১. মহাখন্ধকো
১. বোধিকথা
১. [উদা. ১ আদযো] তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা উৰুৱেলাযং ৱিহৰতি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে বোধিৰুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৱা বোধিৰুক্খমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী [ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদী (ক.)]. অথ খো ভগৱা ৰত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি – ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি – এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো, নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো, সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো, ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো, ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো, তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো, উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো, ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো, জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি – এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা;
আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;
অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বা;
যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি.
২. [উদা. ২] অথ খো ভগৱা ৰত্তিযা মজ্ঝিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি – ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী…পে… নিৰোধো হোতী’’তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা;
আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;
অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বা;
যতো খযং পচ্চযানং অৱেদী’’তি.
৩. [উদা. ৩] অথ খো ভগৱা ৰত্তিযা পচ্ছিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি – ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি…পে… নিৰোধো হোতী’’তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা;
আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;
ৱিধূপযং তিট্ঠতি মাৰসেনং;
সূৰিযোৱ [সুৰিযোৱ (সী. স্যা. কং.)] ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি.
বোধিকথা নিট্ঠিতা.
২. অজপালকথা
৪. [উদা. ৪] অথ খো ভগৱা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা বোধিৰুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা অজপালনিগ্ৰোধমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী. অথ খো অঞ্ঞতৰো হুংহুঙ্কজাতিকো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি. উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো হোতি, কতমে চ পন ব্ৰাহ্মণকৰণা [ব্ৰাহ্মণকাৰকা (ক.) ব্ৰাহ্মণকৰাণা (?)] ধম্মা’’তি? অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
[নেত্তি. ১০৩] যো ব্ৰাহ্মণো বাহিতপাপধম্মো;
নিহুংহুঙ্কো নিক্কসাৱো যতত্তো;
ৱেদন্তগূ ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযো;
ধম্মেন সো ব্ৰহ্মৱাদং ৱদেয্য;
যস্সুস্সদা নত্থি কুহিঞ্চি লোকে’’তি.
অজপালকথা নিট্ঠিতা.
৩. মুচলিন্দকথা
৫. [উদা. ১১] অথ খো ভগৱা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা অজপালনিগ্ৰোধমূলা যেন মুচলিন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা মুচলিন্দমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী. তেন খো পন সমযেন মহা অকালমেঘো উদপাদি, সত্তাহৱদ্দলিকা সীতৱাতদুদ্দিনী. অথ খো মুচলিন্দো নাগৰাজা সকভৱনা নিক্খমিত্ৱা ভগৱতো কাযং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং কৰিত্ৱা অট্ঠাসি – ‘‘মা ভগৱন্তং সীতং, মা ভগৱন্তং উণ্হং, মা ভগৱন্তং ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সো’’তি […সিৰিং সপ… (সী. স্যা. কং.)]. অথ খো মুচলিন্দো নাগৰাজা সত্তাহস্স অচ্চযেন ৱিদ্ধং ৱিগতৱলাহকং দেৱং ৱিদিত্ৱা ভগৱতো কাযা ভোগে ৱিনিৱেঠেত্ৱা সকৱণ্ণং পটিসংহৰিত্ৱা মাণৱকৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা ভগৱতো পুৰতো অট্ঠাসি পঞ্জলিকো ভগৱন্তং নমস্সমানো. অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
[কথা. ৩৩৮ কথাৱত্থুপাড়িযম্পি]‘‘সুখো ৱিৱেকো তুট্ঠস্স, সুতধম্মস্স পস্সতো;
অব্যাপজ্জং সুখং লোকে, পাণভূতেসু সংযমো.
[কথা. ৩৩৮ কথাৱত্থুপাড়িযম্পি]‘‘সুখা ৱিৰাগতা লোকে, কামানং সমতিক্কমো;
অস্মিমানস্স যো ৱিনযো, এতং ৱে পৰমং সুখ’’ন্তি.
মুচলিন্দকথা নিট্ঠিতা.
