৫. উপোসথৰগ্গো

১. সঙ্খিত্তূপোসথসুত্তং

৪১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, উপোসথো উপৰুত্থো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো. কথং উপৰুত্থো চ, ভিক্খৰে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যাৰজীৰং অরহন্তো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতা নিহিতদণ্ডা নিহিতসত্থা লজ্জী দযাপন্না, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পিনো ৰিহরন্তি. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরামি. ইমিনাপঙ্গেন [ইমিনাপি অঙ্গেন (সী. পী.) অ. নি. ৩.৭১] অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা পঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি.

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতা দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৰিহরন্তি. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতো দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৰিহরামি. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা দুতিযেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি.

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো অব্রহ্মচরিযং পহায ব্রহ্মচারিনো আরাচারিনো ৰিরতা মেথুনা গামধম্মা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং অব্রহ্মচরিযং পহায ব্রহ্মচারী আরাচারী [অনাচারী (ক.)] ৰিরতো মেথুনা গামধম্মা. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা ততিযেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি.

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতা সচ্চৰাদিনো সচ্চসন্ধা থেতা পচ্চযিকা অৰিসংৰাদকো লোকস্স. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতো সচ্চৰাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৰিসংৰাদকো লোকস্স. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা চতুত্থেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি.

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানং পহায সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানং পহায সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতো. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা পঞ্চমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি.

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো একভত্তিকা রত্তূপরতা ৰিরতা ৰিকালভোজনা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং একভত্তিকো রত্তূপরতো ৰিরতো ৰিকালভোজনা. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা ছট্ঠেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি.

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনমালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানং পহায নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনমালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানা পটিৰিরতা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনমালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানং পহায নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনমালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানা পটিৰিরতো. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা সত্তমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি.

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতা নীচসেয্যং কপ্পেন্তি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতো নীচসেয্যং কপ্পেমি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা অট্ঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি. এৰং উপৰুত্থো খো, ভিক্খৰে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো’’তি. পঠমং.

২. ৰিত্থতূপোসথসুত্তং

৪২. ‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, উপোসথো উপৰুত্থো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো. কথং উপৰুত্থো চ, ভিক্খৰে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যাৰজীৰং অরহন্তো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতা নিহিতদণ্ডা নিহিতসত্থা লজ্জী দযাপন্না, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পিনো ৰিহরন্তি. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরামি. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা পঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি…পে….

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতা নীচসেয্যং কপ্পেন্তি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতো নীচসেয্যং কপ্পেমি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা অট্ঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি. এৰং উপৰুত্থো খো, ভিক্খৰে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো.

‘‘কীৰমহপ্ফলো হোতি কীৰমহানিসংসো কীৰমহাজুতিকো কীৰমহাৰিপ্ফারো? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যো ইমেসং সোল়সন্নং মহাজনপদানং পহূতরত্তরতনানং [পহূতসত্তরতনানং (সী. স্যা. কং. পী.) অ. নি. ৩.৭১ পাল়িযা টীকাযং দস্সিতপাল়িযেৰ. তদট্ঠকথাপি পস্সিতব্বা] ইস্সরিযাধিপচ্চং রজ্জং কারেয্য, সেয্যথিদং – অঙ্গানং মগধানং কাসীনং কোসলানং ৰজ্জীনং মল্লানং চেতীনং ৰঙ্গানং কুরূনং পঞ্চালানং মচ্ছানং [মজ্জানং (ক.)] সূরসেনানং অস্সকানং অৰন্তীনং গন্ধারানং কম্বোজানং, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স উপোসথস্স এতং [একং (ক.)] কলং নাগ্ঘতি সোল়সিং. তং কিস্স হেতু? কপণং, ভিক্খৰে, মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায.

