২৭২. দীঘাৱুৱত্থু

৪৫৮. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, বাৰাণসিযং [ৱজিৰবুদ্ধিটীকা ওলোকেতব্বা] ব্ৰহ্মদত্তো নাম কাসিৰাজা অহোসি অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো মহব্বলো মহাৱাহনো মহাৱিজিতো পৰিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগাৰো. দীঘীতি নাম কোসলৰাজা অহোসি দলিদ্দো অপ্পধনো অপ্পভোগো অপ্পবলো অপ্পৱাহনো অপ্পৱিজিতো অপৰিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগাৰো. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা চতুৰঙ্গিনিং সেনং সন্নয্হিত্ৱা দীঘীতিং কোসলৰাজানং অব্ভুয্যাসি. অস্সোসি খো, ভিক্খৱে, দীঘীতি কোসলৰাজা – ‘‘ব্ৰহ্মদত্তো কিৰ কাসিৰাজা চতুৰঙ্গিনিং সেনং সন্নয্হিত্ৱা মমং অব্ভুয্যাতো’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো এতদহোসি – ‘‘ব্ৰহ্মদত্তো খো কাসিৰাজা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো মহব্বলো মহাৱাহনো মহাৱিজিতো পৰিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগাৰো, অহং পনম্হি দলিদ্দো অপ্পধনো অপ্পভোগো অপ্পবলো অপ্পৱাহনো অপ্পৱিজিতো অপৰিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগাৰো, নাহং পটিবলো ব্ৰহ্মদত্তেন কাসিৰঞ্ঞা একসঙ্ঘাতম্পি সহিতুং. যংনূনাহং পটিকচ্চেৱ নগৰম্হা নিপ্পতেয্য’’ন্তি.

অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতি কোসলৰাজা মহেসিং আদায পটিকচ্চেৱ নগৰম্হা নিপ্পতি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো বলঞ্চ ৱাহনঞ্চ জনপদঞ্চ কোসঞ্চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসতি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতি কোসলৰাজা সপজাপতিকো যেন ৱাৰাণসী তেন পক্কামি. অনুপুব্বেন যেন বাৰাণসী তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং, ভিক্খৱে, দীঘীতি কোসলৰাজা সপজাপতিকো বাৰাণসিযং অঞ্ঞতৰস্মিং পচ্চন্তিমে ওকাসে কুম্ভকাৰনিৱেসনে অঞ্ঞাতকৱেসেন পৰিব্বাজকচ্ছন্নেন পটিৱসতি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো মহেসী নচিৰস্সেৱ গব্ভিনী অহোসি. তস্সা এৱৰূপো দোহড়ো উপ্পন্নো হোতি – ‘‘ইচ্ছতি সূৰিযস্স উগ্গমনকালে চতুৰঙ্গিনিং সেনং সন্নদ্ধং ৱম্মিকং সুভূমে ঠিতং পস্সিতুং, খগ্গানঞ্চ ধোৱনং পাতুং’’. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো মহেসী দীঘীতিং কোসলৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘গব্ভিনীম্হি, দেৱ. তস্সা মে এৱৰূপো দোহড়ো উপ্পন্নো – ইচ্ছামি সূৰিযস্স উগ্গমনকালে চতুৰঙ্গিনিং সেনং সন্নদ্ধং ৱম্মিকং [ৱম্মিতং (সী.)] সুভূমে ঠিতং পস্সিতুং, খগ্গানঞ্চ ধোৱনং পাতু’’ন্তি. ‘‘কুতো, দেৱি, অম্হাকং দুগ্গতানং চতুৰঙ্গিনী সেনা সন্নদ্ধা ৱম্মিকা সুভূমে ঠিতা, খগ্গানঞ্চ ধোৱনং পাতু’’ন্তি [খগ্গানঞ্চ ধোৱনন্তি (সী. স্যা.)] ‘‘সচাহং, দেৱ, ন লভিস্সামি, মৰিস্সামী’’তি.

