১. পঠমপণ্ণাসকং
১. কম্মকরণৰগ্গো
১. ৰজ্জসুত্তং
১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘দ্ৰেমানি, ভিক্খৰে, ৰজ্জানি. কতমানি দ্ৰে? দিট্ঠধম্মিকঞ্চ ৰজ্জং সম্পরাযিকঞ্চ ৰজ্জং. কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দিট্ঠধম্মিকং ৰজ্জং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পস্সতি চোরং আগুচারিং রাজানো গহেত্ৰা ৰিৰিধা কম্মকারণা [ৰিৰিধানি কম্মকরণানি (ক.)] কারেন্তে; কসাহিপি তাল়েন্তে, ৰেত্তেহিপি তাল়েন্তে, অদ্ধদণ্ডকেহিপি তাল়েন্তে, হত্থম্পি ছিন্দন্তে, পাদম্পি ছিন্দন্তে, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তে, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তে, নাসম্পি ছিন্দন্তে, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তে, বিলঙ্গথালিকম্পি করোন্তে, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি করোন্তে, রাহুমুখম্পি করোন্তে, জোতিমালিকম্পি করোন্তে, হত্থপজ্জোতিকম্পি করোন্তে, এরকৰত্তিকম্পি করোন্তে, চীরকৰাসিকম্পি করোন্তে, এণেয্যকম্পি করোন্তে, বল়িসমংসিকম্পি করোন্তে, কহাপণিকম্পি করোন্তে, খারাপতচ্ছিকম্পি [খারাপটিচ্ছকম্পি (স্যা. কং. ক.)] করোন্তে, পলিঘপরিৰত্তিকম্পি করোন্তে, পলালপীঠকম্পি [পলালপিট্ঠিকম্পি (সী.)] করোন্তে, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তে, সুনখেহিপি খাদাপেন্তে, জীৰন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তে, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তে.
‘‘তস্স এৰং হোতি – ‘যথারূপানং খো পাপকানং কম্মানং হেতু চোরং আগুচারিং রাজানো গহেত্ৰা ৰিৰিধা কম্মকারণা কারেন্তি; কসাহিপি তাল়েন্তি, ৰেত্তেহিপি তাল়েন্তি, অদ্ধদণ্ডকেহিপি তাল়েন্তি, হত্থম্পি ছিন্দন্তি, পাদম্পি ছিন্দন্তি, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তি, নাসম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তি, বিলঙ্গথালিকম্পি করোন্তি, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি করোন্তি, রাহুমুখম্পি করোন্তি, জোতিমালিকম্পি করোন্তি, হত্থপজ্জোতিকম্পি করোন্তি, এরকৰত্তিকম্পি করোন্তি, চীরকৰাসিকম্পি করোন্তি, এণেয্যকম্পি করোন্তি, বল়িসমংসিকম্পি করোন্তি, কহাপণিকম্পি করোন্তি, খারাপতচ্ছিকম্পি করোন্তি, পলিঘপরিৰত্তিকম্পি করোন্তি, পলালপীঠকম্পি করোন্তি, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তি, সুনখেহিপি খাদাপেন্তি, জীৰন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. অহঞ্চেৰ [অহঞ্চে (?)] খো পন এৰরূপং পাপকম্মং করেয্যং, মম্পি রাজানো গহেত্ৰা এৰরূপা ৰিৰিধা কম্মকারণা কারেয্যুং; কসাহিপি তাল়েয্যুং…পে… অসিনাপি সীসং ছিন্দেয্যু’ন্তি. সো দিট্ঠধম্মিকস্স ৰজ্জস্স ভীতো ন পরেসং পাভতং ৰিলুম্পন্তো চরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দিট্ঠধম্মিকং ৰজ্জং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সম্পরাযিকং ৰজ্জং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চরিতস্স খো পন পাপকো দুক্খো ৰিপাকো অভিসম্পরাযং, ৰচীদুচ্চরিতস্স পাপকো দুক্খো ৰিপাকো অভিসম্পরাযং, মনোদুচ্চরিতস্স পাপকো দুক্খো ৰিপাকো অভিসম্পরাযং. অহঞ্চেৰ খো পন কাযেন দুচ্চরিতং চরেয্যং, ৰাচায দুচ্চরিতং চরেয্যং, মনসা দুচ্চরিতং চরেয্যং. কিঞ্চ তং যাহং ন কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য’ন্তি. সো সম্পরাযিকস্স ৰজ্জস্স ভীতো কাযদুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতং ভাৰেতি, ৰচীদুচ্চরিতং পহায ৰচীসুচরিতং ভাৰেতি, মনোদুচ্চরিতং পহায মনোসুচরিতং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সম্পরাযিকং ৰজ্জং. ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ৰজ্জানি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘দিট্ঠধম্মিকস্স ৰজ্জস্স ভাযিস্সাম, সম্পরাযিকস্স ৰজ্জস্স ভাযিস্সাম, ৰজ্জভীরুনো ভৰিস্সাম ৰজ্জভযদস্সাৰিনো’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং. ৰজ্জভীরুনো, ভিক্খৰে, ৰজ্জভযদস্সাৰিনো এতং পাটিকঙ্খং যং পরিমুচ্চিস্সতি সব্বৰজ্জেহী’’তি. পঠমং.
২. পধানসুত্তং
২. ‘‘দ্ৰেমানি, ভিক্খৰে, পধানানি দুরভিসম্ভৰানি লোকস্মিং. কতমানি দ্ৰে? যঞ্চ গিহীনং অগারং অজ্ঝাৰসতং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানুপ্পদানত্থং পধানং, যঞ্চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতানং সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পধানানি দুরভিসম্ভৰানি লোকস্মিং.
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমেসং দ্ৰিন্নং পধানানং যদিদং সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং পদহিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.
৩. তপনীযসুত্তং
৩. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা তপনীযা. কতমে দ্ৰে? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স কাযদুচ্চরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযসুচরিতং; ৰচীদুচ্চরিতং কতং হোতি; অকতং হোতি ৰচীসুচরিতং; মনোদুচ্চরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোসুচরিতং. সো ‘কাযদুচ্চরিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে কাযসুচরিত’ন্তি তপ্পতি; ‘ৰচীদুচ্চরিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে ৰচীসুচরিত’ন্তি তপ্পতি; ‘মনোদুচ্চরিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে মনোসুচরিত’ন্তি তপ্পতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ধম্মা তপনীযা’’তি. ততিযং.
৪. অতপনীযসুত্তং
৪. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা অতপনীযা. কতমে দ্ৰে? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স কাযসুচরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযদুচ্চরিতং; ৰচীসুচরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি ৰচীদুচ্চরিতং; মনোসুচরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোদুচ্চরিতং. সো ‘কাযসুচরিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে কাযদুচ্চরিত’ন্তি ন তপ্পতি; ‘ৰচীসুচরিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে ৰচীদুচ্চরিত’ন্তি ন তপ্পতি; ‘মনোসুচরিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে মনোদুচ্চরিত’ন্তি ন তপ্পতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ধম্মা অতপনীযা’’তি. চতুত্থং.