‘‘যানি, ভিক্খৰে, মানুসকানি পঞ্ঞাস ৰস্সানি, চাতুমহারাজিকানং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো [রত্তিদিৰো (ক.)]. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি পঞ্চ ৰস্সসতানি চাতুমহারাজিকানং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ভিক্খৰে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যানি, ভিক্খৰে, মানুসকানি ৰস্সসতানি, তাৰতিংসানং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বং ৰস্সসহস্সং তাৰতিংসানং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা তাৰতিংসানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ভিক্খৰে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যানি, ভিক্খৰে, মানুসকানি দ্ৰে ৰস্সসতানি, যামানং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি দ্ৰে ৰস্সসহস্সানি যামানং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা যামানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ভিক্খৰে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যানি, ভিক্খৰে, মানুসকানি চত্তারি ৰস্সসতানি, তুসিতানং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি চত্তারি ৰস্সসহস্সানি তুসিতানং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা তুসিতানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ভিক্খৰে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যানি, ভিক্খৰে, মানুসকানি অট্ঠ ৰস্সসতানি, নিম্মানরতীনং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি অট্ঠ ৰস্সসহস্সানি নিম্মানরতীনং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা নিম্মানরতীনং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ভিক্খৰে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যানি, ভিক্খৰে, মানুসকানি সোল়স ৰস্সসতানি, পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি সোল়স ৰস্সসহস্সানি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ভিক্খৰে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধাযা’’’তি.

‘‘পাণং ন হঞ্ঞে [হানে (সী.), হেন (ক.) অ. নি. ৩.৭১] ন চদিন্নমাদিযে,

মুসা ন ভাসে ন চ মজ্জপো সিযা;

অব্রহ্মচরিযা ৰিরমেয্য মেথুনা,

রত্তিং ন ভুঞ্জেয্য ৰিকালভোজনং.

‘‘মালং ন ধারে ন চ গন্ধমাচরে [গন্ধমাধরে (ক.)],

মঞ্চে ছমাযং ৰ সযেথ সন্থতে;

এতঞ্হি অট্ঠঙ্গিকমাহুপোসথং,

বুদ্ধেন দুক্খন্তগুনা পকাসিতং.

‘‘চন্দো চ সুরিযো চ উভো সুদস্সনা,

ওভাসযং অনুপরিযন্তি যাৰতা;

তমোনুদা তে পন অন্তলিক্খগা,

নভে পভাসন্তি দিসাৰিরোচনা.

‘‘এতস্মিং যং ৰিজ্জতি অন্তরে ধনং,

মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযঞ্চ ভদ্দকং;

সিঙ্গীসুৰণ্ণং অথ ৰাপি কঞ্চনং,

যং জাতরূপং হটকন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘অট্ঠঙ্গুপেতস্স উপোসথস্স,

কলম্পি তে নানুভৰন্তি সোল়সিং;

চন্দপ্পভা তারগণা চ সব্বে.

‘‘তস্মা হি নারী চ নরো চ সীলৰা,

অট্ঠঙ্গুপেতং উপৰস্সুপোসথং;

পুঞ্ঞানি কত্ৰান সুখুদ্রযানি,

অনিন্দিতা সগ্গমুপেন্তি ঠান’’ন্তি. দুতিযং;

৩. ৰিসাখাসুত্তং

৪৩. [অ. নি. ৩.৭১] একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. অথ খো ৰিসাখা মিগারমাতা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰিসাখং মিগারমাতরং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো, ৰিসাখে, উপোসথো উপৰুত্থো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো. কথং উপৰুত্থো চ, ৰিসাখে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো? ইধ, ৰিসাখে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যাৰজীৰং অরহন্তো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতা নিহিতদণ্ডা নিহিতসত্থা লজ্জী দযাপন্না, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পিনো ৰিহরন্তি. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরামি. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’’’তি. ইমিনা পঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি…পে….

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতা নীচসেয্যং কপ্পেন্তি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতো নীচসেয্যং কপ্পেমি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা অট্ঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি. এৰং উপৰুত্থো খো, ৰিসাখে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো.

