৫. ধম্মিকৰগ্গো
১. নাগসুত্তং
৪৩. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিযং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বারামো মিগারমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৰাৰিহারাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি.
অথ খো ভগৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বারামো মিগারমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গত্তানি পরিসিঞ্চিতু’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পরিসিঞ্চিতুং. পুব্বকোট্ঠকে গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা একচীৰরো অট্ঠাসি গত্তানি পুব্বাপযমানো.
তেন খো পন সমযেন রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স সেতো নাম নাগো মহাতূরিয [মহাতুরিয (সী. স্যা. কং. পী.)] তাল়িতৰাদিতেন পুব্বকোট্ঠকা পচ্চুত্তরতি. অপিস্সু তং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘‘অভিরূপো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো; দস্সনীযো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো; পাসাদিকো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো; কাযুপপন্নো ৰত, ভো, রঞ্ঞো নাগো’’তি! এৰং ৰুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘হত্থিমেৰ নু খো, ভন্তে, মহন্তং ব্রহন্তং [মহন্তং ব্রুহন্তং (সী.), মহত্তং ব্রহ্মত্তং (ক.)] কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’তি, উদাহু অঞ্ঞম্পি কঞ্চি [কিঞ্চি (ক.)] মহন্তং ব্রহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’’’তি? ‘‘হত্থিম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’তি! অস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… গোণম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… উরগম্পি [নাগম্পি (ক.)] খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… রুক্খম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং…পে… মনুস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্রহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৰা এৰমাহ – ‘নাগো ৰত, ভো, নাগো’তি! অপি চ, উদাযি, যো সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায আগুং ন করোতি কাযেন ৰাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্রূমী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰ সুভাসিতং চিদং, ভন্তে, ভগৰতা – অপি চ, উদাযি, যো সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায আগুং ন করোতি কাযেন ৰাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্রূমী’’তি. ইদঞ্চ পনাহং, ভন্তে, ভগৰতা সুভাসিতং ইমাহি গাথাহি অনুমোদামি –
‘‘মনুস্সভূতং সম্বুদ্ধং, অত্তদন্তং সমাহিতং;
ইরিযমানং ব্রহ্মপথে, চিত্তস্সূপসমে রতং.
‘‘যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পারগুং;
দেৰাপি তং [নং (সী. পী.)] নমস্সন্তি, ইতি মে অরহতো সুতং.
‘‘সব্বসংযোজনাতীতং, ৰনা নিব্বন [নিব্বান (সী. স্যা. কং. পী.)] মাগতং;
কামেহি নেক্খম্মরতং [নেক্খম্মে রতং (ক. সী.)], মুত্তং সেলাৰ কঞ্চনং.
‘‘সব্বে অচ্চরুচী নাগো, হিমৰাঞ্ঞে সিলুচ্চযে;
সব্বেসং নাগনামানং, সচ্চনামো অনুত্তরো.
‘‘নাগং ৰো [তে (ক.)] কিত্তযিস্সামি, ন হি আগুং করোতি সো;
সোরচ্চং অৰিহিংসা চ, পাদা নাগস্স তে দুৰে.
‘‘তপো চ ব্রহ্মচরিযং, চরণা নাগস্স ত্যাপরে;
সদ্ধাহত্থো মহানাগো, উপেক্খাসেতদন্তৰা.
‘‘সতি গীৰা সিরো পঞ্ঞা, ৰীমংসা ধম্মচিন্তনা;
ধম্মকুচ্ছিসমাতপো, ৰিৰেকো তস্স ৰালধি.
‘‘সো ঝাযী অস্সাসরতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো [অজ্ঝত্তুপসমাহিতো (স্যা. ক.)];
গচ্ছং সমাহিতো নাগো, ঠিতো নাগো সমাহিতো.
‘‘সেয্যং সমাহিতো নাগো, নিসিন্নোপি সমাহিতো;
সব্বত্থ সংৰুতো নাগো, এসা নাগস্স সম্পদা.
‘‘ভুঞ্জতি অনৰজ্জানি, সাৰজ্জানি ন ভুঞ্জতি;
ঘাসমচ্ছাদনং লদ্ধা, সন্নিধিং পরিৰজ্জযং.
‘‘সংযোজনং অণুং থূলং, সব্বং ছেত্ৰান বন্ধনং;
যেন যেনেৰ গচ্ছতি, অনপেক্খোৰ গচ্ছতি.
‘‘যথাপি উদকে জাতং, পুণ্ডরীকং পৰড্ঢতি;
নুপলিপ্পতি [ন উপলিপ্পতি (সী. স্যা. কং. পী.), নুপলিম্পতি (ক.)] তোযেন, সুচিগন্ধং মনোরমং.