৫. উপঞ্ঞাতসুত্তং
৫. ‘‘দ্ৰিন্নাহং, ভিক্খৰে, ধম্মানং উপঞ্ঞাসিং – যা চ অসন্তুট্ঠিতা কুসলেসু ধম্মেসু, যা চ অপ্পটিৰানিতা পধানস্মিং. অপ্পটিৰানী সুদাহং, ভিক্খৰে, পদহামি – ‘কামং তচো চ ন্হারু [নহারু (সী. স্যা. কং. পী.)] চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতু, সরীরে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুরিসথামেন পুরিসৰীরিযেন পুরিসপরক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৰা ৰীরিযস্স সণ্ঠানং ভৰিস্সতী’তি. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, অপ্পমাদাধিগতা সম্বোধি, অপ্পমাদাধিগতো অনুত্তরো যোগক্খেমো. তুম্হে চেপি, ভিক্খৰে, অপ্পটিৰানং পদহেয্যাথ – ‘কামং তচো চ ন্হারু চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতু, সরীরে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুরিসথামেন পুরিসৰীরিযেন পুরিসপরক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৰা ৰীরিযস্স সণ্ঠানং ভৰিস্সতী’তি, তুম্হেপি, ভিক্খৰে, নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথ. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘অপ্পটিৰানং পদহিস্সাম. কামং তচো চ ন্হারু চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতু, সরীরে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুরিসথামেন পুরিসৰীরিযেন পুরিসপরক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৰা ৰীরিযস্স সণ্ঠানং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. সংযোজনসুত্তং
৬. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা. কতমে দ্ৰে? যা চ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতা, যা চ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু নিব্বিদানুপস্সিতা. সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সী ৰিহরন্তো রাগং ন পজহতি, দোসং ন পজহতি, মোহং ন পজহতি. রাগং অপ্পহায, দোসং অপ্পহায, মোহং অপ্পহায ন পরিমুচ্চতি জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ন পরিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু নিব্বিদানুপস্সী ৰিহরন্তো রাগং পজহতি, দোসং পজহতি, মোহং পজহতি. রাগং পহায, দোসং পহায, মোহং পহায, পরিমুচ্চতি জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. পরিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ধম্মা’’তি. ছট্ঠং.
৭. কণ্হসুত্তং
৭. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা কণ্হা. কতমে দ্ৰে? অহিরিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ধম্মা কণ্হা’’তি. সত্তমং.
৮. সুক্কসুত্তং
৮. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সুক্কা. কতমে দ্ৰে? হিরী [হিরি (সী. স্যা. কং. পী.)] চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ধম্মা সুক্কা’’তি. অট্ঠমং.
৯. চরিযসুত্তং
৯. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সুক্কা লোকং পালেন্তি. কতমে দ্ৰে? হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে সুক্কা ধম্মা লোকং ন পালেয্যুং, নযিধ পঞ্ঞাযেথ মাতাতি ৰা মাতুচ্ছাতি ৰা মাতুলানীতি ৰা আচরিযভরিযাতি ৰা গরূনং দারাতি ৰা. সম্ভেদং লোকো অগমিস্স, যথা অজেল়কা কুক্কুটসূকরা সোণসিঙ্গালা [সোণসিগালা (সী. স্যা. কং. পী.)]. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ইমে দ্ৰে সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি তস্মা পঞ্ঞাযতি [পঞ্ঞাযন্তি (সী.)] মাতাতি ৰা মাতুচ্ছাতি ৰা মাতুলানীতি ৰা আচরিযভরিযাতি ৰা গরূনং দারাতি ৰা’’তি. নৰমং.
১০. ৰস্সূপনাযিকসুত্তং
১০. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, ৰস্সূপনাযিকা. কতমা দ্ৰে? পুরিমিকা চ পচ্ছিমিকা চ. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ৰস্সূপনাযিকা’’তি. দসমং.
কম্মকরণৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
ৰজ্জা পধানা দ্ৰে তপনীযা, উপঞ্ঞাতেন পঞ্চমং;
সংযোজনঞ্চ কণ্হঞ্চ, সুক্কং চরিযা ৰস্সূপনাযিকেন ৰগ্গো.
২. অধিকরণৰগ্গো
১১. ‘‘দ্ৰেমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি দ্ৰে? পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৰনাবলঞ্চ. কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিসঙ্খানবলং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চরিতস্স খো পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ, ৰচীদুচ্চরিতস্স পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ, মনোদুচ্চরিতস্স পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায কাযদুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতং ভাৰেতি, ৰচীদুচ্চরিতং পহায ৰচীসুচরিতং ভাৰেতি, মনোদুচ্চরিতং পহায মনোসুচরিতং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিসঙ্খানবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ভাৰনাবলং. তত্র, ভিক্খৰে, যমিদং [যদিদং (সী.)] ভাৰনাবলং সেখানমেতং [সেখমেতং (সী. স্যা. কং.)] বলং. সেখঞ্হি সো, ভিক্খৰে, বলং আগম্ম রাগং পজহতি, দোসং পজহতি, মোহং পজহতি. রাগং পহায, দোসং পহায, মোহং পহায যং অকুসলং ন তং করোতি, যং পাপং ন তং সেৰতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভাৰনাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে বলানী’’তি.
১২. ‘‘দ্ৰেমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি দ্ৰে? পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৰনাবলঞ্চ. কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিসঙ্খানবলং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চরিতস্স খো পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ, ৰচীদুচ্চরিতস্স পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ, মনোদুচ্চরিতস্স পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায কাযদুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতং ভাৰেতি, ৰচীদুচ্চরিতং পহায ৰচীসুচরিতং ভাৰেতি, মনোদুচ্চরিতং পহায মনোসুচরিতং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিসঙ্খানবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ভাৰনাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোসগ্গপরিণামিং, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোসগ্গপরিণামিং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভাৰনাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে বলানী’’তি.
১৩. ‘‘দ্ৰেমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি দ্ৰে? পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৰনাবলঞ্চ. কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিসঙ্খানবলং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চরিতস্স খো পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ, ৰচীদুচ্চরিতস্স খো পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ, মনোদুচ্চরিতস্স খো পাপকো ৰিপাকো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায কাযদুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতং ভাৰেতি, ৰচীদুচ্চরিতং পহায ৰচীসুচরিতং ভাৰেতি, মনোদুচ্চরিতং পহায মনোসুচরিতং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিসঙ্খানবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ভাৰনাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি, ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভাৰনাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে বলানী’’তি.
১৪. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, তথাগতস্স ধম্মদেসনা. কতমা দ্ৰে? সংখিত্তেন চ ৰিত্থারেন চ. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে তথাগতস্স ধম্মদেসনা’’তি.
