৩. সত্তাৰাসৰগ্গো
১. তিঠানসুত্তং
২১. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহি উত্তরকুরুকা মনুস্সা দেৰে চ তাৰতিংসে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে. কতমেহি তীহি? অমমা, অপরিগ্গহা, নিযতাযুকা, ৰিসেসগুণা [ৰিসেসভুনো (সী. স্যা. পী.)] – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ঠানেহি উত্তরকুরুকা মনুস্সা দেৰে চ তাৰতিংসে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে.
‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহি দেৰা তাৰতিংসা উত্তরকুরুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে. কতমেহি তীহি? দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৰণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ঠানেহি দেৰা তাৰতিংসা উত্তরকুরুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে.
[কথা. ২৭১] ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তরকুরুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৰে চ তাৰতিংসে. কতমেহি তীহি? সূরা, সতিমন্তো, ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তরকুরুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৰে চ তাৰতিংসে’’তি. পঠমং.
২. অস্সখল়ুঙ্কসুত্তং
২২. [অ. নি. ৩.১৪১] ‘‘তযো চ, ভিক্খৰে, অস্সখল়ুঙ্কে দেসেস্সামি তযো চ পুরিসখল়ুঙ্কে তযো চ অস্সপরস্সে [অস্সসদস্সে (সী. স্যা. পী.) অ. নি. ৩.১৪২] তযো চ পুরিসপরস্সে [পুরিসসদস্সে (সী. স্যা. পী.)] তযো চ ভদ্দে অস্সাজানীযে তযো চ ভদ্দে পুরিসাজানীযে. তং সুণাথ.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, তযো অস্সখল়ুঙ্কা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অস্সখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো হোতি, ন ৰণ্ণসম্পন্নো, ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো অস্সখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ, ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো অস্সখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো অস্সখল়ুঙ্কা.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, তযো পুরিসখল়ুঙ্কা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো হোতি, ন ৰণ্ণসম্পন্নো, ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ, ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো হোতি, ন ৰণ্ণসম্পন্নো ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদমস্স জৰস্মিং ৰদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৰিনযে পঞ্হং পুট্ঠো সংসাদেতি [সংসারেতি (ক.) অ. নি. ১.৩.১৪১], নো ৰিস্সজ্জেতি. ইদমস্স ন ৰণ্ণস্মিং ৰদামি. ন খো পন লাভী হোতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ইদমস্স ন আরোহপরিণাহস্মিং ৰদামি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো হোতি, ন ৰণ্ণসম্পন্নো ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ, ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদমস্স জৰস্মিং ৰদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৰিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৰণ্ণস্মিং ৰদামি. ন খো পন লাভী হোতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ইদমস্স ন আরোহপরিণাহস্মিং ৰদামি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ, ন আরোহপরিণাহসম্পন্নো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদমস্স জৰস্মিং ৰদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৰিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৰণ্ণস্মিং ৰদামি. লাভী খো পন হোতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ইদমস্স আরোহপরিণাহস্মিং ৰদামি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুরিসখল়ুঙ্কো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুরিসখল়ুঙ্কা.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, তযো অস্সপরস্সা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অস্সপরস্সো…পে… জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো অস্সপরস্সা.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, তযো পুরিসপরস্সা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুরিসপরস্সো…পে… জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুরিসপরস্সো…পে… জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ইদমস্স জৰস্মিং ৰদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৰিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৰণ্ণস্মিং ৰদামি. লাভী খো পন হোতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ইদমস্স আরোহপরিণাহস্মিং ৰদামি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুরিসপরস্সো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুরিসপরস্সা.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, তযো ভদ্দা অস্সাজানীযা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ভদ্দো অস্সাজানীযো…পে… জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো ভদ্দা অস্সাজানীযা.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, তযো ভদ্দা পুরিসাজানীযা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ভদ্দো পুরিসাজানীযো…পে… জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভদ্দো পুরিসাজানীযো…পে… জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদমস্স জৰস্মিং ৰদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৰিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৰণ্ণস্মিং ৰদামি. লাভী খো পন হোতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ইদমস্স আরোহপরিণাহস্মিং ৰদামি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভদ্দো পুরিসাজানীযো জৰসম্পন্নো চ হোতি ৰণ্ণসম্পন্নো চ আরোহপরিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো ভদ্দা পুরিসাজানীযা’’তি. দুতিযং.