৪. ৰাজাযতনকথা
৬. অথ খো ভগৱা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা মুচলিন্দমূলা যেন ৰাজাযতনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ৰাজাযতনমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী. তেন খো পন সমযেন তপুস্স [তপস্সু (সী.)] ভল্লিকা ৱাণিজা উক্কলা তং দেসং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. অথ খো তপুস্সভল্লিকানং ৱাণিজানং ঞাতিসালোহিতা দেৱতা তপুস্সভল্লিকে ৱাণিজে এতদৱোচ – ‘‘অযং, মাৰিসা, ভগৱা ৰাজাযতনমূলে ৱিহৰতি পঠমাভিসম্বুদ্ধো; গচ্ছথ তং ভগৱন্তং মন্থেন চ মধুপিণ্ডিকায চ পতিমানেথ; তং ৱো ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অথ খো তপুস্সভল্লিকা ৱাণিজা মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ আদায যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তপুস্সভল্লিকা ৱাণিজা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘পটিগ্গণ্হাতু নো, ভন্তে, ভগৱা মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ, যং অম্হাকং অস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘ন খো তথাগতা হত্থেসু পটিগ্গণ্হন্তি. কিম্হি নু খো অহং পটিগ্গণ্হেয্যং মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চা’’তি? অথ খো চত্তাৰো মহাৰাজানো ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায চতুদ্দিসা চত্তাৰো সেলমযে পত্তে ভগৱতো উপনামেসুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৱা পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ, পটিগ্গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জি. অথ খো তপুস্সভল্লিকা ৱাণিজা ভগৱন্তং ওনীতপত্তপাণিং ৱিদিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং (ওনীতপত্তপাণিং ৱিদিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং) [( ) সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি] এতদৱোচুং – ‘‘এতে মযং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ, উপাসকে নো ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সৰণং গতে’’তি. তে চ লোকে পঠমং উপাসকা অহেসুং দ্ৱেৱাচিকা.
ৰাজাযতনকথা নিট্ঠিতা.
৫. ব্ৰহ্মযাচনকথা
৭. [অযং ব্ৰহ্মযাচনকথা দী. নি. ২.৬৪ আদযো; ম. নি. ১.২৮১ আদযো; ম. নি. ২.৩৩৬ আদযো; সং. নি. ১.১৭২ আদযো] অথ খো ভগৱা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা ৰাজাযতনমূলা যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমি. তত্ৰ সুদং ভগৱা অজপালনিগ্ৰোধমূলে ৱিহৰতি. অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো. আলযৰামা খো পনাযং পজা আলযৰতা আলযসম্মুদিতা. আলযৰামায খো পন পজায আলযৰতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং ইদপ্পচ্চযতাপঅচ্চসমুপ্পাদো; ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৱ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পৰে চ মে ন আজানেয্যুং, সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৱিহেসা’’তি. অপিস্সু ভগৱন্তং ইমা অনচ্ছৰিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –
‘‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;
ৰাগদোসপৰেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.
‘‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীৰং দুদ্দসং অণুং;
ৰাগৰত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৱুটা [আৱটা (সী.)]’’তি.
ইতিহ ভগৱতো পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি, নো ধম্মদেসনায.
৮. অথ খো ব্ৰহ্মুনো সহম্পতিস্স ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায এতদহোসি – ‘‘নস্সতি ৱত ভো লোকো, ৱিনস্সতি ৱত ভো লোকো, যত্ৰ হি নাম তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি [নমিস্সতি (?)], নো ধম্মদেসনাযা’’তি. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য এৱমেৱ – ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো ভগৱতো পুৰতো পাতুৰহোসি. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দক্খিণজাণুমণ্ডলং পথৱিযং নিহন্ত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৱা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং. সন্তি সত্তা অপ্পৰজক্খজাতিকা, অস্সৱনতা ধম্মস্স পৰিহাযন্তি, ভৱিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰো’’তি. ইদমৱোচ ব্ৰহ্মা সহম্পতি, ইদং ৱত্ৱান অথাপৰং এতদৱোচ –
‘‘পাতুৰহোসি মগধেসু পুব্বে;
ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;
অপাপুৰেতং [অৱাপুৰেতং (সী.)] অমতস্স দ্ৱাৰং;
সুণন্তু ধম্মং ৱিমলেনানুবুদ্ধং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো;
যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ;
পাসাদমাৰুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৱতিণ্ণং জনতমপেতসোকো;
অৱেক্খস্সু জাতিজৰাভিভূতং.
‘‘উট্ঠেহি ৱীৰ ৱিজিতসঙ্গাম;
সত্থৱাহ অণণ [অনণ (ক.)] ৱিচৰ লোকে;
দেসস্সু [দেসেতু (ক.)] ভগৱা ধম্মং;
অঞ্ঞাতাৰো ভৱিস্সন্তী’’তি.