১৫. ‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, অধিকরণে আপন্নো [আপত্তাপন্নো (ক.)] চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু ন সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৰে, অধিকরণে পাটিকঙ্খং দীঘত্তায খরত্তায ৰাল়ত্তায সংৰত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ন ফাসুং [ন ফাসু (ক.)] ৰিহরিস্সন্তীতি [ৰিহরিস্সন্তি (সী. স্যা. কং. ক.)]. যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অধিকরণে আপন্নো চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৰে, অধিকরণে পাটিকঙ্খং ন দীঘত্তায খরত্তায ৰাল়ত্তায সংৰত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ফাসুং ৰিহরিস্সন্তীতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, আপন্নো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি? ইধ, ভিক্খৰে, আপন্নো ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খো অকুসলং আপন্নো কঞ্চিদেৰ [কিঞ্চিদেৰ (ক.)] দেসং কাযেন. মং সো [তস্মা মং সো (সী. স্যা.)] ভিক্খু অদ্দস অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন. নো চে অহং অকুসলং আপজ্জেয্যং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন, ন মং সো ভিক্খু পস্সেয্য অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন. যস্মা চ খো, অহং অকুসলং আপন্নো কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন, তস্মা মং সো ভিক্খু অদ্দস অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন. দিস্ৰা চ পন মং সো ভিক্খু অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন অনত্তমনো অহোসি. অনত্তমনো সমানো অনত্তমনৰচনং [অনত্তমনৰাচং (ক.)] মং সো ভিক্খু অৰচ. অনত্তমনৰচনাহং [অনত্তমনৰাচং নাহং (ক.)] তেন ভিক্খুনা ৰুত্তো সমানো অনত্তমনো [অত্তমনো (ক.)] অহোসিং. অনত্তমনো সমানো পরেসং আরোচেসিং. ইতি মমেৰ তত্থ অচ্চযো অচ্চগমা সুঙ্কদাযকংৰ ভণ্ডস্মিন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, আপন্নো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, চোদকো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি? ইধ, ভিক্খৰে, চোদকো ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভিক্খু অকুসলং আপন্নো কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন. অহং ইমং ভিক্খুং অদ্দসং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন. নো চে অযং ভিক্খু অকুসলং আপজ্জেয্য কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন, নাহং ইমং ভিক্খুং পস্সেয্যং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন. যস্মা চ খো, অযং ভিক্খু অকুসলং আপন্নো কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন, তস্মা অহং ইমং ভিক্খুং অদ্দসং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন. দিস্ৰা চ পনাহং ইমং ভিক্খুং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৰ দেসং কাযেন অনত্তমনো অহোসিং. অনত্তমনো সমানো অনত্তমনৰচনাহং ইমং ভিক্খুং অৰচং. অনত্তমনৰচনাযং ভিক্খু মযা ৰুত্তো সমানো অনত্তমনো অহোসি. অনত্তমনো সমানো পরেসং আরোচেসি. ইতি মমেৰ তত্থ অচ্চযো অচ্চগমা সুঙ্কদাযকংৰ ভণ্ডস্মিন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, চোদকো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, অধিকরণে আপন্নো চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু ন সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৰে, অধিকরণে পাটিকঙ্খং দীঘত্তায খরত্তায ৰাল়ত্তায সংৰত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ন ফাসুং ৰিহরিস্সন্তীতি. যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অধিকরণে আপন্নো চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৰ অত্তানং পচ্চৰেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৰে, অধিকরণে পাটিকঙ্খং ন দীঘত্তায খরত্তায ৰাল়ত্তায সংৰত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ফাসু ৰিহরিস্সন্তী’’তি.
১৬. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাহেতু খো, ব্রাহ্মণ, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘ধম্মচরিযাসমচরিযাহেতু খো, ব্রাহ্মণ, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম! অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং [নিকুজ্জিতং (ক.)] ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি, এৰমেৰং ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
১৭. অথ খো জাণুস্সোণি [জাণুসোণি (ক.)] ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘কতত্তা চ, ব্রাহ্মণ, অকতত্তা চ. এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তী’’তি. ‘‘কো পন, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘কতত্তা চ, ব্রাহ্মণ, অকতত্তা চ. এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি. ‘‘ন খো অহং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি. সাধু মে ভৰং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা অহং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং আজানেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং ভো’’তি খো জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ইধ, ব্রাহ্মণ, একচ্চস্স কাযদুচ্চরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযসুচরিতং; ৰচীদুচ্চরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি ৰচীসুচরিতং; মনোদুচ্চরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোসুচরিতং. এৰং খো, ব্রাহ্মণ, কতত্তা চ অকতত্তা চ এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি. ইধ পন, ব্রাহ্মণ, একচ্চস্স কাযসুচরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযদুচ্চরিতং; ৰচীসুচরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি ৰচীদুচ্চরিতং; মনোসুচরিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোদুচ্চরিতং. এৰং খো, ব্রাহ্মণ, কতত্তা চ অকতত্তা চ এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
১৮. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘একংসেনাহং, আনন্দ, অকরণীযং ৰদামি কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিত’’ন্তি. ‘‘যমিদং, ভন্তে, ভগৰতা একংসেন অকরণীযং অক্খাতং কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং তস্মিং অকরণীযে কযিরমানে কো আদীনৰো পাটিকঙ্খো’’তি? ‘‘যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন অকরণীযং অক্খাতং কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং তস্মিং অকরণীযে কযিরমানে অযং আদীনৰো পাটিকঙ্খো – অত্তাপি অত্তানং উপৰদতি, অনুৰিচ্চ ৰিঞ্ঞূ গরহন্তি, পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, সম্মূল়্হো কালং করোতি, কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি. যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন অকরণীযং অক্খাতং কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং তস্মিং অকরণীযে কযিরমানে অযং আদীনৰো পাটিকঙ্খো’’তি.
‘‘একংসেনাহং, আনন্দ, করণীযং ৰদামি কাযসুচরিতং ৰচীসুচরিতং মনোসুচরিত’’ন্তি. ‘‘যমিদং, ভন্তে, ভগৰতা একংসেন করণীযং অক্খাতং কাযসুচরিতং ৰচীসুচরিতং মনোসুচরিতং তস্মিং করণীযে কযিরমানে কো আনিসংসো পাটিকঙ্খো’’তি? ‘‘যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন করণীযং অক্খাতং কাযসুচরিতং ৰচীসুচরিতং মনোসুচরিতং তস্মিং করণীযে কযিরমানে অযং আনিসংসো পাটিকঙ্খো – অত্তাপি অত্তানং ন উপৰদতি, অনুৰিচ্চ ৰিঞ্ঞূ পসংসন্তি, কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, অসম্মূল়্হো কালং করোতি, কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন করণীযং অক্খাতং কাযসুচরিতং ৰচীসুচরিতং মনোসুচরিতং তস্মিং করণীযে কযিরমানে অযং আনিসংসো পাটিকঙ্খো’’তি.