‘‘তথেৰ লোকে সুজাতো, বুদ্ধো লোকে ৰিহরতি;
নুপলিপ্পতি লোকেন, তোযেন পদুমং যথা.
‘‘মহাগিনীৰ জলিতো [মহাগ্গিনি পজ্জলিতো (সী. স্যা. কং.)], অনাহারূপসম্মতি;
সঙ্খারেসূপসন্তেসু [অঙ্গারেসু চ সন্তেসু (ক.)], নিব্বুতোতি পৰুচ্চতি.
‘‘অত্থস্সাযং ৰিঞ্ঞাপনী, উপমা ৰিঞ্ঞূহি দেসিতা;
ৰিঞ্ঞস্সন্তি [ৰিঞ্ঞিস্সন্তি (ক.)] মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতং.
‘‘ৰীতরাগো ৰীতদোসো, ৰীতমোহো অনাসৰো;
সরীরং ৰিজহং নাগো, পরিনিব্বিস্সতি [পরিনিব্বাতি (পী. ক.)] অনাসৰো’’তি. পঠমং;
২. মিগসালাসুত্তং
৪৪. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন মিগসালায উপাসিকায নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো মিগসালা [মিগসাণা (ক.) অ. নি. ১০.৭৫] উপাসিকা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো মিগসালা উপাসিকা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ –
‘‘কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৰতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্র হি নাম ব্রহ্মচারী চ অব্রহ্মচারী চ উভো সমসমগতিকা ভৰিস্সন্তি অভিসম্পরাযং? পিতা মে, ভন্তে, পুরাণো ব্রহ্মচারী অহোসি আরাচারী ৰিরতো মেথুনা গামধম্মা. সো কালঙ্কতো ভগৰতা ব্যাকতো সকদাগামিসত্তো [সকদাগামিপত্তো (ক. স্যা. পী.)] তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. পেত্তেয্যোপি [পেত্তয্যো পিযো (সী. পী. ক.), পিতু পিযো (স্যা. কং.)] মে, ভন্তে, ইসিদত্তো অব্রহ্মচারী অহোসি সদারসন্তুট্ঠো. সোপি কালঙ্কতো ভগৰতা ব্যাকতো সকদাগামিপত্তো তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৰতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্র হি নাম ব্রহ্মচারী চ অব্রহ্মচারী চ উভো সমসমগতিকা ভৰিস্সন্তি অভিসম্পরায’’ন্তি? ‘‘এৰং খো পনেতং, ভগিনি, ভগৰতা ব্যাকত’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো মিগসালায উপাসিকায নিৰেসনে পিণ্ডপাতং গহেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ খো আযস্মা আনন্দো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন মিগসালায উপাসিকায নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিং. অথ খো, ভন্তে, মিগসালা উপাসিকা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো, ভন্তে, মিগসালা উপাসিকা মং এতদৰোচ – ‘কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৰতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্র হি নাম ব্রহ্মচারী চ অব্রহ্মচারী চ উভো সমসমগতিকা ভৰিস্সন্তি অভিসম্পরাযং. পিতা মে, ভন্তে, পুরাণো ব্রহ্মচারী অহোসি আরাচারী ৰিরতো মেথুনা গামধম্মা. সো কালঙ্কতো ভগৰতা ব্যাকতো সকদাগামিপত্তো তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. পেত্তেয্যোপি মে, ভন্তে, ইসিদত্তো অব্রহ্মচারী অহোসি সদারসন্তুট্ঠো. সোপি কালঙ্কতো ভগৰতা ব্যাকতো সকদাগামিপত্তো তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৰতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্র হি নাম ব্রহ্মচারী চ অব্রহ্মচারী চ উভো সমসমগতিকা ভৰিস্সন্তি অভিসম্পরায’ন্তি? এৰং ৰুত্তে অহং, ভন্তে, মিগসালং উপাসিকং এতদৰোচং – ‘এৰং খো পনেতং, ভগিনি, ভগৰতা ব্যাকত’’’ন্তি.
‘‘কা চানন্দ, মিগসালা উপাসিকা বালা অব্যত্তা অম্মকা অম্মকসঞ্ঞা [অম্বকা অম্বকপঞ্ঞা (সী. পী.), অম্বকা অম্বকসঞ্ঞা (স্যা. কং.) অ. নি. ১০.৭৫ পস্সিতব্বং], কে চ পুরিসপুগ্গলপরোপরিযঞাণে? ছযিমে, আনন্দ, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং.
