূতসভাৰ চিন্তাপি অত্থি, সাপঞ্ঞাএৰাতি তং নিৰত্তেতুং ‘‘আরম্মণ…পে… ণূপলদ্ধিযেৰা’’তি ৰুত্তং. চিত্তং, মনো, মানসং, ৰিঞ্ঞাণ, ন্তি সব্বং চিত্তস্স নামং. আরম্মণ পচ্চযপ্পটিবদ্ধং হোতি. ন অঞ্ঞপচ্চযপ্পটিবদ্ধং. ন চ অঞ্ঞপচ্চযেন লদ্ধং নামং. এৰরূপস্স আরম্মণ ৰিজানন সঙ্খাতস্স অত্থন্তরস্সবোধকং নহোতীতি দস্সেতুং ‘‘সন্তেসু চা’’তিআদিৰুত্তং. ‘‘এতেনা’’তি ইদং কত্তুনো কিরিযাসাধনে অতিস্সযূপকারকং করণ সাধনং ৰদতীতি দস্সেতুং ‘‘তঞ্হী’’তিআদিৰুত্তং. ‘‘চিন্তনমত্ত’’ন্তি এত্থ মত্তসদ্দো ৰিসেসনিৰত্তি অত্থোতি, তেন নিৰত্তিতং অত্থং দস্সেতি ‘‘সব্বেপিহী’’তিআদিনা. ‘‘ৰিগ্গহো ৰা’’তি সরীরং ৰা. পচ্চযেন আযত্তা পচ্চযাযত্তা. ‘‘আযত্তা’’তি সম্বন্ধা. ৰত্তনং ৰুত্তি. উপ্পজ্জনং ৰা ঠিতি ৰা. পচ্চযাযত্তা ৰুত্তি এতেসন্তি ‘‘পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিনো’’. ‘‘থামেনা’’তিআদি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি. ‘‘একং ভাৰসাধনমেৰ পধানতো লব্ভতী’’তি ইদং ধম্মানং তং তং কিরিযা মত্তভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. কিরিযামত্তভূতাপি পন তে ধম্মাসযং নানাপচ্চযা ৰত্থাযং ঠিতা ৰা হোন্তি নানাপচ্চযুপ্পন্নাৰত্থাযং ঠিতা ৰা. তস্মা পরমত্থ পদেসুপি যথারহং তদঞ্ঞসাধনানং পটিলাভো অৰারিতো হোতি. ইতরথা হেতু পচ্চযো, আরম্মণ পচ্চযো, সহজাতপচ্চযো, নিস্সযপচ্চযোতিআদীসু কথং ভাৰসাধনং যুত্তং সিযাতি. ‘‘পধানতো’’তি মুখ্যতো. ‘‘অভেদস্স চিন্তনস্সভেদকরণ’’ন্তি ইদং চিন্তেতীতি চিত্তন্তিকতং কত্তুসাধনং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘সিলাপুত্তকস্সা’’তি ভেসজ্জমূলানং পিসনসিলাপোতকস্স. তস্স সরীরং নাম ৰিসুং অঙ্গং নত্থি. অভিন্নংপি ভিন্নং কত্ৰা ৰুচ্চতি ‘‘সিলাপুত্তকসরীর’’ন্তি. ইদং অভেদস্সভেদকরণং নাম অভূতরূপং হোতি. পযোজনে সতি ৰত্তব্বং, অসতি ন ৰত্তব্বন্তি আহ ‘‘তথাকরণঞ্চা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘পরপরিকপ্পিতস্সা’’তি পরেহি অঞ্ঞতিত্থা চরিযেহি পরিচিন্তিতস্স. ‘‘সতিহি…পে… কপ্পনাযা’’তি সচে অত্তা অত্থি, অত্তা চিন্তেতি, তস্মা অত্তা চিত্তোনামাতিআদি ৰত্তব্বং. ন ৰত্তব্বং চিন্তেতীতি চিত্তন্তি, চিত্তস্স কিরিযামত্তত্তা. ন পন অত্তাদিকো কত্তা নাম অত্থি. তস্মা কিরিযা মত্তমেৰ কত্তারং কত্ৰা ‘‘চিন্তেতীতি চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তেন ৰিঞ্ঞাযতিলোকে অত্তাদিকোকত্তা নাম নত্থীতি. ইদং অভেদস্সভেদ পরিকপ্পনায পযোজনন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অত্তপ্পধানো’’তি কিরিযাসাধনে বহূনংকারকানং মজ্ঝে সযংপধানো সযংজেট্ঠকো হুত্ৰা. ‘‘তংকত্তুভাৰ’’ন্তি লোকেসিদ্ধং কত্তুভাৰং. ‘‘পুন করণভাৰ’’ন্তি পুন লোকে সিদ্ধং করণভাৰং. এৰং চিত্তস্স ৰচনত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স অভিধানত্থং দস্সেন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. যথযিদং যে ইমে তিরচ্ছানগতা পাণা চিত্তাৰিচিত্তা. এৰং চিত্তং ৰিচিত্তং যং অঞ্ঞং অত্থি, তং অঞ্ঞং একনিকাযংপি নসমনুপস্সামী-তি যোজনা. ‘‘নিকায’’ন্তি সত্তজাতিসমূ হং.‘‘নিস্সক্কে করণৰচন’’ন্তি ৰিভত্তাপাদানত্থে করণৰচনং. এতেন ততো চরণতো চিত্ততোতি অত্থং ৰদতি. গাথাযং. ‘‘তং তং সভাৰো’’তি ৰিজাননফুসনাদিকো সভাৰো, অগ্গিস্সউণ্হোৰিয. ‘‘কিচ্চসম্পত্তিযোরসো’’তি তেন তেন ধম্মেন করণকিচ্চঞ্চ, তং কিচ্চং কত্ৰা লদ্ধো সম্পত্তিগুণো চ. অগ্গিস্স ৰত্থুম্হি পরিপাচনকিচ্চং ৰিয, ওভাসনগুণোৰিয চ. ‘‘গয্হাকারো’’তি ঞাণেন গহেতব্বো তস্স তস্স ধম্মস্স ধজভূতো আকারো. সম্পত্তি রসোযেৰ ৰুচ্চতি. ‘‘ফলংৰাপী’’তি কারিযপ্ফলং ৰাপি, অগ্গিস্স ধূমোৰিয. ‘‘আসন্নকারণ’’ন্তি অত্তনো অনন্তরে ফলনিব্বত্তকং কারণং, অগ্গিস্স অগ্গিকারক পুরিসো ৰিয. ‘‘অল’’ন্তি সমত্থা. ‘‘ৰিবুদ্ধিনো’’তি ৰিসেসবুদ্ধি সম্পন্নস্স পণ্ডিতস্স. ‘‘পুব্বঙ্গমরস’’ন্তি আরম্মণগ্গহণে পধানরস কিচ্চং. ‘‘সন্ধান পচ্চুপট্ঠান’’ন্তি নিরন্তরপ্পৰত্তাকারপচ্চুপট্ঠানং. ‘‘নাম রূপপদট্ঠান’’ন্তি ফস্সাদিনামঞ্চ ৰত্থু রূপঞ্চচিত্তস্সপদট্ঠানং.
চিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৪. ‘‘চেতসি ভৰ’’ন্তি চিত্তস্মিং পাতুভূতং. ‘‘এতেন সিদ্ধা হোন্তী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সা এৰ ফস্সাদীনং জাতি. যাচিত্তস্সজরা, সা এৰ ফস্সাদীনংজরা’’তিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘একৰণ্টূপনি বন্ধানী’’তি একেন ৰণ্টদণ্ডকেন উপনিবন্ধানি. ‘‘একজাতিযাদি উপনিবন্ধা’’তি একজাতিকথা দিৰসেন উপনিবন্ধা. ‘‘চে’’তি চেৰদেয্য. ‘‘না’’তি ন ৰত্তব্বং. গাথাযং. ‘‘ধম্মা’’তি নামক্খন্ধ ধম্মা. ‘‘মনসা এৰা’’তি কত্তুভূতেন মনেন এৰ. ‘‘পকতা’’তি পৰত্তিতা. ‘‘নিম্মিতা’’তি নিপ্ফাদিতা. ‘‘চিত্তকিরিযা ভূতা এৰা’’তি আরম্মণং ৰিজানন্তং চিত্তং ফুসনাকারং জনেত্ৰাৰ ৰিজানাতি. সো ফুসনাকারো ফস্সোতি ৰুচ্চতি. অৰসেসা পন সব্বেপি চেতসিকধম্মা ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স উপাদায. সঞ্ঞাক্খন্ধস্স. সঙ্খারক্খন্ধস্স উপাদাযাতি হি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি চিত্তমূলকত্তা চিত্তনিস্সিতত্তা চ তেপিধম্মা চিত্তকিরি যাভূতা এৰ হোন্তীতি. ‘‘এতেনা’’তি এতেনগাথাপদেন. ৰিভাৰনিযং পন একালম্বণতা মত্তেন ৰিভাৰেতি. পরিপুণ্ণানি চে তসিকঙ্গানি উপরি থেরেন সযমেৰ ৰক্খমানত্তাতি অধিপ্পাযো. ইধ পন পদত্থৰিভাৰনট্ঠানত্তা পরিপুণ্ণেহি অঙ্গেহি ৰিভাৰেতুং ৰট্টতীতি আহ ‘‘তং নসুন্দর’’ন্তি. ‘‘ৰত্থুম্হী’’তি পটকোট্ঠকাদিম্হি. ‘‘নানাচিত্তকম্মানী’’তি হত্থি অস্সরূপাদীনি. ৰিজাননমত্তং চিত্তং, কুসলন্তি ৰা অকুসলন্তি ৰা ৰত্তব্বং নত্থি. নানাচেতসিকে হি যুত্তত্তা এৰ তথা ৰত্তব্বং হোতি. ৰুত্তংহেতং ভগৰতা. পভস্সরমিদং ভিক্খৰে চিত্তং. তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠন্তি. তেনাহ ‘‘উদকং ৰিযচিত্ত’’ন্তিআদিং.
চেতসিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৫. রুপ্পতীতি পদং কত্তরিৰাহেতুকম্মনিৰাসিদ্ধং. রুপ্পনঞ্চৰিকারাপত্তি এৰাতি দস্সেতুং ‘‘সীতুণ্হাদীহী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ৰিসমপ্পৰত্তিৰসেনা’’তি ধাতূনং ৰিসমপ্পৰত্তিৰসেন. ধাতুক্খো ভৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি, ‘‘কেনরুপ্পতী’’তি এত্থ ‘‘কেনা’’তি হেতু অত্থেৰা হেতু কত্তরিৰা করণৰচনং দট্ঠব্বং. তথা সীতেনাতিআদীসুপি. ডংসমকসা নাম সূচিমুখা খুদ্দকমক্খিকাচেৰ মহন্ত মক্খিকা চ. ৰাতা নাম পুরত্থিমৰাতাদযো. আতপো নাম সূরিযাতপো. সরিংসপানাম অহি ৰিচ্ছিক সতপদিকাদযো. তেসং সম্ফস্সেহিপি রুপ্পতি. মরণং ৰা গচ্ছতি, মরণ মত্তং ৰা দুক্খং. ‘‘যে ধম্মা’’তি দ্ৰাদসৰিধা সপ্পটিঘরূপধম্মা. ‘‘অঞ্ঞেস’’ন্তি সোল়সন্নং অপ্পটিঘরূপানঞ্চ অরূপধম্মানঞ্চ. ‘‘তেসূ’’তি নিদ্ধারণেভুম্মং. ইদানি পাল়িযা সদ্ধিং মুখ্যরুপ্পনং সংসন্দেন্তো ‘‘সমাগমো চা’’তিআদিমাহ. সমাগমো চ নাম অঞ্ঞমঞ্ঞাভিঘট্টনং ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. আপাতাগমনঞ্চ আরম্মণকরণঞ্চ ঠপেত্ৰাতি যোজনা. ‘‘মহাভূতানমেৰ ৰা’’তি আপোধাতু ৰজ্জিতানং তিণ্ণং মহাভূতানমেৰ ৰা. ‘‘ৰিকারং আপজ্জতী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘যস্মিং খণে’’তিআদিমাহ. ‘‘সযংপি ৰিকারপত্তা হোন্তী’’তি তেমহাভূতাসযংপি পকতিং ৰিজহিত্ৰা ওমত্তাধিমত্তভাৰং পাপুণন্তীতি অত্থো. ‘‘ওমত্তাধিমত্তরূপসন্ততীনঞ্চা’’তি পরম্পরতো উপ্পজ্জমানা রূপসন্ততিযো সন্ধায ৰুত্তং. এৰং পাল়িনযেন ৰিপত্তিৰসেন রুপ্পনং ৰত্ৰা ইদানি ৰিপত্তি ৰা হোতু, সম্পত্তি ৰা. পুরিমপচ্ছি মসন্ততীনং ৰিসদিসপ্পৰত্তিভূতো ৰিকারোপি একেন পরিযাযেন রুপ্পনংনামাতি কত্ৰা পুন তং রুপ্পনং দস্সেন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘ঘট্টনৰসেন রুপ্পন ধম্মান মেৰা’’তি আপাতাগমনাদিৰসেন রুপ্পনধম্মেহিৰিনা অভিঘট্টনৰসেনরুপ্পন সভাৰানং রূপধম্মানমেৰ সিদ্ধন্তি পুচ্ছা. ‘‘সৰিগ্গহা হোন্তী’’তি দব্ব সণ্ঠানাকারসহিতা হোন্তি. কস্মা, ওল়ারিকসভাৰত্তা. বহূনঞ্চরূপকলাপানং একক্খণে একাবদ্ধভাৰেনপৰত্তত্তা. অরূপধম্মাহি সণ্হসুখুমসভাৰা চ হোন্তি. সচে অনেকসতসহস্সানিপি একতো পৰত্তেয্যুং. দব্বসণ্ঠানভাৰং নগমিস্সন্তিযেৰ. একস্মিঞ্চ সত্তসন্তানে একক্খণে এক কলাপোৰ পৰত্ততি. কস্মা, অনন্তর পচ্চযূপনিবন্ধেন পৰত্তত্তা. তস্মাতে সৰিগ্গহান হোন্তি. রূপধম্মা পন ওল়ারিক সভাৰা চ হোন্তি. বহূনং সন্নিচযেসতি দব্বসণ্ঠানত্থায সংৰত্তন্তি. একক্খণে চ বহুকলাপাপি একাবদ্ধাহুত্ৰা পৰত্তন্তি. তস্মা তেসৰিগ্গহাহোন্তীতি.
‘‘সীতাদিগ্গহণসামত্থিযেনা’’তি সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতীতিআদিনা লোকস্স পচ্চক্খতো পাকটস্স সীতাদিৰচনস্সসামত্থিযেন. তঞ্হি ৰচনং লোকস্স অপাকটং অরূপধম্মানং রুপ্পনং ইধনাধিপ্পেতন্তি দীপেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৰোহারো নামা’’তি নামসঞ্ঞা নামাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘লোকোপচারেনা’’তি বহুজনস্স উপচারেন ৰোহারেন কথনেন. ‘‘পাকট নিমিত্তৰসেনেৰা’’তি পাকটস্স সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তস্স ৰসেনেৰ. ‘‘সীতাদিগ্গহণেন ৰিনাপী’’তি পিসদ্দেন সীতাদিগ্গহণসামত্থিযেনপীতি দীপেতি. এৰং সন্তেপি পাল়িসাধকং নাম ন সক্কাসব্বত্থ লদ্ধুং. পাকটনিমিত্ত ৰচনমেৰ সব্বত্থ সাধারণন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘তপ্পসঙ্গনিৰত্তী’’তি তস্স অরূপধম্মানং রূপতাপসঙ্গস্স নিৰত্তি. ‘‘ইদ্ধিৰিকুব্বনাৰসপ্পৰত্তা’’তি এত্থ ইদ্ধিৰিকুব্বনানামইদ্ধিযানানপ্পকারমাপনং. ‘‘রূপতা সিদ্ধী’’তি রূপন্তি নাম সঞ্ঞাসিদ্ধি. ‘‘ইদং পনা’’তি ইদং রূপং পন. ‘‘অনুগ্গহানং সীতাদীনং ৰসেনা’’তি কিঞ্চাপিপাল়িযং সীতাদিৰচনং উপঘাতকানং সীতাদীনং ৰসেন ৰুত্তং. তেচ ব্রহ্মলোকে নত্থি. অনুগ্গাহকা এৰ অত্থি. তেসংৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পাল়িযং নিদ্দিট্ঠানী’’তি সঞ্জানাতীতি খো ভিক্খৰে তস্মা সঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ সঞ্জানাতি. নীলংপি সঞ্জানাতি, পীতম্পি সঞ্জানাতী-তিআদিনা চ, ৰিজানাতীতি খো ভিক্খৰে তস্মা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ ৰিজানাতি. মধুরংপি ৰিজানাতি, অম্বিলংপি ৰিজানাতী-তিআদিনা চ-পাল়িযং নিদ্দিট্ঠানি.
রূপপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. নিব্বানপদে. ‘‘খন্ধাৰা’’তি ভৰন্তরে অপাযাদীসু ভৰিস্সমানা খন্ধাৰা. ন হি অতীত ধম্মা, নিব্বাযন্তি নাম, সত্তে পীল়েত্ৰা নিরুদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. পচ্চুপ্পন্না চ ধম্মা এতরহি পীল়েন্তি, অৰস্সং উপ্পজ্জমানা অনাগতধম্মা চ অনাগতে পীল়েস্সন্তি, কথং তে নিব্বাযন্তি নামাতি আহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নেসু…পে… ৰত্তব্বমেৰ নত্থী’’তি. ‘‘ৰিসযেভুম্ম’’ন্তি ৰিসযাধারেভুম্মং. ৰিসযাধারো নামমনুস্সাভূমিযং গচ্ছন্তীতিআদীসু ৰিয মুখ্যাধারো নহোতি. তেন পন ৰিনা অঞ্ঞত্থ তং কিরিযং কাতুং নসক্কোতি. তস্মা আধারভাৰেন পরিকপ্পিতো আধারোতি দস্সেতুং ‘‘যথাআকাসে’’তিআদিৰুত্তং. যথা সকুণানং পক্খন কিরিযা নাম আকাসেন ৰিনা অঞ্ঞত্থ নসিজ্ঝতি. তথা ৰট্টদুক্খধম্মানং নিব্বুতি কিরিযাপি নিব্বানেন ৰিনা অঞ্ঞত্থ নসিজ্ঝতীতি দস্সেতুং ‘‘যেহিতে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যে’’তি যেতিৰিধৰট্টদুক্খসন্তাপধম্মা. হিসদ্দোনিপাতো. তেসদ্দো ৰচনালঙ্কারো. ‘‘তব্বিনিমুত্ত’’ন্তি নিব্বানৰিনিমুত্তং. নিব্বুতিঠানং নাম নত্থি. তস্মা নিব্বানং তেসং নিব্বুতি কিরিযায ৰিসযা ধারোহোতীতি অধিপ্পাযো. যথা অযং পদীপো নিব্বাযতি. তথাধীরা নিব্বন্তীতি যোজনা. ‘‘তং তং কিলেসানং ৰা’’তি তে সংতেসংকিলেসানং ৰা. ‘‘খন্ধানং ৰা’’তি অনাগতভৰেসু খন্ধানং ৰা. ‘‘পুনঅপ্পটিসন্ধিকভাৰ’’ন্তি সন্তানস্স পুন পটিসন্ধানাভাৰং পাপুণন্তি অরিযা জনা. যথা মগ্গে করণৰচনং দিস্সতি অদ্ধা ইমাযপটিপত্তিযা জরামরণম্হা পরিমুচ্চিস্সামীতিআদীসু. ন তথা নিব্বানেতি আহ ‘‘মগ্গেৰিযা’’তিআদিং. নিব্বানেপনভুম্মৰচনমেৰ দিস্সতি যত্থনামঞ্চরূপঞ্চ. অসেসং উপরুজ্ঝতীতিআদীসু. তস্মা নিব্বানে করণ ৰচনং ন দিস্সতি, করণ লক্খণস্সেৰ অভাৰতোতি দস্সেতুং ‘‘ন চ নিব্বান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. করণ লক্খণং নামকত্তুনো সহকারী পচ্চযভাৰো. ননু অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বাযন্তীতি দিস্সতীতি. সচ্চং, তত্থ পন ৰিসেসনে করণ ৰচনং. ন করণকারকে. তঞ্হি সউপাদিসেসনিব্বানধাতুযানিৰত্তনত্থং ৰুত্তন্তি.
নিব্বানপদৰণ্ণনা.
দুতীযগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৮. কামাৰচরপদে. ‘‘কামীযতী’’তি ইচ্ছীযতি. নিমিত্তস্সাদৰত্থু মজ্ঝিমট্ঠকথাযং আগতং. ‘‘তেকামীযন্তী’’তি তে অৰীচিনিরযাদযো ইচ্ছীযন্তি. ‘‘তত্থ উপ্পন্নানম্পী’’তি অৰীচিনিরযাদীসু উপ্পন্নানংপি সত্তানং. ‘‘ভৰনিকন্তি নাম হোতী’’তি ভৰসঙ্খাতং অত্তনো খন্ধং এতং মম, এসোহমস্মি, এসোমে অত্তাতি গণ্হন্তী তণ্হা ভৰনিকন্তি নাম. সা নেরযিকসত্তানংপি অত্থিযেৰ. ‘‘কামে অৰচরতী’’তি কামেপরিযাপন্নং হোতি. কামে অন্তোগধং হোতি. রূপারূপভূমীসু উপ্পন্নংপি রূপারূপসঙ্খ্যং নগচ্ছতি. কামসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি. কামগণনমেৰগচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘তীসুভৰেসু উপ্পন্নানিপী’’তি কামরূপারূপসত্তসন্তানেসু উপ্পন্নানিপি ন তত্রপরিযা পন্নানেৰ হোন্তি. তত্র অপরিযাপন্নানেৰ হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘কামাৰচরতাপত্তিদোসো’’তি কামাৰচর ধম্মাতি ৰত্তব্বতা পত্তিদোসো. ‘‘রূপাৰচরতাদিমুত্তিদোসো’’তি ইমে রূপাৰচর ধম্মা ন হোন্তি, অরূপাৰচর ধম্মা ন হোন্তি, লোকুত্তর ধম্মা ন হোন্তীতি এৰং ৰত্তব্বতাপত্তি দোসোতি ৰুত্তং হোতি. এসনযো ‘‘রূপারূপাৰচরতাপত্তি দোসো কামাৰচরতামুত্তি দোসো’’ তিপদেসু. অৰচরসদ্দস্স উপ্পন্নত্থে গহিতেপি এতেদোসা নাপজ্জন্তি. কস্মা, লোকে যেভূয্যনযতব্বহুলনযানংপি সব্ভাৰাতি ইমমত্থং ৰদন্তো ‘‘ননুযেভূয্য ৰুত্তিৰসেনপী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘কেসঞ্চী’’তি কেসঞ্চি পুগ্গলানং ৰা ধম্মানং ৰা. যথামিগলুদ্দকো গামে চরন্তোপি ৰনে চরণবহুলত্তা ৰনচরকোতি নামং লভতি. রাজহত্থী অঞ্ঞত্থ চরন্তোপি সঙ্গামে চরণবহুলত্তা সঙ্গামাৰচরোতি নামং লভতি. অযং যেভূয্যনযো নাম. যস্মিং ৰনে অম্বরুক্খাপি অত্থি, অঞ্ঞরুক্খাপি অত্থি. অম্বরুক্খবহুলত্তা পন তং ৰনং অম্বৰনন্তি নামং লভতি. এৰং সিম্বলিৰনাদীসু. অযং তব্বহুলনযো. ইধ পন ভূমিযো তব্বহুলনযেন কামরূপারূপ নামং লভন্তি, ধম্মা যেভূয্যনযেন কামাৰচরাদি নামং লভন্তীতি. এৰং গহিতে সতি, তে দোসানা পজ্জন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তস্মা ইধপি…পে… দোসোতী’’তিআহ. ‘‘না’’তি ন কোচিদোসো নত্থি. অত্থি এৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তস্মাস্সা’’তি এত্থ ‘‘অস্সা’’তি অৰচরসদ্দস্স. ‘‘তথা অত্থং অগ্গহেত্ৰা’’তি উপ্পজ্জনত্থং অগ্গহেত্ৰা. ‘‘পরিগ্গাহিনিযা কামতণ্হায কতো’’তি তথা পরিগ্গাহিনিযা কামতণ্হায গোচরৰিসযত্তাতাযতণ্হায কতোনাম হোতি. এতেন কামেতীতি কামো, কামতণ্হা. অৰচরতি এত্থাতি অৰচরং. কামস্স অৰচরন্তি কামাৰচরং. কাম তণ্হায গোচরৰিসযত্তা কামাৰচরন্তি অযমত্থোপি সিজ্ঝতি.
রূপেঅৰচরতীতি রূপাৰচরং. ‘‘রূপে’’তি সোল়সৰিধাযরূপভূমিযা. ‘‘অৰচরতী’’তি তত্থ পরিযাপন্নভাৰেন পৰত্ততি. অরূপে অৰচরতীতি অরূপাৰচরং. ‘‘অরূপে’’তি চতুব্বিধায অরূপভূমিযা. ‘‘অৰচরতী’’তি তত্থ পরিযাপন্নভাৰেন পৰত্ততীতি ইমমত্থং ৰদতি ‘‘রূপারূপাৰচরেসুপি অযংনযো নেতব্বো’’তি. রূপে ভৰো রূপং. রূপতণ্হা. অরূপে ভৰো অরূপং, অরূপতণ্হা. রূপস্স অৰচরং রূপাৰচরং. অরূপস্স অৰচরং অরূপাৰচরন্তি ইমমত্থং দীপেতি ‘‘তেসু পনা’’তিআদিনা. ‘‘অত্রা’’তি ইমস্মিং ঠানে. যদিপি লোভো, রাগো, কামো, তণ্হা, তিসব্বম্পেতং লোভস্সৰেৰচনং হোতি. রূপরাগো অরূপরাগোতি পন ৰিসুং ৰিভত্তত্তা ইধ কামসদ্দেন তং দঞ্ঞোলোভো গয্হতি. ‘‘সব্বোপি লোভো’’তি এতেনসস্সতুচ্ছেদ দিট্ঠিসহগতোপি সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বং.
১৯. ‘‘রূপারূপসদ্দা তাসু ভূমীসু নিরুল়্হা’’তি অনিমিত্তা হুত্ৰা নিরুল়্হাতি অধিপ্পাযো. ইদানি সনিমিত্তং নযং ৰদতি ‘‘অপিচা’’তিআদিনা. ‘‘নিস্সযোপচারো’’তি ঠানূপচারো, যথা সব্বোগামো আগতোতি. ‘‘নিস্সিতো পচারো’’তি ঠান্যূপচারো. যথা ধজা আগচ্ছন্তীতি. ‘‘যং এতস্মিং অন্তরে’’তি যে এতস্মিং অন্তরে খন্ধধাতু আযতনা. যং রূপং, যা ৰেদনা, যাসঞ্ঞা, যে সঙ্খারা, যংৰিঞ্ঞাণন্তি যোজনা. ‘‘সুৰিসদ’’ন্তি যেভূয্যাদি নযেহি অনাকুলত্তাসুৰিসুদ্ধং. ‘‘কিং ৰিক্খেপেনা’’তি চিত্তৰিক্খেপেন কিং পযোজনন্তি অত্থো.
২০. ‘‘লুজ্জনপ্পলুজ্জনট্ঠেনা’’তি ভিজ্জনপ্পভিজ্জনট্ঠেন. ‘‘যত্থা’’তি যস্মিং তেভূমকে ধম্মসমূহে. ‘‘নিৰিসতী’’তি নিচ্চং ৰিসতি, উপগচ্ছতি. ‘‘তস্সা’’তি মিচ্ছাগ্গাহস্স. ‘‘তেস’’ন্তি লোকুত্তর ধম্মানং. ‘‘যেস’’ন্তি লোকিয ধম্মানং. ‘‘লুজ্জন’’ন্তি খণিকভঙ্গেন ভিজ্জনং. ‘‘পলুজ্জন’’ন্তি সণ্ঠানভেদেন সন্ততিচ্ছেদেন নানপ্পকারতো ভিজ্জনং. নিব্বানং পন ইধ ন লব্ভতি চিত্তসঙ্গহাধিকারত্তাতি অধিপ্পাযো. সো চ অপরিযাপন্নভাৰো, ৰিসুং একাচতুত্থী অৰত্থা ভূমিনামাতি যোজনা.
চতুব্ভূমিৰিভাগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২১. ‘‘হীন’’ন্তি সদ্ধাসতিআদীহি সোভণধম্মেহি অযুত্তত্তাহীনং. ‘‘সব্বহীন’’ন্তি লোভাদীহি পাপধম্মেহি যুত্তত্তা সব্ব চিত্তেহি হীনতরং. ‘‘তদত্থো’’তি উপরিমানং চিত্তানং সোভণসঞ্ঞাকরণসুখত্থো. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ‘‘ৰীথিচিত্তৰসেনাতি এতং মম, এসোহমস্মি, এসোমে অত্তাতি এৰং পৰত্তস্স ভৰনিকন্তি জৰনৰীথিচিত্তস্স ৰসেন. এৰঞ্চসতি, কিং কারণং লোভমূলচিত্তস্সপথমং ৰচনেতি আহ ‘‘অকুসলেসু পনা’’তিআদিং.‘‘দ্ৰীহিৰট্টমূলেহী’’তি লোভমোহসঙ্খাতেহি দ্ৰীহি ৰট্টমূলেহি.
২২. ‘‘সিনিদ্ধচিত্ত’’ন্তি সাতৰেদনাযুত্তত্তালূখচিত্তং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. সুমনস্সভাৰোতি ৰুত্তে কাযিকসুখৰেদনাযপি পসঙ্গো সিযাতি ৰুত্তং ‘‘মানসিক…পে… নাম’’ন্তি. ‘‘সুমনাভিধানস্সা’’তি সুমননামস্স. ‘‘পৰত্তিনিমিত্ত’’ন্তি পৰত্তিযা আসন্ন কারণং. কথং পন ভাৰো পৰত্তিনিমিত্তং নামহোতীতি আহ ‘‘ভৰন্তি…পে… কত্ৰা’’তি. নিমিত্তে ভুম্মং. তথাহি ভাৰো নাম সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তন্তি ৰুত্তং. ইদানি নিমিত্ত লক্খণং দস্সেন্তো ‘‘যথাহী’’তিআদিমাহ. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং পযোগে. ‘‘দন্ত নিমিত্ত’’ন্তি দন্তকারণা. ‘‘তং ৰেদনা নিমিত্ত’’ন্তি তং ৰেদনাকারণা. এত্থ সিযা, ‘‘এতস্মিন্তি নিমিত্তে ভুম্ম’’ন্তি ৰুত্তং, নিমিত্তঞ্চনাম অকারকং অসাধনং, তং কথং সাধনৰিগ্গহে যুজ্জতীতি. অধিকরণ সাধনানুরূপত্তা সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তস্সাতি দট্ঠব্বং. এতেনাতি চ এতস্মাতি চ হেতু অত্থে উভযৰচনন্তি ৰদন্তি. আসন্নহেতু নামসাধনরূপো ভৰতীতি তেসং অধিপ্পাযো. সুট্ঠু করোতি, পকতিপচ্চযেন অনিপ্ফন্নং কম্মং অত্তনো বলেন নিপ্ফাদেতীতি সঙ্খারো. ‘‘পুব্বাভিসঙ্খারো’’তি পুব্বভাগে অভিসঙ্খারো. পযোজেতি নিযোজেতীতি পযোগো. উপেতি ফলসঙ্খাতো অত্থো এতেনাতি উপাযো. ‘‘আণত্তিযাৰা’’তি পেসনাযৰা. ‘‘অজ্ঝেসনেন ৰা’’তি আযাচনেন ৰা. ‘‘তজ্জেত্ৰা ৰা’’তি ভযং দস্সেত্ৰা ৰা. ‘‘তং তং উপাযং পরে আচিক্খ’’ন্তি. কথং আচিক্খন্তীতি আহ ‘‘অকরণে’’তিআদিং. ‘‘তস্মিং তস্মিং কম্মে পযোজেতীতিকত্ৰা ইধ সঙ্খারো নামা’’তি যোজনা. ‘‘পচ্চয গণো’’তি পকতিপচ্চযগণো. ‘‘তেনা’’তি সঙ্খারেন. ‘‘সাধারণো’’তি কুসলাকুসলাব্যাকতানং সাধারণো. ‘‘দুৰিধেন সঙ্খারেনা’’তি পযোগেন ৰা উপাযেন ৰা. ‘‘যো পন তেনসহিতো’’তিআদিনা পুব্বেৰুত্তমেৰত্থং পকারন্তরেনপাকটং কাতুং ‘‘সোপন যদা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ইতী’’তিআদি লদ্ধগুণ ৰচনং. ‘‘পচ্চযগণস্সেৰনাম’’ন্তি পচ্চযগণস্সেৰ ৰিসেস নামন্তি ৰুত্তং হোতি. উপ্পন্নত্থে ইকপচ্চযোতি কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিং. ‘‘পাল়িয’’ন্তি ধম্মসঙ্গণিপাল়িযং. ‘‘অসল্লক্খেত্ৰা’’তি অচিন্তেত্ৰা ইচ্চেৰত্থো. সব্বমেতং নযুজ্জতিযেৰ. কস্মা, পাল়িঅট্ঠকথাহি অসংসন্দনত্তা, অত্থযুত্তিব্যঞ্জনযুত্তীনঞ্চ অৰিসদত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ত’’ন্তি চিত্তং. ‘‘এতেনা’’তি পুব্বপ্পযোগেন. ‘‘যথাৰুত্তনযেনা’’তি তিক্খভাৰসঙ্খাতমণ্ডনৰিসেসেন. ‘‘সো পনা’’তি পুব্বপ্পযোগো পন. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘তং নিব্বত্তিতো’’তি তেন পুব্বপ্পযোগেন নিব্বত্তিতো. ‘‘ৰিরজ্ঝিত্ৰা’’তি অযুত্তপক্খেপতিত্ৰা. এতেনপটিক্খিত্তা হোতীতি সম্বন্ধো. গাথাযং. ‘‘চিত্তসম্ভৰী’’তি চিত্তস্মিং সম্ভূতো. ৰিসেসো সঙ্খারো নামাতি যোজনা. সলোমকো, সপক্খকোত্যাদীসুৰিযাতি ৰুত্তং. সাসৰা ধম্মা, সারম্মণা ধম্মাত্যাদীসুৰিযাতি পন ৰুত্তে যুত্ততরং. ‘‘পাল়িঅট্ঠকথা সিদ্ধ’’ন্তি পাল়িঅট্ঠকথাতো সিদ্ধং. অপিচযত্থৰিসুদ্ধিমগ্গাদীসু অসঙ্খারং চিত্তং, সসঙ্খারং চিত্তন্তি আগতং. তত্থ অযং পচ্ছিমনযো যুত্তো. উপাযসমুট্ঠিতস্স অনেকসতসম্ভৰতো ‘‘ইদঞ্চ নযদস্সনমেৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘উদাসিনভাৰেনা’’তি মজ্ঝত্তভাৰেন. ‘‘যতো’’তি যস্মা. ৰিকারপত্তো হোতি. ততো অধিমত্তপস্সনং ৰিঞ্ঞাযতীতি যোজনা.
২৩. ইদানি সহগতৰচন সম্পযুত্তৰচনানি ৰিচারেন্তো ‘‘এত্থচা’’তিআদিমারভি. ‘‘ন পন তে ভেদৰন্তা হোন্তী’’তি কস্মা ৰুত্তং. ন নু তেপিচক্খু সম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, তিআদিনা চ, কামৰিতক্কো, ব্যাপাদৰিতক্কো, তিআদিনা চ, দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ, ন্তিআদিনাচ ভেদৰন্তা হোন্তীতি. সচ্চং. তে পন ভেদা ইমং চিত্তং ভিন্নং ন করোন্তি. তস্মা তে ভেদৰন্তান হোন্তীতি ৰুত্তা. ন চ তেসং অযং ৰিকপ্পো অত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইমস্মিং চিত্তে’’তি লোভমূলচিত্তে. ‘‘কত্থচী’’তি কিস্মিঞ্চি চিত্তে. যেৰাপনাতি ৰুত্তে সুধম্মেসু আগতানিযেৰাপনকানি. ‘‘অঞ্ঞেহী’’তি দোসমূলমোহমূলেহি. ননুতানিপি ইধ গহেতব্বানীতি সম্বন্ধো. ‘‘না’’তি ন গহেতব্বানি. কস্মাতি আহ ‘‘তেসুহী’’তিআদিং. তেপি ইধ নগহেতব্বা সিযুং. ন পন ন গহেতব্বা. কস্মা, ৰেদনায চ সযং ভেদৰন্তত্তা, দিট্ঠিসঙ্খারানঞ্চ ৰিকপ্পসব্ভাৰাতি অধিপ্পাযো.
