৪. দেৰতাৰগ্গো
১. সেখসুত্তং
৩১. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো পরিহানায সংৰত্তন্তি. কতমে ছ? কম্মারামতা, ভস্সারামতা, নিদ্দারামতা, সঙ্গণিকারামতা, ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা – ইমে খো, ভিক্খৰে, ছ ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো পরিহানায সংৰত্তন্তি.
‘‘ছযিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তি. কতমে ছ? ন কম্মারামতা, ন ভস্সারামতা, ন নিদ্দারামতা, ন সঙ্গণিকারামতা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা – ইমে খো, ভিক্খৰে, ছ ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তী’’তি. পঠমং.
২. পঠমঅপরিহানসুত্তং
৩২. অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ছযিমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তি. কতমে ছ? সত্থুগারৰতা, ধম্মগারৰতা, সঙ্ঘগারৰতা, সিক্খাগারৰতা, অপ্পমাদগারৰতা, পটিসন্থারগারৰতা [পটিসন্ধারগারৰতা (ক.)] – ইমে খো, ভন্তে, ছ ধম্মা ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তী’’তি. ইদমৰোচ সা দেৰতা. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো সা দেৰতা ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.
অথ খো ভগৰা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইমং, ভিক্খৰে, রত্তিং অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো, ভিক্খৰে, সা দেৰতা মং এতদৰোচ – ‘ছযিমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তি. কতমে ছ? সত্থুগারৰতা, ধম্মগারৰতা, সঙ্ঘগারৰতা, সিক্খাগারৰতা, অপ্পমাদগারৰতা, পটিসন্থারগারৰতা – ইমে খো, ভন্তে, ছ ধম্মা ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তী’তি. ইদমৰোচ, ভিক্খৰে, সা দেৰতা. ইদং ৰত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযী’’তি.
‘‘সত্থুগরু ধম্মগরু, সঙ্ঘে চ তিব্বগারৰো;
অপ্পমাদগরু ভিক্খু, পটিসন্থারগারৰো;
অভব্বো পরিহানায, নিব্বানস্সেৰ সন্তিকে’’তি. দুতিযং;
৩. দুতিযঅপরিহানসুত্তং
৩৩. ‘‘ইমং, ভিক্খৰে, রত্তিং অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো, ভিক্খৰে, সা দেৰতা মং এতদৰোচ – ‘ছযিমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তি. কতমে ছ? সত্থুগারৰতা, ধম্মগারৰতা, সঙ্ঘগারৰতা, সিক্খাগারৰতা, হিরিগারৰতা, ওত্তপ্পগারৰতা – ইমে খো, ভন্তে, ছ ধম্মা ভিক্খুনো অপরিহানায সংৰত্তন্তী’তি. ইদমৰোচ, ভিক্খৰে, সা দেৰতা. ইদং ৰত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযী’’তি.
‘‘সত্থুগরু ধম্মগরু, সঙ্ঘে চ তিব্বগারৰো;
হিরিওত্তপ্পসম্পন্নো, সপ্পতিস্সো সগারৰো;
অভব্বো পরিহানায, নিব্বানস্সেৰ সন্তিকে’’তি. ততিযং;
৪. মহামোগ্গল্লানসুত্তং
৩৪. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘কতমেসানং দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম [সোতাপন্নাম্হা (সী.), সোতাপন্নাম্হ (স্যা. কং. পী.)] অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি? তেন খো পন সমযেন তিস্সো নাম ভিক্খু অধুনাকালঙ্কতো অঞ্ঞতরং ব্রহ্মলোকং উপপন্নো হোতি. তত্রপি নং এৰং জানন্তি – ‘‘তিস্সো ব্রহ্মা মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো’’তি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা বাহং পসারেয্য পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰং – জেতৰনে অন্তরহিতো তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহোসি. অদ্দসা খো তিস্সো ব্রহ্মা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ – ‘‘এহি খো, মারিস মোগ্গল্লান; স্ৰাগতং [সাগতং (সী.)], মারিস মোগ্গল্লান; চিরস্সং খো, মারিস মোগ্গল্লান; ইমং পরিযাযমকাসি, যদিদং ইধাগমনায. নিসীদ, মারিস মোগ্গল্লান, ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. নিসীদি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো পঞ্ঞত্তে আসনে. তিস্সোপি খো ব্রহ্মা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো তিস্সং ব্রহ্মানং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৰোচ –
‘‘কতমেসানং খো, তিস্স, দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি? ‘‘চাতুমহারাজিকানং খো, মারিস মোগ্গল্লান, দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি.