১৯. ‘‘অকুসলং, ভিক্খৰে, পজহথ. সক্কা, ভিক্খৰে, অকুসলং পজহিতুং. নো চেদং [নো চেতং (স্যা. কং. পী. ক.) সং. নি. ৩.২৮ পস্সিতব্বং], ভিক্খৰে, সক্কা অভৰিস্স অকুসলং পজহিতুং, নাহং এৰং ৰদেয্যং – ‘অকুসলং, ভিক্খৰে, পজহথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সক্কা অকুসলং পজহিতুং তস্মাহং এৰং ৰদামি – ‘অকুসলং, ভিক্খৰে, পজহথা’তি. অকুসলঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে [অকুসলং ভিক্খৰে (ক.)], পহীনং অহিতায দুক্খায সংৰত্তেয্য নাহং এৰং ৰদেয্যং – ‘অকুসলং, ভিক্খৰে, পজহথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অকুসলং পহীনং হিতায সুখায সংৰত্ততি তস্মাহং এৰং ৰদামি – ‘অকুসলং, ভিক্খৰে, পজহথা’’’তি.
‘‘কুসলং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ. সক্কা, ভিক্খৰে, কুসলং ভাৰেতুং. নো চেদং, ভিক্খৰে, সক্কা অভৰিস্স কুসলং ভাৰেতুং, নাহং এৰং ৰদেয্যং – ‘কুসলং, ভিক্খৰে, ভাৰেথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সক্কা কুসলং ভাৰেতুং তস্মাহং এৰং ৰদামি – ‘কুসলং, ভিক্খৰে, ভাৰেথা’তি. কুসলঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, ভাৰিতং অহিতায দুক্খায সংৰত্তেয্য, নাহং এৰং ৰদেয্যং – ‘কুসলং, ভিক্খৰে, ভাৰেথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, কুসলং ভাৰিতং হিতায সুখায সংৰত্ততি তস্মাহং এৰং ৰদামি – ‘কুসলং, ভিক্খৰে, ভাৰেথা’’’তি.
২০. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্তন্তি. কতমে দ্ৰে? দুন্নিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ দুন্নীতো. দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৰে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ধম্মা সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্তন্তী’’তি.
২১. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তি. কতমে দ্ৰে? সুনিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ সুনীতো. সুনিক্খিত্তস্স, ভিক্খৰে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি সুনযো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তী’’তি.
অধিকরণৰগ্গো দুতিযো.
৩. বালৰগ্গো
২২. ‘‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, বালা. কতমে দ্ৰে? যো চ অচ্চযং অচ্চযতো ন পস্সতি, যো চ অচ্চযং দেসেন্তস্স যথাধম্মং নপ্পটিগ্গণ্হাতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে বালা’তি. ‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, পণ্ডিতা. কতমে দ্ৰে? যো চ অচ্চযং অচ্চযতো পস্সতি, যো চ অচ্চযং দেসেন্তস্স যথাধম্মং পটিগ্গণ্হাতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পণ্ডিতা’’’তি.
২৩. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৰে? দুট্ঠো ৰা দোসন্তরো, সদ্ধো ৰা দুগ্গহিতেন [দুগ্গহীতেন (সী.)]. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তী’’তি.
২৪. ‘‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৰে? যো চ অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি, যো চ ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তী’তি. ‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৰে? যো চ অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি, যো চ ভাসিতং লপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তী’’’তি.
২৫. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৰে? যো চ নেয্যত্থং সুত্তন্তং নীতত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি, যো চ নীতত্থং সুত্তন্তং নেয্যত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তী’’তি.
২৬. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৰে? যো চ নেয্যত্থং সুত্তন্তং নেয্যত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি, যো চ নীতত্থং সুত্তন্তং নীতত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তী’’তি.
২৭. ‘‘পটিচ্ছন্নকম্মন্তস্স, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরা গতি পাটিকঙ্খা – নিরযো ৰা তিরচ্ছানযোনি ৰাতি. অপ্পটিচ্ছন্নকম্মন্তস্স, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরা গতি পাটিকঙ্খা – দেৰা ৰা মনুস্সা ৰা’’তি.
২৮. ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরা গতি পাটিকঙ্খা – নিরযো ৰা তিরচ্ছানযোনি ৰা’’তি.
২৯. ‘‘সম্মাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরা গতি পাটিকঙ্খা – দেৰা ৰা মনুস্সা ৰা’’তি.
৩০. ‘‘দুস্সীলস্স, ভিক্খৰে, দ্ৰে পটিগ্গাহা – নিরযো ৰা তিরচ্ছানযোনি ৰা. সীলৰতো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পটিগ্গাহা – দেৰা ৰা মনুস্সা ৰা’’তি [দেৰো ৰা মনুস্সো ৰাতি (ক.)].
৩১. ‘‘দ্ৰাহং, ভিক্খৰে, অত্থৰসে সম্পস্সমানো অরঞ্ঞৰনপত্থানি [অরঞ্ঞে পৰনপত্থানি (সী. পী.)] পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৰামি. কতমে দ্ৰে? অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং সম্পস্সমানো, পচ্ছিমঞ্চ জনতং অনুকম্পমানো. ইমে খো অহং, ভিক্খৰে, দ্ৰে অত্থৰসে সম্পস্সমানো অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৰামী’’তি.
৩২. ‘‘দ্ৰে মে, ভিক্খৰে, ধম্মা ৰিজ্জাভাগিযা. কতমে দ্ৰে? সমথো চ ৰিপস্সনা চ. সমথো, ভিক্খৰে, ভাৰিতো কমত্থ [কিমত্থ (স্যা. কং.), কতমত্থ (ক.)] মনুভোতি? চিত্তং ভাৰীযতি. চিত্তং ভাৰিতং কমত্থমনুভোতি? যো রাগো সো পহীযতি. ৰিপস্সনা, ভিক্খৰে, ভাৰিতা কমত্থমনুভোতি? পঞ্ঞা ভাৰীযতি. পঞ্ঞা ভাৰিতা কমত্থমনুভোতি? যা অৰিজ্জা সা পহীযতি. রাগুপক্কিলিট্ঠং ৰা, ভিক্খৰে, চিত্তং ন ৰিমুচ্চতি, অৰিজ্জুপক্কিলিট্ঠা ৰা পঞ্ঞা ন ভাৰীযতি. ইতি খো, ভিক্খৰে, রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি.
বালৰগ্গো ততিযো.
৪. সমচিত্তৰগ্গো
৩৩. ‘‘অসপ্পুরিসভূমিঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি সপ্পুরিসভূমিঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ. ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অসপ্পুরিসভূমি? অসপ্পুরিসো, ভিক্খৰে, অকতঞ্ঞূ হোতি অকতৰেদী. অসব্ভি হেতং, ভিক্খৰে, উপঞ্ঞাতং যদিদং অকতঞ্ঞুতা অকতৰেদিতা. কেৰলা এসা, ভিক্খৰে, অসপ্পুরিসভূমি যদিদং অকতঞ্ঞুতা অকতৰেদিতা. সপ্পুরিসো চ খো, ভিক্খৰে, কতঞ্ঞূ হোতি কতৰেদী. সব্ভি হেতং, ভিক্খৰে, উপঞ্ঞাতং যদিদং কতঞ্ঞুতা কতৰেদিতা. কেৰলা এসা, ভিক্খৰে, সপ্পুরিসভূমি যদিদং কতঞ্ঞুতা কতৰেদিতা’’তি.