[[ ] সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি, মূলপণ্ণাসকেসু পাসৰাসিসুত্থে ব্ৰহ্মযাচনা সকিং যেৱ আগতা] [ এৱং ৱুত্তে ভগৱা ব্ৰহ্মানং সহম্পতিং এতদৱোচ – ‘‘ময্হম্পি খো, ব্ৰহ্মে, এতদহোসি – ‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো. আলযৰামা খো পনাযং পজা আলযৰতা আলযসম্মুদিতা. আলযৰামায খো পন পজায আলযৰতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো; ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৱ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পৰে চ মে ন আজানেয্যুং, সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৱিহেসা’তি. অপিস্সু মং, ব্ৰহ্মে, ইমা অনচ্ছৰিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –
‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;
ৰাগদোসপৰেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.
‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীৰং দুদ্দসং অণুং;
ৰাগৰত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৱুটা’তি.
ইতিহ মে, ব্ৰহ্মে, পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি নো ধম্মদেসনাযা’’তি.
দুতিযম্পি খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৱা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং; সন্তি সত্তা অপ্পৰজক্খজাতিকা, অস্সৱনতা ধম্মস্স পৰিহাযন্তি, ভৱিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰো’’তি. ইদমৱোচ ব্ৰহ্মা সহম্পতি, ইদং ৱত্ৱান অথাপৰং এতদৱোচ –
‘‘পাতুৰহোসি মগধেসু পুব্বে;
ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;
অপাপুৰেতং অমতস্স দ্ৱাৰং;
সুণন্তু ধম্মং ৱিমলেনানুবুদ্ধং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো;
যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ;
পাসাদমাৰুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৱতিণ্ণং জনতমপেতসোকো;
অৱেক্খস্সু জাতিজৰাভিভূতং.
‘‘উট্ঠেহি ৱীৰ ৱিজিতসঙ্গাম;
সত্থৱাহ অণণ ৱিচৰ লোকে;
দেসস্সু ভগৱা ধম্মং;
অঞ্ঞাতাৰো ভৱিস্সন্তী’’তি.
দুতিযম্পি খো ভগৱা ব্ৰহ্মানং সহম্পতিং এতদৱোচ – ‘‘ময্হম্পি খো, ব্ৰহ্মে, এতদহোসি – ‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো. আলযৰামা খো পনাযং পজা আলযৰতা আলযসম্মুদিতা. আলযৰামায খো পন পজায আলযৰতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো; ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৱ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পৰে চ মে ন আজানেয্যুং, সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৱিহেসা’তি. অপিস্সু মং, ব্ৰহ্মে, ইমা অনচ্ছৰিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –
‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;
ৰাগদোসপৰেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.
‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীৰং দুদ্দসং অণুং;
ৰাগৰত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৱুটা’তি.
ইতিহ মে, ব্ৰহ্মে, পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি, নো ধম্মদেসনাযা’’তি.
ততিযম্পি খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৱা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং. সন্তি সত্তা অপ্পৰজক্খজাতিকা, অস্সৱনতা ধম্মস্স পৰিহাযন্তি, ভৱিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰো’’তি. ইদমৱোচ ব্ৰহ্মা সহম্পতি, ইদং ৱত্ৱান অথাপৰং এতদৱোচ –
‘‘পাতুৰহোসি মগধেসু পুব্বে;
ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;
অপাপুৰেতং অমতস্স দ্ৱাৰং;
সুণন্তু ধম্মং ৱিমলেনানুবুদ্ধং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো;
যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ;
পাসাদমাৰুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৱতিণ্ণং জনতমপেতসোকো;
অৱেক্খস্সু জাতিজৰাভিভূতং.
‘‘উট্ঠেহি ৱীৰ ৱিজিতসঙ্গাম;
সত্থৱাহ অণণ ৱিচৰ লোকে;
দেসস্সু ভগৱা ধম্মং;
অঞ্ঞাতাৰো ভৱিস্সন্তী’’তি.