‘‘সব্বেসঞ্ঞেৰ নু খো, তিস্স, চাতুমহারাজিকানং দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি? ‘‘ন খো, মারিস মোগ্গল্লান, সব্বেসং চাতুমহারাজিকানং দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’তি. যে খো তে, মারিস মোগ্গল্লান, চাতুমহারাজিকা দেৰা বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা অরিযকন্তেহি সীলেহি অসমন্নাগতা ন তেসং দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’তি. যে চ খো তে, মারিস মোগ্গল্লান, চাতুমহারাজিকা দেৰা বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতা, তেসং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি.
‘‘চাতুমহারাজিকানঞ্ঞেৰ নু খো, তিস্স, দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’তি উদাহু তাৰতিংসানম্পি দেৰানং…পে… যামানম্পি দেৰানং… তুসিতানম্পি দেৰানং… নিম্মানরতীনম্পি দেৰানং… পরনিম্মিতৰসৰত্তীনম্পি দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি? ‘‘পরনিম্মিতৰসৰত্তীনম্পি খো, মারিস মোগ্গল্লান, দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি.
‘‘সব্বেসঞ্ঞেৰ নু খো, তিস্স, পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি? ‘‘ন খো, মারিস মোগ্গল্লান, সব্বেসং পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’তি. যে খো তে, মারিস মোগ্গল্লান, পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰা বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা, ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা, সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা, অরিযকন্তেহি সীলেহি অসমন্নাগতা, ন তেসং দেৰানং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’তি. যে চ খো তে, মারিস মোগ্গল্লান, পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰা বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতা তেসং এৰং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’’তি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তিস্সস্স ব্রহ্মুনো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা – ‘‘সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰং – ‘ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো জেতৰনে পাতুরহোসী’’’তি. চতুত্থং.
৫. ৰিজ্জাভাগিযসুত্তং
৩৫. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা ৰিজ্জাভাগিযা. কতমে ছ? অনিচ্চসঞ্ঞা, অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞা, দুক্খে অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৰিরাগসঞ্ঞা, নিরোধসঞ্ঞা – ইমে খো, ভিক্খৰে, ছ ধম্মা ৰিজ্জাভাগিযা’’তি. পঞ্চমং.
৬. ৰিৰাদমূলসুত্তং
৩৬. [দী. নি. ৩.৩২৫; ম. নি. ৩.৪৪; চূল়ৰ. ২১৬] ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী সো সত্থরিপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী হোতি. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্থরি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘে অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সিক্খায ন পরিপূরকারী সো সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেতি, যো হোতি ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানায ৰাযমেয্যাথ. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ন সমনুপস্সেয্যাথ, তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰায পটিপজ্জেয্যাথ. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানং হোতি. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰো হোতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু মক্খী হোতি পল়াসী…পে… ইস্সুকী হোতি মচ্ছরী… সঠো হোতি মাযাৰী… পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি… সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সো সত্থরিপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী হোতি. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্থরি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে…পে… সঙ্ঘে অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সিক্খায ন পরিপূরকারী, সো সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেতি, যো হোতি ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানায ৰাযমেয্যাথ. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰায পটিপজ্জেয্যাথ. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানং হোতি. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰো হোতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, ছ ৰিৰাদমূলানী’’তি. ছট্ঠং.