‘‘কীৰমহপ্ফলো হোতি, কীৰমহানিসংসো, কীৰমহাজুতিকো, কীৰমহাৰিপ্ফারো? সেয্যথাপি, ৰিসাখে, যো ইমেসং সোল়সন্নং মহাজনপদানং পহূতরত্তরতনানং ইস্সরিযাধিপচ্চং রজ্জং কারেয্য, সেয্যথিদং – অঙ্গানং মগধানং কাসীনং কোসলানং ৰজ্জীনং মল্লানং চেতীনং ৰঙ্গানং কুরূনং পঞ্চালানং মচ্ছানং সূরসেনানং অস্সকানং অৰন্তীনং গন্ধারানং কম্বোজানং, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স উপোসথস্স এতং কলং নাগ্ঘতি সোল়সিং. তং কিস্স হেতু? কপণং, ৰিসাখে, মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায.

‘‘যানি, ৰিসাখে, মানুসকানি পঞ্ঞাস ৰস্সানি, চাতুমহারাজিকানং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি পঞ্চ ৰস্সসতানি চাতুমহারাজিকানং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ৰিসাখে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ৰিসাখে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যং, ৰিসাখে, মানুসকং ৰস্সসতং, তাৰতিংসানং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন ৰস্সসহস্সং তাৰতিংসানং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ৰিসাখে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা তাৰতিংসানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ৰিসাখে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যানি, ৰিসাখে, মানুসকানি দ্ৰে ৰস্সসতানি…পে… চত্তারি ৰস্সসতানি…পে… অট্ঠ ৰস্সসতানি…পে… সোল়স ৰস্সসতানি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি সোল়স ৰস্সসহস্সানি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, ৰিসাখে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, ৰিসাখে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধাযা’’’তি.

‘‘পাণং ন হঞ্ঞে ন চদিন্নমাদিযে,

মুসা ন ভাসে ন চ মজ্জপো সিযা;

অব্রহ্মচরিযা ৰিরমেয্য মেথুনা,

রত্তিং ন ভুঞ্জেয্য ৰিকালভোজনং.

‘‘মালং ন ধারে ন চ গন্ধমাচরে,

মঞ্চে ছমাযং ৰ সযেথ সন্থতে;

এতঞ্হি অট্ঠঙ্গিকমাহুপোসথং,

বুদ্ধেন দুক্খন্তগুনা পকাসিতং.

‘‘চন্দো চ সুরিযো চ উভো সুদস্সনা,

ওভাসযং অনুপরিযন্তি যাৰতা;

তমোনুদা তে পন অন্তলিক্খগা,

নভে পভাসন্তি দিসাৰিরোচনা.

‘‘এতস্মিং যং ৰিজ্জতি অন্তরে ধনং,

মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযঞ্চ ভদ্দকং;

সিঙ্গীসুৰণ্ণং অথ ৰাপি কঞ্চনং,

যং জাতরূপং হটকন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘অট্ঠঙ্গুপেতস্স উপোসথস্স,

কলম্পি তে নানুভৰন্তি সোল়সিং;

চন্দপ্পভা তারগণা চ সব্বে.

‘‘তস্মা হি নারী চ নরো চ সীলৰা,

অট্ঠঙ্গুপেতং উপৰস্সুপোসথং;

পুঞ্ঞানি কত্ৰান সুখুদ্রযানি,

অনিন্দিতা সগ্গমুপেন্তি ঠান’’ন্তি. ততিযং;

৪. ৰাসেট্ঠসুত্তং

৪৪. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ৰাসেট্ঠো উপাসকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰাসেট্ঠং উপাসকং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো, ৰাসেট্ঠ, উপোসথো উপৰুত্থো মহপ্ফলো হোতি…পে… অনিন্দিতা সগ্গমুপেন্তি ঠান’’ন্তি.