৩৪. ‘‘দ্ৰিন্নাহং, ভিক্খৰে, ন সুপ্পতিকারং ৰদামি. কতমেসং দ্ৰিন্নং? মাতু চ পিতু চ. একেন, ভিক্খৰে, অংসেন মাতরং পরিহরেয্য, একেন অংসেন পিতরং পরিহরেয্য ৰস্সসতাযুকো ৰস্সসতজীৰী সো চ নেসং উচ্ছাদনপরিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনেন. তে চ তত্থেৰ মুত্তকরীসং চজেয্যুং. ন ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং কতং ৰা হোতি পটিকতং ৰা. ইমিস্সা চ, ভিক্খৰে, মহাপথৰিযা পহূতরত্তরতনায [পহূতসত্তরতনায (সী. স্যা. কং. পী.) তিকনিপাতে মহাৰগ্গে দসমসুত্তটীকাযং দস্সিতপাল়িযা সমেতি] মাতাপিতরো ইস্সরাধিপচ্চে রজ্জে পতিট্ঠাপেয্য, ন ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং কতং ৰা হোতি পটিকতং ৰা. তং কিস্স হেতু? বহুকারা [বহূপকারা (ক.)], ভিক্খৰে, মাতাপিতরো পুত্তানং আপাদকা পোসকা ইমস্স লোকস্স দস্সেতারো. যো চ খো, ভিক্খৰে, মাতাপিতরো অস্সদ্ধে সদ্ধাসম্পদায সমাদপেতি নিৰেসেতি পতিট্ঠাপেতি, দুস্সীলে সীলসম্পদায সমাদপেতি নিৰেসেতি পতিট্ঠাপেতি, মচ্ছরী চাগসম্পদায সমাদপেতি নিৰেসেতি পতিট্ঠাপেতি, দুপ্পঞ্ঞে পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি নিৰেসেতি পতিট্ঠাপেতি, এত্তাৰতা খো, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং কতঞ্চ হোতি পটিকতঞ্চা’’তি [পটিকতঞ্চ অতিকতঞ্চাতি (সী. পী.)].
৩৫. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিংৰাদী ভৰং গোতমো কিমক্খাযী’’তি? ‘‘কিরিযৰাদী চাহং, ব্রাহ্মণ, অকিরিযৰাদী চা’’তি. ‘‘যথাকথং পন ভৰং গোতমো কিরিযৰাদী চ অকিরিযৰাদী চা’’তি?
‘‘অকিরিযং খো অহং, ব্রাহ্মণ, ৰদামি কাযদুচ্চরিতস্স ৰচীদুচ্চরিতস্স মনোদুচ্চরিতস্স, অনেকৰিহিতানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অকিরিযং ৰদামি. কিরিযঞ্চ খো অহং, ব্রাহ্মণ, ৰদামি কাযসুচরিতস্স ৰচীসুচরিতস্স মনোসুচরিতস্স, অনেকৰিহিতানং কুসলানং ধম্মানং কিরিযং ৰদামি. এৰং খো অহং, ব্রাহ্মণ, কিরিযৰাদী চ অকিরিযৰাদী চা’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৩৬. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, লোকে দক্খিণেয্যা, কত্থ চ দানং দাতব্ব’’ন্তি? ‘‘দ্ৰে খো, গহপতি, লোকে দক্খিণেয্যা – সেখো চ অসেখো চ. ইমে খো, গহপতি, দ্ৰে লোকে দক্খিণেয্যা, এত্থ চ দানং দাতব্ব’’ন্তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান [ৰত্ৰা (সী. পী.) এৰমীদিসেসু ঠানেসু] সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –
‘‘সেখো অসেখো চ ইমস্মিং লোকে,
আহুনেয্যা যজমানানং হোন্তি;
তে উজ্জুভূতা [উজুভূতা (স্যা. কং. ক.)] কাযেন, ৰাচায উদ চেতসা;
খেত্তং তং যজমানানং, এত্থ দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি.
৩৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. তত্র খো আযস্মা সারিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ – ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ, আৰুসো, পুগ্গলং দেসেস্সামি বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –
‘‘কতমো চাৰুসো, অজ্ঝত্তসংযোজনো পুগ্গলো? ইধাৰুসো, ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো আগামী হোতি, আগন্তা ইত্থত্তং. অযং ৰুচ্চতি, আৰুসো, অজ্ঝত্তসংযোজনো পুগ্গলো আগামী হোতি, আগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘কতমো চাৰুসো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো? ইধাৰুসো, ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো অঞ্ঞতরং সন্তং চেতোৰিমুত্তিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্তং. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু সীলৰা হোতি…পে… সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো কামানংযেৰ নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. সো ভৰানংযেৰ নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. সো তণ্হাক্খযায পটিপন্নো হোতি. সো লোভক্খযায পটিপন্নো হোতি. সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্তং. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্ত’’ন্তি.
অথ খো সম্বহুলা সমচিত্তা দেৰতা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘এসো, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে ভিক্খূনং অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দেসেতি বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ. হট্ঠা, ভন্তে, পরিসা. সাধু, ভন্তে, ভগৰা যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো ভগৰা – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰং – জেতৰনে অন্তরহিতো পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে আযস্মতো সারিপুত্তস্স সম্মুখে পাতুরহোসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. আযস্মাপি খো সারিপুত্তো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সারিপুত্তং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ইধ, সারিপুত্ত, সম্বহুলা সমচিত্তা দেৰতা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, সারিপুত্ত, তা দেৰতা মং এতদৰোচুং – ‘এসো, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে ভিক্খূনং অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দেসেতি বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ. হট্ঠা, ভন্তে, পরিসা. সাধু, ভন্তে, ভগৰা যেন আযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’তি. তা খো পন, সারিপুত্ত, দেৰতা দসপি হুত্ৰা ৰীসম্পি হুত্ৰা তিংসম্পি হুত্ৰা চত্তালীসম্পি হুত্ৰা পঞ্ঞাসম্পি হুত্ৰা সট্ঠিপি হুত্ৰা আরগ্গকোটিনিতুদনমত্তেপি তিট্ঠন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি [ব্যাবাধেন্তীতি (সব্বত্থ)]. সিযা খো পন [পন তে (সী. স্যা. কং. পী.)], সারিপুত্ত, এৰমস্স – ‘তত্থ নূন তাসং দেৰতানং তথা চিত্তং ভাৰিতং যেন তা দেৰতা দসপি হুত্ৰা ৰীসম্পি হুত্ৰা তিংসম্পি হুত্ৰা চত্তালীসম্পি হুত্ৰা পঞ্ঞাসম্পি হুত্ৰা সট্ঠিপি হুত্ৰা আরগ্গকোটিনিতুদনমত্তেপি তিট্ঠন্তি ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তী’তি. ন খো পনেতং, সারিপুত্ত, এৰং দট্ঠব্বং. ইধেৰ খো, সারিপুত্ত, তাসং দেৰতানং তথা চিত্তং ভাৰিতং, যেন তা দেৰতা দসপি হুত্ৰা…পে… ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি. তস্মাতিহ, সারিপুত্ত, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘সন্তিন্দ্রিযা ভৰিস্সাম সন্তমানসা’তি. এৰঞ্হি ৰো, সারিপুত্ত, সিক্খিতব্বং. ‘সন্তিন্দ্রিযানঞ্হি ৰো, সারিপুত্ত, সন্তমানসানং সন্তংযেৰ কাযকম্মং ভৰিস্সতি সন্তং ৰচীকম্মং সন্তং মনোকম্মং. সন্তংযেৰ উপহারং উপহরিস্সাম সব্রহ্মচারীসূ’তি. ‘এৰঞ্হি ৰো, সারিপুত্ত, সিক্খিতব্বং. অনস্সুং খো, সারিপুত্ত, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা যে ইমং ধম্মপরিযাযং নাস্সোসু’’’ন্তি.