৪৫৯. তেন খো পন সমযেন, ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পুৰোহিতো ব্ৰাহ্মণো দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো সহাযো হোতি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতি কোসলৰাজা যেন ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পুৰোহিতো ব্ৰাহ্মণো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পুৰোহিতং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘সখী তে, সম্ম, গব্ভিনী. তস্সা এৱৰূপো দোহড়ো উপ্পন্নো – ইচ্ছতি সূৰিযস্স উগ্গমনকালে চতুৰঙ্গিনিং সেনং সন্নদ্ধং ৱম্মিকং সুভূমে ঠিতং পস্সিতুং, খগ্গানঞ্চ ধোৱনং পাতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, মযম্পি দেৱিং পস্সামা’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো মহেসী যেন ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পুৰোহিতো ব্ৰাহ্মণো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পুৰোহিতো ব্ৰাহ্মণো দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো মহেসিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তিং, দিস্ৱান উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো মহেসী তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি – ‘‘কোসলৰাজা ৱত ভো কুচ্ছিগতো, কোসলৰাজা ৱত ভো কুচ্ছিগতো’’তি. অত্তমনা [অৱিমনা (সী. স্যা. কত্থচি], দেৱি, হোহি. লচ্ছসি সূৰিযস্স উগ্গমনকালে চতুৰঙ্গিনিং সেনং সন্নদ্ধং ৱম্মিকং সুভূমে ঠিতং পস্সিতুং, খগ্গানঞ্চ ধোৱনং পাতুন্তি.

অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পুৰোহিতো ব্ৰাহ্মণো যেন ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ব্ৰহ্মদত্তং কাসিৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘তথা, দেৱ, নিমিত্তানি দিস্সন্তি, স্ৱে সূৰিযুগ্গমনকালে চতুৰঙ্গিনী সেনা সন্নদ্ধা ৱম্মিকা সুভূমে তিট্ঠতু, খগ্গা চ ধোৱিযন্তূ’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা মনুস্সে আণাপেসি – ‘‘যথা, ভণে, পুৰোহিতো ব্ৰাহ্মণো আহ তথা কৰোথা’’তি. অলভি খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো মহেসী সূৰিযস্স উগ্গমনকালে চতুৰঙ্গিনিং সেনং সন্নদ্ধং ৱম্মিকং সুভূমে ঠিতং পস্সিতুং, খগ্গানঞ্চ ধোৱনং পাতুং. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো মহেসী তস্স গব্ভস্স পৰিপাকমন্ৱায পুত্তং ৱিজাযি. তস্স দীঘাৱূতি নামং অকংসু. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো নচিৰস্সেৱ ৱিঞ্ঞুতং পাপুণি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো এতদহোসি – ‘‘অযং খো ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা বহুনো অম্হাকং অনত্থস্স কাৰকো, ইমিনা অম্হাকং বলঞ্চ ৱাহনঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ অচ্ছিন্নং, সচাযং অম্হে জানিস্সতি, সব্বেৱ তযো ঘাতাপেস্সতি, যংনূনাহং দীঘাৱুং কুমাৰং বহিনগৰে ৱাসেয্য’’ন্তি. অথ খো ভিক্খৱে দীঘীতি কোসলৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং বহিনগৰে ৱাসেসি. অথ খো ভিক্খৱে দীঘাৱু কুমাৰো বহিনগৰে পটিৱসন্তো নচিৰস্সেৱ সব্বসিপ্পানি সিক্খি.