এৰং ৰুত্তে ৰাসেট্ঠো উপাসকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পিযা মে, ভন্তে, ঞাতিসালোহিতা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসেয্যুং, পিযানম্পি মে অস্স ঞাতিসালোহিতানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভন্তে, খত্তিযা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স খত্তিযানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভন্তে, ব্রাহ্মণা…পে… ৰেস্সা … সুদ্দা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স সুদ্দানং দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৰমেতং, ৰাসেট্ঠ, এৰমেতং, ৰাসেট্ঠ! সব্বে চেপি, ৰাসেট্ঠ, খত্তিযা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স খত্তিযানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ৰাসেট্ঠ, ব্রাহ্মণা…পে… ৰেস্সা… সুদ্দা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স সুদ্দানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সদেৰকো চেপি, ৰাসেট্ঠ, লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসেয্যুং [উপৰসেয্য (?)], সদেৰকস্সপিস্স [সদেৰকস্স (সব্বত্থ) অ. নি. ৪.১৯৩; ম. নি. ৩.৬৪ পস্সিতব্বং] লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায দীঘরত্তং হিতায সুখায. ইমে চেপি, ৰাসেট্ঠ, মহাসালা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসেয্যুং, ইমেসম্পিস্স মহাসালানং দীঘরত্তং হিতায সুখায ( ) [(সচে চেতেয্যুং) কত্থচি অত্থি. অ. নি. ৪.১৯৩ পস্সিতব্বং]. কো পন ৰাদো মনুস্সভূতস্সা’’তি! চতুত্থং.

৫. বোজ্ঝসুত্তং

৪৫. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো বোজ্ঝা উপাসিকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো বোজ্ঝং উপাসিকং ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো, বোজ্ঝে, উপোসথো উপৰুত্থো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো. কথং উপৰুত্থো চ, বোজ্ঝে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো? ইধ, বোজ্ঝে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যাৰজীৰং অরহন্তো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতা নিহিতদণ্ডা নিহিতসত্থা লজ্জী দযাপন্না, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পিনো ৰিহরন্তি. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরামি. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা পঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি…পে….

‘‘‘যাৰজীৰং অরহন্তো উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতা নীচসেয্যং কপ্পেন্তি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. অহং পজ্জ ইমঞ্চ রত্তিং ইমঞ্চ দিৰসং উচ্চাসযনমহাসযনং পহায উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতো নীচসেয্যং কপ্পেমি – মঞ্চকে ৰা তিণসন্থারকে ৰা. ইমিনাপঙ্গেন অরহতং অনুকরোমি, উপোসথো চ মে উপৰুত্থো ভৰিস্সতী’তি. ইমিনা অট্ঠমেন অঙ্গেন সমন্নাগতো হোতি. এৰং উপৰুত্থো খো, বোজ্ঝে, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো মহাজুতিকো মহাৰিপ্ফারো.

‘‘কীৰমহপ্ফলো হোতি, কীৰমহানিসংসো, কীৰমহাজুতিকো, কীৰমহাৰিপ্ফারো? সেয্যথাপি, বোজ্ঝে, যো ইমেসং সোল়সন্নং মহাজনপদানং পহূতরত্তরতনানং ইস্সরিযাধিপচ্চং রজ্জং কারেয্য, সেয্যথিদং – অঙ্গানং মগধানং কাসীনং কোসলানং ৰজ্জীনং মল্লানং চেতীনং ৰঙ্গানং কুরূনং পঞ্চালানং মচ্ছানং সূরসেনানং অস্সকানং অৰন্তীনং গন্ধারানং কম্বোজানং, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স উপোসথস্স এতং কলং নাগ্ঘতি সোল়সিং. তং কিস্স হেতু? কপণং, বোজ্ঝে, মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায.

‘‘যানি, বোজ্ঝে, মানুসকানি পঞ্ঞাস ৰস্সানি, চাতুমহারাজিকানং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি পঞ্চ ৰস্সসতানি চাতুমহারাজিকানং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, বোজ্ঝে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, বোজ্ঝে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধায’’’.