৭. ছল়ঙ্গদানসুত্তং
৩৭. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ৰেল়ুকণ্ডকী [ৰেল়ুকণ্ডকিযা (অ. নি. ৭.৫৩; ২.১৩৪; সং. নি. ২.১৭৩)] নন্দমাতা উপাসিকা সারিপুত্তমোগ্গল্লানপ্পমুখে ভিক্খুসঙ্ঘে ছল়ঙ্গসমন্নাগতং দক্খিণং পতিট্ঠাপেতি. অদ্দসা খো ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন ৰেল়ুকণ্ডকিং নন্দমাতরং উপাসিকং সারিপুত্তমোগ্গল্লানপ্পমুখে ভিক্খুসঙ্ঘে ছল়ঙ্গসমন্নাগতং দক্খিণং পতিট্ঠাপেন্তিং. দিস্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এসা, ভিক্খৰে, ৰেল়ুকণ্ডকী নন্দমাতা উপাসিকা সারিপুত্তমোগ্গল্লানপ্পমুখে ভিক্খুসঙ্ঘে ছল়ঙ্গসমন্নাগতং দক্খিণং পতিট্ঠাপেতি’’.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ছল়ঙ্গসমন্নাগতা দক্খিণা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, দাযকস্স তীণঙ্গানি হোন্তি, পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি. কতমানি দাযকস্স তীণঙ্গানি? ইধ, ভিক্খৰে, দাযকো পুব্বেৰ দানা সুমনো হোতি, দদং চিত্তং পসাদেতি, দত্ৰা অত্তমনো হোতি. ইমানি দাযকস্স তীণঙ্গানি.
‘‘কতমানি পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি? ইধ, ভিক্খৰে, পটিগ্গাহকা ৰীতরাগা ৰা হোন্তি রাগৰিনযায ৰা পটিপন্না, ৰীতদোসা ৰা হোন্তি দোসৰিনযায ৰা পটিপন্না, ৰীতমোহা ৰা হোন্তি মোহৰিনযায ৰা পটিপন্না. ইমানি পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি. ইতি দাযকস্স তীণঙ্গানি, পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ছল়ঙ্গসমন্নাগতা দক্খিণা হোতি.
‘‘এৰং ছল়ঙ্গসমন্নাগতায, ভিক্খৰে, দক্খিণায ন সুকরং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহারো সোৰগ্গিকো সুখৰিপাকো সগ্গসংৰত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো [অসঙ্খেয্যো (সী. স্যা. কং. পী.)] অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে ন সুকরং উদকস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকানি উদকাল়্হকানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসতানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসহস্সানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসতসহস্সানী’তি ৰা. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, এৰং ছল়ঙ্গসমন্নাগতায দক্খিণায ন সুকরং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহারো সোৰগ্গিকো সুখৰিপাকো সগ্গসংৰত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি.
[পে. ৰ. ৩০৫ পেতৰত্থুম্হিপি] ‘‘পুব্বেৰ দানা সুমনো, দদং চিত্তং পসাদযে;
দত্ৰা অত্তমনো হোতি, এসা যঞ্ঞস্স [পুঞ্ঞস্স (ক.)] সম্পদা.
‘‘ৰীতরাগা [ৰীতরাগো (স্যা. কং. ক.) এৰং অনন্তরপদত্তযেপি] ৰীতদোসা, ৰীতমোহা অনাসৰা;
খেত্তং যঞ্ঞস্স সম্পন্নং, সঞ্ঞতা ব্রহ্মচারযো [ব্রহ্মচারিনো (স্যা. কং.)].
‘‘সযং আচমযিত্ৰান, দত্ৰা সকেহি পাণিভি;
অত্তনো পরতো চেসো, যঞ্ঞো হোতি মহপ্ফলো.
[অ. নি. ৪.৪০] ‘‘এৰং যজিত্ৰা মেধাৰী, সদ্ধো মুত্তেন চেতসা;
অব্যাপজ্জং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি. সত্তমং;
৮. অত্তকারীসুত্তং
৩৮. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – ‘নত্থি অত্তকারো, নত্থি পরকারো’’’তি. ‘‘মাহং, ব্রাহ্মণ, এৰংৰাদিং এৰংদিট্ঠিং অদ্দসং ৰা অস্সোসিং ৰা. কথঞ্হি নাম সযং অভিক্কমন্তো, সযং পটিক্কমন্তো এৰং ৰক্খতি – ‘নত্থি অত্তকারো, নত্থি পরকারো’’’তি!