৪৬০. তেন খো পন সমযেন দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো কপ্পকো ব্ৰহ্মদত্তে কাসিৰঞ্ঞে পটিৱসতি. অদ্দসা খো, ভিক্খৱে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো কপ্পকো দীঘীতিং কোসলৰাজানং সপজাপতিকং বাৰাণসিযং অঞ্ঞতৰস্মিং পচ্চন্তিমে ওকাসে কুম্ভকাৰনিৱেসনে অঞ্ঞাতকৱেসেন পৰিব্বাজকচ্ছন্নেন পটিৱসন্তং, দিস্ৱান যেন ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ব্ৰহ্মদত্তং কাসিৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘দীঘীতি, দেৱ, কোসলৰাজা সপজাপতিকো বাৰাণসিযং অঞ্ঞতৰস্মিং পচ্চন্তিমে ওকাসে কুম্ভকাৰনিৱেসনে অঞ্ঞাতকৱেসেন পৰিব্বাজকচ্ছন্নেন পটিৱসতী’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা মনুস্সে আণাপেসি – ‘‘তেন হি, ভণে, দীঘীতিং কোসলৰাজানং সপজাপতিকং আনেথা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, তে মনুস্সা ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা দীঘীতিং কোসলৰাজানং সপজাপতিকং আনেসুং. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা মনুস্সে আণাপেসি – ‘‘তেন হি, ভণে, দীঘীতিং কোসলৰাজানং সপজাপতিকং দড়্হায ৰজ্জুযা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৱা খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা খৰস্সৰেন পণৱেন ৰথিকায ৰথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পৰিনেত্ৱা দক্খিণেন দ্ৱাৰেন নিক্খামেত্ৱা দক্খিণতো নগৰস্স চতুধা ছিন্দিত্ৱা চতুদ্দিসা বিলানি নিক্খিপথা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, তে মনুস্সা ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা দীঘীতিং কোসলৰাজানং সপজাপতিকং দড়্হায ৰজ্জুযা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৱা খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা খৰস্সৰেন পণৱেন ৰথিকায ৰথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পৰিনেন্তি.

অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স এতদহোসি – ‘‘চিৰংদিট্ঠা খো মে মাতাপিতৰো. যংনূনাহং মাতাপিতৰো পস্সেয্য’’ন্তি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো বাৰাণসিং পৱিসিত্ৱা অদ্দস মাতাপিতৰো দড়্হায ৰজ্জুযা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৱা খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা খৰস্সৰেন পণৱেন ৰথিকায ৰথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পৰিনেন্তে, দিস্ৱান যেন মাতাপিতৰো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো, ভিক্খৱে, দীঘীতি কোসলৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং; দিস্ৱান দীঘাৱুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘মা খো ত্ৱং, তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং. ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’’তি. এৱং ৱুত্তে, ভিক্খৱে, তে মনুস্সা দীঘীতিং কোসলৰাজানং এতদৱোচুং – ‘‘উম্মত্তকো অযং দীঘীতি কোসলৰাজা ৱিপ্পলপতি. কো ইমস্স দীঘাৱু? কং অযং এৱমাহ – ‘মা খো ত্ৱং, তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং. ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’’তি. ‘‘নাহং, ভণে, উম্মত্তকো ৱিপ্পলপামি, অপি চ যো ৱিঞ্ঞূ সো ৱিভাৱেস্সতী’’তি. দুতিযম্পি খো, ভিক্খৱে…পে… ততিযম্পি খো, ভিক্খৱে, দীঘীতি কোসলৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘মা খো ত্ৱং, তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং. ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’’তি. ততিযম্পি খো, ভিক্খৱে, তে মনুস্সা দীঘীতিং কোসলৰাজানং এতদৱোচুং – ‘‘উম্মত্তকো অযং দীঘীতি কোসলৰাজা ৱিপ্পলপতি. কো ইমস্স দীঘাৱু? কং অযং এৱমাহ – মা খো ত্ৱং, তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং. ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’’তি. ‘‘নাহং, ভণে, উম্মত্তকো ৱিপ্পলপামি, অপি চ যো ৱিঞ্ঞূ সো ৱিভাৱেস্সতী’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, তে মনুস্সা দীঘীতিং কোসলৰাজানং সপজাপতিকং ৰথিকায ৰথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পৰিনেত্ৱা দক্খিণেন দ্ৱাৰেন নিক্খামেত্ৱা দক্খিণতো নগৰস্স চতুধা ছিন্দিত্ৱা চতুদ্দিসা বিলানি নিক্খিপিত্ৱা গুম্বং ঠপেত্ৱা পক্কমিংসু. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো বাৰাণসিং পৱিসিত্ৱা সুৰং নীহৰিত্ৱা গুম্বিযে পাযেসি. যদা তে মত্তা অহেসুং পতিতা, অথ কট্ঠানি সংকড্ঢিত্ৱা চিতকং কৰিত্ৱা মাতাপিতূনং সৰীৰং চিতকং আৰোপেত্ৱা অগ্গিং দত্ৱা পঞ্জলিকো তিক্খত্তুং চিতকং পদক্খিণং অকাসি.