‘‘যং, বোজ্ঝে, মানুসকং ৰস্সসতং…পে… তানি, বোজ্ঝে, মানুসকানি দ্ৰে ৰস্সসতানি…পে… চত্তারি ৰস্সসতানি…পে… অট্ঠ ৰস্সসতানি…পে… সোল়স ৰস্সসতানি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং এসো একো রত্তিন্দিৰো. তায রত্তিযা তিংসরত্তিযো মাসো. তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিযো সংৰচ্ছরো. তেন সংৰচ্ছরেন দিব্বানি সোল়স ৰস্সসহস্সানি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং আযুপ্পমাণং. ঠানং খো পনেতং, বোজ্ঝে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. ইদং খো পনেতং, বোজ্ঝে, সন্ধায ভাসিতং – ‘কপণং মানুসকং রজ্জং দিব্বং সুখং উপনিধাযা’’’তি.

‘‘পাণং ন হঞ্ঞে ন চদিন্নমাদিযে,

মুসা ন ভাসে ন চ মজ্জপো সিযা;

অব্রহ্মচরিযা ৰিরমেয্য মেথুনা,

রত্তিং ন ভুঞ্জেয্য ৰিকালভোজনং.

‘‘মালং ন ধারে ন চ গন্ধমাচরে,

মঞ্চে ছমাযং ৰ সযেথ সন্থতে;

এতঞ্হি অট্ঠঙ্গিকমাহুপোসথং,

বুদ্ধেন দুক্খন্তগুনা পকাসিতং.

‘‘চন্দো চ সুরিযো চ উভো সুদস্সনা,

ওভাসযং অনুপরিযন্তি যাৰতা;

তমোনুদা তে পন অন্তলিক্খগা,

নভে পভাসন্তি দিসাৰিরোচনা.

‘‘এতস্মিং যং ৰিজ্জতি অন্তরে ধনং,

মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযঞ্চ ভদ্দকং;

সিঙ্গীসুৰণ্ণং অথ ৰাপি কঞ্চনং,

যং জাতরূপং হটকন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘অট্ঠঙ্গুপেতস্স উপোসথস্স,

কলম্পি তে নানুভৰন্তি সোল়সিং;

চন্দপ্পভা তারগণা চ সব্বে.

‘‘তস্মা হি নারী চ নরো চ সীলৰা,

অট্ঠঙ্গুপেতং উপৰস্সুপোসথং;

পুঞ্ঞানি কত্ৰান সুখুদ্রযানি,

অনিন্দিতা সগ্গমুপেন্তি ঠান’’ন্তি. পঞ্চমং;

৬. অনুরুদ্ধসুত্তং

৪৬. একং সমযং ভগৰা কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অনুরুদ্ধো দিৰাৰিহারং গতো হোতি পটিসল্লীনো. অথ খো সম্বহুলা মনাপকাযিকা দেৰতা যেনাযস্মা অনুরুদ্ধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা দেৰতা আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং এতদৰোচুং – ‘‘মযং, ভন্তে অনুরুদ্ধ, মনাপকাযিকা নাম দেৰতা তীসু ঠানেসু ইস্সরিযং কারেম ৰসং ৰত্তেম. মযং, ভন্তে অনুরুদ্ধ, যাদিসকং ৰণ্ণং আকঙ্খাম তাদিসকং ৰণ্ণং ঠানসো পটিলভাম; যাদিসকং সরং আকঙ্খাম তাদিসকং সরং ঠানসো পটিলভাম; যাদিসকং সুখং আকঙ্খাম তাদিসকং সুখং ঠানসো পটিলভাম. মযং, ভন্তে অনুরুদ্ধ, মনাপকাযিকা নাম দেৰতা ইমেসু তীসু ঠানেসু ইস্সরিযং কারেম ৰসং ৰত্তেমা’’তি.

অথ খো আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স এতদহোসি – ‘‘অহো ৰতিমা দেৰতা সব্বাৰ নীলা অস্সু নীলৰণ্ণা নীলৰত্থা নীলালঙ্কারা’’তি. অথ খো তা দেৰতা আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স চিত্তমঞ্ঞায সব্বাৰ নীলা অহেসুং নীলৰণ্ণা নীলৰত্থা নীলালঙ্কারা.