‘‘কতমে ছ? ইধানন্দ, একচ্চো পুগ্গলো সোরতো হোতি সুখসংৰাসো, অভিনন্দন্তি সব্রহ্মচারী একত্তৰাসেন. তস্স সৰনেনপি অকতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি অকতং হোতি, দিট্ঠিযাপি অপ্পটিৰিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৰিমুত্তিং ন লভতি. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা হানায পরেতি নো ৰিসেসায, হানগামীযেৰ হোতি নো ৰিসেসগামী.
‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চো পুগ্গলো সোরতো হোতি সুখসংৰাসো, অভিনন্দন্তি সব্রহ্মচারী একত্তৰাসেন. তস্স সৰনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৰিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৰিমুত্তিং লভতি. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা ৰিসেসায পরেতি নো হানায, ৰিসেসগামীযেৰ হোতি নো হানগামী.
‘‘তত্রানন্দ, পমাণিকা পমিণন্তি – ‘ইমস্সপি তেৰ ধম্মা অপরস্সপি তেৰ ধম্মা, কস্মা তেসং একো হীনো একো পণীতো’তি! তঞ্হি তেসং, আনন্দ, হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায.
‘‘তত্রানন্দ, য্ৰাযং পুগ্গলো সোরতো হোতি সুখসংৰাসো, অভিনন্দন্তি সব্রহ্মচারী একত্তৰাসেন, তস্স সৰনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৰিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৰিমুত্তিং লভতি. অযং, আনন্দ, পুগ্গলো অমুনা পুরিমেন পুগ্গলেন অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমং হানন্দ, পুগ্গলং ধম্মসোতো নিব্বহতি, তদন্তরং কো জানেয্য অঞ্ঞত্র তথাগতেন! তস্মাতিহানন্দ, মা পুগ্গলেসু পমাণিকা অহুৰত্থ; মা পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হিত্থ. খঞ্ঞতি হানন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হন্তো. অহং ৰা, আনন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হেয্যং, যো ৰা পনস্স মাদিসো.
‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো [অৰিগতো (ক.)] হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৰনেনপি অকতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি অকতং হোতি, দিট্ঠিযাপি অপ্পটিৰিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৰিমুত্তিং ন লভতি. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা হানায পরেতি নো ৰিসেসায, হানগামীযেৰ হোতি নো ৰিসেসগামী.
‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৰনেনপি কতং হোতি…পে… নো হানগামী.
‘‘তত্রানন্দ, পমাণিকা পমিণন্তি…পে… যো ৰা পনস্স মাদিসো.
‘‘ইধ, পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স ৰচীসঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৰনেনপি অকতং হোতি…পে… সামাযিকম্পি ৰিমুত্তিং ন লভতি. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা হানায পরেতি নো ৰিসেসায, হানগামীযেৰ হোতি নো ৰিসেসগামী.
‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স ৰচীসঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৰনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৰিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৰিমুত্তিং লভতি. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা ৰিসেসায পরেতি নো হানায, ৰিসেসগামীযেৰ হোতি নো হানগামী.
‘‘তত্রানন্দ, পমাণিকা পমিণন্তি – ‘ইমস্সপি তেৰ ধম্মা, অপরস্সপি তেৰ ধম্মা. কস্মা তেসং একো হীনো, একো পণীতো’তি? তঞ্হি তেসং, আনন্দ, হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায.
‘‘তত্রানন্দ, যস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স ৰচীসঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি, তস্স সৰনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৰিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৰিমুত্তিং লভতি. অযং, আনন্দ, পুগ্গলো অমুনা পুরিমেন পুগ্গলেন অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমং হানন্দ, পুগ্গলং ধম্মসোতো নিব্বহতি. তদন্তরং কো জানেয্য অঞ্ঞত্র তথাগতেন! তস্মাতিহানন্দ, মা পুগ্গলেসু পমাণিকা অহুৰত্থ; মা পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হিত্থ. খঞ্ঞতি হানন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হন্তো. অহং ৰা, আনন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হেয্যং, যো ৰা পনস্স মাদিসো.
‘‘কা চানন্দ, মিগসালা উপাসিকা বালা অব্যত্তা অম্মকা অম্মকসঞ্ঞা, কে চ পুরিসপুগ্গলপরোপরিযঞাণে! ইমে খো, আনন্দ, ছ পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং.
