১. নাগসুত্তং
৪৩. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিযং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বারামো মিগারমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৰাৰিহারাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি.
অথ খো ভগৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বারামো মিগারমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গত্তানি পরিসিঞ্চিতু’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পরিসিঞ্চিতুং. পুব্বকোট্ঠকে গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা একচীৰরো অট্ঠাসি গত্তানি পুব্বাপযমানো.
তেন খো পন সমযেন রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স সেতো নাম নাগো মহাতূরিয [মহাতুরিয (সী. স্যা. কং. পী.)] তাল়িতৰাদিতেন পুব্বকোট্ঠকা পচ্চুত্তরতি. অপিস্সু তং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘‘অভিরূপো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো; দস্সনীযো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো; পাসাদিকো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো; কাযুপপন্নো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো’’তি! এৰং ৰুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘হত্থিমেৰ নু খো, ভন্তে, মহন্তং ব্রহন্তং [মহন্তং ব্রুহন্তং (সী.), মহত্তং ব্রহ্মত্তং (ক.)] কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’তি, উদাহু অঞ্ঞম্পি কঞ্চি [কিঞ্চি (ক.)] মহন্তং ব্রহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’’’তি? ‘‘হত্থিম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’তি! অস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… গোণম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… উরগম্পি [নাগম্পি (ক.)] খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… রুক্খম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… মনুস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’তি! অপি চ, উদাযি, যো সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায আগুং ন করোতি কাযেন ৰাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্রূমী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰ সুভাসিতং চিদং, ভন্তে, ভগৰতা – অপি চ, উদাযি, যো সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায আগুং ন করোতি কাযেন ৰাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্রূমী’’তি. ইদঞ্চ পনাহং, ভন্তে, ভগৰতা সুভাসিতং ইমাহি গাথাহি অনুমোদামি –
‘‘মনুস্সভূতং সম্বুদ্ধং, অত্তদন্তং সমাহিতং;
ইরিযমানং ব্রহ্মপথে, চিত্তস্সূপসমে রতং.
‘‘যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পারগুং;
দেৰাপি তং [নং (সী. পী.)] নমস্সন্তি, ইতি মে অরহতো সুতং.
‘‘সব্বসংযোজনাতীতং, ৰনা নিব্বন [নিব্বান (সী. স্যা. কং. পী.)] মাগতং;
কামেহি নেক্খম্মরতং [নেক্খম্মে রতং (ক. সী.)], মুত্তং সেলাৰ কঞ্চনং.
‘‘সব্বে অচ্চরুচী নাগো, হিমৰাঞ্ঞে সিলুচ্চযে;
সব্বেসং নাগনামানং, সচ্চনামো অনুত্তরো.
‘‘নাগং ৰো [তে (ক.)] কিত্তযিস্সামি, ন হি আগুং করোতি সো;
সোরচ্চং অৰিহিংসা চ, পাদা নাগস্স তে দুৰে.
‘‘তপো চ ব্রহ্মচরিযং, চরণা নাগস্স ত্যাপরে;
সদ্ধাহত্থো মহানাগো, উপেক্খাসেতদন্তৰা.
‘‘সতি গীৰা সিরো পঞ্ঞা, ৰীমংসা ধম্মচিন্তনা;
ধম্মকুচ্ছিসমাতপো, ৰিৰেকো তস্স ৰালধি.
‘‘সো ঝাযী অস্সাসরতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো [অজ্ঝত্তুপসমাহিতো (স্যা. ক.)];
গচ্ছং সমাহিতো নাগো, ঠিতো নাগো সমাহিতো.
‘‘সেয্যং সমাহিতো নাগো, নিসিন্নোপি সমাহিতো;
সব্বত্থ সংৰুতো নাগো, এসা নাগস্স সম্পদা.
‘‘ভুঞ্জতি অনৰজ্জানি, সাৰজ্জানি ন ভুঞ্জতি;
ঘাসমচ্ছাদনং লদ্ধা, সন্নিধিং পরিৰজ্জযং.
‘‘সংযোজনং অণুং থূলং, সব্বং ছেত্ৰান বন্ধনং;
যেন যেনেৰ গচ্ছতি, অনপেক্খোৰ গচ্ছতি.
‘‘যথাপি উদকে জাতং, পুণ্ডরীকং পৰড্ঢতি;
নুপলিপ্পতি [ন উপলিপ্পতি (সী. স্যা. কং. পী.), নুপলিম্পতি (ক.)] তোযেন, সুচিগন্ধং মনোরমং.
‘‘তথেৰ লোকে সুজাতো, বুদ্ধো লোকে ৰিহরতি;
নুপলিপ্পতি লোকেন, তোযেন পদুমং যথা.
‘‘মহাগিনীৰ জলিতো [মহাগ্গিনি পজ্জলিতো (সী. স্যা. কং.)], অনাহারূপসম্মতি;
সঙ্খারেসূপসন্তেসু [অঙ্গারেসু চ সন্তেসু (ক.)], নিব্বুতোতি পৰুচ্চতি.
‘‘অত্থস্সাযং ৰিঞ্ঞাপনী, উপমা ৰিঞ্ঞূহি দেসিতা;
ৰিঞ্ঞস্সন্তি [ৰিঞ্ঞিস্সন্তি (ক.)] মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতং.
‘‘ৰীতরাগো ৰীতদোসো, ৰীতমোহো অনাসৰো;
সরীরং ৰিজহং নাগো, পরিনিব্বিস্সতি [পরিনিব্বাতি (পী. ক.)] অনাসৰো’’তি. পঠমং;