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, অত্থি আরব্ভধাতূ’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘আরব্ভধাতুযা সতি আরব্ভৰন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘যং খো, ব্রাহ্মণ, আরব্ভধাতুযা সতি আরব্ভৰন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তি, অযং সত্তানং অত্তকারো অযং পরকারো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, অত্থি নিক্কমধাতু…পে… অত্থি পরক্কমধাতু… অত্থি থামধাতু… অত্থি ঠিতিধাতু… অত্থি উপক্কমধাতূ’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘উপক্কমধাতুযা সতি উপক্কমৰন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘যং খো, ব্রাহ্মণ, উপক্কমধাতুযা সতি উপক্কমৰন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তি, অযং সত্তানং অত্তকারো অযং পরকারো’’.
‘‘মাহং, ব্রাহ্মণ [তং কিং মঞ্ঞসি ব্রাহ্মণ মাহং (ক.)], এৰংৰাদিং এৰংদিট্ঠিং অদ্দসং ৰা অস্সোসিং ৰা. কথঞ্হি নাম সযং অভিক্কমন্তো সযং পটিক্কমন্তো এৰং ৰক্খতি – ‘নত্থি অত্তকারো নত্থি পরকারো’’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি! অট্ঠমং.
৯. নিদানসুত্তং
৩৯. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, নিদানানি কম্মানং সমুদযায. কতমানি তীণি? লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযায, দোসো নিদানং কম্মানং সমুদযায, মোহো নিদানং কম্মানং সমুদযায. ন, ভিক্খৰে, লোভা অলোভো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৰে, লোভা লোভোৰ সমুদেতি. ন, ভিক্খৰে, দোসা অদোসো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৰে, দোসা দোসোৰ সমুদেতি. ন, ভিক্খৰে, মোহা অমোহো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৰে, মোহা মোহোৰ সমুদেতি. ন, ভিক্খৰে, লোভজেন কম্মেন দোসজেন কম্মেন মোহজেন কম্মেন দেৰা পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সা পঞ্ঞাযন্তি, যা ৰা পনঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযো. অথ খো, ভিক্খৰে, লোভজেন কম্মেন দোসজেন কম্মেন মোহজেন কম্মেন নিরযো পঞ্ঞাযতি তিরচ্ছানযোনি পঞ্ঞাযতি পেত্তিৰিসযো পঞ্ঞাযতি, যা ৰা পনঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযো. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি নিদানানি কম্মানং সমুদযায.
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, নিদানানি কম্মানং সমুদযায. কতমানি তীণি? অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযায, অদোসো নিদানং কম্মানং সমুদযায, অমোহো নিদানং কম্মানং সমুদযায. ন, ভিক্খৰে, অলোভা লোভো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৰে, অলোভা অলোভোৰ সমুদেতি. ন, ভিক্খৰে, অদোসা দোসো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৰে, অদোসা অদোসোৰ সমুদেতি. ন, ভিক্খৰে, অমোহা মোহো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৰে, অমোহা অমোহোৰ সমুদেতি. ন, ভিক্খৰে, অলোভজেন কম্মেন অদোসজেন কম্মেন অমোহজেন কম্মেন নিরযো পঞ্ঞাযতি তিরচ্ছানযোনি পঞ্ঞাযতি পেত্তিৰিসযো পঞ্ঞাযতি, যা ৰা পনঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযো. অথ খো, ভিক্খৰে, অলোভজেন কম্মেন অদোসজেন কম্মেন অমোহজেন কম্মেন দেৰা পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সা পঞ্ঞাযন্তি, যা ৰা পনঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযো. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি নিদানানি কম্মানং সমুদযাযা’’তি. নৰমং.