৪৬১. তেন খো পন সমযেন ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা উপৰিপাসাদৱৰগতো হোতি. অদ্দসা খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং পঞ্জলিকং তিক্খত্তুং চিতকং পদক্খিণং কৰোন্তং, দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো সো মনুস্সো দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো ঞাতি ৱা সালোহিতো ৱা, অহো মে অনত্থতো, ন হি নাম মে কোচি আৰোচেস্সতী’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা যাৱদত্থং কন্দিত্ৱা ৰোদিত্ৱা খপ্পং [বপ্পং (সী. স্যা.)] পুঞ্ছিত্ৱা বাৰাণসিং পৱিসিত্ৱা অন্তেপুৰস্স সামন্তা হত্থিসালং গন্ত্ৱা হত্থাচৰিযং এতদৱোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, আচৰিয, সিপ্পং সিক্খিতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভণে মাণৱক, সিক্খস্সূ’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায হত্থিসালাযং মঞ্জুনা সৰেন গাযি, ৱীণঞ্চ ৱাদেসি. অস্সোসি খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায হত্থিসালাযং মঞ্জুনা সৰেন গীতং ৱীণঞ্চ ৱাদিতং, সুত্ৱান মনুস্সে পুচ্ছি – ‘‘কো, ভণে, ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায হত্থিসালাযং মঞ্জুনা সৰেন গাযি, ৱীণঞ্চ ৱাদেসী’’তি? ‘‘অমুকস্স, দেৱ, হত্থাচৰিযস্স অন্তেৱাসী মাণৱকো ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায হত্থিসালাযং মঞ্জুনা সৰেন গাযি, ৱীণঞ্চ ৱাদেসী’’তি. ‘‘তেন হি, ভণে, তং মাণৱকং আনেথা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, তে মনুস্সা ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা দীঘাৱুং কুমাৰং আনেসুং. ‘‘ত্ৱং ভণে মাণৱক, ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায হত্থিসালাযং মঞ্জুনা সৰেন গাযি, ৱীণঞ্চ ৱাদেসী’’তি? ‘‘এৱং, দেৱা’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৱং, ভণে মাণৱক, গাযস্সু, ৱীণঞ্চ ৱাদেহী’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা আৰাধাপেক্খো মঞ্জুনা সৰেন গাযি, ৱীণঞ্চ ৱাদেসি. ‘‘ত্ৱং, ভণে মাণৱক, মং উপট্ঠহা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পচ্চস্সোসি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পুব্বুট্ঠাযী অহোসি পচ্ছানিপাতী কিঙ্কাৰপটিস্সাৱী মনাপচাৰী পিযৱাদী. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং নচিৰস্সেৱ অব্ভন্তৰিমে ৱিস্সাসিকট্ঠানে ঠপেসি.