অথ খো আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স এতদহোসি – ‘‘অহো ৰতিমা দেৰতা সব্বাৰ পীতা অস্সু…পে… সব্বাৰ লোহিতকা অস্সু… সব্বাৰ ওদাতা অস্সু ওদাতৰণ্ণা ওদাতৰত্থা ওদাতালঙ্কারা’’তি. অথ খো তা দেৰতা আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স চিত্তমঞ্ঞায সব্বাৰ ওদাতা অহেসুং ওদাতৰণ্ণা ওদাতৰত্থা ওদাতালঙ্কারা.

অথ খো তা দেৰতা একা চ [কো (সী.), একাৰ (স্যা. পী.)] গাযি একা চ [একা পন (সী.), একাৰ (স্যা. পী.)] নচ্চি একা চ [একা (সী.), একাৰ (স্যা. পী.)] অচ্ছরং ৰাদেসি. সেয্যথাপি নাম পঞ্চঙ্গিকস্স তূরিযস্স [তুরিযস্স (সী. স্যা. পী.)] সুৰিনীতস্স সুপ্পটিপতাল়িতস্স কুসলেহি সুসমন্নাহতস্স সদ্দো হোতি ৰগ্গু চ রজনীযো চ কমনীযো চ পেমনীযো চ মদনীযো চ; এৰমেৰং তাসং দেৰতানং অলঙ্কারানং সদ্দো হোতি ৰগ্গু চ রজনীযো চ কমনীযো চ পেমনীযো চ মদনীযো চ. অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো ইন্দ্রিযানি ওক্খিপি.

অথ খো তা দেৰতা ‘‘ন খ্ৰয্যো অনুরুদ্ধো সাদিযতী’’তি [সাদযতীতি (সদ্দনীতিধাতুমালা)] তত্থেৰন্তরধাযিংসু. অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুরুদ্ধো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘ইধাহং, ভন্তে, দিৰাৰিহারং গতো হোমি পটিসল্লীনো. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা মনাপকাযিকা দেৰতা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, ভন্তে, তা দেৰতা মং এতদৰোচুং – ‘মযং, ভন্তে অনুরুদ্ধ, মনাপকাযিকা নাম দেৰতা তীসু ঠানেসু ইস্সরিযং কারেম ৰসং ৰত্তেম. মযং, ভন্তে অনুরুদ্ধ, যাদিসকং ৰণ্ণং আকঙ্খাম তাদিসকং ৰণ্ণং ঠানসো পটিলভাম; যাদিসকং সরং আকঙ্খাম তাদিসকং সরং ঠানসো পটিলভাম; যাদিসকং সুখং আকঙ্খাম তাদিসকং সুখং ঠানসো পটিলভাম. মযং, ভন্তে অনুরুদ্ধ, মনাপকাযিকা নাম দেৰতা ইমেসু তীসু ঠানেসু ইস্সরিযং কারেম ৰসং ৰত্তেমা’তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, এতদহোসি – ‘অহো ৰতিমা দেৰতা সব্বাৰ নীলা অস্সু নীলৰণ্ণা নীলৰত্থা নীলালঙ্কারা’তি. অথ খো, ভন্তে, তা দেৰতা মম চিত্তমঞ্ঞায সব্বাৰ নীলা অহেসুং নীলৰণ্ণা নীলৰত্থা নীলালঙ্কারা.

‘‘তস্স ময্হং, ভন্তে, এতদহোসি – ‘অহো ৰতিমা দেৰতা সব্বাৰ পীতা অস্সু…পে… সব্বাৰ লোহিতকা অস্সু…পে… সব্বাৰ ওদাতা অস্সু ওদাতৰণ্ণা ওদাতৰত্থা ওদাতালঙ্কারা’তি. অথ খো, ভন্তে, তা দেৰতা মম চিত্তমঞ্ঞায সব্বাৰ ওদাতা অহেসুং ওদাতৰণ্ণা ওদাতৰত্থা ওদাতালঙ্কারা.