৯. অথ খো ভগৱা ব্ৰহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৱিদিত্ৱা সত্তেসু চ কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেসি. অদ্দসা খো ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে, অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনে [দস্সাৱিনো (সী. স্যা. কং.)] ৱিহৰন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনে ৱিহৰন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৱা পদুমিনিযং ৱা পুণ্ডৰীকিনিযং ৱা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তো নিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকং অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি [তিট্ঠন্তি (সী. স্যা.)] অনুপলিত্তানি উদকেন, এৱমেৱং ভগৱা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে, অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনে ৱিহৰন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনে ৱিহৰন্তে; দিস্ৱান ব্ৰহ্মানং সহম্পতিং গাথায পচ্চভাসি –
‘‘অপাৰুতা তেসং অমতস্স দ্ৱাৰা;
যে সোতৱন্তো পমুঞ্চন্তু সদ্ধং;
ৱিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং;
ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্ৰহ্মে’’তি.
অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ‘‘কতাৱকাসো খোম্হি ভগৱতা ধম্মদেসনাযা’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযি.
ব্ৰহ্মযাচনকথা নিট্ঠিতা.
৬. পঞ্চৱগ্গিযকথা
১০. [ম. নি. ১.২৮৪ আদযো; ম. নি. ২.৩৩৯ আদযো] অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৱ আজানিস্সতী’’তি? অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো আড়াৰো কালামো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী দীঘৰত্তং অপ্পৰজক্খজাতিকো; যংনূনাহং আড়াৰস্স কালামস্স পঠমং ধম্মং দেসেয্যং, সো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৱ আজানিস্সতী’’তি. অথ খো অন্তৰহিতা দেৱতা ভগৱতো আৰোচেসি – ‘‘সত্তাহকালঙ্কতো, ভন্তে, আড়াৰো কালামো’’তি. ভগৱতোপি খো ঞাণং উদপাদি – ‘‘সত্তাহকালঙ্কতো আড়াৰো কালামো’’তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘মহাজানিযো খো আড়াৰো কালামো; সচে হি সো ইমং ধম্মং সুণেয্য, খিপ্পমেৱ আজানেয্যা’’তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৱ আজানিস্সতী’’তি? অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো উদকো [উদ্দকো (সী. স্যা.)] ৰামপুত্তো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী দীঘৰত্তং অপ্পৰজক্খজাতিকো; যংনূনাহং উদকস্স ৰামপুত্তস্স পঠমং ধম্মং দেসেয্যং, সো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৱ আজানিস্সতী’’তি. অথ খো অন্তৰহিতা দেৱতা ভগৱতো আৰোচেসি – ‘‘অভিদোসকালঙ্কতো, ভন্তে, উদকো ৰামপুত্তো’’তি. ভগৱতোপি খো ঞাণং উদপাদি – ‘‘অভিদোসকালঙ্কতো উদকো ৰামপুত্তো’’তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘মহাজানিযো খো উদকো ৰামপুত্তো; সচে হি সো ইমং ধম্মং সুণেয্য, খিপ্পমেৱ আজানেয্যা’’তি
অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৱ আজানিস্সতী’’তি? অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘বহুকাৰা খো মে পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ, যে মং পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসু; যংনূনাহং পঞ্চৱগ্গিযানং ভিক্খূনং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কহং নু খো এতৰহি পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ৱিহৰন্তী’’তি? অদ্দসা খো ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তে ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলাযং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা যেন বাৰাণসী তেন চাৰিকং পক্কামি.
১১. অদ্দসা খো উপকো আজীৱকো ভগৱন্তং অন্তৰা চ গযং অন্তৰা চ বোধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নং, দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ৱিপ্পসন্নানি খো তে, আৱুসো, ইন্দ্ৰিযানি, পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো. কংসি ত্ৱং, আৱুসো, উদ্দিস্স পব্বজিতো? কো ৱা তে সত্থা? কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসী’’তি? এৱং ৱুত্তে ভগৱা উপকং আজীৱকং গাথাহি অজ্ঝভাসি –
[ধ. প. ৩৫৩; কথা. ৪০৫] ‘‘সব্বাভিভূ সব্বৱিদূহমস্মি,
সব্বেসু ধম্মেসু অনূপলিত্তো;
সব্বঞ্জহো তণ্হাক্খযে ৱিমুত্তো,
সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্যং.
[মি. প. ৪.৫.১১ মিলিন্দপঞ্হেপি; কথা. ৪০৫] ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি;
সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো.
[কথা. ৪০৫ কথাৱত্থুপাড়িযম্পি] ‘‘অহঞ্হি অৰহা লোকে, অহং সত্থা অনুত্তৰো;
একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো.