২৪. ‘‘সোমনস্সস্সকারণ’’ন্তি সোমনস্সুপ্পত্তিযা কারণং. সোমনস্সুপ্পত্তিযা কারণে ৰুত্তে তং সহগত চিত্তুপ্পত্তিযাপিকারণং সিদ্ধং হোতীতি কত্ৰা তমেৰ ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘সোমনস্সপ্পটিসন্ধিকোহী’’তিআদিং. হীনেন ৰা…পে… আরম্মণেন সমাযোগো, তেন সমাযুত্তস্সাপি চিত্তং উপ্পজ্জমানন্তিআদিনা ৰত্তব্বং. তথা ব্যসনমুত্তিযংপি. উপেক্খাকারণে ‘‘ব্যসনমুত্তী’’তি ইদং দোমনস্সপ্পসঙ্গপরিহারৰচনং. অজ্ঝাসযোৰুচ্চতি অজ্ঝাৰুত্তং গেহং. দিট্ঠিসঙ্খাতো অজ্ঝাসযোযস্সাতি দিট্ঠজ্ঝাসযো. তস্স ভাৰো দিট্ঠজ্ঝাসযতা. ‘‘অযোনিসো উম্মুজ্জন’’ন্তি অনুপাযতো আভুজনং, মনসিকরণং. ‘‘চিন্তা পসুতৰসেনা’’তি গম্ভীরেসু ধম্মেসু চিন্তাপসৰনৰসেন, ৰীমংসা ৰড্ঢনৰসেন. ‘‘দিট্ঠকারণমেৰা’’তি দিট্ঠং কারণপ্পটিরূপকমেৰ. তেনাহ ‘‘সারতোসচ্চতো উম্মুজ্জন’’ন্তি. ‘‘তব্বিপরীতেনা’’তি ততো ৰিপরীতেন. অদিট্ঠজ্ঝাসযতা, দিট্ঠিৰিপন্নপুগ্গলপরিৰজ্জনতা, সদ্ধম্মসৰনতা, সম্মাৰিতক্কবহুলতা, যোনিসো উম্মুজ্জনঞ্চ দিট্ঠিৰিপ্পযোগকারণন্তি ৰত্তব্বং.
‘‘ইমেসং পন চিত্তানং উপ্পত্তিৰিধানং ৰিসুদ্ধিমগ্গেগহেতব্ব’’ন্তি ৰিসুদ্ধি মগ্গেখন্ধ নিদ্দেসতো গহেতব্বং. ৰুত্তঞ্হিতত্থ. যদা হিনত্থিকামেসু আদীনৰোতিআদিনানযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুরেক্খিত্ৰা হট্ঠতুট্ঠো কামেৰা পরিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৰা সারতোপচ্চেতি সভাৰ তিক্খেন অনুস্সাহিতেনচিত্তেন. তদা পথমং অকুসল চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদাদুতীযং. যদা মিচ্ছা দিট্ঠিং অপুরেক্খিত্ৰা কেৰলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ৰা সেৰতি, পর সম্পত্তিং ৰা অভিজ্ঝাযতি, পরভণ্ডং ৰা হরতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন. তদা ততীযং. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেনচিত্তেন, তদা চতুত্থং. যদা পন কামানং ৰা অসম্পত্তিং আগম্ম অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰেন চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতাহোন্তি, তদাসেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি.
লোভমূলচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২৫. দোসমূলচিত্তে. ‘‘ৰিরূপ’’ন্তি দুট্ঠং, লুদ্দং. দুম্মনস্স ভাৰোতি ৰুত্তে কাযিকদুক্খৰেদনাযপি পসঙ্গো সিযাতি ৰুত্তং ‘‘মানসিক…পে… নাম’’ন্তি. পটিহঞ্ঞতি বাধতি. ‘‘সন্তত্তে’’তি সন্তাপিতে.
২৬. ‘‘ভেদকরো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসেসকরো. ‘‘ভেদকরান হোন্তী’’তি ইমস্স চিত্তস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসেসকরান হোন্তি. দোমনস্সগ্গহণং পসঙ্গনিৰত্তনত্থং গহিতন্তি যোজনা. পসঙ্গোতি চনানপ্পকারতো সজ্জনং লগ্গনং. কথং পসঙ্গোতি আহ ‘‘যদাহী’’তিআদিং. ‘‘তুট্ঠিং পৰেদেন্তী’’তি তুট্ঠামযং ইমেসং মরণেনাতিআদি চিক্খন্তি. এৰং সহগতপ্পসঙ্গং নিৰত্তেত্ৰা সম্পযুত্তপ্পসঙ্গং নিৰত্তেতুং ‘‘পটিঘগ্গহণংপী’’তিআদি ৰুত্তং. তিরচ্ছানগতপাণৰধে অপুঞ্ঞং নাম নত্থি. আদিকপ্পতো পট্ঠায মনুস্সানং যথাকাম পরিভোগত্থায লোকিস্সরিযেনথাৰরট্ঠাযিনা নিম্মিতত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৰিস্সট্ঠা’’তি অনাসঙ্কা. ‘‘অঞ্ঞেৰা’’তি অঞ্ঞে ৰা জনে. ৰিমতি এৰ ৰেমতিকং. ৰেমতিকং জাতং যেসং তে ৰেমতিকজাতা. পুরিমচিত্তস্সলোভসহগতভাৰো ইমানিঅট্ঠপি লোভসহগতচিত্তানিনামাতি ইমিনা চূল়নিগমনে নেৰ সিদ্ধোৰিযাতি যোজনা. চূল়নিগমনেন পটিঘসম্পযুত্ত ভাৰেসিদ্ধে দোমনস্সসহগতভাৰোপি তেনসিদ্ধো যেৰাতি কত্ৰা ‘‘তেসং গহণং’’তি ৰুত্তং. ‘‘তেস’’ন্তি দোনস্সপটিঘানং. ইমস্মিং চিত্তে ইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চানিচথিনমিদ্ধানি চ অনিযতযোগীনি চ হোন্তি যেৰাপনকানি চ. তেনাহ ‘‘পুরিমচিত্তে’’তিআদিং. দোমনস্সং ইমস্মিং চিত্তে অত্থি, অঞ্ঞচিত্তেসু নত্থি, তস্মা অসাধারণ ধম্মো নাম. অনঞ্ঞসাধারণ ধম্মোতিপি ৰুচ্চতি. ‘‘যথাতং’’তি তং নিদস্সনং তদুদাহরণং যথা কতমন্তি অত্থো. ‘‘উপলক্খেতী’’তি সঞ্ঞাপেতি. আতপংতাযতিরক্খতীতি আতপত্তং. সেতচ্ছত্তং. লদ্ধং আতপত্তং যেনাতি লদ্ধাতপত্তো. রাজকুমারো. সো আতপত্তং লদ্ধোতি ৰুত্তে সব্বং রাজসম্পত্তিং লদ্ধোতি ৰিঞ্ঞাযতি. তস্মা ইদং উপলক্খণ ৰচনং জাতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘উভিন্ন’’ন্তি দ্ৰিন্নং দোমনস্স পটিঘানং. পুব্বে দোমনস্সসহগতন্তি ৰত্ৰা নিগমনে পটিঘসম্পযুত্তচিত্তানীতি ৰুত্তত্তা ‘‘ইমস্স…পে… সিদ্ধিতো’’তি ৰুত্তং.
২৭. ‘‘অনিট্ঠলোকধম্মেহী’’তি অলাভো চ, অযসোচ, নিন্দাচ, দুক্খঞ্চাতি চতূহি অনিট্ঠলোকধম্মেহি. ‘‘তং কুতেত্থ লব্ভা’’তি অহং অলাভাদীহি মাসমাগচ্ছীতি পত্থেন্তস্সপি কুতোমেএত্থলোকেতং পত্থনা পূরণং সব্বকালং লব্ভাতি অত্থো. ‘‘লব্ভা’’তি চ কম্মত্থদীপকং পাটিপদিকপদং. ইমেসং উপ্পত্তিৰিধানং ৰিসুদ্ধিমগ্গে সঙ্খেপতোৰ ৰুত্তং তস্স পাণাতি পাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৰত্তিকালে পৰত্তিৰেদিতব্বাতি.
দোসমূলচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২৮. মোহমূলচিত্তে. ‘‘মূলন্তরৰিরহেনা’’তি অঞ্ঞমূলৰিরহেন. সংসপ্পতীতি সংসপ্পমানা. এৰং নু খো, অঞ্ঞথানু খোতি এৰং দ্ৰিধা এরযতি কম্পতীতি অত্থো. ৰিক্খিপতীতি ৰিক্খিপমানং. ‘‘নিযমনত্থ’’ন্তি ইদং ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং নামাতি নিযমনত্থং. ইদঞ্হি পটিঘসম্পযুত্তং ৰিয নিগমনেন সিদ্ধং ন হোতি. ‘‘ইধ লদ্ধোকাসং হুত্ৰা’’তি মূলন্তর ৰিরহত্তা এৰ ইধলদ্ধোকাসং হুত্ৰা. পকতি সভাৰভূতং, ইতি তস্মা নত্থীতি যোজনা. ‘‘অনোসক্কমান’’ন্তি পচ্ছতো অনিৰত্তমানং. ‘‘অসংসীদমান’’ন্তি হেট্ঠতো অপতমানং. উভযেন অব্বোচ্ছিন্নন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অতিসম্মুল়্হতাযা’’তি মূলন্তর ৰিরহেন মোহেন অতিসম্মুল়্হতায. ‘‘অতিচঞ্চলতাযা’’তি সংসপ্পমানৰিক্খিপমানেহিৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চেহি অতিচঞ্চলতায. ‘‘সব্বত্থপী’’তি সব্বেসুপি আরম্মণেসু. অট্ঠকথাযং সঙ্খার ভেদেন অৰিজ্জায দুৰিধভাৰোৰ ৰুত্তো. কথং ৰুত্তো. অৰিজ্জা অপ্পটিপত্তি মিচ্ছা পটিপত্তিতো দুৰিধা তথা সসঙ্খা রাসঙ্খারতোতি ৰুত্তো. ‘‘তিৰিধভাৰোৰা’’তি ইমস্মিং চিত্তেসঙ্খারৰিমুত্তায অৰিজ্জায সদ্ধিং তিৰিধভাৰোৰ. ইমেসং দ্ৰিন্নং চিত্তানং উপ্পত্তিৰিধানং ৰিসুদ্ধিমগ্গেসঙ্খেপতোৰৰুত্তং তস্সঅসন্নিট্ঠানৰিক্খেপকালেপৰত্তি ৰেদিতব্বাতি.
২৯. ‘‘সব্বথাপী’’তি নিপাতসমুদাযো ৰা হোতু অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনো ৰা, ৰিসুং নিপাতোৰাতি এৰং সব্বপ্পকারতোপি. অকুসলপদে অকারো ৰিরুদ্ধত্থো. যথা অমিত্তো, অসুরো, তিদস্সেতুং ‘‘অকুসলানী’’তিআদিমাহ. ‘‘পটিৰিরুদ্ধভাৰো’’তি মোহাদীহি অকুসলেহি ৰিরুদ্ধভাৰো. ভাৰনংনারহন্তীতি ‘‘অভাৰনারহা’’. কথং পন ভাৰনংনারহন্তীতি আহ ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদিং. ‘‘নিযামং ওক্কমন্তাপী’’তি পঞ্চানন্তরিয কম্মভাৰেন নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিভাৰেন চ নিযামং ওক্কমন্তাপি. অপাযং ভজন্তীতি অপাযভাগিনো. কম্মকারকা. তেসং ভাৰো. তায. ‘‘ৰট্টসোতনিযতে’’তি সংসারৰট্ট সোতস্মিং নিযতে. ‘‘থিরতরপত্তা’’তি সমাধিৰসেন থিরতরভাৰং পত্তা. ইদানি তমেৰত্থং পকারন্তরেন ৰিভাৰেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ‘‘সিযু’’ন্তি পদং ধাতুপচ্চযেহি সিদ্ধং নিপ্ফন্নপদং নাম নহোতি. কস্মা, ইধপরিকপ্পত্থস্স অসম্ভৰতো. নিপাতপদং হোতি. কস্মা, অনেকত্থতা সম্ভৰতো. ইধ পন ভৰন্তি সদ্দেন সমানত্থো. তেনাহ ‘‘নিপাতপদং ইধ দট্ঠব্ব’’ন্তি.
অকুসলৰণ্ণনা.
৩০. অহেতুকচিত্তে. ‘‘সব্বনিহীন’’ন্তি সব্বচিত্তেহি হীনং. পুন ‘‘সব্বনিহীন’’ন্তি সব্বাহেতুকেহি হীনং. ‘‘ত’’ন্তি অকুসল ৰিপাকং.
৩১. সুত্তপাল়িযং, ‘‘কট্ঠ’’ন্তি সুক্খদারুং. ‘‘সকলিক’’ন্তি ছিন্দিতফালিতং কট্ঠক্খণ্ডকং. ‘‘থুস’’ন্তি ৰীহিসুঙ্কং. ‘‘সঙ্কার’’ন্তি কচৰরং. চক্খুঞ্চরূপে চ পটিচ্চ যংৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. তং চক্খুৰিঞ্ঞাণন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতিআদিনা যোজেতব্বং. তত্থ ‘‘রূপে’’তি রূপারম্মণান. ‘‘সদ্দে’’তিআদীসুপি এসনযো. এত্থ চ ৰিঞ্ঞাণানি একৰত্থু নিস্সিতানি হোন্তি. তস্মা ৰত্থু দ্ৰারেসু একৰচনং ৰুত্তং. আরম্মণানি পন একৰিঞ্ঞাণেনাপি বহূনি গহিতানি. তস্মা আরম্মণেসু বহুৰচনং. ‘‘দুক্খযতী’’তি দুক্খং করোতি. নামধাতু পদঞ্হেতং. যথা অত্তানং সুখেতি ৰীণেতীতি সদ্দৰিদূ. ধাতুপাঠেসু পন সুখদুক্খতক্কিরিযাযংতি ৰুত্তং. তক্কিরিযাতি চ সুখকিরিযা দুক্খ কিরিযাতি অত্থো. সাতকিরিযা অস্সাতকিরিযাতি ৰুত্তং হোতি. চ সদ্দো ওকাসত্থোতি কত্ৰা ‘‘দুক্করং ওকাসদান’’ন্তি ৰুত্তং.
৩২. ‘‘চক্খুস্স অসম্ভিন্নতা’’তি চক্খুপসাদরূপস্স অভিন্নতা. তস্মিঞ্হি ভিন্নেসতি অন্ধস্স চক্খুস্স রূপানিনুপট্ঠহন্তীতি. ‘‘সোতস্সঅসম্ভিন্নতা’’তিআদীসুপি এসনযো. ‘‘আলোকসন্নিস্সযপ্পটিলাভো’’তি চক্খু চ আলোকেসতি কিচ্চকারী হোতি. অসতি নহোতি. তথা রূপঞ্চ. তস্মা আলোকো তেসং ৰিসযৰিসযীভাৰূপগমনে সন্নিস্সযো হোতি. তস্স আলোকসন্নিস্সযস্স পটিলাভো. এসনযো আকাসসন্নিস্সযাদীসু. ইমেসং অঙ্গানং যুত্তি দীপনা উপরিরূপসঙ্গহে আগমিস্সতি. ‘‘অট্ঠকথায’’ন্তি অট্ঠসালিনিযং. তত্থ ‘‘তস্মিং পন আপাতং আগচ্ছন্তেপি আলোকসন্নিস্সযে অসতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং নুপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং অসম্ভাৰেন্তো ‘‘তং ৰিনা আলোকেনা’’তিআদিমাহ. ‘‘অভাৰদস্সন পর’’ন্তি অভাৰদস্সনপ্পধানং.
৩৩. ৰিপাকৰচনত্থে. ৰিপচ্চতীতি ৰিপাকং. ৰিপচ্চতীতি চ ৰিপক্কভাৰং আপজ্জতি. পুব্বে কতকম্মং ইদানি নিব্বত্তিং পাপুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. ইদানি তদত্থং পাকটং করোন্তো ‘‘অযঞ্চ অত্থো’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং আযূহন সমঙ্গিতাপি আগতা. ইধ পনসা চেতনা সমঙ্গিতায সঙ্গহিতাতি কত্ৰা ‘‘চতস্সো সমঙ্গিথা’’তি ৰুত্তং. সমঙ্গিতাতি চ সম্পন্নতা. ‘‘তং তং কম্মাযূহন কালে’’তি পাণাতি পাতাদিকস্স তব্বিরমণাদিকস্স চ তস্স তস্স দুচ্চরিতসুচরিতকম্মস্স আযূহনকালে. সমুচ্চিননকালেতি অত্থো. ‘‘সব্বসো অভাৰং পত্ৰান নিরুজ্ঝতী’’তি যথা অব্যাকত ধম্মানিরুজ্ঝমানা সব্বসো অভাৰং পত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. তথা ননিরুজ্ঝন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সব্বাকার পরিপূর’’ন্তি পাণাতিপাতং করোন্তস্স কম্মানু রূপাবহূকায ৰচীমনো ৰিকারা সন্দিস্সন্তি. এসনযো অদিন্নাদানাদীসু. এৰরূপেহি সব্বেহি আকার ৰিকারেহি পরিপূরং. ‘‘নিদহিত্ৰা ৰা’’তি সণ্ঠপেত্ৰা এৰ. ‘‘যংসন্ধাযা’’তি যংকিরিযাৰিসেসনিধানং সন্ধায.
