১০. ভূমিচালসুত্তং

৭০. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসি. ৰেসালিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘গণ্হাহি, আনন্দ, নিসীদনং. যেন চাপালং চেতিযং [পাৰালচেতিযং (স্যা.), চাপালচেতিযং (পী. ক.)] তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৰাৰিহারাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা নিসীদনং আদায ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি.

অথ খো ভগৰা যেন চাপালং চেতিযং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘রমণীযা, আনন্দ, ৰেসালী, রমণীযং উদেনং চেতিযং, রমণীযং গোতমকং চেতিযং, রমণীযং সত্তম্বং চেতিযং, রমণীযং বহুপুত্তকং চেতিযং; রমণীযং সারন্দদং চেতিযং, রমণীযং চাপালং চেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, আকঙ্খমানো সো, আনন্দ, কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা. তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা. আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি. এৰম্পি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতা ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানে ওল়ারিকে ওভাসে কযিরমানে নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুং; ন ভগৰন্তং যাচি – ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৰা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি, যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো.

দুতিযম্পি খো ভগৰা…পে… ততিযম্পি খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘রমণীযা, আনন্দ, ৰেসালী, রমণীযং উদেনং চেতিযং, রমণীযং গোতমকং চেতিযং, রমণীযং সত্তম্বং চেতিযং, রমণীযং বহুপুত্তকং চেতিযং, রমণীযং সারন্দদং চেতিযং, রমণীযং চাপালং চেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, আকঙ্খমানো সো, আনন্দ, কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা. তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা…পে… আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি. এৰম্পি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতা ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানে ওল়ারিকে ওভাসে কযিরমানে নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুং; ন ভগৰন্তং যাচি – ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৰা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি, যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো.

অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘গচ্ছ ত্ৰং [গচ্ছ খো ত্ৰং (সং. নি. ৫.৮২২) উদা. ৫১ পস্সিতব্বং], আনন্দ, যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি. অথ খো মারো পাপিমা অচিরপক্কন্তে আযস্মন্তে আনন্দে ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো. পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো. ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি যাৰ মে ভিক্খূ ন সাৰকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা পত্তযোগক্খেমা [ইদং পদং দী. নি. ২.১৬৮ চ সং. নি. ৫.৮২২ চ ন দিস্সতি] বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’তি. এতরহি, ভন্তে, ভিক্খূ ভগৰতো সাৰকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা পত্তযোগক্খেমা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি.

‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো. পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো. ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি যাৰ মে ভিক্খুনিযো ন সাৰিকা ভৰিস্সন্তি…পে… যাৰ মে উপাসকা ন সাৰকা ভৰিস্সন্তি…পে… যাৰ মে উপাসিকা ন সাৰিকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা পত্তযোগক্খেমা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’তি. এতরহি, ভন্তে, উপাসিকা ভগৰতো সাৰিকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা পত্তযোগক্খেমা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি.

‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো. পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো. ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি যাৰ মে ইদং ব্রহ্মচরিযং ন ইদ্ধঞ্চেৰ ভৰিস্সতি ফীতঞ্চ ৰিত্থারিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং, যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’ন্তি. এতরহি, ভন্তে, ভগৰতো ব্রহ্মচরিযং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ ৰিত্থারিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং, যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতং.

‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো. পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো’’তি. ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ত্ৰং, পাপিম, হোহি. নচিরং তথাগতস্স পরিনিব্বানং ভৰিস্সতি. ইতো তিণ্ণং মাসানং অচ্চযেন তথাগতো পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি.

অথ খো ভগৰা চাপালে চেতিযে সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজি. ওস্সট্ঠে চ ভগৰতা আযুসঙ্খারে মহাভূমিচালো অহোসি ভিংসনকো সলোমহংসো, দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসু. অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰং, ভৰসঙ্খারমৰস্সজি মুনি;

অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো, অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰ’’ন্তি.

অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স এতদহোসি – ‘‘মহা ৰতাযং ভূমিচালো; সুমহা ৰতাযং ভূমিচালো ভিংসনকো সলোমহংসো, দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসু. কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’’তি?

অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘মহা ৰতাযং, ভন্তে, ভূমিচালো; সুমহা ৰতাযং, ভন্তে, ভূমিচালো ভিংসনকো সলোমহংসো, দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসু. কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’’তি?

‘‘অট্ঠিমে, আনন্দ, হেতূ, অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায. কতমে অট্ঠ? অযং, আনন্দ, মহাপথৰী উদকে পতিট্ঠিতা; উদকং ৰাতে পতিট্ঠিতং; ৰাতো আকাসট্ঠো হোতি. সো, আনন্দ, সমযো যং মহাৰাতা ৰাযন্তি; মহাৰাতা ৰাযন্তা উদকং কম্পেন্তি; উদকং কম্পিতং পথৰিং কম্পেতি. অযং, আনন্দ, পঠমো হেতু, পঠমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দেৰতা ৰা মহিদ্ধিকা মহানুভাৰা. তস্স পরিত্তা পথৰীসঞ্ঞা ভাৰিতা হোতি, অপ্পমাণা আপোসঞ্ঞা. সো ইমং পথৰিং কম্পেতি সঙ্কম্পেতি সম্পকম্পেতি সম্পৰেধেতি. অযং, আনন্দ, দুতিযো হেতু, দুতিযো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা বোধিসত্তো তুসিতা কাযা চৰিত্ৰা সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং, আনন্দ, ততিযো হেতু; ততিযো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা বোধিসত্তো সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মা নিক্খমতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং, আনন্দ, চতুত্থো হেতু, চতুত্থো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং, আনন্দ, পঞ্চমো হেতু, পঞ্চমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তেতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং, আনন্দ, ছট্ঠো হেতু, ছট্ঠো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং, আনন্দ, সত্তমো হেতু, সত্তমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, যদা তথাগতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, তদাযং পথৰী কম্পতি সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. অযং, আনন্দ, অট্ঠমো হেতু, অট্ঠমো পচ্চযো মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায. ইমে খো, আনন্দ, অট্ঠ হেতূ, অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’’তি. দসমং.

ভূমিচালৰগ্গো দুতিযো.