‘‘অথ খো, ভন্তে, তা দেৰতা একা চ গাযি একা চ নচ্চি একা চ অচ্ছরং ৰাদেসি. সেয্যথাপি নাম পঞ্চঙ্গিকস্স তূরিযস্স সুৰিনীতস্স সুপ্পটিপতাল়িতস্স কুসলেহি সুসমন্নাহতস্স সদ্দো হোতি ৰগ্গু চ রজনীযো চ কমনীযো চ পেমনীযো চ মদনীযো চ; এৰমেৰং তাসং দেৰতানং অলঙ্কারানং সদ্দো হোতি ৰগ্গু চ রজনীযো চ কমনীযো চ পেমনীযো চ মদনীযো চ. অথ খ্ৰাহং, ভন্তে, ইন্দ্রিযানি ওক্খিপিং.

‘‘অথ খো, ভন্তে, তা দেৰতা ‘ন খ্ৰয্যো অনুরুদ্ধো সাদিযতী’তি তত্থেৰন্তরধাযিংসু. কতিহি নু খো, ভন্তে, ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা মনাপকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতী’’তি?

‘‘অট্ঠহি খো, অনুরুদ্ধ, ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা মনাপকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. কতমেহি অট্ঠহি? ইধ, অনুরুদ্ধ, মাতুগামো যস্স মাতাপিতরো ভত্তুনো দেন্তি অত্থকামা হিতেসিনো অনুকম্পকা অনুকম্পং উপাদায তস্স হোতি পুব্বুট্ঠাযিনী পচ্ছানিপাতিনী কিঙ্কারপটিস্সাৰিনী মনাপচারিনী পিযৰাদিনী.

‘‘যে তে ভত্তু গরুনো [গুরুনো (ক.)] হোন্তি – মাতাতি ৰা পিতাতি ৰা সমণব্রাহ্মণাতি ৰা – তে সক্করোতি, গরুং করোতি [গরুকরোতি (সী. স্যা. পী.)], মানেতি, পূজেতি, অব্ভাগতে চ আসনোদকেন পটিপূজেতি.

‘‘যে তে ভত্তু অব্ভন্তরা কম্মন্তা – উণ্ণাতি ৰা কপ্পাসাতি ৰা – তত্থ দক্খা হোতি অনলসা তত্রুপাযায [তত্রূপাযায (সী.), অ. নি. ৪.৩৫; ১১.১৪] ৰীমংসায সমন্নাগতা অলং কাতুং অলং সংৰিধাতুং.

‘‘যো সো ভত্তু অব্ভন্তরো অন্তোজনো – দাসাতি ৰা পেস্সাতি ৰা কম্মকরাতি ৰা – তেসং কতঞ্চ কততো জানাতি অকতঞ্চ অকততো জানাতি, গিলানকানঞ্চ বলাবলং জানাতি খাদনীযং ভোজনীযঞ্চস্স পচ্চংসেন [পচ্চযেন (স্যা.), পচ্চত্তংসেন (ক.) অ. নি. ৫.৩৩] সংৰিভজতি.

‘‘যং ভত্তু আহরতি ধনং ৰা ধঞ্ঞং ৰা জাতরূপং ৰা তং আরক্খেন গুত্তিযা সম্পাদেতি, তত্থ চ হোতি অধুত্তী অথেনী অসোণ্ডী অৰিনাসিকা.

‘‘উপাসিকা খো পন হোতি বুদ্ধং সরণং গতা ধম্মং সরণং গতা সঙ্ঘং সরণং গতা.

‘‘সীলৰতী খো পন হোতি – পাণাতিপাতা পটিৰিরতা, অদিন্নাদানা পটিৰিরতা, কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতা, মুসাৰাদা পটিৰিরতা, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতা.

‘‘চাগৰতী খো পন হোতি. ৰিগতমলমচ্ছেরেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসতি মুত্তচাগা [মুত্তচাগী (স্যা.)] পযতপাণিনী [পযতপাণি (সী.), পযতপাণী (স্যা. পী. ক.)] ৰোস্সগ্গরতা যাচযোগা দানসংৰিভাগরতা.