গাথাযং. ‘‘সজ্জূ’’তি ইমস্মিং দিৰসে. ‘‘খীরং ৰমুচ্চতী’’তি যথা খীরং নাম ইমস্মিং দিৰসে মুচ্চতি. পকতিং জহতি. ৰিপরিণামং গচ্ছতি. ন তথা পাপং কতং কম্মন্তি যোজনা. কথং পন হোতীতি আহ ‘‘দহন্তং বালমন্ৰেতী’’তি. ‘‘ভস্মাছন্নোৰপাৰকো’’তি ছারিকা ছন্নোৰিয অগ্গি. ‘‘সো পনা’’তি কিরিযা ৰিসেসো পন. ‘‘ৰিসুং একো পরমত্থ ধম্মোতিপি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতী’’তি ৰিসুং সম্পযুত্ত ধম্ম ভাৰেন সঙ্খ্যং ন গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. সো হি কম্মপচ্চযধম্মত্তা পরমত্থ ধম্মো ন হোতীতি ন ৰত্তব্বো. তেনাহ ‘‘অনুসযধাতুযো ৰিযা’’তি. ‘‘সো’’তি কিরিযাৰিসেসো. ‘‘ত’’ন্তি কম্মং ৰা, কম্মনিমিত্তং ৰা, গতিনিমিত্তং ৰা. ‘‘তদা ওকাসং লভতী’’তি ৰিপচ্চনত্থায ওকাসং লভতি. ওকাসং লভিত্ৰা পচ্চুপট্ঠাতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তত্থা’’তি তাসু চ তূসুসমঙ্গিতাসু. ‘‘ইতী’’তি লদ্ধগুণৰচনং. ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তিআদি পুন লদ্ধগুণৰচনং. ‘‘পাল়িয’’ন্তি ধম্মসঙ্গণি পাল়িযং. ‘‘কম্মসন্তানতো’’তি অরূপসন্তানং এৰ ৰুচ্চতি. ‘‘যে পনা’’তি গন্থকারা পন. ‘‘তেস’’ন্তি গন্থকারানং. আপজ্জতীতি সম্বন্ধো. তেসং ৰাদেতি ৰা যোজেতব্বং. যঞ্চউপমং দস্সেন্তীতি যোজনা. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং ৰচনে. ন চ ন লভন্তীতি যোজনা. ‘‘তদা’’তি তস্মিং পরিণতকালে. ‘‘নাল়’’ন্তি পুপ্ফফলানং দণ্ডকং.
৩৪. ‘‘সম্ভৰো’’তি পসঙ্গকারণং. অভিৰিসেসেন চরণং পৰত্তনং অভিচারো. ৰিসেস ৰুত্তি. ন অভিচারো ব্যভিচারো. সামঞ্ঞ ৰুত্তি. পক্খন্তরেন সাধারণতাতি ৰুত্তং হোতি. পক্খন্তরেন সাধারণতা নামপক্খন্তরস্স নানপ্পকারতো সজ্জনমেৰ লগ্গনমেৰাতি ৰুত্তং ব্যভিচারস্সাতি পসঙ্গস্স ইচ্চেৰত্থোতি. এত্থচাতিআদিনা সম্ভৰব্যভিচারানং অভাৰমেৰ ৰদতি. অকুসলহেতূহি চ সহেতুকতা সম্ভৰো নত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘তেস’’ন্তি অকুসলৰিপাকানং. ‘‘অব্যভিচারোযেৰা’’তি ব্যভিচাররহিতোযেৰ.
৩৫. ‘‘পঞ্চদ্ৰারে উপ্পন্ন’’ন্তি পঞ্চদ্ৰারৰিকারং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদিং. এসনযো মনোদ্ৰারাৰজ্জনেপি.
যদি হি অযমত্থোসিযা, এৰঞ্চসতি, অযমত্থো আপজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তেস’’ন্তি ৰীথিচিত্তানং. উপ্পাদসদ্দোনিযতপুল্লিঙ্গোতি কত্ৰা ‘‘টীকাসু পন…পে… নিদ্দিট্ঠং’’ সিযাতি ৰুত্তং. ‘‘ৰুত্তনযেনা’’তি সম্পযুত্তহেতুৰিরহতোতি ৰুত্তনযেন. ৰিপচ্চন কিচ্চং নাম ৰিপাকানং কিচ্চং. ৰিপাকুপ্পাদনকিচ্চং নাম কুসলাকুসলানং কিচ্চং. ‘‘তং তং কিরিযামত্তভূতানী’’তি আৰজ্জন কিরিযা হসনকিরিযামত্তভূতানি. পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিচিত্তানি নাম কেৰলং কম্মৰেগুক্খিত্তভাৰেনসন্তানেপতিতমত্তত্তা দুব্বল কিচ্চানি হোন্তি. পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি চ অসারানং অবলানং পসাদৰত্থূনং নিস্সায উপ্পন্নত্তা দুব্বলৰত্থুকানি হোন্তি. সম্পটিচ্ছনাদীনি চ পঞ্চৰিঞ্ঞাণানুবন্ধ মত্তত্তা দুব্বল কিচ্চট্ঠানানি হোন্তি. তস্মা তানি সব্বানি অত্তনো উস্সাহেনৰিনা কেৰলং ৰিপচ্চনমত্তেন পৰত্তন্তি. ‘‘ৰিপাকসন্তানতো’’তি পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনঞ্চ মনোদ্ৰারাৰজ্জনঞ্চ ভৰঙ্গৰিপাকসন্তানতো লদ্ধপচ্চযং হোতি. ৰোট্ঠব্বনং পঞ্চৰিঞ্ঞাণাদি ৰিপাকসন্তানতো লদ্ধপচ্চযং. ‘‘ইতরানি পনা’’তি হসিতুপ্পাদচিত্ত মহাকিরিযচিত্তাদীনি. ‘‘নিরনুসযসন্তানে’’তি অনুসযরহিতে খীণাসৰসন্তানে. ‘‘উস্সাহরহিতানি এৰা’’তি যথা রুক্খানং ৰাতপুপ্ফানি নাম অত্থি. তানি ফলুপ্পাদকসিনেহরহিতত্তা ফলানি ন উপ্পাদেন্তি. তথা তানি চ ৰিপাকুপ্পাদকতণ্হাসিনেহরহিতত্তা উস্সাহব্যাপার রহিতানি এৰ.
৩৬. ৰেদনাৰিচারণাযং. ‘‘পিচুপিণ্ডকানং ৰিযা’’তি দ্ৰিন্নং কপ্পাসপিচুপিণ্ডকানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনং ৰিয উপাদারূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনং দুব্বলমেৰাতি যোজনা. ‘‘তেসং আরম্মণভূতান’’ন্তি তিণ্ণং মহাভূতানং. ‘‘কাযনিস্সযভূতেসূ’’তি কাযনিস্সযমহাভূতেসু.‘‘তেহী’’তি পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি. ‘‘পুরিমচিত্তেনা’’তি সম্পটিচ্ছনচিত্ততো. ‘‘ত’’ন্তি অকুসলৰিপাকসন্তীরণং. পটিঘেন ৰিনা নপ্পৰত্ততি. কস্মা নপ্পৰত্ততীতি আহ ‘‘একন্তাকুসলভূতেনা’’তিআদিং. ‘‘অব্যাকতেসু অসম্ভৰতো’’তি অব্যাকত চিত্তেসু যুজ্জিতুং অসম্ভৰতো. কম্মানুভাৰতো চ মুঞ্চিত্ৰা যথাপুরিমং ৰিপাকসন্তানং কম্মানুভাৰেন পৰত্তং হোতি. তথা অপ্পৰত্তিত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কেনচী’’তি কেনচি চিত্তেন. ‘‘ৰিসদিসচিত্তসন্তান পরাৰট্টনৰসেনা’’তি পুরিমেনৰিপাক চিত্ত সন্তানেন ৰিসদিসং কুসলাদি জৰন চিত্তসন্তানং পরতো আৰট্টা পন ৰসেন. তথাহিদং চিত্তদ্ৰযং পাল়িযং আৰট্টনা, অন্ৰাৰট্টনা, আভোগো, সমন্নাহারোতি নিদ্দিট্ঠং. ‘‘সব্বত্থাপী’’তি ইট্ঠারম্মণেপি অনিট্ঠারম্মণেপি. ‘‘অত্তনো পচ্ছা পৰত্তস্স চিত্তস্স ৰসেনা’’তি অত্তনো পচ্ছা পৰত্তং চিত্তং পটিচ্চ ন ৰত্তব্বোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তনো পচ্চযেহি এৰ সো সক্কা ৰত্তু’’ন্তি অত্তনো পচ্চযেসু বলৰন্তেসু সতি, বলৰা হোতি. দুব্বলেসু সতি, দুব্বলো হোতীতি সক্কাৰত্তুন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ৰিসদিস চিত্তসন্তান’’ন্তি ৰোট্ঠব্বনকিরিযচিত্তসন্তানং.
৩৭. সঙ্খার ৰিচারণাযং ‘‘ৰিপাকুদ্ধারে’’তি অট্ঠসালিনিযং ৰিপাকুদ্ধার কথাযং. ‘‘উভযকম্মেনপী’’তি সসঙ্খারিক কম্মেনপি, অসঙ্খারিক কম্মেনপি. ‘‘থেরেনা’’তি মহাদত্তত্থেরেন. ‘‘তদুভযভাৰাভাৰো’’তি সসঙ্খারিক অসঙ্খারিকভাৰানং অভাৰো. ‘‘তানিপি হি অপরিব্যত্তকিচ্চানিযেৰা’’তি এত্থ আৰজ্জন দ্ৰযং জৰনানং পুরেচারিক কিচ্চত্তা অপরিব্যত্তকিচ্চং হোতু. হসিতুপ্পাদচিত্তং পন জৰনকিচ্চত্তা কথং অপরিব্যত্তকিচ্চং ভৰেয্যাতি. তম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীনং অনুচারিকমত্তত্তা অপরিব্যত্তকিচ্চং নাম হোতীতি. ‘‘অট্ঠমহাৰিপাকেসু ৰিয ৰত্তব্বো’’তি মহাৰিপাকানং সসঙ্খারিকা সঙ্খারিকভাৰো পুরিমভৰে মরণাসন্নকালে আরম্মণানং পযোগেন সহ ৰা ৰিনা ৰা উপট্ঠানং পটিচ্চ ৰুত্তো, তথা ৰত্তব্বোতি অধিপ্পাযো.
৩৮. ‘‘দুব্বল কম্মনিব্বত্তেসূ’’তি পটিসন্ধি ভৰঙ্গ চুতিকিচ্চানি সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘দুব্বলৰত্থু কিচ্চট্ঠানেসূ’’তি চক্খাদিৰত্থুকেসু আৰজ্জনাদি দুব্বলকিচ্চ দুব্বলট্ঠানিকেসু. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা তদত্থং ৰিৰরতি. তত্থ ‘‘ৰিক্খেপযুত্ত’’ন্তি ৰিক্খেপকিচ্চেন উদ্ধচ্চেনযুত্তং হুত্ৰা. ‘‘কপ্পট্ঠিতিকং’’ নাম সঙ্ঘভেদকম্মং. ছসুৰত্থু রূপেসু হদযৰত্থুমেৰ সুৰণ্ণরজতং ৰিয সারৰত্থু হোতি. ইতরানি ফলিকানিৰিয পসাদমত্তত্তা অসারানি হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘চক্খাদীসু দুব্বলৰত্থূসূ’’তি. দস্সনাদীনি চ কিচ্চানি জৰন কিচ্চস্স পুরেচরত্তা খুদ্দকিচ্চানি হোন্তি. তেনাহ ‘‘দস্সনাদীসূ’’তিআদিং.
৩৯. ইধ দীপনিযং ইচ্চেৰন্তি পদং অট্ঠারসাতিপদস্সৰিসেসনন্তি কত্ৰা ‘‘সব্বথাপীতি পদস্স…পে… ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং. ৰিভাৰনিযং পন তং সব্বথাপীতি পদস্স ৰিসেসনন্তি কত্ৰা ‘‘সব্বথা পীতিকুসলাকুসলৰিপাককিরিযাভেদেনা’’তি ৰুত্তং.
অহেতুকচিত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪০. সোভণচিত্তেসু. অৰুত্তাপি সিদ্ধা হোতি. যথা অট্ঠচিত্তানি লোকুত্তরানীতি চ ৰুত্তে অৰুত্তেপিসিজ্ঝন্তি সেসচিত্তানি লোকিযানীতি চ সউত্তরানীতি চাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তসমঙ্গীনো’’তি অত্তনা পাপকম্মেন সমন্নাগতে. ‘‘অনিচ্ছন্তে যেৰা’’তি সচেপি অৰীচিনিমিত্তস্সাদৰত্থু ৰিয কেচি ইচ্ছন্তু. অজানন্তানং পন ইচ্ছা অপ্পমাণন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘সোভগ্গ পত্তিযা’’তি এত্থ সুভগস্স ভাৰো সোভগ্গন্তি ৰিগ্গহো. সুভগস্সাতি চ সুসিরিকস্স.
৪১. ‘‘যাথাৰতো’’তি যথা সভাৰতো. এত্থ সিযা জানাতীতি ঞাণন্তি ৰুত্তং, কিং সব্বং ঞাণং যাথাৰতো জানাতীতি. কিঞ্চেত্থ. যদি সব্বং ঞাণং যাথাৰতো জানাতি. এৰং সতি, ঞাণেন চিন্তেন্তানং অজাননং নাম নত্থি, ৰিরজ্ঝনং নাম নত্থীতি আপজ্জতি. অথ সব্বং ঞাণং যাথাৰতো ন জানাতি, কত্থচি জানাতি, কত্থচি ন জানাতি. এৰঞ্চসতি, যত্থ জানাতি, তত্থেৰ তং ঞাণং হোতি. যত্থ ন জানাতি, তত্থ তং ঞাণমেৰ ন হোতীতি আপজ্জতীতি. ৰুচ্চতে. ঞাণেন চিন্তেস্সামীতি চিন্তেন্তানংপি যত্থ যত্থ যাথাৰতো জাননং ন হোতি, তত্থ তত্থ ঞাণ ৰিপ্পযুত্ত চিত্তং হোতি. ঞাণপ্পটি রূপকা চ ধম্মা অত্থি চিত্তঞ্চ ৰিতক্কো চ, ৰিচারো চ, দিট্ঠি চ. এতেহি চিন্তেন্তাপি অহং ঞাণেন চিন্তেমীতি মঞ্ঞন্তি. ‘‘দেয্য ধম্মপটিগ্গাহক সম্পত্তী’’তি দেয্যধম্ম ৰত্থু সম্পত্তি, পটিগ্গাহক পুগ্গল সম্পত্তি. ‘‘অব্যাপজ্জলোকূপপত্তিতা’’তি এত্থ অব্যাপজ্জলোকো নাম কাযিকদুক্খ চেতসিক দুক্খ রহিতো উপরিদেৰলোকো ৰা ব্রহ্মলোকো ৰা. উপপজ্জনং উপপত্তি. পটিসন্ধিৰসেন উপগমনন্তি অত্থো. অব্যাপজ্জলোকং উপপত্তি যস্স সো অব্যাপজ্জ লোকূপপত্তি. তস্স ভাৰোতি ৰিগ্গহো. ‘‘কিলেস দূরতা’’তি সমাপত্তি বলেন ৰা, অঞ্ঞতরপ্পটিপত্তিযা ৰা, ৰিক্খম্ভিত কিলেসতা ৰা, অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্ন কিলেসতা ৰা.
তেসং উপ্পত্তি ৰিধানং ৰিসুদ্ধি মগ্গে খন্ধনিদ্দেসে এৰং ৰুত্তং. যদাহি দেয্যধম্ম পটিগ্গাহকাদি সম্পত্তিং অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠতুট্ঠো অত্থিদিন্নন্তিআদিনযপ্পৰত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুরেক্খিত্ৰা অসংসীদন্তো অনুস্সাহিতোপরেহি দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণ সম্পযুত্তং চিত্তং অসঙ্খারং হোতি. যদা পন ৰুত্তনযেন হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুরেক্খিত্ৰা অমুত্ত চা গতাদিৰসেন সংসীদমানো ৰা পরেহি ৰা উস্সাহিতো করোতি, তদাস্স তদেৰ চিত্তং সসঙ্খারং হোতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে সঙ্খারোতি এতং অত্তনো ৰা পরেসং ৰা ৰসেন পৰত্তস্স পুব্বপ্পযোগস্সাধিৰচনং. যদা পন ঞাতি জনস্স পটিপত্তি দস্সনেন জাতপরিচযাবালদারকা ভিক্খূ দিস্ৰা সোমনস্স জাতাসহসা কিঞ্চি দেৰ হত্থগতং দদন্তি ৰা ৰন্দন্তি ৰা, তদা ততীযং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেথৰন্দথাতি ঞাতীহি উস্সাহিতা এৰং পটিপজ্জন্তি, তদা চতুত্থং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্ম পটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰং আগম্ম চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি. তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি.
৪২. অট্ঠপীতি এত্থ পিসদ্দেন ইমানি চিত্তানি ন কেৰলং অট্ঠেৰ হোন্তি. অথ খো ততো বহূনিপি বহুতরানিপি হোন্তীতি ইমং সম্পিণ্ডনত্থং দীপেতীতি দস্সেতুং ‘‘তেনা’’তিআদিৰুত্তং. দসসু পুঞ্ঞকিরিযাৰত্থূসু দিট্ঠুজু কম্মং নাম ঞাণ কিচ্চং. তং কথং ঞাণ ৰিপ্পযুত্ত চিত্তেহি করোন্তীতি. ৰুচ্চতে. ঞাণ সম্পযুত্ত চিত্তেহি দিট্ঠিং উজুংকরোন্তা তেসং অন্তরন্তরা ঞাণসোতে পতিতৰসেন ঞাণৰিপ্পযুত্ত চিত্তেহিপি করোন্তিযেৰ. সব্বেসত্তা কম্মস্সকাতিআদিনা, বুদ্ধো সোভগৰা, স্ৰাক্খাতো সো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সো সঙ্ঘো, তিআদিনা চাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ইমানি অট্ঠ চিত্তানী’’তিআদিং. তত্থ দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি নাম ‘দানং, সীলং, ভাৰনা, অপচাযনং, ৰেয্যাৰচ্চং, পত্তিদানং, পত্তানুমোদনং, ধম্মস্সৰনা, ধম্মদেসনা, দিট্ঠুজু কম্মং,. তেহি গুণিতানি ৰড্ঢিতানি. তানি চ অট্ঠছসু আরম্মণেসু উপ্পজ্জন্তি. তীণি চ কম্মানি করোন্তা তে হেৰ অট্ঠহি করোন্তি. তানিযেৰ চ সব্বানি অত্থি হীনানি, অত্থি মজ্ঝিমানি, অত্থি পণীতানি. তস্মা পুন অনুক্কমেন আরম্মণাদীহি ৰড্ঢনং করোতি. তত্থ ‘‘তানি ঠপেতব্বানী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সুদ্ধিকানী’’তি অধিপতীহি অমিস্সিতানি. ‘‘ইতি কত্ৰা’’তি ইতি মনসি করিত্ৰা. তথা ঞাণৰিপ্পযুত্তানি দ্ৰেসহস্সানি সতং সট্ঠি চ হোন্তীতি যোজনা. ‘‘ৰীমংসাৰজ্জিতেহী’’তি ৰীমংসাধিপতি ৰজ্জিতেহি. ‘‘তথাগুণিতানী’’তি সব্বানি পুঞ্ঞকিরিযাদীহি সমং গুণিতানি. ‘‘কোসল্লেনা’’তি কোসল্লসঙ্খাতেন. ‘‘নানাৰজ্জনৰীথিয’’ন্তি ঞাণৰিপ্পযুত্ত ৰীথীহি ৰিসুং ভূতায আৰজ্জনায যুত্ত ৰীথিযং. ‘‘তেনেৰা’’তি ৰীমংসাধিপতিভূতেন তেনেৰ উপনিস্সযঞ্ঞাণেন. এৰং সন্তেপি ন সক্কাভৰিতুন্তি সম্বন্ধো.