‘‘যথারূপেন, আনন্দ, সীলেন পুরাণো সমন্নাগতো অহোসি, তথারূপেন সীলেন ইসিদত্তো সমন্নাগতো অভৰিস্স. নযিধ পুরাণো ইসিদত্তস্স গতিম্পি অঞ্ঞস্স. যথারূপায চ, আনন্দ, পঞ্ঞায ইসিদত্তো সমন্নাগতো অহোসি, তথারূপায পঞ্ঞায পুরাণো সমন্নাগতো অভৰিস্স. নযিধ ইসিদত্তো পুরাণস্স গতিম্পি অঞ্ঞস্স. ইতি খো, আনন্দ, ইমে পুগ্গলা উভো একঙ্গহীনা’’তি. দুতিযং.
৩. ইণসুত্তং
৪৫. ‘‘দালিদ্দিযং [দাল়িদ্দিযং (সী.)], ভিক্খৰে, দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, দলিদ্দো [দল়িদ্দো (সী.)] অস্সকো অনাল়্হিকো [অনদ্ধিকো (স্যা. কং.)] ইণং আদিযতি, ইণাদানম্পি, ভিক্খৰে, দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো ইণং আদিযিত্ৰা ৰড্ঢিং পটিস্সুণাতি, ৰড্ঢিপি, ভিক্খৰে, দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো ৰড্ঢিং পটিস্সুণিত্ৰা কালাভতং [কালগতং (ক.)] ৰড্ঢিং ন দেতি, চোদেন্তিপি নং; চোদনাপি, ভিক্খৰে, দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো চোদিযমানো ন দেতি, অনুচরন্তিপি নং; অনুচরিযাপি, ভিক্খৰে, দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো অনুচরিযমানো ন দেতি, বন্ধন্তিপি নং; বন্ধনম্পি, ভিক্খৰে, দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দালিদ্দিযম্পি দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো, ইণাদানম্পি দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো, ৰড্ঢিপি দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো, চোদনাপি দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো, অনুচরিযাপি দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো, বন্ধনম্পি দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, যস্স কস্সচি সদ্ধা নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, হিরী নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পং নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, ৰীরিযং নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞা নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরিযস্স ৰিনযে দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো.
‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো সদ্ধায অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, হিরিযা অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পে অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, ৰীরিযে অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞায অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরতি, মনসা দুচ্চরিতং চরতি. ইদমস্স ইণাদানস্মিং ৰদামি.
‘‘সো তস্স কাযদুচ্চরিতস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি [পদহতি (ক.)]. ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি ইচ্ছতি, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি সঙ্কপ্পতি, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি ৰাচং ভাসতি, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি কাযেন পরক্কমতি. সো তস্স ৰচীদুচ্চরিতস্স পটিচ্ছাদনহেতু…পে… সো তস্স মনোদুচ্চরিতস্স পটিচ্ছাদনহেতু…পে… ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি কাযেন পরক্কমতি. ইদমস্স ৰড্ঢিযা ৰদামি.
‘‘তমেনং পেসলা সব্রহ্মচারী এৰমাহংসু – ‘অযঞ্চ সো আযস্মা এৰংকারী এৰংসমাচারো’তি. ইদমস্স চোদনায ৰদামি.
‘‘তমেনং অরঞ্ঞগতং ৰা রুক্খমূলগতং ৰা সুঞ্ঞাগারগতং ৰা ৰিপ্পটিসারসহগতা পাপকা অকুসলৰিতক্কা সমুদাচরন্তি. ইদমস্স অনুচরিযায ৰদামি.
‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা ৰাচায দুচ্চরিতং চরিত্ৰা মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা নিরযবন্ধনে ৰা বজ্ঝতি তিরচ্ছানযোনিবন্ধনে ৰা. নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একবন্ধনম্পি সমনুপস্সামি এৰংদারুণং এৰংকটুকং [এৰংদুক্খং (স্যা. কং. ক.)] এৰংঅন্তরাযকরং অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায, যথযিদং, ভিক্খৰে, নিরযবন্ধনং ৰা তিরচ্ছানযোনিবন্ধনং ৰা’’তি.
‘‘দালিদ্দিযং দুক্খং লোকে, ইণাদানঞ্চ ৰুচ্চতি;
দলিদ্দো ইণমাদায, ভুঞ্জমানো ৰিহঞ্ঞতি.
‘‘ততো অনুচরন্তি নং, বন্ধনম্পি নিগচ্ছতি;
এতঞ্হি বন্ধনং দুক্খং, কামলাভাভিজপ্পিনং.
‘‘তথেৰ অরিযৰিনযে, সদ্ধা যস্স ন ৰিজ্জতি;
অহিরীকো অনোত্তপ্পী, পাপকম্মৰিনিব্বযো.