[কথা. ৪০৫ কথাৱত্থুপাড়িযম্পি]‘‘ধম্মচক্কং পৱত্তেতুং, গচ্ছামি কাসিনং পুৰং;
অন্ধীভূতস্মিং লোকস্মিং, আহঞ্ছং [আহঞ্ঞিং (ক.)] অমতদুন্দুভি’’ন্তি.
যথা খো ত্ৱং, আৱুসো, পটিজানাসি, অৰহসি অনন্তজিনোতি.
[কথা. ৪০৫ কথাৱত্থুপাড়িযম্পি] ‘‘মাদিসা ৱে জিনা হোন্তি, যে পত্তা আসৱক্খযং;
জিতা মে পাপকা ধম্মা, তস্মাহমুপক [তস্মাহমুপকা (সী.)] জিনো’’তি.
এৱং ৱুত্তে উপকো আজীৱকো হুপেয্যপাৱুসোতি [হুৱেয্যপাৱুসো (সী.) হুৱেয্যাৱুসো (স্যা.)] ৱত্ৱা সীসং ওকম্পেত্ৱা উম্মগ্গং গহেত্ৱা পক্কামি.
১২. অথ খো ভগৱা অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন বাৰাণসী ইসিপতনং মিগদাযো, যেন পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং; দিস্ৱান অঞ্ঞমঞ্ঞং কতিকং [ইদং পদং কেসুচি নত্থি] সণ্ঠপেসুং – ‘‘অযং, আৱুসো, সমণো গোতমো আগচ্ছতি, বাহুল্লিকো পধানৱিব্ভন্তো আৱত্তো বাহুল্লায. সো নেৱ অভিৱাদেতব্বো, ন পচ্চুট্ঠাতব্বো, নাস্স পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেতব্বং; অপি চ খো আসনং ঠপেতব্বং, সচে সো আকঙ্খিস্সতি নিসীদিস্সতী’’তি. যথা যথা খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ উপসঙ্কমতি, তথা তথা [তথা তথা তে (সী. স্যা.)] পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ নাসক্খিংসু সকায কতিকায সণ্ঠাতুং. অসণ্ঠহন্তা ভগৱন্তং পচ্চুগ্গন্ত্ৱা একো ভগৱতো পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেসি, একো আসনং পঞ্ঞপেসি, একো পাদোদকং, একো পাদপীঠং, একো পাদকঠলিকং উপনিক্খিপি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে; নিসজ্জ খো ভগৱা পাদে পক্খালেসি. অপিস্সু [অপি চ খো (পাসৰাসিসুত্থ)] ভগৱন্তং নামেন চ আৱুসোৱাদেন চ সমুদাচৰন্তি. এৱং ৱুত্তে ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘মা, ভিক্খৱে, তথাগতং নামেন চ আৱুসোৱাদেন চ সমুদাচৰথ [সমুদাচৰিত্থ (সী. স্যা.)]. অৰহং, ভিক্খৱে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো, ওদহথ, ভিক্খৱে, সোতং, অমতমধিগতং, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা [যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানা (স্যা.)] নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’’তি. এৱং ৱুত্তে পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘তাযপি খো ত্ৱং, আৱুসো গোতম, ইৰিযায [চৰিযায (স্যা.)], তায পটিপদায, তায দুক্কৰকাৰিকায নেৱজ্ঝগা উত্তৰি মনুস্সধম্মা [উত্তৰিমনুস্সধম্মং (স্যা. ক.)] অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসং, কিং পন ত্ৱং এতৰহি, বাহুল্লিকো পধানৱিব্ভন্তো আৱত্তো বাহুল্লায, অধিগমিস্সসি উত্তৰি মনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেস’’ন্তি? এৱং ৱুত্তে ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘ন, ভিক্খৱে, তথাগতো বাহুল্লিকো, ন পধানৱিব্ভন্তো, ন আৱত্তো বাহুল্লায; অৰহং, ভিক্খৱে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো. ওদহথ, ভিক্খৱে, সোতং, অমতমধিগতং, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’’তি. দুতিযম্পি খো পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং…পে…. দুতিযম্পি খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ এতদৱোচ…পে…. ততিযম্পি খো পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘তাযপি খো ত্ৱং, আৱুসো গোতম, ইৰিযায, তায পটিপদায, তায দুক্কৰকাৰিকায নেৱজ্ঝগা উত্তৰি মনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসং, কিং পন ত্ৱং এতৰহি, বাহুল্লিকো পধানৱিব্ভন্তো আৱত্তো বাহুল্লায, অধিগমিস্সসি উত্তৰি মনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেস’’ন্তি? এৱং ৱুত্তে ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘অভিজানাথ মে নো তুম্হে, ভিক্খৱে, ইতো পুব্বে এৱৰূপং পভাৱিতমেত’’ন্তি [ভাসিতমেতন্তি (সী. স্যা. ক.) টীকাযো ওলোকেতব্বা]? ‘‘নোহেতং, ভন্তে’’. অৰহং, ভিক্খৱে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো, ওদহথ, ভিক্খৱে, সোতং, অমতমধিগতং, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰংব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথাতি. অসক্খি খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুং. অথ খো পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱন্তং সুস্সূসিংসু, সোতং ওদহিংসু, অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেসুং.