৪৬২. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘তেন হি, ভণে মাণৱক, ৰথং যোজেহি, মিগৱং গমিস্সামা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা ৰথং যোজেত্ৱা ব্ৰহ্মদত্তং কাসিৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘যুত্তো খো তে, দেৱ, ৰথো, যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা ৰথং অভিৰুহি. দীঘাৱু কুমাৰো ৰথং পেসেসি. তথা তথা ৰথং পেসেসি যথা যথা অঞ্ঞেনেৱ সেনা অগমাসি অঞ্ঞেনেৱ ৰথো. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দূৰং গন্ত্ৱা দীঘাৱুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘তেন হি, ভণে মাণৱক, ৰথং মুঞ্চস্সু, কিলন্তোম্হি, নিপজ্জিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা ৰথং মুঞ্চিত্ৱা পথৱিযং পল্লঙ্কেন নিসীদি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স উচ্ছঙ্গে সীসং কত্ৱা সেয্যং কপ্পেসি. তস্স কিলন্তস্স মুহুত্তকেনেৱ নিদ্দা ওক্কমি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা বহুনো অম্হাকং অনত্থস্স কাৰকো. ইমিনা অম্হাকং বলঞ্চ ৱাহনঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ অচ্ছিন্নং. ইমিনা চ মে মাতাপিতৰো হতা. অযং খ্ৱস্স কালো যোহং ৱেৰং অপ্পেয্য’’ন্তি কোসিযা খগ্গং নিব্বাহি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স এতদহোসি – ‘‘পিতা খো মং মৰণকালে অৱচ ‘মা খো ত্ৱং, তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং. ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’তি. ন খো মেতং পতিৰূপং, য্ৱাহং পিতুৱচনং অতিক্কমেয্য’’ন্তি কোসিযা খগ্গং পৱেসেসি. দুতিযম্পি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা বহুনো অম্হাকং অনত্থস্স কাৰকো, ইমিনো অম্হাকং বলঞ্চ ৱাহনঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ অচ্ছিন্নং, ইমিনা চ মে মাতাপিতৰো হতা, অযং খ্ৱস্স কালো যোহং ৱেৰং অপ্পেয্য’’ন্তি কোসিযা খগ্গং নিব্বাহি. দুতিযম্পি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স এতদহোসি – ‘‘পিতা খো মং মৰণকালে অৱচ ‘মা খো ত্ৱং তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং, ন হি তাত দীঘাৱু ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’তি. ন খো মেতং পতিৰূপং, য্ৱাহং পিতুৱচনং অতিক্কমেয্য’’ন্তি. পুনদেৱ কোসিযা খগ্গং পৱেসেসি. ততিযম্পি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা বহুনো অম্হাকং অনত্থস্স কাৰকো. ইমিনা অম্হাকং বলঞ্চ ৱাহনঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ অচ্ছিন্নং. ইমিনা চ মে মাতাপিতৰো হতা. অযং খ্ৱস্স কালো যোহং ৱেৰং অপ্পেয্য’’ন্তি কোসিযা খগ্গং নিব্বাহি. ততিযম্পি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স এতদহোসি – ‘‘পিতা খো মং মৰণকালে অৱচ ‘মা খো ত্ৱং, তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং. ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’তি. ন খো মেতং পতিৰূপং, য্ৱাহং পিতুৱচনং অতিক্কমেয্য’’’ন্তি পুনদেৱ কোসিযা খগ্গং পৱেসেসি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো সহসা ৱুট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ব্ৰহ্মদত্তং কাসিৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘কিস্স ত্ৱং, দেৱ, ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো সহসা ৱুট্ঠাসী’’তি? ইধ মং, ভণে মাণৱক, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো পুত্তো দীঘাৱু কুমাৰো সুপিনন্তেন খগ্গেন পৰিপাতেসি. তেনাহং ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো সহসা ৱুট্ঠাসিন্তি. অথ খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ৱামেন হত্থেন ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো সীসং পৰামসিত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন খগ্গং নিব্বাহেত্ৱা ব্ৰহ্মদত্তং কাসিৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘অহং খো সো, দেৱ, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো পুত্তো দীঘাৱু কুমাৰো. বহুনো ত্ৱং অম্হাকং অনত্থস্স কাৰকো. তযা অম্হাকং বলঞ্চ ৱাহনঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ অচ্ছিন্নং. তযা চ মে মাতাপিতৰো হতা. অযং খ্ৱস্স কালো য্ৱাহং ৱেৰং অপ্পেয্য’’ন্তি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘাৱুস্স কুমাৰস্স পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা দীঘাৱুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘জীৱিতং মে, তাত দীঘাৱু, দেহি. জীৱিতং মে, তাত দীঘাৱু, দেহী’’তি. ‘‘ক্যাহং উস্সহামি দেৱস্স জীৱিতং দাতুং? দেৱো খো মে জীৱিতং দদেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, তাত দীঘাৱু, ত্ৱঞ্চেৱ মে জীৱিতং দেহি, অহঞ্চ তে জীৱিতং দম্মী’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো চ কাসিৰাজা দীঘাৱু চ কুমাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স জীৱিতং অদংসু, পাণিঞ্চ অগ্গহেসুং, সপথঞ্চ অকংসু অদ্দূভায [অদ্ৰূভায, অদুব্ভায (ক.)].

অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘তেন হি, তাত দীঘাৱু, ৰথং যোজেহি, গমিস্সামা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো, ভিক্খৱে, দীঘাৱু কুমাৰো ব্ৰহ্মদত্তস্স কাসিৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা ৰথং যোজেত্ৱা ব্ৰহ্মদত্তং কাসিৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘যুত্তো খো তে, দেৱ, ৰথো, যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা ৰথং অভিৰুহি. দীঘাৱু কুমাৰো ৰথং পেসেসি. তথা তথা ৰথং পেসেসি যথা যথা নচিৰস্সেৱ সেনায সমাগঞ্ছি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা বাৰাণসিং পৱিসিত্ৱা অমচ্চে পাৰিসজ্জে সন্নিপাতাপেত্ৱা এতদৱোচ – ‘‘সচে, ভণে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো পুত্তং দীঘাৱুং কুমাৰং পস্সেয্যাথ, কিন্তি নং কৰেয্যাথা’’তি? একচ্চে এৱমাহংসু – ‘‘মযং, দেৱ, হত্থে ছিন্দেয্যাম. মযং, দেৱ, পাদে ছিন্দেয্যাম. মযং, দেৱ, হত্থপাদে ছিন্দেয্যাম. মযং, দেৱ, কণ্ণে ছিন্দেয্যাম. মযং, দেৱ, নাসং ছিন্দেয্যাম. মযং, দেৱ, কণ্ণনাসং ছিন্দেয্যাম. মযং, দেৱ, সীসং ছিন্দেয্যামা’’তি. ‘‘অযং খো, ভণে, দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো পুত্তো দীঘাৱু কুমাৰো. নাযং লব্ভা কিঞ্চি কাতুং. ইমিনা চ মে জীৱিতং দিন্নং, মযা চ ইমস্স জীৱিতং দিন্ন’’ন্তি.

৪৬৩. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা দীঘাৱুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘যং খো তে, তাত দীঘাৱু, পিতা মৰণকালে অৱচ ‘মা খো ত্ৱং, তাত দীঘাৱু, দীঘং পস্স, মা ৰস্সং. ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’তি, কিং তে পিতা সন্ধায অৱচা’’তি? ‘‘যং খো মে, দেৱ, পিতা মৰণকালে অৱচ ‘মা দীঘ’ন্তি মা চিৰং ৱেৰং অকাসীতি. ইমং খো মে, দেৱ, পিতা মৰণকালে অৱচ মা দীঘন্তি. যং খো মে, দেৱ, পিতা মৰণকালে অৱচ ‘মা ৰস্স’ন্তি মা খিপ্পং মিত্তেহি ভিজ্জিত্থা’’তি. ইমং খো মে, দেৱ, পিতা মৰণকালে অৱচ মা ৰস্সন্তি. যং খো মে, দেৱ, পিতা মৰণকালে অৱচ ‘‘ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি, অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’’তি দেৱেন মে মাতাপিতৰো হতাতি. সচাহং দেৱং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যং, যে দেৱস্স অত্থকামা তে মং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যুং, যে মে অত্থকামা তে তে জীৱিতা ৱোৰোপেয্যুং – এৱং তং ৱেৰং ৱেৰেন ন ৱূপসমেয্য. ইদানি চ পন মে দেৱেন জীৱিতং দিন্নং, মযা চ দেৱস্স জীৱিতং দিন্নং. এৱং তং ৱেৰং অৱেৰেন ৱূপসন্তং. ইমং খো মে, দেৱ, পিতা মৰণকালে অৱচ – ন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰেন ৱেৰা সম্মন্তি; অৱেৰেন হি, তাত দীঘাৱু, ৱেৰা সম্মন্তী’’তি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মদত্তো কাসিৰাজা – ‘‘অচ্ছৰিযং ৱত ভো! অব্ভুতং ৱত ভো! যাৱ পণ্ডিতো অযং দীঘাৱু কুমাৰো, যত্ৰ হি নাম পিতুনো সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানিস্সতী’’তি পেত্তিকং বলঞ্চ ৱাহনঞ্চ জনপদঞ্চ কোসঞ্চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ পটিপাদেসি, ধীতৰঞ্চ অদাসি. তেসঞ্হি নাম, ভিক্খৱে, ৰাজূনং আদিন্নদণ্ডানং আদিন্নসত্থানং এৱৰূপং খন্তিসোৰচ্চং ভৱিস্সতি. ইধ খো পন তং, ভিক্খৱে, সোভেথ যং তুম্হে এৱং স্ৱাক্খাতে ধম্মৱিনযে পব্বজিতা সমানা খমা চ ভৱেয্যাথ সোৰতা চাতি? ততিযম্পি খো ভগৱা তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘অলং, ভিক্খৱে, মা ভণ্ডনং মা কলহং মা ৱিগ্গহং মা ৱিৱাদ’’ন্তি. ততিযম্পি খো সো অধম্মৱাদী ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘আগমেতু, ভন্তে, ভগৱা ধম্মস্সামী; অপ্পোস্সুক্কো, ভন্তে, ভগৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমনুযুত্তো ৱিহৰতু. মযমেতেন ভণ্ডনেন কলহেন ৱিগ্গহেন ৱিৱাদেন পঞ্ঞাযিস্সামা’’তি. অথ খো ভগৱা – পৰিযাদিন্নৰূপা খো ইমে মোঘপুৰিসা, নযিমে সুকৰা সঞ্ঞাপেতুন্তি – উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