৩৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো ৰরণাযং ৰিহরতি ভদ্দসারিতীরে [কদ্দমদহতীরে (সী. স্যা. কং. পী.)]. অথ খো আরামদণ্ডো ব্রাহ্মণো যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহাকচ্চানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আরামদণ্ডো ব্রাহ্মণো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভো কচ্চান, হেতু কো পচ্চযো যেন খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৰিৰদন্তি, ব্রাহ্মণাপি ব্রাহ্মণেহি ৰিৰদন্তি, গহপতিকাপি গহপতিকেহি ৰিৰদন্তী’’তি? ‘‘কামরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধ [কামরাগৰিনিৰেসৰিনিবদ্ধ (সী. স্যা. কং. পী.)] পলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানহেতু খো, ব্রাহ্মণ, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৰিৰদন্তি, ব্রাহ্মণাপি ব্রাহ্মণেহি ৰিৰদন্তি, গহপতিকাপি গহপতিকেহি ৰিৰদন্তী’’তি.
‘‘কো পন, ভো কচ্চান, হেতু কো পচ্চযো যেন সমণাপি সমণেহি ৰিৰদন্তী’’তি? ‘‘দিট্ঠিরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানহেতু খো, ব্রাহ্মণ, সমণাপি সমণেহি ৰিৰদন্তী’’তি.
‘‘অত্থি পন, ভো কচ্চান, কোচি লোকস্মিং যো ইমঞ্চেৰ কামরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি? ‘‘অত্থি, ব্রাহ্মণ, লোকস্মিং যো ইমঞ্চেৰ কামরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি.
‘‘কো পন সো, ভো কচ্চান, লোকস্মিং যো ইমঞ্চেৰ কাগরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি? ‘‘অত্থি, ব্রাহ্মণ, পুরত্থিমেসু জনপদেসু সাৰত্থী নাম নগরং. তত্থ সো ভগৰা এতরহি ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো. সো হি, ব্রাহ্মণ, ভগৰা ইমঞ্চেৰ কামরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি.
এৰং ৰুত্তে আরামদণ্ডো ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৰিযং নিহন্ত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি –
‘‘নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. যো হি সো ভগৰা ইমঞ্চেৰ কামরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিরাগাভিনিৰেসৰিনিবন্ধপলিগেধপরিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান, অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান! সেয্যথাপি, ভো কচ্চান, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি, এৰমেৰং ভোতা কচ্চানেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভো কচ্চান, তং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং কচ্চানো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৩৯. একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো মধুরাযং ৰিহরতি গুন্দাৰনে. অথ খো কন্দরাযনো [কণ্ডরাযনো (সী. স্যা. কং. পী.)] ব্রাহ্মণো যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহাকচ্চানেন সদ্ধিং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো কন্দরাযনো ব্রাহ্মণো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভো কচ্চান, ‘ন সমণো কচ্চানো ব্রাহ্মণে জিণ্ণে ৰুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৰযোঅনুপ্পত্তে অভিৰাদেতি ৰা পচ্চুট্ঠেতি ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেতী’তি. তযিদং, ভো কচ্চান, তথেৰ? ন হি ভৰং কচ্চানো ব্রাহ্মণে জিণ্ণে ৰুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৰযোঅনুপ্পত্তে অভিৰাদেতি ৰা পচ্চুট্ঠেতি ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেতি. তযিদং, ভো কচ্চান, ন সম্পন্নমেৰা’’তি.
‘‘অত্থি, ব্রাহ্মণ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰুদ্ধভূমি চ অক্খাতা দহরভূমি চ. ৰুদ্ধো চেপি, ব্রাহ্মণ, হোতি আসীতিকো ৰা নাৰুতিকো ৰা ৰস্সসতিকো ৰা জাতিযা, সো চ কামে পরিভুঞ্জতি কামমজ্ঝাৰসতি কামপরিল়াহেন পরিডয্হতি কামৰিতক্কেহি খজ্জতি কামপরিযেসনায উস্সুকো. অথ খো সো বালো ন থেরোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. দহরো চেপি, ব্রাহ্মণ, হোতি যুৰা সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা. সো চ ন কামে পরিভুঞ্জতি ন কামমজ্ঝাৰসতি, ন কামপরিল়াহেন পরিডয্হতি, ন কামৰিতক্কেহি খজ্জতি, ন কামপরিযেসনায উস্সুকো. অথ খো সো পণ্ডিতো থেরোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে কন্দরাযনো ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দহরানং সতং [সুদং (সী. স্যা. কং. পী.)] ভিক্খূনং পাদে সিরসা ৰন্দতি – ‘‘ৰুদ্ধা ভৰন্তো, ৰুদ্ধভূমিযং ঠিতা. দহরা মযং, দহরভূমিযং ঠিতা’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান…পে… উপাসকং মং ভৰং কচ্চানো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৪০. ‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে চোরা বলৰন্তো হোন্তি, রাজানো তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে রঞ্ঞো ন ফাসু হোতি অতিযাতুং ৰা নিয্যাতুং ৰা পচ্চন্তিমে ৰা জনপদে অনুসঞ্ঞাতুং. ব্রাহ্মণগহপতিকানম্পি তস্মিং সমযে ন ফাসু হোতি অতিযাতুং ৰা নিয্যাতুং ৰা বাহিরানি ৰা কম্মন্তানি পটিৰেক্খিতুং. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, যস্মিং সমযে পাপভিক্খূ বলৰন্তো হোন্তি, পেসলা ভিক্খূ তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে পেসলা ভিক্খূ তুণ্হীভূতা তুণ্হীভূতাৰ সঙ্ঘমজ্ঝে সঙ্কসাযন্তি [সঙ্কম্ম ঝাযন্তি (ক.), সঞ্চাযন্তি (সী. অট্ঠ.)] পচ্চন্তিমে ৰা জনপদে অচ্ছন্তি [ভজন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)]. তযিদং, ভিক্খৰে, হোতি বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে রাজানো বলৰন্তো হোন্তি, চোরা তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে রঞ্ঞো ফাসু হোতি অতিযাতুং ৰা নিয্যাতুং ৰা পচ্চন্তিমে ৰা জনপদে অনুসঞ্ঞাতুং. ব্রাহ্মণগহপতিকানম্পি তস্মিং সমযে ফাসু হোতি অতিযাতুং ৰা নিয্যাতুং ৰা বাহিরানি ৰা কম্মন্তানি পটিৰেক্খিতুং. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, যস্মিং সমযে পেসলা ভিক্খূ বলৰন্তো হোন্তি, পাপভিক্খূ তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে পাপভিক্খূ তুণ্হীভূতা তুণ্হীভূতাৰ সঙ্ঘমজ্ঝে সঙ্কসাযন্তি, যেন ৰা পন তেন পক্কমন্তি [পপতন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)]. তযিদং, ভিক্খৰে, হোতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি.