৩. তণ্হামূলকসুত্তং
২৩. [দী. নি. ২.১০৩] ‘‘নৰ, ভিক্খৰে, তণ্হামূলকে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, নৰ তণ্হামূলকা ধম্মা? তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা, পরিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো, ৰিনিচ্ছযং পটিচ্চ ছন্দরাগো, ছন্দরাগং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং, অজ্ঝোসানং পটিচ্চ পরিগ্গহো, পরিগ্গহং পটিচ্চ মচ্ছরিযং, মচ্ছরিযং পটিচ্চ আরক্খো, আরক্খাধিকরণং দণ্ডাদানং সত্থাদানং কলহৰিগ্গহৰিৰাদতুৰংতুৰংপেসুঞ্ঞমুসাৰাদা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি. ইমে খো, ভিক্খৰে, নৰ তণ্হামূলকা ধম্মা’’তি. ততিযং.
৪. সত্তাৰাসসুত্তং
২৪. [দী. নি. ৩.৩৪১] ‘‘নৰযিমে, ভিক্খৰে, সত্তাৰাসা. কতমে নৰ? সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি মনুস্সা, একচ্চে চ দেৰা, একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা. অযং পঠমো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৰা ব্রহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা. অযং দুতিযো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৰা আভস্সরা. অযং ততিযো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হা. অযং চতুত্থো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা অসঞ্ঞিনো অপ্পটিসংৰেদিনো, সেয্যথাপি দেৰা অসঞ্ঞসত্তা. অযং পঞ্চমো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা. অযং ছট্ঠো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা. অযং সত্তমো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা. অযং অট্ঠমো সত্তাৰাসো.
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগা. অযং নৰমো সত্তাৰাসো. ইমে খো, ভিক্খৰে, নৰ সত্তাৰাসা’’তি. চতুত্থং.
৫. পঞ্ঞাসুত্তং
২৫. ‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি, তস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো কল্লং ৰচনায – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি? ‘ৰীতরাগং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘ৰীতদোসং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘ৰীতমোহং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অসরাগধম্মং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অসদোসধম্মং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অসমোহধম্মং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অনাৰত্তিধম্মং মে চিত্তং কামভৰাযা’তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অনাৰত্তিধম্মং মে চিত্তং রূপভৰাযা’তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অনাৰত্তিধম্মং মে চিত্তং অরূপভৰাযা’তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পঞ্ঞায চিত্তং সুপরিচিতং হোতি, তস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো কল্লং ৰচনায – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি. পঞ্চমং.
৬. সিলাযূপসুত্তং
২৬. একং সমযং আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ চন্দিকাপুত্তো রাজগহে ৰিহরন্তি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তত্র খো আযস্মা চন্দিকাপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি ( ) [(আৰুসো…পে… এতদৰোচ) (সী.)] – ‘‘দেৰদত্তো, আৰুসো, ভিক্খূনং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.
এৰং ৰুত্তে আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং চন্দিকাপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, আৰুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৰদত্তো ভিক্খূনং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৰঞ্চ খো, আৰুসো, চন্দিকাপুত্ত, দেৰদত্তো ভিক্খূনং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.
দুতিযম্পি খো আযস্মা চন্দিকাপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘দেৰদত্তো, আৰুসো, ভিক্খূনং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি. দুতিযম্পি খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং চন্দিকাপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, আৰুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৰদত্তো ভিক্খূনং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৰঞ্চ খো, আৰুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৰদত্তো ভিক্খূনং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.
ততিযম্পি খো আযস্মা চন্দিকাপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘দেৰদত্তো, আৰুসো, ভিক্খূনং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি. ততিযম্পি খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং চন্দিকাপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, আৰুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৰদত্তো ভিক্খূনং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৰঞ্চ খো, আৰুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৰদত্তো ভিক্খূনং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৰেয্যাকরণায – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.
‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি? ‘ৰীতরাগং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘ৰীতদোসং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘ৰীতমোহং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অসরাগধম্মং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অসদোসধম্মং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অসমোহধম্মং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অনাৰত্তিধম্মং মে চিত্তং কামভৰাযা’তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অনাৰত্তিধম্মং মে চিত্তং রূপভৰাযা’তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি; ‘অনাৰত্তিধম্মং মে চিত্তং অরূপভৰাযা’তি চেতসা চিত্তং সুপরিচিতং হোতি. এৰং সম্মা ৰিমুত্তচিত্তস্স খো, আৰুসো, ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তি; অমিস্সীকতমেৰস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ৰযং চস্সানুপস্সতি.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, সিলাযূপো সোল়সকুক্কুকো. তস্সস্সু অট্ঠ কুক্কূ হেট্ঠা নেমঙ্গমা, অট্ঠ কুক্কূ উপরি নেমস্স. অথ পুরত্থিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি, নেৰ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য; অথ পচ্ছিমায… অথ উত্তরায… অথ দক্খিণায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি, নেৰ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য. তং কিস্স হেতু? গম্ভীরত্তা, আৰুসো, নেমস্স, সুনিখাতত্তা সিলাযূপস্স. এৰমেৰং খো, আৰুসো, সম্মা ৰিমুত্তচিত্তস্স ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তি; অমিস্সীকতমেৰস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ৰযং চস্সানুপস্সতি.
‘‘ভুসা চেপি সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা মনস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তি; অমিস্সীকতমেৰস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ৰযং চস্সানুপস্সতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমৰেরসুত্তং
২৭. [অ. নি. ৯.৯২; সং. নি. ৫.১০২৪] অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘যতো খো, গহপতি, অরিযসাৰকস্স পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’তি.
‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি? যং, গহপতি, পাণাতিপাতী পাণাতিপাতপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, পাণাতিপাতা পটিৰিরতো নেৰ দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, ন সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পাণাতিপাতা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, অদিন্নাদাযী…পে… কামেসুমিচ্ছাচারী… মুসাৰাদী… সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠাযী সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতো নেৰ দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, ন সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি. ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’’’তি.
ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’তি.
সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো উজুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো; যদিদং চত্তারি পুরিসযুগানি অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি.
অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপরামট্ঠেহি সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.
‘‘যতো খো, গহপতি, অরিযসাৰকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চ চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযৰেরসুত্তং
২৮. [সং. নি. ৫.১০২৫] ‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’তি.
‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি? যং, ভিক্খৰে, পাণাতিপাতী পাণাতিপাতপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, পাণাতিপাতা পটিৰিরতো…পে… এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, ভিক্খৰে, অদিন্নাদাযী…পে… সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠাযী সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতো নেৰ দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, ন সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি. ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে… অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপরামট্ঠেহি সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.
‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চ চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’তি. অট্ঠমং.
৯. আঘাতৰত্থুসুত্তং
২৯. [ৰিভ. ৯৬০; দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ১০.৭৯] ‘‘নৰযিমানি, ভিক্খৰে, আঘাতৰত্থূনি. কতমানি নৰ? ‘অনত্থং মে অচরী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘অনত্থং মে চরতী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘অনত্থং মে চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচরী’তি…পে… ‘অনত্থং চরতী’তি…পে… ‘অনত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচরী’তি …পে… ‘অত্থং চরতী’তি…পে… ‘অত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, নৰ আঘাতৰত্থূনী’’তি. নৰমং.
১০. আঘাতপটিৰিনযসুত্তং
৩০. [দী. নি. ৩.৩৪০, ৩৫৯] ‘‘নৰযিমে, ভিক্খৰে, আঘাতপটিৰিনযা. কতমে নৰ? ‘অনত্থং মে অচরি [অচরীতি (স্যা.), এৰং ‘‘চরতি, চরিস্সতি’’ পদেসুপি], তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৰিনেতি; ‘অনত্থং মে চরতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৰিনেতি; ‘অনত্থং মে চরিস্সতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৰিনেতি; পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচরি…পে… অনত্থং চরতি…পে… ‘অনত্থং চরিস্সতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৰিনেতি; অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচরি…পে… অত্থং চরতি…পে… ‘অত্থং চরিস্সতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৰিনেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, নৰ আঘাতপটিৰিনযা’’তি. দসমং.
১১. অনুপুব্বনিরোধসুত্তং
৩১. ‘‘নৰযিমে, ভিক্খৰে, অনুপুব্বনিরোধা. কতমে নৰ? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স কামসঞ্ঞা [আমিস্সসঞ্ঞা (স্যা.)] নিরুদ্ধা হোতি; দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারা নিরুদ্ধা হোন্তি; ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি নিরুদ্ধা হোতি; চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা নিরুদ্ধা হোন্তি; আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স রূপসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি; ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি; আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি; নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি; সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ নিরুদ্ধা হোন্তি. ইমে খো, ভিক্খৰে, নৰ অনুপুব্বনিরোধা’’তি [দী. নি. ৩.৩৪৪, ৩৪৯]. একাদসমং.
সত্তাৰাসৰগ্গো ততিযো.