৪৩. ৰচনত্থে ‘‘রুজ্জনট্ঠেনা’’তি তুদনট্ঠেন. ‘‘অহিতট্ঠেনা’’তি হিতৰিরুদ্ধট্ঠেন. ‘‘অনিপুণট্ঠেনা’’তি অসণ্হা সুখুমট্ঠেন. ‘‘অনিট্ঠৰিপাকট্ঠেনা’’তি অনিট্ঠং ৰিপাকং এতেসন্তি অনিট্ঠ ৰিপাকানি. তেসং ভাৰো অনিট্ঠ ৰিপাকট্ঠো. তেন অনিট্ঠ ৰিপাকট্ঠেন. ‘‘তপ্পটি পক্খত্তা’’তি রাগাদীহি পটিপক্খত্তা. এৰং পরিযাযত্থ সঙ্খাতং অভিধানত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি অট্ঠকথাসু আগতং ৰচনত্থং দস্সেতি কুচ্ছিতেতিআদিনা. তত্থ ‘‘কুচ্ছিতে’’তি জেগুচ্ছিতব্বে, নিন্দি তব্বে ৰা. চালেন্তি তদঙ্গপ্পহানৰসেন, কম্পেন্তি ৰিক্খম্ভনপ্পহানৰসেন, ৰিদ্ধংসেন্তি সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন. ‘‘তনুকরণট্ঠেনা’’তি সল্লিখনট্ঠেন. ‘‘অন্তকরণট্ঠেনা’’তি পরিযোসানকরণট্ঠেন. ‘‘অপি চা’’তিআদি দীপনীনযদস্সনং. ‘‘কোসল্ল সম্ভূতট্ঠেনা’’তি মহাঅট্ঠকথানযো. তত্থ, কুসলস্স পণ্ডিতস্স ভাৰো একাসল্লং. ঞাণং. তেন সম্ভূতং সঞ্জাতং কোসল্ল সম্ভূতং তিৰিগ্গহো.
৪৪. ‘‘বলৰকম্মেনা’’তি তিহেতু কুক্কট্ঠ কম্মেন. ‘‘দুব্বল কম্মেনা’’তি তিহেতুকোমকেন ৰা দ্ৰিহেতুক কুসল কম্মেন ৰা. ‘‘কেহিচি আচরিযেহী’’তি মোরৰাপি ৰাসী মহাদত্তত্থেরং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘সঙ্গহকারেনা’’তি ভদ্দন্ত বুদ্ধঘোসত্থেরেন. ‘‘সন্নিহিত পচ্চযৰসেনা’’তি আসন্নে সণ্ঠিতপচ্চয ৰসেন. পচ্চুপ্পন্ন পচ্চযৰসেনেৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপট্ঠিতানি কম্মাদীনি আরম্মণানি. পৰত্তানি মহাৰিপাকানি. ‘‘অৰিপাক সভাৰতো’’তি অৰিপচ্চনসভাৰতো. অৰিপাকুপ্পাদনসভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অট্ঠকথায’’ন্তি ধম্মসঙ্গণিট্ঠকথাযং. ‘‘ইধা’’তি মহাৰিপাকচিত্তে. ‘‘তথা অপ্পৰত্তিযা চা’’তি দানাদিৰসেন অপ্পৰত্তিতো চ.
৪৫. মহাকিরিযচিত্তে. ‘‘উপরী’’তি ৰীথিসঙ্গহে তদা রম্মণ নিযমে. ‘‘সযমেৰা’’তি অনুরুদ্ধত্থেরেনেৰ. ‘‘ৰক্খতী’’তি ৰুচ্চিস্সতি. ‘‘যথারহ’’ন্তি খীণাসৰসন্তানে উপ্পন্নানং মহাকিরিযানং অরহানুরূপং. ভূতকথন ৰিসেসনং তেন নিৰত্তেতব্বস্স অত্থস্স অভাৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তং’’তি সহেতুকগ্গহণং. ‘‘ব্যৰচ্ছেদকৰিসেসন’’ন্তি অহেতুক ৰিপাককিরিয চিত্তানঞ্চ সব্ভাৰাতপ্পসঙ্গস্স অৰচ্ছেদকং ৰিসেসনং. ‘‘যথা সক্খর কথলিকংপি মচ্ছগুম্বংপি তিট্ঠন্তংপি চরন্তংপি পস্সতী’’তি ৰচনে সক্খর কথলিকং তিট্ঠন্তং, মচ্ছগুম্বং তিট্ঠন্তংপি চরন্তংপি পস্সতীতি এৰং যথা লাভ যোজনা হোতি. তথা ইধ পীতি.
৪৬. ‘‘যদিদ’’ন্তি যা অযং দীপন সমত্থতা, ‘‘ইদং সামত্থিয’’ন্তি যোজনা. অযং সমত্থ ভাৰোতি অত্থো. ভেদৰচনে চোদনাযাতি সম্বন্ধো. রচনাগাথাযং. ‘‘এতানী’’তি সোভণ কামাৰচর চিত্তানি. ‘‘পুঞ্ঞ পাপ ক্রিযাভেদা’’তি পুঞ্ঞ পাপ ক্রিযভেদেন.
৪৭. কতমে ধম্মা কামাৰচরা. হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিত ৰসৰত্তিদেৰে অন্তো করিত্ৰাতি এৰং পাল়িযং নিদ্দিট্ঠত্তা ইধকামসদ্দেন সহোকাসাকামভূমি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কামে কামভূমিয’’ন্তি. পরিযাপন্নাতি পাঠসেসো. ‘‘ক্রিযা চা’’তি এত্থ চ সদ্দো পন সদ্দত্থো. ইতি সদ্দো ইচ্চেৰং সদ্দত্থো. এতেন পটিসিদ্ধাতি সম্বন্ধো. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং চিত্তসঙ্গহে. ‘‘তস্সা’’তি সব্বথাসদ্দস্স. ভৰো নাম ইন্দ্রিয বদ্ধসন্তানগতো ধম্ম সমূহো ৰুচ্চতি. ইধ পন কামাৰচরা ধম্মাতি পদে কামসদ্দো. সো চ পথৰি পব্বতাদীহি সদ্ধিং সব্বং কামভূমিং ৰদতীতি ৰুত্তং ‘‘ভূমিপরিযাযো চা’’তিআদি. ‘‘ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযবদ্ধ ধম্ম সমূহো’’তি ইন্দ্রিযবদ্ধ ধম্ম সমূহো সত্তসন্তানাগতো, অনিন্দ্রিযবদ্ধ ধম্ম সমূহো পথৰি পব্বতাদি গতো. তত্থ জীৰিতিন্দ্রিযেন অনাবদ্ধো অনাযত্তো অনিন্দ্রিযবদ্ধোতি.
ইতিকামচিত্তসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.
৪৮. রূপাৰচরচিত্তে. ‘‘সমুদিতেনা’’তি পঞ্চঙ্গ সমুদিতেন. পঞ্চন্নং অঙ্গানং একতো সামগ্গিভূতেনাতি অত্থো. পঞ্চন্নঞ্হি একতো সামগ্গিযং সতিযেৰ অপ্পনা হোতি, নো অসতি. সামগ্গিযন্তি চ সুট্ঠু বলৰতায সমগ্গভাৰেতি অত্থো. ‘‘পটিপজ্জিতব্বত্তা’’তি পত্তব্বত্তা. ঝানং দুৰিধং আরম্মণূপনিজ্ঝানঞ্চ লক্খণূ পনিজ্ঝানঞ্চাতি আহ ‘‘কসিণাদিকস্সা’’তিআদিং. ইধ পন আরম্মণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং. উপনিজ্ঝানন্তি চ কসিণ নিমিত্তাদিকং আরম্মণং চেতসা উপগন্ত্ৰানিজ্ঝানং ওলোকনং. ঝানসদ্দস্সঝাপনত্থোপি সম্ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘পচ্চনীক ধম্মানঞ্চ ঝাপনতো’’তি. অগ্গিনা ৰিয কট্ঠানং কিলেসানং দয্হনতোতি অত্থো. একগ্গতা এৰ সাতিস্সয যুত্তা অপ্পনাপত্তকালেতি অধিপ্পাযো. পুব্বভাগে পন পথমজ্ঝানে ৰিতক্কস্স বলৰভাৰো ইচ্ছিতব্বো. ‘‘সাহী’’তিআদিনা তদত্থং ৰিৰরতি. সাহি একগ্গতাতি চ ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. একো অত্তাসভাৰো অস্সাতি একত্তং. একত্তং আরম্মণমস্সাতি একত্তা রম্মণা. একগ্গতা. তস্স ভাৰোতি ৰিগ্গহো.
অগ্গসদ্দো কোটি অত্থো. কোট্ঠাসট্ঠোৰা. ‘‘তথা পৰত্তনে’’তি চিত্তস্স একগ্গভাৰেন পৰত্তিযং. ‘‘আধিপ্পচ্চগুণযোগেনা’’তি অধিপতিভাৰগুণযোগেন. ইন্দ্রিযপচ্চযতাগুণযোগেনাতি ৰুত্তং হোতি. সাযেৰ একগ্গতা একগ্গতা, সমাধী,তি চ ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘সমাধী’’তি পদস্স-সং-আধী-তি-ৰা, সমআধীতি-ৰা, দ্ৰিধা পদচ্ছেদো. তত্থ সংউপসগ্গো সম্মাসদ্দত্থো. সমসদ্দো পন ধম্মেন সমেন রজ্জং কারেতীতিআদীসু ৰিয নামিকসদ্দোতি দ্ৰিধা ৰিকপ্পং দস্সেন্তো ‘‘সাযেৰ চিত্ত’’ন্তিআদিমাহ. সাযেৰ চিত্তং-সম্মা চ আধিযতীতি সমাধি, সাযেৰ চিত্তং-সমঞ্চ আধিযতীতি সমাধীতি দ্ৰিধা ৰিকপ্পো. তত্থ সম্মা চাতি সুন্দরেন. আধিযতীতি আদহতি. আদহনঞ্চ ঠপনমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ঠপেতী’’তি. সমঞ্চাতি অৰিসমঞ্চ. ‘‘তত্থেৰা’’তি তস্মিং আরম্মণে এৰ. ‘‘লীনুদ্ধচ্চাভাৰা পাদনেনা’’তি লীনস্স চ উদ্ধচ্চস্স চ অভাৰো লীনুদ্ধচ্চাভাৰো. তস্স আপাদনং আপজ্জাপনন্তি ৰিগ্গহো. ৰিৰিধেন চিত্তস্স সংহরণং ৰিসাহারো. ন ৰিসাহারো অৰিসাহারো. সাযেৰ চ নিদ্দিট্ঠা. ইতি এৰং ইমেসু দ্ৰীসু অত্থেসু একগ্গতা এৰ সাতিস্সযযুত্তাতি যোজেতব্বং. এৰং পন সতি, একগ্গতা এৰ ঝানন্তি ৰত্তব্বা, ন ৰিতক্কাদযোতি চোদনং পরিহরন্তো ‘‘ৰিতক্কাদযোপনা’’তিআদিমাহ. অপিসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. পনসদ্দো পক্খন্তরত্থো. তস্সা একগ্গতায. ‘‘সা তিস্সয’’ন্তি অতিস্সযেন সহ. ‘‘ওসক্কিতু’’ন্তি সংসীদিতুং. ‘‘নং’’তি চিত্তং. ‘‘সংসপ্পিতু’’ন্তি এৰং নু খো অঞ্ঞথানু খোতি দ্ৰিধা চঞ্চলিতুং. ‘‘উক্কণ্ঠিতু’’ন্তি অঞ্ঞাভিমুখী ভৰিতুং. আরমিতুন্তি ৰুত্তং হোতি. লদ্ধং সাতং যেনাতি লদ্ধস্সাতং. ‘‘সাতং’’তি সারত্তং. ‘‘উপব্রূহিতং’’তি ভুসংৰড্ঢিতং. ‘‘সন্ত সভাৰত্তা’’তি উপসন্ত সভাৰত্তা. ‘‘তথা অনুগ্গহিতা’’তি আরম্মণাভিমুখকরণাদিৰসেন অনুগ্গ হিতা. সমাধিস্স কামচ্ছন্দনীৰরণপ্পটিপক্খত্তা ‘‘সযং…পে… নীৰারেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘নিচ্চলংঠত্ৰা’’তি অপ্পনাকিচ্চমাহ.
এৰং উপনিজ্ঝানত্থং দস্সেত্ৰা ঝাপনত্থং দস্সেন্তো ‘‘তেসু চা’’তিআদিমাহ. ‘‘তপ্পচ্চনীকা’’তি তেসং ঝানঙ্গ ধম্মানং পচ্চনীকা পটিপক্খা. ‘‘মনস্মিং পী’’তি মনোদ্ৰারেপি. পগেৰ কাযৰচীদ্ৰারেসূতি এৰং সম্ভাৰনত্থো চেত্থ পিসদ্দো. অপিসদ্দোপি যুজ্জতি. ‘‘ঝাপিতা নাম হোন্তী’’তি ঝানঙ্গ ধম্মগ্গীহি দড্ঢানাম হোন্তি. ‘‘এৰং সন্তেপি তেসং সমুদাযে এৰ ঝান ৰোহারো সিদ্ধো’’তি যোজনা. ‘‘ধম্ম সামগ্গিপধান’’ন্তি ঝানট্ঠানে ঝানঙ্গ ধম্মানং মগ্গট্ঠানে মগ্গঙ্গ ধম্মানং বোধিট্ঠানে বোজ্ঝঙ্গ ধম্মানং সমগ্গভাৰপ্পধানং.
এৰং সঙ্গহকারানং মতিযা ঝানং ৰত্ৰা ইদানি অপরেসানং মতিযা তং দস্সেতুং ‘‘অপরে’’তিআদিমাহ. অপরে পন ৰদন্তীতি সম্বন্ধো. তত্থ ‘‘যথা সকংকিচ্চানী’’তি সস্স ইদং সকং. সস্সাতি অত্তনো. ইদন্তি সন্তকং. যানিযানি অত্তনো সন্তকানীতি অত্থো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘পট্ঠানে ঝানপচ্চযং পত্ৰা…পে… সাধেন্তিযেৰ’’. ৰুত্তঞ্হি তত্থ. ঝানপচ্চযোতি ঝানঙ্গানিঝানসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তং সমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো. মগ্গপচ্চযোতি মগ্গঙ্গানি মগ্গসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তং সমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযোতি. ‘‘পঞ্চসমুদিতাদীনী’’তি পঞ্চসমূহ দসসমূহানি. ‘‘পথমজ্ঝানাদিভাৰস্সেৰচা’’তি পথমজ্ঝানাদি নামলাভস্সেৰচাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ঝানভাৰস্সা’’তি ঝাননামলাভস্স. ‘‘তথাৰিধকিচ্চৰিসেসাভাৰা’’তি তথাৰিধানং আরম্মণাভিনিরোপনাদীনং কিচ্চ ৰিসেসানং অভাৰতো.
৪৯. ‘‘এত্থ সিযা’’তি এতস্মিং ঠানে পুচ্ছাসিযা. ‘‘অঙ্গ ভেদো’’তি পথমজ্ঝানে পঞ্চ অঙ্গানি, দুতীযজ্ঝানে চত্তারি অঙ্গানী তিআদিকো অঙ্গভেদো. ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযেনা’’তি পুগ্গলস্স ইচ্ছাৰিসেসেন. ইতি অযং ৰিসজ্জনা. ‘‘সো’’তি সো পুগ্গলো. ‘‘হী’’তি ৰিত্থার জোতকো. ৰিতক্কো সহাযো যস্সাতি ৰিতক্কসহাযো. ‘‘ৰিতক্কে নিব্বিন্দতী’’তি ওল়ারিকোৰতাযং ৰিতক্কো, নীৰরণানং আসন্নে ঠিতোতি এৰং ৰিতক্কে আদীনৰং দিস্ৰা নিব্বিন্দতি. তস্স অজ্ঝাসযোতি সম্বন্ধো. ৰিতক্কং ৰিরাজেতি ৰিগমেতি অতিক্কমাপেতীতি ৰিতক্কৰিরাগো. ৰিতক্কৰিরাগো চ সো ভাৰনা চাতি সমাসো. ‘‘উত্তরুত্তরজ্ঝানাধিগমনে’’তি উত্তরি উত্তরিঝানপ্পটিলাভে. অজ্ঝাসয বলেন পাদকজ্ঝানসদিসং ন হোতীতি সম্বন্ধো. চেতোপণিধি ইজ্ঝতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰিসুদ্ধত্তা’’তি সীলৰিসুদ্ধত্তা.