৪১. ‘‘দ্ৰিন্নাহং, ভিক্খৰে, মিচ্ছাপটিপত্তিং ন ৰণ্ণেমি, গিহিস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰা. গিহী ৰা, ভিক্খৰে, পব্বজিতো ৰা মিচ্ছাপটিপন্নো মিচ্ছাপটিপত্তাধিকরণহেতু ন আরাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘দ্ৰিন্নাহং, ভিক্খৰে, সম্মাপটিপত্তিং ৰণ্ণেমি, গিহিস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰা. গিহী ৰা, ভিক্খৰে, পব্বজিতো ৰা সম্মাপটিপন্নো সম্মাপটিপত্তাধিকরণহেতু আরাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি.
৪২. ‘‘যে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ দুগ্গহিতেহি সুত্তন্তেহি ব্যঞ্জনপ্পতিরূপকেহি অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ পটিৰাহন্তি তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ বহুজনাহিতায পটিপন্না বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. বহুঞ্চ তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অপুঞ্ঞং পসৰন্তি, তে চিমং সদ্ধম্মং অন্তরধাপেন্তি.
‘‘যে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সুগ্গহিতেহি সুত্তন্তেহি ব্যঞ্জনপ্পতিরূপকেহি অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ অনুলোমেন্তি তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ বহুজনহিতায পটিপন্না বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. বহুঞ্চ তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ পুঞ্ঞং পসৰন্তি, তে চিমং সদ্ধম্মং ঠপেন্তী’’তি.
সমচিত্তৰগ্গো চতুত্থো.
৫. পরিসৰগ্গো
৪৩. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? উত্তানা চ পরিসা গম্ভীরা চ পরিসা. কতমা চ, ভিক্খৰে, উত্তানা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ উদ্ধতা হোন্তি উন্নল়া চপলা মুখরা ৰিকিণ্ণৰাচা মুট্ঠস্সতী অসম্পজানা অসমাহিতা ৰিব্ভন্তচিত্তা পাকতিন্দ্রিযা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, উত্তানা পরিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, গম্ভীরা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ অনুদ্ধতা হোন্তি অনুন্নল়া অচপলা অমুখরা অৰিকিণ্ণৰাচা উপট্ঠিতস্সতী সম্পজানা সমাহিতা একগ্গচিত্তা সংৰুতিন্দ্রিযা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, গম্ভীরা পরিসা. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং গম্ভীরা পরিসা’’তি.
৪৪. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? ৰগ্গা চ পরিসা সমগ্গা চ পরিসা. কতমা চ, ভিক্খৰে, ৰগ্গা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰগ্গা পরিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সমগ্গা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমগ্গা পরিসা. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং সমগ্গা পরিসা’’তি.
৪৫. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? অনগ্গৰতী চ পরিসা অগ্গৰতী চ পরিসা. কতমা চ, ভিক্খৰে, অনগ্গৰতী পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং থেরা ভিক্খূ বাহুলিকা [বাহুল্লিকা (স্যা. কং. ক.) টীকা ওলোকেতব্বা] হোন্তি সাথলিকা, ওক্কমনে পুব্বঙ্গমা, পৰিৰেকে নিক্খিত্তধুরা, ন ৰীরিযং আরভন্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. তেসং পচ্ছিমা জনতা দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি. সাপি হোতি বাহুলিকা সাথলিকা, ওক্কমনে পুব্বঙ্গমা, পৰিৰেকে নিক্খিত্তধুরা, ন ৰীরিযং আরভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অনগ্গৰতী পরিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অগ্গৰতী পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং থেরা ভিক্খূ ন বাহুলিকা হোন্তি ন সাথলিকা, ওক্কমনে নিক্খিত্তধুরা, পৰিৰেকে পুব্বঙ্গমা, ৰীরিযং আরভন্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. তেসং পচ্ছিমা জনতা দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি. সাপি হোতি ন বাহুলিকা ন সাথলিকা, ওক্কমনে নিক্খিত্তধুরা, পৰিৰেকে পুব্বঙ্গমা, ৰীরিযং আরভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অগ্গৰতী পরিসা. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং অগ্গৰতী পরিসা’’তি.
৪৬. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? অনরিযা চ পরিসা অরিযা চ পরিসা. কতমা চ, ভিক্খৰে, অনরিযা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অনরিযা পরিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অরিযা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানন্তি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরিযা পরিসা. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং অরিযা পরিসা’’তি.
৪৭. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? পরিসাকসটো চ পরিসামণ্ডো চ. কতমো চ, ভিক্খৰে, পরিসাকসটো? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ ছন্দাগতিং গচ্ছন্তি, দোসাগতিং গচ্ছন্তি, মোহাগতিং গচ্ছন্তি, ভযাগতিং গচ্ছন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পরিসাকসটো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পরিসামণ্ডো? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ ন ছন্দাগতিং গচ্ছন্তি, ন দোসাগতিং গচ্ছন্তি, ন মোহাগতিং গচ্ছন্তি, ন ভযাগতিং গচ্ছন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পরিসামণ্ডো. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং পরিসামণ্ডো’’তি.
৪৮. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? ওক্কাচিতৰিনীতা পরিসা নোপটিপুচ্ছাৰিনীতা, পটিপুচ্ছাৰিনীতা পরিসা নোওক্কাচিতৰিনীতা. কতমা চ, ভিক্খৰে, ওক্কাচিতৰিনীতা পরিসা নোপটিপুচ্ছাৰিনীতা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ যে তে সুত্তন্তা তথাগতভাসিতা গম্ভীরা গম্ভীরত্থা লোকুত্তরা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা তেসু ভঞ্ঞমানেসু ন সুস্সূসন্তি ন সোতং ওদহন্তি ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি ন চ তে ধম্মে উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি. যে পন তে সুত্তন্তা কৰিতা [কৰিকতা (সব্বত্থ) টীকা ওলোকেতব্বা] কাৰেয্যা চিত্তক্খরা চিত্তব্যঞ্জনা বাহিরকা সাৰকভাসিতা তেসু ভঞ্ঞমানেসু সুস্সূসন্তি সোতং ওদহন্তি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, তে ধম্মে উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি, তে চ তং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা ন চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিপুচ্ছন্তি ন চ পটিৰিচরন্তি – ‘ইদং কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তে অৰিৰটঞ্চেৰ ন ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ ন উত্তানীকরোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং ন পটিৰিনোদেন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ওক্কাচিতৰিনীতা পরিসা নো পটিপুচ্ছাৰিনীতা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, পটিপুচ্ছাৰিনীতা পরিসা নোওক্কাচিতৰিনীতা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ যে তে সুত্তন্তা কৰিতা কাৰেয্যা চিত্তক্খরা চিত্তব্যঞ্জনা বাহিরকা সাৰকভাসিতা তেসু ভঞ্ঞমানেসু ন সুস্সূসন্তি ন সোতং ওদহন্তি ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ন চ তে ধম্মে উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি. যে পন তে সুত্তন্তা তথাগতভাসিতা গম্ভীরা গম্ভীরত্থা লোকুত্তরা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা তেসু ভঞ্ঞমানেসু সুস্সূসন্তি সোতং ওদহন্তি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, তে চ ধম্মে উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি. তে তং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিপুচ্ছন্তি পটিৰিচরন্তি – ‘ইদং কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তে অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকরোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিপুচ্ছাৰিনীতা পরিসা নোওক্কাচিতৰিনীতা. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং পটিপুচ্ছাৰিনীতা পরিসা নোওক্কাচিতৰিনীতা’’তি.