‘‘ইমেহি খো, অনুরুদ্ধ, অট্ঠহি ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা মনাপকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতী’’তি.

‘‘যো নং ভরতি সব্বদা, নিচ্চং আতাপি উস্সুকো;

তং সব্বকামদং [তং সব্বকামহরং (সী. স্যা. পী.) সব্বকামহরং (অ. নি. ৫.৩৩] পোসং, ভত্তারং নাতিমঞ্ঞতি.

‘‘ন চাপি সোত্থি ভত্তারং, ইস্সাৰাদেন রোসযে;

ভত্তু চ গরুনো সব্বে, পটিপূজেতি পণ্ডিতা.

‘‘উট্ঠাহিকা [উট্ঠাযিকা (ক.)] অনলসা, সঙ্গহিতপরিজ্জনা;

ভত্তু মনাপং চরতি, সম্ভতং অনুরক্খতি.

‘‘যা এৰং ৰত্ততি নারী, ভত্তু ছন্দৰসানুগা;

মনাপা নাম তে [মনাপকাযিকা (সী. ক.)] দেৰা, যত্থ সা উপপজ্জতী’’তি. ছট্ঠং;

৭. দুতিযৰিসাখাসুত্তং

৪৭. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. অথ খো ৰিসাখা মিগারমাতা…পে… একমন্তং নিসিন্নং খো ৰিসাখং মিগারমাতরং ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অট্ঠহি খো, ৰিসাখে, ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা মনাপকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. কতমেহি অট্ঠহি? ইধ, ৰিসাখে, মাতুগামো যস্স মাতাপিতরো ভত্তুনো দেন্তি অত্থকামা হিতেসিনো অনুকম্পকা অনুকম্পং উপাদায তস্স হোতি পুব্বুট্ঠাযিনী পচ্ছানিপাতিনী কিঙ্কারপটিস্সাৰিনী মনাপচারিনী পিযৰাদিনী…পে….

‘‘চাগৰতী খো পন হোতি. ৰিগতমলমচ্ছেরেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসতি মুত্তচাগা পযতপাণিনী ৰোস্সগ্গরতা যাচযোগা দানসংৰিভাগরতা. ইমেহি খো, ৰিসাখে, অট্ঠহি ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা মনাপকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতী’’তি.

‘‘যো নং ভরতি সব্বদা, নিচ্চং আতাপি উস্সুকো;

তং সব্বকামদং পোসং, ভত্তারং নাতিমঞ্ঞতি.

‘‘ন চাপি সোত্থি ভত্তারং, ইস্সাৰাদেন রোসযে;

ভত্তু চ গরুনো সব্বে, পটিপূজেতি পণ্ডিতা.

‘‘উট্ঠাহিকা অনলসা, সঙ্গহিতপরিজ্জনা;

ভত্তু মনাপং চরতি, সম্ভতং অনুরক্খতি.

‘‘যা এৰং ৰত্ততি নারী, ভত্তু ছন্দৰসানুগা;

মনাপা নাম তে [মনাপকাযিকা (সী. ক.)] দেৰা, যত্থ সা উপপজ্জতী’’তি. সত্তমং;

৮. নকুলমাতাসুত্তং

৪৮. একং সমযং ভগৰা ভগ্গেসু ৰিহরতি সুংসুমারগিরে [সুংসুমারগিরে (সী. স্যা. পী.)] ভেসকল়াৰনে মিগদাযে. অথ খো নকুলমাতা গহপতানী যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা…পে…. একমন্তং নিসিন্নং খো নকুলমাতরং গহপতানিং ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অট্ঠহি খো, নকুলমাতে, ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা মনাপকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. কতমেহি অট্ঠহি? ইধ, নকুলমাতে, মাতুগামো যস্স মাতাপিতরো ভত্তুনো দেন্তি অত্থকামা হিতেসিনো অনুকম্পকা অনুকম্পং উপাদায তস্স হোতি পুব্বুট্ঠাযিনী পচ্ছানিপাতিনী কিঙ্কারপটিস্সাৰিনী মনাপচারিনী পিযৰাদিনী.