‘‘কাযদুচ্চরিতং কত্ৰা, ৰচীদুচ্চরিতানি চ;
মনোদুচ্চরিতং কত্ৰা, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি ইচ্ছতি.
‘‘সো সংসপ্পতি [সঙ্কপ্পতি (ক.)] কাযেন, ৰাচায উদ চেতসা;
পাপকম্মং পৰড্ঢেন্তো, তত্থ তত্থ পুনপ্পুনং.
‘‘সো পাপকম্মো দুম্মেধো, জানং দুক্কটমত্তনো;
দলিদ্দো ইণমাদায, ভুঞ্জমানো ৰিহঞ্ঞতি.
‘‘ততো অনুচরন্তি নং, সঙ্কপ্পা মানসা দুখা;
গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞে, যস্স ৰিপ্পটিসারজা.
‘‘সো পাপকম্মো দুম্মেধো, জানং দুক্কটমত্তনো;
যোনিমঞ্ঞতরং গন্ত্ৰা, নিরযে ৰাপি বজ্ঝতি.
‘‘এতঞ্হি বন্ধনং দুক্খং, যম্হা ধীরো পমুচ্চতি;
ধম্মলদ্ধেহি ভোগেহি, দদং চিত্তং পসাদযং.
‘‘উভযত্থ কটগ্গাহো, সদ্ধস্স ঘরমেসিনো;
দিট্ঠধম্মহিতত্থায, সম্পরাযসুখায চ;
এৰমেতং গহট্ঠানং, চাগো পুঞ্ঞং পৰড্ঢতি.
‘‘তথেৰ অরিযৰিনযে, সদ্ধা যস্স পতিট্ঠিতা;
হিরীমনো চ ওত্তপ্পী, পঞ্ঞৰা সীলসংৰুতো.
‘‘এসো খো অরিযৰিনযে, ‘সুখজীৰী’তি ৰুচ্চতি;
নিরামিসং সুখং লদ্ধা, উপেক্খং অধিতিট্ঠতি.
‘‘পঞ্চ নীৰরণে হিত্ৰা, নিচ্চং আরদ্ধৰীরিযো;
ঝানানি উপসম্পজ্জ, একোদি নিপকো সতো.
‘‘এৰং ঞত্ৰা যথাভূতং, সব্বসংযোজনক্খযে;
সব্বসো অনুপাদায, সম্মা চিত্তং ৰিমুচ্চতি.
‘‘তস্স সম্মা ৰিমুত্তস্স, ঞাণং চে হোতি তাদিনো;
‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তী’তি, ভৰসংযোজনক্খযে.
‘‘এতং খো পরমং ঞাণং, এতং সুখমনুত্তরং;
অসোকং ৰিরজং খেমং, এতং আনণ্যমুত্তম’’ন্তি. ততিযং;
৪. মহাচুন্দসুত্তং
৪৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাচুন্দো চেতীসু ৰিহরতি সযংজাতিযং [সহজাতিযং (সী. পী.), সঞ্জাতিযং (স্যা. কং.)]. তত্র খো আযস্মা মহাচুন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহাচুন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহাচুন্দো এতদৰোচ –
‘‘ইধাৰুসো, ধম্মযোগা ভিক্খূ ঝাযী ভিক্খূ অপসাদেন্তি – ‘ইমে পন ঝাযিনোম্হা, ঝাযিনোম্হাতি ঝাযন্তি পজ্ঝাযন্তি নিজ্ঝাযন্তি অৰজ্ঝাযন্তি [অপজ্ঝাযন্তি (ম. নি. ১.৫০৮)]. কিমিমে [কিং হিমে (সী. স্যা. কং. পী.)] ঝাযন্তি, কিন্তিমে ঝাযন্তি, কথং ইমে ঝাযন্তী’তি? তত্থ ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.
‘‘ইধ পনাৰুসো, ঝাযী ভিক্খূ ধম্মযোগে ভিক্খূ অপসাদেন্তি – ‘ইমে পন ধম্মযোগম্হা, ধম্মযোগম্হাতি উদ্ধতা উন্নল়া চপলা মুখরা ৰিকিণ্ণৰাচা মুট্ঠস্সতী অসম্পজানা অসমাহিতা ৰিব্ভন্তচিত্তা পাকতিন্দ্রিযা. কিমিমে ধম্মযোগা, কিন্তিমে ধম্মযোগা, কথং ইমে ধম্মযোগা’তি? তত্থ ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.