৪৯. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? আমিসগরু পরিসা নো সদ্ধম্মগরু, সদ্ধম্মগরু পরিসা নো আমিসগরু. কতমা চ, ভিক্খৰে, আমিসগরু পরিসা নো সদ্ধম্মগরু? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ গিহীনং ওদাতৰসনানং সম্মুখা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰণ্ণং ভাসন্তি – ‘অসুকো ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো, অসুকো পঞ্ঞাৰিমুত্তো, অসুকো কাযসক্খী, অসুকো দিট্ঠিপ্পত্তো, অসুকো সদ্ধাৰিমুত্তো, অসুকো ধম্মানুসারী, অসুকো সদ্ধানুসারী, অসুকো সীলৰা কল্যাণধম্মো, অসুকো দুস্সীলো পাপধম্মো’তি. তে তেন লাভং লভন্তি. তে তং লাভং লভিত্ৰা গথিতা [গধিতা (ক.)] মুচ্ছিতা অজ্ঝোপন্না [অজ্ঝোসানা (ক.), অনজ্ঝোপন্না (সী. স্যা. ক.) তিকনিপাতে কুসিনারৰগ্গে পঠমসুত্তটীকা ওলোকেতব্বা] অনাদীনৰদস্সাৰিনো অনিস্সরণপঞ্ঞা পরিভুঞ্জন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, আমিসগরু পরিসা নো সদ্ধম্মগরু.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সদ্ধম্মগরু পরিসা নোআমিসগরু? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ গিহীনং ওদাতৰসনানং সম্মুখা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰণ্ণং ন ভাসন্তি – ‘অসুকো ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো, অসুকো পঞ্ঞাৰিমুত্তো, অসুকো কাযসক্খী, অসুকো দিট্ঠিপ্পত্তো, অসুকো সদ্ধাৰিমুত্তো, অসুকো ধম্মানুস্সারী, অসুকো সদ্ধানুসারী, অসুকো সীলৰা কল্যাণধম্মো, অসুকো দুস্সীলো পাপধম্মো’তি. তে তেন লাভং লভন্তি. তে তং লাভং লভিত্ৰা অগথিতা অমুচ্ছিতা অনজ্ঝোসন্না আদীনৰদস্সাৰিনো নিস্সরণপঞ্ঞা পরিভুঞ্জন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সদ্ধম্মগরু পরিসা নোআমিসগরু. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং সদ্ধম্মগরু পরিসা নোআমিসগরূ’’তি.
৫০. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? ৰিসমা চ পরিসা সমা চ পরিসা. কতমা চ, ভিক্খৰে, ৰিসমা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং অধম্মকম্মানি পৰত্তন্তি ধম্মকম্মানি নপ্পৰত্তন্তি, অৰিনযকম্মানি পৰত্তন্তি ৰিনযকম্মানি নপ্পৰত্তন্তি, অধম্মকম্মানি দিপ্পন্তি ধম্মকম্মানি ন দিপ্পন্তি, অৰিনযকম্মানি দিপ্পন্তি ৰিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিসমা পরিসা. ( ) [(ৰিসমত্তা ভিক্খৰে পরিসায অধম্মকম্মানি পৰত্তন্তি… ৰিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি.) (সী. পী.)]
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সমা পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ধম্মকম্মানি পৰত্তন্তি অধম্মকম্মানি নপ্পৰত্তন্তি, ৰিনযকম্মানি পৰত্তন্তি অৰিনযকম্মানি নপ্পৰত্তন্তি, ধম্মকম্মানি দিপ্পন্তি অধম্মকম্মানি ন দিপ্পন্তি, ৰিনযকম্মানি দিপ্পন্তি অৰিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমা পরিসা. ( ) [(সমত্তা ভিক্খৰে পরিসায ধম্মকম্মানি পৰত্তন্তি… অৰিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি.) (সী. পী.)] ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং সমা পরিসা’’তি.
৫১. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? অধম্মিকা চ পরিসা ধম্মিকা চ পরিসা…পে… ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং ধম্মিকা পরিসা’’তি.
৫২. ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিসা. কতমা দ্ৰে? অধম্মৰাদিনী চ পরিসা ধম্মৰাদিনী চ পরিসা. কতমা চ, ভিক্খৰে, অধম্মৰাদিনী পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ অধিকরণং আদিযন্তি ধম্মিকং ৰা অধম্মিকং ৰা. তে তং অধিকরণং আদিযিত্ৰা ন চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্ঞাপেন্তি ন চ সঞ্ঞত্তিং উপগচ্ছন্তি, ন চ নিজ্ঝাপেন্তি ন চ নিজ্ঝত্তিং উপগচ্ছন্তি. তে অসঞ্ঞত্তিবলা অনিজ্ঝত্তিবলা অপ্পটিনিস্সগ্গমন্তিনো তমেৰ অধিকরণং থামসা পরামাসা [পরামস্স (সী. পী.)] অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি – ‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অধম্মৰাদিনী পরিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ধম্মৰাদিনী পরিসা? ইধ, ভিক্খৰে, যস্সং পরিসাযং ভিক্খূ অধিকরণং আদিযন্তি ধম্মিকং ৰা অধম্মিকং ৰা. তে তং অধিকরণং আদিযিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্ঞাপেন্তি চেৰ সঞ্ঞত্তিঞ্চ উপগচ্ছন্তি, নিজ্ঝাপেন্তি চেৰ নিজ্ঝত্তিঞ্চ উপগচ্ছন্তি. তে সঞ্ঞত্তিবলা নিজ্ঝত্তিবলা পটিনিস্সগ্গমন্তিনো, ন তমেৰ অধিকরণং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি – ‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ধম্মৰাদিনী পরিসা. ইমা খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে পরিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং দ্ৰিন্নং পরিসানং যদিদং ধম্মৰাদিনী পরিসা’’তি.
পরিসৰগ্গো পঞ্চমো.
তস্সুদ্দানং –
উত্তানা ৰগ্গা অগ্গৰতী, অরিযা কসটো চ পঞ্চমো;
ওক্কাচিতআমিসঞ্চেৰ, ৰিসমা অধম্মাধম্মিযেন চাতি.
পঠমো পণ্ণাসকো সমত্তো.