৫. ঝানসুত্তং
৩৬. ‘‘পঠমম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; দুতিযম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; ততিযম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; চতুত্থম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; আকাসানঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; আকিঞ্চঞ্ঞাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি; সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামি.
‘‘‘পঠমম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি রূপগতং ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেতি [পতিট্ঠাপেতি (স্যা.), পটিপাদেতি (ক.) ম. নি. ২.১৩৩ পস্সিতব্বং]. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেত্ৰা [পতিট্ঠাপেত্ৰা (স্যা.), পটিপাদেত্ৰা (ক.)] অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ইস্সাসো ৰা ইস্সাসন্তেৰাসী ৰা তিণপুরিসরূপকে ৰা মত্তিকাপুঞ্জে ৰা যোগ্গং করিত্ৰা, সো অপরেন সমযেন দূরেপাতী চ হোতি অক্খণৰেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা [পদালিতা (ক.) অ. নি. ৩.১৩৪; ৪.১৮১]; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি রূপগতং ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেত্ৰা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘পঠমম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘দুতিযম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায…পে… ততিযম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায… ‘চতুত্থম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি রূপগতং ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেত্ৰা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ইস্সাসো ৰা ইস্সাসন্তেৰাসী ৰা তিণপুরিসরূপকে ৰা মত্তিকাপুঞ্জে ৰা যোগ্গং করিত্ৰা, সো অপরেন সমযেন দূরেপাতী চ হোতি অক্খণৰেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা, দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি রূপগতং ৰেদনাগতং…পে… অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘চতুত্থম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘‘আকাসানঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, ঝানং নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেত্ৰা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ইস্সাসো ৰা ইস্সাসন্তেৰাসী ৰা তিণপুরিসরূপকে ৰা মত্তিকাপুঞ্জে ৰা যোগ্গং করিত্ৰা, সো অপরেন সমযেন দূরেপাতী চ হোতি অক্খণৰেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং…পে… অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘আকাসানঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনম্পাহং, ভিক্খৰে, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেত্ৰা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ইস্সাসো ৰা ইস্সাসন্তেৰাসী ৰা তিণপুরিসরূপকে ৰা মত্তিকাপুঞ্জে ৰা যোগ্গং করিত্ৰা, সো অপরেন সমযেন দূরেপাতী চ হোতি অক্খণৰেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো যদেৰ তত্থ হোতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৰাপেত্ৰা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনম্পাহং, নিস্সায আসৰানং খযং ৰদামী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, যাৰতা সঞ্ঞাসমাপত্তি তাৰতা অঞ্ঞাপটিৰেধো. যানি চ খো ইমানি, ভিক্খৰে, নিস্সায দ্ৰে আযতনানি – নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি চ সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধো চ, ঝাযীহেতে, ভিক্খৰে, সমাপত্তিকুসলেহি সমাপত্তিৰুট্ঠানকুসলেহি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠহিত্ৰা সম্মা অক্খাতব্বানীতি ৰদামী’’তি. পঞ্চমং.