‘‘ইধ পনাৰুসো, ধম্মযোগা ভিক্খূ ধম্মযোগানঞ্ঞেৰ ভিক্খূনং ৰণ্ণং ভাসন্তি, নো ঝাযীনং ভিক্খূনং ৰণ্ণং ভাসন্তি. তত্থ ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.
‘‘ইধ পনাৰুসো, ঝাযী ভিক্খূ ঝাযীনঞ্ঞেৰ ভিক্খূনং ৰণ্ণং ভাসন্তি, নো ধম্মযোগানং ভিক্খূনং ৰণ্ণং ভাসন্তি. তত্থ ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.
‘‘তস্মাতিহাৰুসো, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ধম্মযোগা সমানা ঝাযীনং ভিক্খূনং ৰণ্ণং ভাসিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, আৰুসো, সিক্খিতব্বং. তং কিস্স হেতু? অচ্ছরিযা হেতে, আৰুসো, পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং, যে অমতং ধাতুং কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরন্তি. তস্মাতিহাৰুসো, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ঝাযী সমানা ধম্মযোগানং ভিক্খূনং ৰণ্ণং ভাসিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, আৰুসো, সিক্খিতব্বং. তং কিস্স হেতু? অচ্ছরিযা হেতে, আৰুসো, পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং যে গম্ভীরং অত্থপদং পঞ্ঞায অতিৰিজ্ঝ পস্সন্তী’’তি. চতুত্থং.
৫. পঠমসন্দিট্ঠিকসুত্তং
৪৭. অথ খো মোল়িযসীৰকো [মোলিযসীৰকো (সী. পী.), মোল়িসীৰকো (ক.)] পরিব্বাজকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মোল়িযসীৰকো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘সন্দিট্ঠিকো ধম্মো, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি?
‘‘তেন হি, সীৰক, তঞ্ঞেৰেত্থ পটিপুচ্ছামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকরেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, সীৰক, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং লোভং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং লোভং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘যং খো ত্ৰং, সীৰক, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং লোভং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং লোভং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসি – এৰম্পি খো, সীৰক, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি…পে….
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীৰক, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং দোসং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মোহং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং লোভধম্মং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং দোসধম্মং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘যং খো ত্ৰং, সীৰক, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসি – এৰং খো, সীৰক, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযসন্দিট্ঠিকসুত্তং
৪৮. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘সন্দিট্ঠিকো ধম্মো, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো’তি, ভো গোতম, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভো গোতম, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি?
‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, তঞ্ঞেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকরেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং রাগং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং রাগো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং রাগং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং রাগো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘যং খো ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং রাগং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং রাগো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং রাগং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং রাগো’তি পজানাসি – এৰম্পি খো, ব্রাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি…পে….
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং দোসং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মোহং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং কাযসন্দোসং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং ৰচীসন্দোসং…পে… সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘যং খো ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসি, অসন্তং ৰা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসি – এৰং খো, ব্রাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. খেমসুত্তং
৪৯. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ খেমো আযস্মা চ সুমনো সাৰত্থিযং ৰিহরন্তি অন্ধৰনস্মিং. অথ খো আযস্মা চ খেমো আযস্মা চ সুমনো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা খেমো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘যো সো, ভন্তে, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো তস্স ন এৰং হোতি – ‘অত্থি মে সেয্যোতি ৰা অত্থি মে সদিসোতি ৰা অত্থি মে হীনোতি ৰা’’’তি. ইদমৰোচাযস্মা খেমো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো আযস্মা খেমো ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.
অথ খো আযস্মা সুমনো অচিরপক্কন্তে আযস্মন্তে খেমে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যো সো, ভন্তে, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো তস্স ন এৰং হোতি – ‘নত্থি মে সেয্যোতি ৰা নত্থি মে সদিসোতি ৰা নত্থি মে হীনোতি ৰা’’’তি. ইদমৰোচাযস্মা সুমনো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো আযস্মা সুমনো ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.
অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তেসু আযস্মন্তে চ খেমে আযস্মন্তে চ সুমনে ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এৰং খো, ভিক্খৰে, কুলপুত্তা অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তি. অত্থো চ ৰুত্তো অত্তা চ অনুপনীতো. অথ চ পন ইধেকচ্চে মোঘপুরিসা হসমানকা [হসমানকং (ক.) মহাৰ. ২৪৫] মঞ্ঞে অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তি. তে পচ্ছা ৰিঘাতং আপজ্জন্তী’’তি.