১৩. অথ খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘[সং. নি. ৫.১০৮১ আদযো] দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৱিতব্বা. কতমে দ্ৱে [ইদং পদদ্ৱযং সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি]? যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগো হীনো গম্মো পোথুজ্জনিকো অনৰিযো অনত্থসংহিতো, যো চাযং অত্তকিলমথানুযোগো দুক্খো অনৰিযো অনত্থসংহিতো. এতে খো, ভিক্খৱে, উভো অন্তে অনুপগম্ম, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. কতমা চ সা, ভিক্খৱে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. অযং খো সা, ভিক্খৱে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি.
১৪. ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চং. জাতিপি দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, ব্যাধিপি দুক্খো, মৰণম্পি দুক্খং, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৱিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং. সংখিত্তেন, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা [পঞ্চুপাদানখন্ধাপি (ক)] দুক্খা. ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খসমুদযং [এত্থ ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি আদীসু দুক্খসমুদযো দুক্খনিৰোধোতি ৱত্তব্বে দুক্খসমুদযং দুক্খনিৰোধন্তি লিঙ্গৱিপল্লাসো ততো’’তি পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথাযং ৱুত্তং. ৱিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন উপ্পাদো ভযন্তিপাঠৱণ্ণনাযং ‘‘সতিপি দ্ৱিন্নং পদানং সমানাধিকৰণভাৱে লিঙ্গভেদো গহিতো, যথা দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চ’’ন্তি ৱুত্তং. তেসু দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চ’’ন্তি সকলিঙ্গিকপাঠো ‘‘দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’’ন্তি পাড়িযা সমেতি.] অৰিযসচ্চং – যাযং তণ্হা পোনোব্ভৱিকা [পোনোভৱিকা (ক.)] নন্দীৰাগসহগতা [নন্দিৰাগসহগতা (সী. স্যা.)] তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা.
‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং – যো তস্সা যেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো, চাগো, পটিনিস্সগ্গো, মুত্তি, অনালযো. ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং – অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি.
১৫. ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞেয্যন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞাতন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘ইদং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং পহাতব্বন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং পহীনন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘ইদং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং সচ্ছিকাতব্বন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং সচ্ছিকতন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘ইদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং ভাৱেতব্বন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং ভাৱিতন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
১৬. ‘‘যাৱকীৱঞ্চ মে, ভিক্খৱে, ইমেসু চতূসু অৰিযসচ্চেসু এৱং তিপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং যথাভূতং ঞাণদস্সনং ন সুৱিসুদ্ধং অহোসি, নেৱ তাৱাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খো মে, ভিক্খৱে, ইমেসু চতূসু অৰিযসচ্চেসু এৱং তিপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং যথাভূতং ঞাণদস্সনং সুৱিসুদ্ধং অহোসি, অথাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি [অভিসম্বুদ্ধো (সী. স্যা.)] পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা অত্তমনা পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি [ইদমৱোচ…পে… অভিনন্দুন্তিৱাক্যং সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি].
ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.