দীঘাৱুভাণৱাৰো নিট্ঠিতো পঠমো.

৪৬৪. [ম. নি. ৩.২৩৬] অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায কোসম্বিং পিণ্ডায পাৱিসি. কোসম্বিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সঙ্ঘমজ্ঝে ঠিতকোৱ ইমা গাথাযো অভাসি –

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘পুথুসদ্দো সমজনো, ন বালো কোচি মঞ্ঞথ;

সঙ্ঘস্মিং ভিজ্জমানস্মিং, নাঞ্ঞং ভিয্যো অমঞ্ঞৰুং.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘পৰিমুট্ঠা পণ্ডিতাভাসা, ৱাচাগোচৰভাণিনো;

যাৱিচ্ছন্তি মুখাযামং, যেন নীতা ন তং ৱিদূ.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘অক্কোচ্ছি মং অৱধি মং, অজিনি মং অহাসি মে;

যে চ তং উপনয্হন্তি, ৱেৰং তেসং ন সম্মতি.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘অক্কোচ্ছি মং অৱধি মং, অজিনি মং অহাসি মে;

যে চ তং নুপনয্হন্তি, ৱেৰং তেসূপসম্মতি.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘ন হি ৱেৰেন ৱেৰানি, সম্মন্তীধ কুদাচনং;

অৱেৰেন চ সম্মন্তি, এসধম্মো সনন্তনো.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘পৰে চ ন ৱিজানন্তি, মযমেত্থ যমামসে;

যে চ তত্থ ৱিজানন্তি, ততো সম্মন্তি মেধগা.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘অট্ঠিচ্ছিন্না পাণহৰা, গৱাস্সধনহাৰিনো;

ৰট্ঠং ৱিলুম্পমানানং, তেসম্পি হোতি সঙ্গতি.

‘‘কস্মা তুম্হাক নো সিযা;

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং;

সদ্ধিংচৰং সাধুৱিহাৰি ধীৰং;

অভিভুয্য সব্বানি পৰিস্সযানি;

চৰেয্য তেনত্তমনো সতীমা.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং;

সদ্ধিং চৰং সাধুৱিহাৰি ধীৰং;

ৰাজাৱ ৰট্ঠং ৱিজিতং পহায;

একো চৰে মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগো.

[ম. নি. ৩.২৩৭] ‘‘একস্স চৰিতং সেয্যো;

নত্থি বালে সহাযতা;

একো চৰে ন চ পাপানি কযিৰা;

অপ্পোস্সুক্কো মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগো’’তি.

দীঘাৱুৱত্থু নিট্ঠিতং.