‘‘ন উস্সেসু ন ওমেসু, সমত্তে নোপনীযরে [নোপনিয্যরে (স্যা. পী. ক.)];
খীণা জাতি ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, চরন্তি সংযোজনৰিপ্পমুত্তা’’তি. সত্তমং;
৮. ইন্দ্রিযসংৰরসুত্তং
৫০. [অ. নি. ৫.২৪, ১৬৮; ২.৭.৬৫] ‘‘ইন্দ্রিযসংৰরে, ভিক্খৰে, অসতি ইন্দ্রিযসংৰরৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি সীলং; সীলে অসতি সীলৰিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি অসতি সম্মাসমাধিৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে অসতি যথাভূতঞাণদস্সনৰিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি নিব্বিদাৰিরাগো; নিব্বিদাৰিরাগে অসতি নিব্বিদাৰিরাগৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রুক্খো সাখাপলাসৰিপন্নো. তস্স পপটিকাপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি, তচোপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি, সারোপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযসংৰরে অসতি ইন্দ্রিযসংৰরৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি সীলং…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং.
‘‘ইন্দ্রিযসংৰরে, ভিক্খৰে, সতি ইন্দ্রিযসংৰরসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি সীলং; সীলে সতি সীলসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি সতি সম্মাসমাধিসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে সতি যথাভূতঞাণদস্সনসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি নিব্বিদাৰিরাগো; নিব্বিদাৰিরাগে সতি নিব্বিদাৰিরাগসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রুক্খো সাখাপলাসসম্পন্নো. তস্স পপটিকাপি পারিপূরিং গচ্ছতি, তচোপি পারিপূরিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি পারিপূরিং গচ্ছতি, সারোপি পারিপূরিং গচ্ছতি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযসংৰরে সতি ইন্দ্রিযসংৰরসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি সীলং…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. আনন্দসুত্তং
৫১. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ –
‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু অস্সুতঞ্চেৰ ধম্মং সুণাতি, সুতা চস্স ধম্মা ন সম্মোসং গচ্ছন্তি, যে চস্স ধম্মা পুব্বে চেতসা সম্ফুট্ঠপুব্বা তে চ সমুদাচরন্তি, অৰিঞ্ঞাতঞ্চ ৰিজানাতী’’তি? ‘‘আযস্মা খো আনন্দো বহুস্সুতো. পটিভাতু আযস্মন্তংযেৰ আনন্দ’’ন্তি. ‘‘তেনহাৰুসো সারিপুত্ত, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি. আযস্মা আনন্দো এতদৰোচ –
‘‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথং উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লং. সো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং ৰাচেতি, যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি, যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি. যস্মিং আৰাসে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা তস্মিং আৰাসে ৰস্সং উপেতি. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৰত্থো’তি? তে তস্স আযস্মতো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকরোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এত্তাৰতা খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু অস্সুতঞ্চেৰ ধম্মং সুণাতি, সুতা চস্স ধম্মা ন সম্মোসং গচ্ছন্তি, যে চস্স ধম্মা পুব্বে চেতসা সম্ফুট্ঠপুব্বা তে চ সমুদাচরন্তি, অৰিঞ্ঞাতঞ্চ ৰিজানাতী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, আৰুসো, অব্ভুতং, আৰুসো, যাৰ সুভাসিতং চিদং আযস্মতা আনন্দেন. ইমেহি চ মযং ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতং আযস্মন্তং আনন্দং ধারেম. আযস্মা হি আনন্দো ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথং উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লং. আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং ৰাচেতি, আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি, আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি. আযস্মা আনন্দো যস্মিং আৰাসে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা তস্মিং আৰাসে ৰস্সং উপেতি. তে আযস্মা আনন্দো কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৰত্থো’তি? তে আযস্মতো আনন্দস্স অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকরোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তী’’তি. নৰমং.
১০. খত্তিযসুত্তং
৫২. অথ খো জাণুস্সোণি [জাণুসোণি (ক.)] ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘খত্তিযা, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৰিচারা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৰেসা, কিংপরিযোসানা’’তি? ‘‘খত্তিযা খো, ব্রাহ্মণ, ভোগাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৰিচারা বলাধিট্ঠানা পথৰীভিনিৰেসা ইস্সরিযপরিযোসানা’’তি.
‘‘ব্রাহ্মণা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৰিচারা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৰেসা, কিংপরিযোসানা’’তি? ‘‘ব্রাহ্মণা খো, ব্রাহ্মণ, ভোগাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৰিচারা মন্তাধিট্ঠানা যঞ্ঞাভিনিৰেসা ব্রহ্মলোকপরিযোসানা’’তি.