১০. কিমিলসুত্তং
৪০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কিমিলাযং ৰিহরতি নিচুলৰনে. অথ খো আযস্মা কিমিলো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা কিমিলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতী’’তি? ‘‘ইধ, কিমিল, তথাগতে পরিনিব্বুতে ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো সত্থরি অগারৰা ৰিহরন্তি অপ্পতিস্সা, ধম্মে অগারৰা ৰিহরন্তি অপ্পতিস্সা, সঙ্ঘে অগারৰা ৰিহরন্তি অপ্পতিস্সা, সিক্খায অগারৰা ৰিহরন্তি অপ্পতিস্সা, অপ্পমাদে অগারৰা ৰিহরন্তি অপ্পতিস্সা, পটিসন্থারে [পটিসন্ধারে (ক.) অ. নি. ৫.২০১; ৭.৫৯] অগারৰা ৰিহরন্তি অপ্পতিস্সা. অযং খো, কিমিল, হেতু অযং পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি’’.
‘‘কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতী’’তি? ‘‘ইধ, কিমিল, তথাগতে পরিনিব্বুতে ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো সত্থরি সগারৰা ৰিহরন্তি সপ্পতিস্সা, ধম্মে সগারৰা ৰিহরন্তি সপ্পতিস্সা, সঙ্ঘে সগারৰা ৰিহরন্তি সপ্পতিস্সা, সিক্খায সগারৰা ৰিহরন্তি সপ্পতিস্সা, অপ্পমাদে সগারৰা ৰিহরন্তি সপ্পতিস্সা, পটিসন্থারে সগারৰা ৰিহরন্তি সপ্পতিস্সা. অযং খো, কিমিল, হেতু অযং পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতী’’তি. দসমং.
১১. দারুক্খন্ধসুত্তং
৪১. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা সারিপুত্তো রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং গিজ্ঝকূটা পব্বতা ওরোহন্তো অদ্দস অঞ্ঞতরস্মিং পদেসে মহন্তং দারুক্খন্ধং. দিস্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো, আৰুসো, তুম্হে অমুং মহন্তং দারুক্খন্ধ’’ন্তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি.
‘‘আকঙ্খমানো, আৰুসো, ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অমুং দারুক্খন্ধং পথৰীত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য. তং কিস্স হেতু? অত্থি, আৰুসো, অমুম্হি দারুক্খন্ধে পথৰীধাতু, যং নিস্সায ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অমুং দারুক্খন্ধং পথৰীত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য. আকঙ্খমানো, আৰুসো, ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অমুং দারুক্খন্ধং আপোত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য …পে… তেজোত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য… ৰাযোত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য… সুভন্ত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য… অসুভন্ত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য. তং কিস্স হেতু? অত্থি, আৰুসো, অমুম্হি দারুক্খন্ধে অসুভধাতু, যং নিস্সায ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অমুং দারুক্খন্ধং অসুভন্ত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্যা’’তি. একাদসমং.
১২. নাগিতসুত্তং
৪২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ইচ্ছানঙ্গলং নাম কোসলানং ব্রাহ্মণগামো তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা ইচ্ছানঙ্গলে ৰিহরতি ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডে. অস্সোসুং খো ইচ্ছানঙ্গলকা ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ইচ্ছানঙ্গলং অনুপ্পত্তো ইচ্ছানঙ্গলে ৰিহরতি ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডে. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো…পে… বুদ্ধো ভগৰা’তি. সো ইমং লোকং সদেৰকং…পে… অরহতং দস্সনং হোতী’’তি. অথ খো ইচ্ছানঙ্গলকা ব্রাহ্মণগহপতিকা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায যেন ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা বহিদ্ৰারকোট্ঠকে অট্ঠংসু উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগিতো ভগৰতো উপট্ঠাকো হোতি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং নাগিতং আমন্তেসি – ‘‘কে পন তে, নাগিত, উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা কেৰট্টা মঞ্ঞে মচ্ছৰিলোপে’’তি? ‘‘এতে, ভন্তে, ইচ্ছানঙ্গলকা ব্রাহ্মণগহপতিকা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায বহিদ্ৰারকোট্ঠকে ঠিতা ভগৰন্তংযেৰ উদ্দিস্স ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি. ‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, সো তং মীল়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কারসিলোকসুখং সাদিযেয্যা’’তি.