৫০. সঙ্খার ভেদৰিচারণাযং. ‘‘সঙ্খার ভেদো ন ৰুত্তো’’তি পথমজ্ঝান কুসল চিত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকন্তিআদিনা ন ৰুত্তোতি অধিপ্পাযো. ‘‘সো’’তি সঙ্খার ভেদো. ‘‘সিদ্ধত্তা’’তি সঙ্খার ভেদস্স সিদ্ধত্তা. কথং সিদ্ধোতি আহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. সুখা পটিপদা যেসং তানি সুখপ্পটিপদানি. তেসং ভাৰোতি ৰিগ্গহো. ‘‘যো’’তি যোগীপুগ্গলো. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ‘‘ৰিক্খম্ভেন্তো’’তি ৰিমোচেন্তো ৰিযোগং করোন্তো. দুক্খেন ৰিক্খম্ভেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কামাদীনৰদস্সনাদিনা’’তি অঙ্গারকাসূ পমাকামাবহুদুক্খাবহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থভিয্যোতিআদিনা কামেসুআদীনৰং দিস্ৰা. আদিসদ্দেন ৰিতক্কাদীসু আদীনৰদস্সনং সঙ্গয্হতি. ‘‘তেনেৰা’’তি কামাদীনৰদস্সনাদিনা এৰ. এত্থ অভিঞ্ঞাভেদেন সঙ্খার ভেদো ন ৰত্তব্বো, পটিপদা ভেদেনেৰ ৰত্তব্বোতি দস্সেতুং ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞজ্ঝানানংপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ, অভিজাননং অভিঞ্ঞা. খিপ্পাসীঘা অভিঞ্ঞা যেসং তানি খিপ্পাভিঞ্ঞানি. দন্ধা অসীঘা অভিঞ্ঞা যেসং তানি দন্ধাভিঞ্ঞানি. ঝানানি. ‘‘যদি এৰ’’ন্তি এৰং পটিপদা ভেদেন সঙ্খার ভেদো যদি সিযাতি অত্থো. ‘‘ৰল়ঞ্জনকালে’’তি সমাপত্তি সমাপজ্জনকালে. পটিবন্ধকা নাম অন্তরাযিকা. ‘‘সন্নিহিতাসন্নিহিতৰসেনা’’তি আসন্নে সণ্ঠিতাসণ্ঠিতৰসেন. সুদ্ধং ৰিপস্সনাযানং যেসং তে সুদ্ধৰিপস্সনাযানিকা. ‘‘সুদ্ধং’’তি সমথজ্ঝানেন অসম্মিস্সং. ‘‘সত্থেন হনিত্ৰা’’তি পরে ন সত্থেন হননতো ছিন্দনতো. ‘‘সহসা’’তি সীঘতরেন. ‘‘মরন্তানং উপ্পন্নং’’তি মরণাসন্নকালে উপ্পন্নংতি অধিপ্পাযো. অনাগামিনো হি সুদ্ধ ৰিপস্সনাযানিকাপি সমানা সমাধিস্মিং পরিপূরকারিনো নাম হোন্তি. ইচ্ছন্তে সুসতি কিঞ্চি নিমিত্তং আরব্ভমনসিকার মত্তেনপি ঝানং ইজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘তংপি মগ্গসিদ্ধগতিক’’ন্তি. ‘‘রূপীব্রহ্মলোকে’’তি ইদং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনংপি তত্থ পাকতিকভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. অরূপী ব্রহ্মলোকে পন একা এৰ সমাপত্তি পাকতিকাসম্ভৰতি. উপপত্তিসিদ্ধজ্ঝানানং ভৰন্তরে সন্নিহিত পচ্চযভেদেন সঙ্খার ভেদো ৰুত্তো, সো কথং পচ্চেতব্বোতি আহ ‘‘একস্মিং ভৰেপি…পে… যুত্তানি হোন্তী’’তি. একস্মিং ভৰেসব্বপ্পথমং লদ্ধকালে সঙ্খার ভেদস্স আসন্নত্তা ৰল়ঞ্জনকালেপি সো এৰ সঙ্খার ভেদো সিযাতি আসঙ্কাসম্ভৰতো ইদং ৰুত্তং. তেন ভৰন্তরে উপপত্তি সিদ্ধজ্ঝানানং সন্নিহিত পচ্চযভেদেন সঙ্খারভেদে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি. ইদানি তানি মগ্গ সিদ্ধজ্ঝান উপপত্তি সিদ্ধজ্ঝানানি সন্নিহিতপচ্চযং অনপেক্খিত্ৰা মগ্গক্খণ উপপত্তিক্খণেসু সিদ্ধকালে ঝানুপ্পত্তি পটিপদায এৰ সব্বসো অভাৰং গহেত্ৰা অপরং ৰিকপ্পং দস্সেতুং ‘‘ঝানুপ্পত্তি পটিপদা রহিতত্তা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং মহগ্গতঝানানং অট্ঠকথাৰসেন সিদ্ধং সঙ্খার ভেদং ৰত্ৰা ইদানি পাল়িৰসেনাপি সো সিদ্ধো যেৰাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. দুক্খপ্পটিপদাপুব্বকানং দ্ৰিন্নং দন্ধাভিঞ্ঞখিপ্পাভিঞ্ঞসমাধীনং. ‘‘এত্তাৰতা’’তি এতং পরিমাণং অস্সাতি এত্তাৰং. এত্তাৰন্তেন. এত্থ সিযা, কস্মা ইধ সঙ্খারভেদো ন ৰুত্তোতিআদিনা ৰচনক্কমেন সিদ্ধো হোতীতি সম্বন্ধো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যং.
৫১. ৰিভাৰনিপাঠে. পরিকম্মং নাম পথৰী, পথৰী, আপো, আপো-তিআদিকং, রূপং অনিচ্চং, রূপং দুক্খং, রূপং অনত্তা-তিআদিকঞ্চভাৰনাপরিকম্মং অধিকারো নাম পুব্বভৰেকতভাৰনাকম্মং. পুব্বভৰেঝানমগ্গফলানিপত্থেত্ৰা কতং দানসীলাদি পুঞ্ঞকম্মঞ্চ. ‘‘ইদং তাৰনযুজ্জতী’’তি এত্থ তাৰসদ্দো ৰত্তব্বন্তরাপেক্খনে নিপাতো. তেন অপরংপি ৰত্তব্বং অত্থীতি দীপেতি. পুব্বাভিসঙ্খারো দুৰিধো পকতি পুব্বাভিসঙ্খারো, পযোগপুব্বাভিসঙ্খারোতি. তত্থ পরিকম্ম পুব্বাভিসঙ্খারো পকতি পুব্বাভিসঙ্খারো নাম, অযং পকতি পচ্চযগণো এৰ. পুব্বে ৰুত্তো পুব্বপ্পযোগো পযোগপুব্বাভিসঙ্খারো নাম. সো এৰ ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেতুং ‘‘নহী’’তিআদিমাহ. ‘‘অন্তমসো’’তি অন্তিম পরিচ্ছেদেন. ‘‘আলোপভিক্খা’’ নাম একা লোপভিক্খা. সো পরিকম্মসঙ্খাতপুব্বাভিসঙ্খারো. ঝানানি চ সব্বানি উপ্পন্নানি নাম নত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘সো’’তি ভাৰনাভিসঙ্খারো. ‘‘তেসং’’তি সব্বেসংপি ঝানানং. ন হি লোকিযজ্ঝানানি নাম…পে… অত্থি, ইমেসং সত্তানং সব্বকপ্পেসুপি কপ্পৰিনাসকালে ঝানানি ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোক পরাযনতা সব্ভাৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পুব্বে সমথকম্মেসু কতাধিকারস্সা’’তি আসন্নভৰেকতাধিকারং সন্ধায ৰুত্তং. দূরভৰে পন সমথকম্মেসু অকতাধিকারো নাম কোচি নত্থীতি. ‘‘এৰমেৰা’’তি এৰং এৰ. ৰিপাকজ্ঝানেসু সঙ্খার ভেদস্স পুব্ব কম্মৰসেন ৰত্তব্বত্তা ‘‘কুসল ক্রিযজ্ঝানেসূ’’তি ৰুত্তং. ‘‘অথৰাতিআদিকো পচ্ছিম ৰিকপ্পো নাম’’ অথৰা পুব্বাভিসঙ্খারেনেৰ উপ্পজ্জমানস্স নকদাচি অসঙ্খারিকভাৰো সম্ভৰতীতি অসঙ্খারিকন্তি চ, ব্যভিচারাভাৰতো সসঙ্খারিকন্তি চ ন ৰুত্তন্তি অযং ৰিকপ্পো. তত্থ অসঙ্খারিকন্তি চ ন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ব্যভিচারা ভাৰতো’’তি অসঙ্খারিকভাৰেন পসঙ্গাভাৰতো. সসঙ্খারিকন্তি চ ন ৰুত্তং. যদি ৰুচ্চেয্য. নিরত্থ কমেৰতংভৰেয্য. কস্মা, সম্ভৰ ব্যভিচারানং অভাৰতো. সম্ভৰে ব্যভিচারে চ. ৰিসেসনং সাত্থকং সিযাতি হি ৰুত্তং. ন চ নিরত্থকৰচনং পণ্ডিতা ৰদন্তি. কস্মা, অপণ্ডিতলক্খণত্তা. সতি পন সম্ভৰে চ ব্যভিচারে চ, তথা সক্কা ৰত্তুং. কস্মা, সাত্থকত্তা. সাত্থকমেৰ পণ্ডিতা ৰদন্তি. কস্মা, পণ্ডিত লক্খণত্তাতি অধিপ্পাযো.
৫২. পটিপদা অভিঞ্ঞাৰৰত্থানে. ‘‘নিমিত্তুপ্পাদতো’’তি পটিভাগনিমিত্তস্স উপ্পাদতো. সুখাপন পটিপদা, পচ্ছাদন্ধং ৰা খিপ্পং ৰা উপ্পন্নং ঝানং সুখপ্পটিপদং নাম করোতীতি যোজনা. ‘‘পুব্বভৰে’’তি আসন্নে পুব্বভৰে. অন্তরাযিকধম্মা নাম ‘কিলেসন্তরাযিকো চ, কম্মন্তরাযিকো চ, ৰিপাকন্তরাযিকো চ, পঞ্ঞত্তি ৰীতিক্কমন্তরাযিকো চ, অরিযূপৰাদন্তরাযিকো চ. তত্থ তিস্সো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযোকিলেসন্তরাযিকো নাম. পঞ্চানন্তরিয কম্মানি কম্মন্তরাযিকো নাম. অহেতুক দ্ৰিহেতুকপ্পটিসন্ধিৰিপাকা ৰিপাকন্তরাযিকো নাম. ভিক্খু ভাৰেঠিতানং ৰিনয পঞ্ঞত্তিং ৰীতিক্কমিত্ৰা অকতপ্পটিকম্মো ৰীতিক্কমো পঞ্ঞত্তিৰীতিক্কমন্তরাযিকো নাম. পটিকম্মেপনকতে অন্তরাযিকো ন হোতি. অরিযপুগ্গলানং জাতিআদীহি উপৰদিত্ৰা অক্কোসিত্ৰা অকতপ্পটিকম্মং অক্কোসনং অরিযূপৰাদন্তরাযিকো নাম. ইধপি পটিকম্মে কতে অন্তরাযিকো ন হোতি. সেসেসু তীসু পটিকম্মং নাম নত্থি. ইমে ধম্মা ইমস্মিং ভৰে ঝানমগ্গানং অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা নাম. তেহি ৰিমুত্তো অন্তরাযিক ধম্ম ৰিমুত্তো নাম. ‘‘কল্যাণপ্পটিপত্তিযং ঠিতো’’তি সীলৰিসুদ্ধি আদিকায কল্যাণপ্পটিপত্তিযং পরিপূরণ ৰসেন ঠিতো. ‘‘ছিন্নপলিবোধো’’তি আৰাসপলিবোধাদীনি দসৰিধানি পলিবোধকম্মানি ছিন্দিত্ৰা ঠিতো. ‘‘পহিতত্তো’’তি, যন্তং পুরিসথামেন পুরিসপরক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপত্ৰা ৰীরিযস্স সণ্ঠানং ভৰিস্সতীতি এৰং পৰত্তেন সম্মপ্পধান ৰীরিযেন সমন্নাগতো. সো হি পহিতো পেসিতো অনপেক্খিতো অত্তভাৰো অনেনাতি পহিতত্তোতি ৰুচ্চতি. ‘‘নসম্পজ্জতীতি নত্থি’’. সচে পঞ্চপধানিযঙ্গসমন্নাগতো হোতীতি অধিপ্পাযো. পঞ্চপধানিযঙ্গানি নাম সদ্ধাসম্পন্নতা, অসাঠেয্যং, আরোগ্যং, অলীনৰীরিযতা, পঞ্ঞৰন্ততা,তি.
৫২. ৰিপাকজ্ঝানে. ‘‘মুদুভূতং’’তি ভাৰনা বলপরিত্তত্তামন্দভূতং. মন্দভূতত্তা চ দুব্বলং. ‘‘নানা কিচ্চট্ঠানেসু চা’’তি দস্সনসৰনাদীসু. ‘‘হীনেসুপি অত্তভাৰেসূ’’তি অহেতুক দ্ৰিহেতুকপুগ্গলেসুপি. ‘‘অসদিসংপী’’তি তিহেতুকুক্কট্ঠংপি কম্মং অহেতুকৰিপাকংপি জনেতীতিআদিনা অসদিসংপি ৰিপাকং জনেতি. ‘‘ভৰঙ্গট্ঠানেসু যেৰা’’তি এত্থ ভৰঙ্গ সদ্দেন পটিসন্ধিট্ঠান চুতিট্ঠানানিপি সঙ্গয্হন্তি. ‘‘কুসলসদিসমেৰা’’তি পথমজ্ঝানকুসলং পথমজ্ঝান ৰিপাকমেৰ জনেতি, দুতীযজ্ঝান কুসলং দুতীযজ্ঝান ৰিপাকমেৰ জনেতীতিআদিনা কুসল সদিসমেৰ ৰিপাকং জনেতি. ‘‘কুসলমেৰ…পে… ক্রিযজ্ঝানং নাম হোতি’’ অভেদূ পচারেনাতি অধিপ্পাযো. ভেদম্পি অভেদং কত্ৰা উপচারো ৰোহারো অভেদূ পচারো.
৫৪. সঙ্গহগাথা ৰণ্ণনাযং. ঝানানং ভেদো ঝানভেদো. অত্থতো পন ঝানেহি সম্পযোগভেদো ঝানভেদোতি ৰুত্তো হোতীতি আহ ‘‘ঝানেহি সম্পযোগভেদেনা’’তি. পথমজ্ঝানিকং চিত্তন্তিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘তমেৰা’’তি রূপাৰচর মানসমেৰ. ৰিভাৰনিযং পন উপরিসঙ্গহগাথাযং ঝানঙ্গ যোগভেদেন, কত্ৰেকেকন্তু পঞ্চধাতি ৰচনং দিস্ৰা ইধ ঝান ভেদেনাতি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগভেদেনাতি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ইধ ঝানভেদস্স ৰিসুং অধিপ্পেতত্তা ‘‘অঞ্ঞোহি ঝানভেদো’’তিআদি ৰুত্তং.
রূপাৰচরচিত্তদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.
৫৫. অরূপচিত্তদীপনিযং. ‘‘ভুসো’’তি অতিরেকতরং. ‘‘সরূপতো’’তি পরমত্থ সভাৰতো. নত্থি জটা এত্থাতি অজটো. অজটো আকাসোতি অজটাকাসো. ‘‘পরিচ্ছিন্নাকাসো’’তি দ্ৰারচ্ছিদ্দৰাতপানচ্ছিদ্দাদিকো আকাসো, যত্থ আকাস কসিণ নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তি. কসিণ নিমিত্তং উগ্ঘাটেত্ৰা লদ্ধো আকাসো কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো, কসিণং উগ্ঘাটেন নিব্বত্তো কসিণুগ্ঘাটিমোতি কত্ৰা. রূপকলাপানং পরিচ্ছেদমত্তভূতো আকাসো রূপপরিচ্ছেদাকাসো. ‘‘অনন্তভাৰেন ফরীযতী’’তি চতুরঙ্গুলমত্তোপিসো অনন্ত নামং কত্ৰা ভাৰনামনসিকারেন ফরীযতি. ‘‘দেৰানং অধিট্ঠানৰত্থূ’’তি মহিদ্ধিকানং গামনগর দেৰানং বলিপ্পটিগ্গহণট্ঠানং ৰুচ্চতি, যত্থ মনুস্সা সমযে কুল দেৰতানং বলিং অভিহরন্তি. ‘‘বলিং’’তি পূজনীয ৰত্থু ৰুচ্চতি. ‘‘তস্মিং’’তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে. ‘‘তদেৰা’’তি তং আরম্মণমেৰ. কুসলজ্ঝানং সমাপন্নস্সৰা, ৰিপাকজ্ঝানেন উপপন্নস্সৰা, ক্রিযজ্ঝানেন দিট্ঠধম্ম সুখ ৰিহারিস্সৰা, তিযোজেতব্বং. অনন্তন্তি ৰুচ্চতি, যথাপথৰীকসিণে পৰত্তনতো ঝানং পথৰীকসিণন্তি ৰুচ্চতীতি. ‘‘একদেসে’’তি উপ্পাদেৰা ঠিতিযং ৰা ভঙ্গেৰা. অন্তরহিতত্তা অনন্তন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘অনন্ত সঞ্ঞিতে’’তি অনন্ত নামকে. ‘‘অনন্তন্তি ভাৰনায পৰত্তত্তা’’তি ইদং পথমা রুপ্পৰিঞ্ঞাণং অনন্তন্তি এৰং পুব্বভাগ ভাৰনায পৰত্তত্তা. ‘‘অত্তনো ফরণাকার ৰসেনা’’তি পুব্বভাগভাৰনং অনপেক্খিত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘নিরুত্তি নযেনা’’তি সকত্থে যপচ্চযং কত্ৰা নকারস্সলোপেন. ‘‘পাল়িযা নসমেতী’’তি ৰিভঙ্গ পাল়িযানসমেতি. ‘‘অনন্তং ফরতী’’তি অনন্তং অনন্তন্তি ফরতি. ‘‘পথমা রুপ্পৰিঞ্ঞাণাভাৰো’’তি তস্স অভাৰ পঞ্ঞত্তিমত্তং. ‘‘নেৰত্থী’’তি নত্থি. ‘‘অস্সা’’তি চতুত্থা রুপ্পজ্ঝানস্স. অথৰাতিআদীসু ‘‘পটুসঞ্ঞা কিচ্চস্সা’’তি ব্যত্তসঞ্ঞা কিচ্চস্স. ‘‘সঙ্খারাৰসেস সুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা’’তি ইমস্স অত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘এত্থচা’’তিআদিমাহ. ‘‘মুদ্ধভূতং’’তি মত্থকপত্তং. ‘‘দেসনাসীসমত্তং’’তি রাজা আগচ্ছতীতিআদীসু ৰিয পধান কথামত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘তস্সেৰা’’তি পথমা রুপ্পৰিঞ্ঞাণস্সেৰ. কুসলভূতং পথমা রুপ্পৰিঞ্ঞাণং পুথুজ্জনানঞ্চ সেক্খানঞ্চ কুসলভূতস্স দুতীযারুপ্পৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং হোতি. অরহা পন তিৰিধো. তত্থ, একোপথমা রুপ্পেঠত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা পথমারুপ্পং অসমাপজ্জিত্ৰাৰ দুতীযা রুপ্পং উপ্পাদেতি. তস্স কুসলভূতং পথমা রুপ্পং ক্রিযভূতস্স দুতীযা রুপ্পস্স আরম্মণং. একোপথমা রুপ্পেঠত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা পুন তমেৰ পথমা রুপ্পং সমাপজ্জিত্ৰা দুতীযা রুপ্পং উপ্পাদেতি. একো দুতীযা রুপ্পেঠত্ৰা অরহত্তং গচ্ছতি. তেসং দ্ৰিন্নং ক্রিযভূতং পথমা রুপ্পৰিঞ্ঞাণং ক্রিযভূতস্সেৰ দুতীযারুপ্পস্স আরম্মণং. তেনাহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণং নামা’’তিআদিং.