‘‘গহপতিকা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৰিচারা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৰেসা, কিংপরিযোসানা’’তি? ‘‘গহপতিকা খো, ব্রাহ্মণ, ভোগাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৰিচারা সিপ্পাধিট্ঠানা কম্মন্তাভিনিৰেসা নিট্ঠিতকম্মন্তপরিযোসানা’’তি.
‘‘ইত্থী পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৰিচারা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৰেসা, কিংপরিযোসানা’’তি? ‘‘ইত্থী খো, ব্রাহ্মণ, পুরিসাধিপ্পাযা অলঙ্কারূপৰিচারা পুত্তাধিট্ঠানা অসপতীভিনিৰেসা ইস্সরিযপরিযোসানা’’তি.
‘‘চোরা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৰিচারা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৰেসা, কিংপরিযোসানা’’তি? ‘‘চোরা খো, ব্রাহ্মণ, আদানাধিপ্পাযা গহনূপৰিচারা সত্থাধিট্ঠানা অন্ধকারাভিনিৰেসা অদস্সনপরিযোসানা’’তি.
‘‘সমণা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৰিচারা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৰেসা, কিংপরিযোসানা’’তি? ‘‘সমণা খো, ব্রাহ্মণ, খন্তিসোরচ্চাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৰিচারা সীলাধিট্ঠানা আকিঞ্চঞ্ঞাভিনিৰেসা [অকিঞ্চনাভিনিৰেসা (স্যা. ক.)] নিব্বানপরিযোসানা’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! খত্তিযানম্পি ভৰং গোতমো জানাতি অধিপ্পাযঞ্চ উপৰিচারঞ্চ অধিট্ঠানঞ্চ অভিনিৰেসঞ্চ পরিযোসানঞ্চ. ব্রাহ্মণানম্পি ভৰং গোতমো জানাতি…পে… গহপতীনম্পি ভৰং গোতমো জানাতি… ইত্থীনম্পি ভৰং গোতমো জানাতি… চোরানম্পি ভৰং গোতমো জানাতি … সমণানম্পি ভৰং গোতমো জানাতি অধিপ্পাযঞ্চ উপৰিচারঞ্চ অধিট্ঠানঞ্চ অভিনিৰেসঞ্চ পরিযোসানঞ্চ. অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. দসমং.
১১. অপ্পমাদসুত্তং
৫৩. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘অত্থি নু খো, ভো গোতম, একো ধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো যো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পরাযিকো’’তি? ‘‘অত্থি খো, ব্রাহ্মণ, একো ধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো যো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পরাযিকো’’তি.
‘‘কতমো পন, ভো গোতম, একো ধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো যো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পরাযিকো’’তি? ‘‘অপ্পমাদো খো, ব্রাহ্মণ, একো ধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পরাযিকো’’.
‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, যানি কানিচি জঙ্গলানং [জঙ্গমানং (সী. পী.) অ. নি. ১০.১৫; ম. নি. ১.৩০০] পাণানং পদজাতানি, সব্বানি তানি হত্থিপদে সমোধানং গচ্ছন্তি; হত্থিপদং তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং মহন্তত্তেন. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, অপ্পমাদো একো ধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পরাযিকো.
‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, কূটাগারস্স যা কাচি গোপানসিযো সব্বা তা কূটঙ্গমা কূটনিন্না কূটসমোসরণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ …পে….
‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, পব্বজলাযকো পব্বজং [বব্বজলাযকো বব্বজং (সী. পী.)] লাযিত্ৰা অগ্গে গহেত্ৰা ওধুনাতি নিধুনাতি নিচ্ছাদেতি; এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ…পে….
‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, অম্বপিণ্ডিযা ৰণ্টচ্ছিন্নায যানি কানিচি অম্বানি ৰণ্টূপনিবন্ধনানি সব্বানি তানি তদন্ৰযানি ভৰন্তি; এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ…পে….
‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, যে কেচি খুদ্দরাজানো [কুড্ডরাজানো (সী. স্যা. অট্ঠ.), কুদ্দরাজানো (পী.) অ. নি. ১০.১৫] সব্বেতে রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স অনুযন্তা [অনুযুত্তা (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৰন্তি, রাজা তেসং চক্কৰত্তী অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ…পে….
‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, যা কাচি তারকরূপানং পভা সব্বা তা চন্দস্স পভায কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, চন্দপ্পভা তাসং অগ্গমক্খাযতি. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, অপ্পমাদো একো ধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং যো চ অত্থো সম্পরাযিকো.
‘‘অযং খো, ব্রাহ্মণ, একো ধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পরাযিকো’’তি.