‘‘অধিৰাসেতু দানি, ভন্তে, ভগৰা; অধিৰাসেতু, সুগতো; অধিৰাসনকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো. যেন যেনেৰ দানি, ভন্তে, ভগৰা গমিস্সতি, তন্নিন্নাৰ ভৰিস্সন্তি ব্রাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৰ জানপদা চ. সেয্যথাপি, ভন্তে, থুল্লফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে যথানিন্নং উদকানি পৰত্তন্তি; এৰমেৰং খো, ভন্তে, যেন যেনেৰ দানি ভগৰা গমিস্সতি, তন্নিন্নাৰ ভৰিস্সন্তি ব্রাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৰ জানপদা চ. তং কিস্স হেতু? তথা হি, ভন্তে, ভগৰতো সীলপঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, সো তং মীল়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কারসিলোকসুখং সাদিযেয্য.
‘‘ইধাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি গামন্তৰিহারিং সমাহিতং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৰং হোতি – ‘ইদানিমং আযস্মন্তং [আরামিকো ৰা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৰা, তং তম্হা (ক. সী. পী.) আরামিকো ৰা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৰা, সো তং তম্হা (ক. সী.) অ. নি. ৮.৮৬ পস্সিতব্বং] আরামিকো ৰা উপট্ঠহিস্সতি সমণুদ্দেসো ৰা তং তম্হা [আরামিকো ৰা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৰা, তং তম্হা (ক. সী. পী.) আরামিকো ৰা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৰা, সো তং তম্হা (ক. সী.) অ. নি. ৮.৮৬ পস্সিতব্বং] সমাধিম্হা চাৰেস্সতী’তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো ন অত্তমনো হোমি গামন্তৰিহারেন. ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আরঞ্ঞিকং অরঞ্ঞে পচলাযমানং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৰং হোতি – ‘ইদানি অযমাযস্মা ইমং নিদ্দাকিলমথং পটিৰিনোদেত্ৰা অরঞ্ঞসঞ্ঞংযেৰ মনসি করিস্সতি একত্ত’ন্তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অরঞ্ঞৰিহারেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আরঞ্ঞিকং অরঞ্ঞে অসমাহিতং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৰং হোতি – ‘ইদানি অযমাযস্মা অসমাহিতং ৰা চিত্তং সমাদহিস্সতি, সমাহিতং ৰা চিত্তং অনুরক্খিস্সতী’তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অরঞ্ঞৰিহারেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আরঞ্ঞিকং অরঞ্ঞে সমাহিতং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৰং হোতি – ‘ইদানি অযমাযস্মা অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমোচেস্সতি, ৰিমুত্তং ৰা চিত্তং অনুরক্খিস্সতী’তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অরঞ্ঞৰিহারেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি গামন্তৰিহারিং লাভিং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. সো তং লাভসক্কারসিলোকং নিকামযমানো রিঞ্চতি পটিসল্লানং রিঞ্চতি অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি; গামনিগমরাজধানিং ওসরিত্ৰা ৰাসং কপ্পেতি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো ন অত্তমনো হোমি গামন্তৰিহারেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আরঞ্ঞিকং লাভিং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. সো তং লাভসক্কারসিলোকং পটিপণামেত্ৰা ন রিঞ্চতি পটিসল্লানং ন রিঞ্চতি অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অরঞ্ঞৰিহারেন. যস্মাহং, নাগিত, সমযে অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো ন কঞ্চি [ন কিঞ্চি (সী. পী. ক.)] পস্সামি পুরতো ৰা পচ্ছতো ৰা, ফাসু মে, নাগিত, তস্মিং সমযে হোতি অন্তমসো উচ্চারপস্সাৰকম্মাযা’’তি. দ্ৰাদসমং.
দেৰতাৰগ্গো [সেক্খপরিহানিযৰগ্গো (স্যা.)] চতুত্থো.