অরূপচিত্তানুদীপনা.
৫৭. লোকুত্তরচিত্তে. ‘‘জলপ্পৰাহো’’তি উদকধারাসঙ্ঘাটো. ‘‘পভৰতো’’তিআদিপৰত্তিট্ঠানতো. ‘‘যথাহা’’তি কথং পাল়িযং আহ. ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তি সো কতমো. ‘‘অযং পী’’তি অযং অরিযমগ্গোপি. একচিত্তক্খণিকো অরিযমগ্গো, কথং যাৰ অনুপাদিসেস নিব্বানধাতুযাসৰতি সন্দতীতি আহ ‘‘আনুভাৰপ্ফরণৰসেনা’’তি. পাল়িযং গঙ্গাদীনি পঞ্চন্নং মহানদীনং নামানি. ‘‘সমুদ্দ নিন্না’’তি মহাসমুদ্দাভিমুখং নিন্না নমিতা. ‘‘পোণা’’তি অনুপতিতা. ‘‘পব্ভারা’’তি অধোৰাহিতা. ‘‘কিলেসানং’’তি অনুপগমনে কম্মপদং. পাল়িযং ‘‘ঘটো’’তি উদক পুণ্ণঘটো. ‘‘নিকুজ্জো’’তি অধোমুখং ঠপিতো. ‘‘নোপচ্চাৰ মতী’’তি পুন নোগিলতি. ‘‘ন পুনেতী’’তি ন পুন এতি নুপগচ্ছতি অরিযসাৰকো. ‘‘ন পচ্চেতী’’তি ন পটি এতি. তদত্থং ৰদতি ‘‘ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি. এৰং তং অনিৰত্তগমনং পাল়িসাধকেহি দীপেত্ৰা ইদানি যুত্তিসাধকেহি পকাসেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদিমাহ. ‘‘যতো’’তি যং কারণা. ‘‘তে’’তি পুথুজ্জনা. ‘‘দুস্সীলা’’তি নিস্সীলা. ‘‘উম্মত্তকা’’তি পিত্তুম্মত্তকা. ‘‘খিত্ত চিত্তা’’তি ছট্টিতপকতি চিত্তাযক্খুম্মত্তকা. ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি নিপ্পঞ্ঞা. ‘‘এল়মূগা’’তি দুপ্পঞ্ঞতায এৰ পগ্ঘরিতলাল মুখ মূগা. ‘‘তস্মিং মগ্গে এৰা’’তি অট্ঠঙ্গীকে অরিযমগ্গে এৰ. সো পন মগ্গো পথম মগ্গো, দুতীয মগ্গো, ততীয মগ্গো, চতুত্থ মগ্গো,তি চতুব্বিধো হোতি. ‘‘আদিতো পজ্জনং’’তি চতূসু মগ্গেসু আদিম্হি পথম মগ্গসোতস্স পজ্জনং গমনং. পটিলাভোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সোতাপত্তিযা’’তি সোতস্স আপজ্জনেন. ‘‘অধিগম্মমানো’’তি পটিলব্ভমানো. সব্বে বোধিপক্খিয ধম্মা অনিৰত্ত গতিযা পৰত্তমানা সোতোতি ৰুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. সম্বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং. উপরিসম্বোধি এৰ পরাযনং যেসং তে উপরিসম্বোধি পরাযনা. পরাযনন্তি চ পটিসরণং. কথং সোতাপত্তি ৰচনং মগ্গেন সমানাধিকরণং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পথম মগ্গ সঙ্খাতায সোতাপত্তিযা’’তিআদি. ‘‘মগ্গেতী’’তি গৰেসতি. মারেন্ত গমনোনিরুত্তিনযেন মগ্গোতি সিজ্ঝতীতি ৰুত্তং ‘‘কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো’’তি.
৫৮. সকদাগামি মগ্গে. ‘‘সকিং আগচ্ছতী’’তি ইতোগন্ত্ৰা পুন ইধ আগচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘সীলেনা’’তি পকতিসভাৰেন. কামলোকং আগচ্ছন্তি এতেহীতি কামলোকাগমনা. কিলেসা. তেসং সব্ভাৰেন ৰিজ্জমানভাৰেন. পাল়িযং ‘‘একচ্চস্স পুগ্গলস্সা’’তি কত্তু অত্থেসামিৰচনং. একচ্চেন পুগ্গলেন অপ্পহীনা নীতি সম্বন্ধো. ‘‘সহব্যতং’’তি সহাযভাৰং. ‘‘আগামীহোতী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং ৰদতি ‘‘আগন্ত্ৰা ইত্থত্ত’’ন্তি. আগচ্ছতি সীলেনাতি আগন্ত্ৰা. ইত্থং ভাৰো ইত্থত্তং. ইমং কামত্তভাৰং আগন্ত্ৰা, তস্মা আগামী নাম হোতীতি যোজনা. ‘‘অযঞ্চ অত্থো’’তি পটিসন্ধিৰসেন সকিং ইমং লোকং আগচ্ছতীতিআদিকো অত্থো. ‘‘কিলেস গতিৰসেনা’’তি কামলোকা গমন কিলেস গতিৰসেন. মগ্গসহাযেন ঝানেন ৰিক্খম্ভিতা কিলেসা মগ্গেন সমুচ্ছিন্ন গতিকা হোন্তি. অযং মগ্গসহাযোঝানানুভাৰো নাম. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদিং. ‘‘দেৰলোকতো’’তি এত্থ ব্রহ্মলোকোপি সঙ্গহিতো. পচ্ছিমস্মিং পন অত্থে সতীতি যোজনা. আগমনসীলো আগন্ত্ৰা. ন আগন্ত্ৰা অনাগন্ত্ৰা. ‘‘তেনা’’তি অনাগমনেন. ‘‘নানত্থা সম্ভৰতো’’তি দ্ৰীসু ইত্থত্তসদ্দেসু একস্মিং ইমং কামাৰচর লোকন্তি একস্মিং ইমং মনুস্স লোকন্তি এৰং নানত্থানং অসম্ভৰতো. পাল়িযং ‘‘সব্যা বজ্ঝো’’তি চেতোদুক্খ সঙ্খাতেন চেতসিকরোগা বাধেন সহিতো. তেনাহ ‘‘তেহি পটিঘানুসযস্সা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তে’’তি পুথুজ্জন সোতাপন্ন সকদাগামিনো. সব্যা বজ্ঝানামাতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্ছিমস্স ৰাক্যস্সা’’তি আগন্ত্ৰা ইত্থত্তং সোতাপন্ন সকদাগামিনো তেন দট্ঠব্বাতি ৰাক্যস্স. ‘‘দ্ৰীসু সকদাগামীসূ’’তি আগন্ত্ৰা ইত্থত্তন্তি ৰুত্তত্তা তেন অত্থেন সকদাগামিনামকেসু দ্ৰীসু সোতাপন্ন সকদাগামীসু. ‘‘পুরিমস্সা’’তি সোতাপন্নস্স. ‘‘অনঞ্ঞ সাধারণে নেৰা’’তি দুতীয ফলট্ঠাদীহি অসামঞ্ঞেনেৰ. ব্রহ্মলোকেঠিতানং সোতাপন্নানং সত্তক্খত্তু পরম তাদিভাৰো নত্থি ৰিয দুতীয ফলট্ঠানং সকদাগামি ভাৰোপি নত্থি. তেনাহ ‘‘পথম দুতীয ফলট্ঠাপী’’তিআদিং. ‘‘তস্মা’’তিআদি লদ্ধগুণৰচনং. ‘‘ইতি কত্ৰা’’তি ইমিনা কারণেন. ‘‘হেট্ঠূ পরূপপত্তিৰসেনা’’তি উপরিতো আগন্ত্ৰা হেট্ঠূপপত্তি চ, হেট্ঠতো আগন্ত্ৰা উপরূপপত্তি চাতি এৰং হেট্ঠূপরূপপত্তিৰসেন. ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তিআদি দুতীয লদ্ধ গুণৰচনং. ‘‘পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা’’তি পঞ্চন্নং পুগ্গলানং ইধ কামলোকে নিট্ঠা অনুপাদিসেস নিব্বানপত্তীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সো পনা’’তি সকদাগামি পুগ্গলো পন. যেসং পন অট্ঠকথা চরিযানং অত্থো, তেসং অত্থেসো সকদাগামি পুগ্গলো পঞ্চৰিধোৰ ৰুত্তো, ন ছট্ঠো পুগ্গলোতি যোজনা. যেসং পন ইমং লোকন্তি অত্থো, তেসং অত্থে ছট্ঠোপি লব্ভতীতি দস্সেতুং ‘‘মহাপরিনিব্বান…পে… আগতো যেৰা’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘সকিং আগমনট্ঠেন আগতো যেৰা’’তি সকিং আগমনট্ঠেন সকদাগামীসু আগতোযেৰ. সব্বঞ্ঞু বুদ্ধাপি পথম ফলট্ঠ ভূতা সত্তক্খত্তু পরমতাযং সণ্ঠিতা ৰিযাতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘সত্তক্খত্তুপরমতাযং’’তি সত্তক্খত্তু পরমভাৰে. ইদঞ্চ নিদস্সন ৰচনমত্তং. সব্বঞ্ঞু বুদ্ধাপি দুতীয ফলট্ঠভূতা সকিং আগমনপ্পকতিযং সণ্ঠিতাযেৰ হোন্তি. কস্মা, তস্মিং খণে তং সভাৰানতি ৰত্তনতোতি অধিপ্পাযো. সব্বোপি সো ছব্বীধো পুগ্গলো ইধ…পে… দট্ঠব্বো. এতেন যং ৰুত্তং ৰিভাৰনিযং পঞ্চসু সকদাগামীসু পঞ্চমকোৰ ইধাধিপ্পেতোতি. তং পটিক্খিত্তং হোতি. কস্মা, পঞ্চমকো এৰ ইধ সকদাগামিপদে অধিপ্পেতেসতি ইতরে চত্তারো কত্থ অধিপ্পেতা সিযুন্তি ৰত্তব্বত্তা. জনকভূতো সমানো. ‘‘ঞাযাগতা এৰা’’তি যুত্তিতো পরম্পরাগতা এৰ. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদিং. ‘‘অৰিরুদ্ধো’’তি ঞাযেন অৰিরুদ্ধো.
৫৯. ওরম্ভাগো নাম হেট্ঠাভাগো কামলোকো. ওরম্ভাগায সংৰত্তন্তীতি ওরম্ভাগিযানি কামরাগ ব্যাপাদ সংযোজনাদীনি. ‘‘সো’’তি অনাগামি পুগ্গলো.
৬০. মহপ্ফলং করোন্তি সীলেনাতি মহপ্ফল কারিনো. তেসং ভাৰো ‘‘মহপ্ফল কারিতা’’. সীলাদি গুণো. ‘‘অরহতী’’তি পটিগ্গহিতুং অরহতি. ‘‘অরহতো’’তি অরহন্তস্স. ‘‘নিব্বচনং’’তি নিরুত্তি. ৰিগ্গহ ৰাক্যন্তি ৰুত্তং হোতি. সুদ্ধিকসুঞ্ঞতায তথা ন ৰচিত্তানি, সুঞ্ঞতপ্পটিপদায তথা ন ৰচিত্তানীতিআদিনা যোজেতব্বং. তত্থ ‘‘সুদ্ধিক সুঞ্ঞতাযা’’তি সুদ্ধিকসুঞ্ঞতৰারে. ‘‘সুঞ্ঞতপ্পটিপদাযা’’তি সুঞ্ঞতপ্পটিপদাৰারে. ‘‘সচ্চ সতিপট্ঠান ৰিভঙ্গেসু পনা’’তি সচ্চ ৰিভঙ্গ সতিপট্ঠান ৰিভঙ্গেসু পন, সব্বং চিত্ত ৰড্ঢনং পাল়ি অট্ঠকথাসু দেসনাৰারে ৰিচারেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
৬১. ফলচিত্তে. সোতাপত্তিযা অধিগতং ফলং সোতাপত্তি ফলং. তত্থ ‘‘অধিগতং’’তি পটিলদ্ধং. অট্ঠঙ্গীক ফলং সন্ধায ‘‘তেন সম্পযুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘নিরুত্তী’’তি ৰিগ্গহো.
৬২. তনুভূতেপি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো সমুচ্ছিন্দিতুং. ‘‘তানী’’তি ইন্দ্রিযানি. ‘‘পটূ নী’’তিতিক্খানি. ‘‘সো’’তি চতুত্থ মগ্গো. ‘‘তা চা’’তি রূপরাগ, অরূপরাগ, মান, উদ্ধচ্চ, অৰিজ্জাদযো চ. ‘‘অঞ্ঞে চা’’তি তেহি দসহি সংযোজনেহি অঞ্ঞে অহিরিকানোত্তপ্পাদিকে, সব্বেপি পাপ ধম্মে চ.
৬৩. কিরিয চিত্ত ৰিচারণাযং. ন গহিতং ইতি অযং পুচ্ছা. অভাৰা ইতি অযং ৰিসজ্জনাতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘অস্সা’’তি কিরিযানুত্তরস্স. ‘‘নিরনুসযসন্তানেপী’’তি অনুসয রহিতে অরহন্ত সন্তানেপি. ‘‘ইতী’’তি ৰাক্য পরিসমাপনমত্তং. ‘‘ৰুচ্চতে’’তি ৰিসজ্জনা কথীযতে. পুন অনুপ্পজ্জনং অনুপ্পাদো. অনুপ্পাদো ধম্মো সভাৰো যেসং তে অনুপ্পাদ ধম্মা. তেসং ভাৰোতি ৰিগ্গহো. ৰিপাকঞ্চ জনেতীতি সম্বন্ধো. কথং জনেতীতি আহ ‘‘কুসল…পে… কত্ৰা’’তি. তত্থ, ‘‘কত্ৰা’’তি সাধেত্ৰা. সচেপি করেয্যাতি যোজনা. ‘‘কোচী’’তি অব্যত্তো কোচি অরিযসাৰকো. তদা ফল চিত্তমেৰ পৰত্তেয্যাতি সম্বন্ধো. ‘‘পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যো’’তি অপ্পটিবাহিযো আনুভাৰো অস্সাতি সমাসো.
৬৪. ‘‘আদি অন্ত পদেস্ৰে ৰা’’তিআদিম্হি দ্ৰাদসা কুসলানীতি চ, অন্তে ক্রিয চিত্তানি ৰীসতীতি চ পদেসু. রূপে পরিযা পন্নানি চিত্তানি. অরূপে পরিযা পন্নানি চিত্তানি. ‘‘পথমায ভূমিযা পত্তিযা’’তি পথমভূমিং পাপুণিতুং. ‘‘সামঞ্ঞ ফলং অধিপ্পেতন্তি ৰুত্তং’’ অট্ঠসালিনিযং. অত্থতো পন ধম্ম ৰিসেসোতি সম্বন্ধো. মগ্গ ফল নিব্বান সঙ্খাতো ধম্ম ৰিসেসো লোকুত্তরভূমি নামাতি যোজনা. অৰত্থা ভূমি এৰ নিপ্পরিযাযভূমি. কস্মা, অৰত্থা ৰন্তানং ধম্মানং সরূপতো লদ্ধত্তা. ইতরা ওকাসভূমি নিপ্পরিযায ভূমি ন হোতি. কস্মা, পঞ্ঞত্তিযা মিস্সকত্তা. ‘‘ধম্মানং তং তং অৰত্থা ৰিসেসৰসেনেৰ সিদ্ধা’’তি এতেন অৰত্থা ভূমি এৰ পধান ভূমীতি দস্সেতি. কামতণ্হায ৰিসযভূতো ওল়ারিকাকারো কামাৰচরতা নাম. ভৰতণ্হায ৰিসযভূতো মজ্ঝিমাকারো রূপারূপাৰচরতা নাম. তাসং তণ্হানং অৰিসযভূতো সণ্হ সুখুমাকারো লোকুত্তরতা নাম. হীনানং অকুসল কম্মানং ৰসেন হীনা অপাযভূমিযো. পণীতানং কুসল কম্মানং ৰসেন পণীতা সুগতি ভূমিযো. তত্থ চ নানা অকুসল কম্মানং ৰা নানা কুসল কম্মানং ৰা ওল়ারিক সুখুমতা ৰসেন নানা দুগ্গতি ভূমিযো নানা সুগতি ভূমিযো চ সিদ্ধা হোন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদিমাহ.
৬৫. গাথায পুব্বদ্ধং নাম-ইত্থ মেকূন নৰুতি, প্পভেদং পন মানসন্তি পাদদ্ৰযং. অপরদ্ধং নাম একৰীসসতংৰাথ, ৰিভজন্তি ৰিচক্খণাতি পাদদ্ৰযং. তং ইমিনা ন সমেতি. কথং ন সমেতি. ইমিনা ৰচনেন সকলম্পি গাথং একূন নৰুতিপ্পভেদং মানসং একৰীস সতং কত্ৰা ৰিভজন্তী-তি এৰং একৰাক্যং কত্ৰা যোজনং ঞাপেতি. ‘‘পথমজ্ঝান সদিসট্ঠেনা’’তি লোকিয পথমজ্ঝান সদিসট্ঠেন. যং চতুরঙ্গীকং, তং সযমেৰ দুতীযজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. যং তিযঙ্গীকং, তং সযমেৰ ততীযজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. যং দুৰঙ্গীকং, তং সযমেৰ চতুত্থজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. যং পুন দুৰঙ্গীকং, তং সযমেৰ পঞ্চমজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. ‘‘এৰং ৰুত্ত’’ন্তি ৰিভাৰনিযং ঝানঙ্গৰসেন পথমজ্ঝান সদিসত্তা পথমজ্ঝানঞ্চাতি এৰং ৰুত্তং. ৰিতক্কাদি অঙ্গপাতুভাৰেন পঞ্চধা ৰিভজন্তীতি সম্বন্ধো. ন ইতরানি লোকিযজ্ঝানানি সাতিস্সযতো ঝানানি নাম সিযুং. কস্মাতি আহ ‘‘তানি হী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তানী’’তি লোকিযজ্ঝানানি. ‘‘উপেচ্চা’’তি উপগন্ত্ৰা. ‘‘ঝাপেন্তী’’তি দহন্তি. পকতিযা এৰ সিদ্ধো হোতি, ন পাদকজ্ঝানাদিৰসেন সিদ্ধো. ‘‘কিচ্চ’’ন্তি পঞ্চঙ্গীক ভাৰত্থায কত্তব্ব কিচ্চং. ‘‘তেন পচ্চয ৰিসেসেনা’’তি পাদকজ্ঝানাদিনা পচ্চয ৰিসেসেন. ‘‘তস্মিং’’তি পচ্চয ৰিসেসে. যথালোকিযজ্ঝানেসু উপচারভূতা ভাৰনা কাচি ৰিতক্ক ৰিরাগ ভাৰনা নাম হোতি…পে… কাচি রূপ ৰিরাগ ভাৰনা নাম. অসঞ্ঞি গামীনং পন সঞ্ঞা ৰিরাগ ভাৰনা নাম হোতি. এৰমেৰন্তি যোজনা. ‘‘সা’’তি উপচার ভাৰনা.‘‘উপেক্খা সহগতং ৰা’’তি এত্থ ৰা সদ্দেন রূপসমতিক্কমং ৰা সঞ্ঞা সমতিক্কমং ৰাতি অৰুত্তং ৰিকপ্পেতি. আদিকম্মিককালে এৰং হোতু, ৰসিভূতকালে পন কথন্তি আহ ‘‘ঝানেসূ’’তিআদিং. নানাসত্তিযুত্তা হোতীতি ৰত্ৰা নানাসত্তিযো দস্সেতি ‘‘কাচী’’তিআদিনা. যা উপচার ভাৰনা. ‘‘ৰিতক্কং ৰিরাজেতুং’’তি ৰিতক্কং ৰিগমেতুং. অত্তনো ঝানং অৰিতক্কং কাতুন্তি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘অতিক্কামেতুং’’তি. সা উপচার ভাৰনা. সেসাসুপি উপচার ভাৰনাসু.
৬৬. (ক) ‘‘সা ৰিপস্সনা’’তি ৰুট্ঠানগামিনি ৰিপস্সনা. ‘‘ৰিপস্সনা পাকতিকা এৰা’’তিকাচি ৰিরাগ ভাৰনা নাম ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘নিযামেতুং’’তি অৰিতক্কমেৰ হোতূতি ৰদমানা ৰিয ৰৰত্থপেতুং. ‘‘অধিপ্পাযো’’তি পাদকৰাদিত্থেরস্স অধিপ্পাযো. ‘‘সম্মসীযতী’’তি ইদং ঝানং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি সম্মসীযতি সমনুপস্সীযতি. তং অট্ঠকথায ন সমেতি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ. যতো যতো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায যে যে সমাপত্তি ধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো হোতি. তং তং সমাপত্তি সদিসোৰ হোতি. সম্মসিতসমাপত্তি সদিসোতি অত্থোতি. এত্থ হি ‘‘যতো যতো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠাযা’’তি এতেন পাদকজ্ঝানং কথিতং হোতি. ‘‘পাদকজ্ঝানে সতী’’তি এতেন অযং ৰাদোপি পাদকজ্ঝানেন ৰিনা নসিজ্ঝতীতি দস্সেতি. ‘‘ৰিপস্সনাপি…পে… পত্তা হোতী’’তি এতেন ইমস্মিং ৰাদেপি ৰিপস্সনা নিযামো ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘যথালোকিযজ্ঝানেসূ’’তিআদিং. কামঞ্চেত্থ…পে… অৰিরোধো ৰুত্তো ৰিয দিস্সতি. কথং. পঞ্চমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায হি পথমজ্ঝানাদীনি সম্মসতো উপ্পন্নমগ্গো পথমত্থেরৰাদেন পঞ্চমজ্ঝানিকো, দুতীয ৰাদেন পথমাদিজ্ঝানিকো আপজ্জতীতি দ্ৰেপি ৰাদা ৰিরুজ্ঝন্তি. ততীয ৰাদেন পনেত্থ যং ইচ্ছতি, তং ঝানিকো হোতীতি তে চ ৰাদা ন ৰিরুজ্ঝন্তি, অজ্ঝাসযো চ সাত্থকো হোতীতি এৰং অৰিরুদ্ধো ৰুত্তো হোতীতি. এত্থ পন যং ইচ্ছতি, তং ঝানিকো হোতি. ইচ্ছায পন অসতি, ৰিরোধোযেৰ. তেনাহ ‘‘ইমে পন ৰাদা. …পে…. ৰিরোধো পরিহরিতুং’’তি. পাল়িযং ‘‘অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসি করোতী’’তি অজ্ঝত্তসন্তানেতং তং ঝানঞ্চ ঝানসহগতঞ্চ খন্ধ পঞ্চকং নিচ্চ সুখ অত্ত জীৰতো সুঞ্ঞতং মনসি করোতি. ‘‘ন পক্খন্দতী’’তি ন পৰিসতি. ‘‘সন্নিসাদেতব্বং’’তি সন্নিসিন্নং কাতব্বং. ‘‘একোদিকাতব্বং’’তি একমুখং কাতব্বং. ‘‘সমাদহাতব্বং’’তি সুট্ঠু ঠপেতব্বং. ‘‘নিস্সাযা’’তি পাদকং কত্ৰাতি অধিপ্পাযো.
৬৭. (ক) ৰাদৰিচারণাযং. উপচার ভাৰনা এৰ উপরিজ্ঝানে ঝানঙ্গং নিযামেতীতি ৰুত্তং. হেট্ঠা পন অজ্ঝাসযো এৰ উপরিজ্ঝানে ঝানঙ্গং নিযামেতীতি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অজ্ঝাসযো এৰা’’তি এৰ সদ্দেন পাদকজ্ঝানং নিৰত্তেতি. ‘‘ইধ উপচার ভাৰনা এৰা’’তি এৰ সদ্দেন অজ্ঝাসযং নিৰত্তেতি. এতেসু হি দ্ৰীসু সহ ভাৰীসু উপচার ভাৰনা এৰ পধানং হোতি. অজ্ঝাসযো পন তস্স নানা সত্তিযোগং সাধেতি. ‘‘অজ্ঝাসয সামঞ্ঞং সণ্ঠাতী’’তি মগ্গে যং লদ্ধব্বং হোতি, তং লব্ভতু, ময্হং ৰিসেসো নত্থীতি এৰং অজ্ঝাসয সামঞ্ঞং সণ্ঠাতি. ‘‘তস্মি’’ন্তি অজ্ঝাসয ৰিসেসে. ‘‘সো’’তি অজ্ঝাসয ৰিসেসো. কস্মা যুত্তন্তি আহ ‘‘ইচ্ছি তিচ্ছিত…পে… নিব্বত্তনং’’তি. ‘‘সব্বজ্ঝানেসু চিণ্ণৰসিভূতানং’’তি ইদং সমাপজ্জনন্তি চ নিব্বত্তনন্তি চ পদ দ্ৰযে সম্বন্ধ ৰচনং. ‘‘ৰিপস্সনা ৰিসেসত্থায এৰা’’তি ৰুট্ঠান গামিনি ৰিপস্সনা ৰিসেসত্থায এৰ. যস্মা পন অট্ঠসু সমাপত্তীসু একেকায সমাপত্তিযা ৰুট্ঠায ৰুট্ঠিত সমাপত্তি ধম্ম সম্মসনং আগতং, ন পন অঞ্ঞজ্ঝান সম্মসনং. তস্মা পাদকজ্ঝানমেৰ পমাণন্তি যোজনা. পাল়িপদেসু ‘‘গহপতী’’তি আলপন ৰচনং. ‘‘ৰিৰিচ্চেৰা’’তি ৰিৰিচ্চিত্ৰা এৰ. ৰিৰিত্তো ৰিগতো হুত্ৰা এৰ. ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি সুট্ঠু সম্পাপুণিত্ৰা. ‘‘ইতি পটিসঞ্চিক্খতী’’তি এৰং পচ্চৰেক্খতি. ‘‘অভিসঞ্চেতযিত’’ন্তি সুসং সম্পিণ্ডিতং, সংৰিদহিতং. ‘‘তত্থ ঠিতো’’তি তস্মিং পথমজ্ঝানে অপরিহীনো হুত্ৰা ঠিতো. ‘‘মেত্তাচেতো ৰিমুত্তী’’তি মেত্তাঝানসঙ্খাতা চেতোৰিমুত্তি, অঞ্ঞত্থ অলগ্গনৰসেন চিত্তস্স পৰত্তি. তথা করুণা চেতোৰিমুত্তি. মুদিতা চেতোৰিমুত্তি. ‘‘ৰিৰেকজ’’ন্তি কাযৰিৰেক চিত্তৰিৰেকানং ৰসেন জাতং. ‘‘পীতি সুখং’’তি পীতিযা চ সুখেন চ সম্পন্নং. অথৰা, ৰিৰেকেহি জাতানি পীতি সুখানি অস্সাতি ৰিৰেকজং পীতি সুখং. মজ্ঝে নিগ্গহিতাগমো. রূপমেৰ রূপগতং, ৰেদনা এৰ ৰেদনা গতন্তিআদিনা সমাসো. গতসদ্দো চ পদপূরণমত্তে দট্ঠব্বো. ‘‘তেনেৰ ধম্ম রাগেন তাযধম্মনন্দিযা’’তি ৰিপস্সনানি কন্তিমাহ. সহত্থে চ করণ ৰচনং. ওপপাতিকো হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তত্থ পরিনিব্বাযী’’তি ব্রহ্মলোকে অৰস্সং পরিনিব্বায ন ধম্মো. তেনাহ ‘‘অনাৰত্তি ধম্মো তস্মা লোকা’’তি. ‘‘পাদকজ্ঝানমেৰ পমাণ’’ন্তি পাদকজ্ঝানমেৰ মগ্গেঝানঙ্গং নিযামেস্সতি, ন সম্মসিতজ্ঝানন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পাদকং অকত্ৰা’’তি আসন্নে অসমাপজ্জিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘যং যং ঝানং ইচ্ছন্তী’’তি মগ্গে ইচ্ছন্তি.
৬৬. (খ) ‘‘তথা ৰিধো’’তি তথা পকারো. আসন্নে ৰুট্ঠিতস্সেৰ ঝানস্স. ‘‘চিত্তসন্তানং ৰিসেসেতুং’’তি সচে পাদকজ্ঝানং পথমজ্ঝানং হোতি, ততো পরং পৰত্তং চিত্তসন্তানং ৰিতক্কে নিন্নং হোতি, ৰিতক্কে পক্খন্দতি. অথ পাদকজ্ঝানং দুতীযজ্ঝানং হোতি. ততো পরং পৰত্তং চিত্তসন্তানং ৰিচারে নিন্নং হোতি, ৰিচারে পক্খন্দতীতিআদিনা নযেন চিত্তসন্তানং ৰিসেসেতুং. ‘‘যং তত্থ ৰুত্তং’’ তিযং ৰিভাৰনিযং ৰুত্তং.
ৰেদনা ৰিচারণাযং. ‘‘ন সিদ্ধো’’তি সিদ্ধো ন হোতি. ‘‘অঞ্ঞথা’’তি অঞ্ঞেন পকারেন. গহিতে সতীতি যোজনা. পাদকজ্ঝানাদীনং ৰসেন সিদ্ধোতি গহিতে সতীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘যায কায চি ৰেদনায যুত্তা হুত্ৰা’’তি সোমনস্স ৰেদনায ৰাযুত্তা হুত্ৰা উপেক্খা ৰেদনায ৰা যুত্তা হুত্ৰা. ‘‘তেহি নিযমিতায একেকায মগ্গ ৰেদনাযা’’তি পাদকজ্ঝানাদীহি নিযমিতায মগ্গে সোমনস্স ৰেদনায এৰ ৰাসদ্ধিং ঘটিযেয্য মগ্গে উপেক্খা ৰেদনায এৰ ৰাতি অত্থো. ৰেদনা নাম একং ঝানঙ্গং হোতি. তস্মা মগ্গেঝানঙ্গ নিযমে সিদ্ধে মগ্গে ৰেদনা নিযমোপি সিদ্ধো. তানি পন পাদকজ্ঝানাদীনি মজ্ঝে ৰুট্ঠান গামিনি ৰিপস্সনাযং নকিঞ্চিনিযামেন্তি. এৰঞ্চ সতি, পাদকজ্ঝানাদীহি নিযমিতায মগ্গে একেকায ৰেদনায সদ্ধিং দ্ৰে দ্ৰে ৰিপস্সনা ৰেদনাযো ঘটিযেয্যুং. মগ্গে সোমনস্স ৰেদনায ৰা সদ্ধিং দ্ৰে ৰিপস্সনা ৰেদনাযো ঘটিযেয্যুং. মগ্গে উপেক্খা ৰেদনায ৰা সদ্ধিং দ্ৰে ৰিপস্সনা ৰেদনাযো ঘটিযেয্যুংতি ৰুত্তং হোতি. এৰঞ্চসতি একৰীথিযং জৰনানি ভিন্ন ৰেদনানি সিযুং. তঞ্চ ন যুজ্জতি. তস্মা মগ্গে ৰেদনা নিযমো পাদকজ্ঝানাদি নিযমেন সিদ্ধো ন হোতি, ৰিপস্সনা নিযমেনেৰ সিদ্ধোতি অধিপ্পাযো. তানি পন পাদকজ্ঝানাদীনি মজ্ঝে ৰুট্ঠান গামিনি ৰিপস্সনাযং ন কিঞ্চি ন নিযামেন্তি. ৰেদনং নিযামেন্তি যেৰাতি দস্সেতুং ‘‘তংপি ন যুজ্জতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পাদকজ্ঝানাদীনং ৰসেনেৰা’’তিআদিমাহ. ‘‘ছ নেক্খম্মস্সিতা উপেক্খা’’তি একাৰ চতুত্থজ্ঝানু পেক্খা ছসু আরম্মণেসু সোমনস্সানি পজহিত্ৰা পৰত্তত্তা ছ নেক্খম্মস্সিতা উপেক্খা নাম হোতি. ‘‘ছ নেক্খম্মস্সিতানি সোমনস্সানী’’তি একং ৰপথমজ্ঝান সোমনস্সং ছসু আরম্মণেসু ছ গেহস্সিতানি পজহিত্ৰা পৰত্তত্তা ছ নেক্খম্মস্সিতানি সোমনস্সানি নাম হোন্তি. অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘পথমাদীনি চ তীণি ঝানানী’’তি চতুক্কনযে তীণি সোমনস্স ঝানানি পাদকানি কত্ৰা. ‘‘সুদ্ধসঙ্খারে চ পাদকেকত্ৰা’’তি আরম্মণ ভাৰেন পাদকেকত্ৰাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ পাদকজ্ঝানাদীনং ৰসেন ৰুট্ঠান গামিনি ৰিপস্সনাযঞ্চ মগ্গে চ ৰেদনা পরিণামো অট্ঠসালিনিযংপি ৰিত্থারতো ৰুত্তো. ‘‘অমানুসী রতী হোতী’’তি মনুস্সানং গেহস্সিতরতিং অতিক্কম্ম ঠিতত্তা অমানুসী নাম রতি হোতি. ‘‘সম্মধম্মং ৰিপস্সতো’’তি সম্মা অনিচ্চ লক্খণ ধম্মং পস্সন্তস্স ভিক্খুনোতি সম্বন্ধো.
৬৭. (খ) ‘‘ঝানঙ্গযোগভেদেনা’’তি ৰুত্তং, ঝানযোগভেদো পন অধিপ্পেতো. ‘‘পঞ্চ ৰিধেঝান কোট্ঠাসে’’তি পঞ্চক নযৰসেন ৰুত্তং. ইধ চিত্ত ভেদস্স অধিপ্পেতত্তা ঝানভেদেতি চ ঝানন্তি চ ৰুত্তেপি চিত্তমেৰ অধিপ্পেতন্তি দট্ঠব্বং.
গাথাযোজনাসু. ‘‘অপরাপি যোজনা ৰুত্তা’’তি অথৰা রূপাৰচরং চিত্তং অনুত্তরঞ্চ পথমাদিজ্ঝান ভেদেন যথা গয্হতি, তথা আরুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমেঝানে গয্হতীতি এৰং অপরাপি যোজনা ৰুত্তা. ‘‘পঠিতত্তা’’তি উচ্চারিতত্তা. অন্তিমগাথা ৰণ্ণনাযং. ‘‘যথা’’তি যেন পকারেন. ‘‘তং সঙ্গহং’’তি এক ৰীসসতসঙ্গহং. বুজ্ঝন্তীতি বুধা. ‘‘আহা’’তি চ ‘‘আহূ’’তি চ ৰত্তমানকালেপি ইচ্ছন্তি সদ্দৰিদূতি ৰুত্তং ‘‘কথেন্তি ৰা’’তি. ইদঞ্চ ৰচনং পুব্বে ‘‘ইত্থমেকূন নৰুতি…পে… ৰিভজন্তি ৰিচক্খণা’’তি গাথায নিগমনন্তি ঞাপনত্থং ‘‘ৰিভজন্তি ৰিচক্খণা’’তি ৰুত্তং হোতী’’তি ৰুত্তং.
ইতিপরমত্থদীপনিযানামটীকাযঅনুদীপনিযং
চিত্তসঙ্গহস্সঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.