১৭. পৱত্তিতে চ পন ভগৱতা ধম্মচক্কে, ভুম্মা দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং – ‘‘এতং ভগৱতা বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং, অপ্পটিৱত্তিযং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মি’’ন্তি. ভুম্মানং দেৱানং সদ্দং সুত্ৱা চাতুমহাৰাজিকা দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং…পে… চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং সদ্দং সুত্ৱা তাৱতিংসা দেৱা…পে… যামা দেৱা…পে… তুসিতা দেৱা…পে… নিম্মানৰতী দেৱা…পে… পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱা…পে… ব্ৰহ্মকাযিকা দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং – ‘‘এতং ভগৱতা বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং অপ্পটিৱত্তিযং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মি’’ন্তি. ইতিহ, তেন খণেন, তেন লযেন [তেন লযেনাতি পদদ্ৱযং সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি] তেন মুহুত্তেন যাৱ ব্ৰহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছি. অযঞ্চ দসসহস্সিলোকধাতু সংকম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধি; অপ্পমাণো চ উড়াৰো ওভাসো লোকে পাতুৰহোসি, অতিক্কম্ম দেৱানং দেৱানুভাৱং. অথ খো ভগৱা ইমং উদানং উদানেসি – ‘‘অঞ্ঞাসি ৱত, ভো কোণ্ডঞ্ঞো, অঞ্ঞাসি ৱত ভো কোণ্ডঞ্ঞো’’তি. ইতি হিদং আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স ‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো’ ত্ৱেৱ নামং অহোসি.
১৮. অথ খো আযস্মা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি. সাৱ তস্স আযস্মতো উপসম্পদা অহোসি.
১৯. অথ খো ভগৱা তদৱসেসে ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৱদি অনুসাসি. অথ খো আযস্মতো চ ৱপ্পস্স আযস্মতো চ ভদ্দিযস্স ভগৱতা ধম্মিযা কথায ওৱদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্মন্তি.
তে দিট্ঠধম্মা পত্তধম্মা ৱিদিতধম্মা পৰিযোগাড়্হধম্মা তিণ্ণৱিচিকিচ্ছা ৱিগতকথংকথা ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা অপৰপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰথ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি. সাৱ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.
অথ খো ভগৱা তদৱসেসে ভিক্খূ নীহাৰভত্তো ধম্মিযা কথায ওৱদি অনুসাসি. যং তযো ভিক্খূ পিণ্ডায চৰিত্ৱা আহৰন্তি, তেন ছব্বগ্গো যাপেতি. অথ খো আযস্মতো চ মহানামস্স আযস্মতো চ অস্সজিস্স ভগৱতা ধম্মিযা কথায ওৱদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্মন্তি. তে দিট্ঠধম্মা পত্তধম্মা ৱিদিতধম্মা পৰিযোগাড়্হধম্মা তিণ্ণৱিচিকিচ্ছা ৱিগতকথংকথা ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা অপৰপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰথ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি. সাৱ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.
২০. অথ খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি –
[সং. নি. ৩.৫৯ আদযো] ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা. ৰূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰূপে – ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপং অনত্তা, তস্মা ৰূপং আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰূপে – ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’তি. ৱেদনা, অনত্তা. ৱেদনা চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৱেদনা আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৱেদনায – ‘এৱং মে ৱেদনা হোতু, এৱং মে ৱেদনা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৱেদনা অনত্তা, তস্মা ৱেদনা আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৱেদনায – ‘এৱং মে ৱেদনা হোতু, এৱং মে ৱেদনা মা অহোসী’তি. সঞ্ঞা, অনত্তা. সঞ্ঞা চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং সঞ্ঞা আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ সঞ্ঞায – ‘এৱং মে সঞ্ঞা হোতু, এৱং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, সঞ্ঞা অনত্তা, তস্মা সঞ্ঞা আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি সঞ্ঞায – ‘এৱং মে সঞ্ঞা হোতু, এৱং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’তি. সঙ্খাৰা, অনত্তা. সঙ্খাৰা চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্সংসু, নযিদং [নযিমে (ক.)] সঙ্খাৰা আবাধায সংৱত্তেয্যুং, লব্ভেথ চ সঙ্খাৰেসু – ‘এৱং মে সঙ্খাৰা হোন্তু, এৱং মে সঙ্খাৰা মা অহেসু’ন্তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা অনত্তা, তস্মা সঙ্খাৰা আবাধায সংৱত্তন্তি, ন চ লব্ভতি সঙ্খাৰেসু – ‘এৱং মে সঙ্খাৰা হোন্তু, এৱং মে সঙ্খাৰা মা অহেসু’ন্তি. ৱিঞ্ঞাণং, অনত্তা. ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৱিঞ্ঞাণং আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৱিঞ্ঞাণে – ‘এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং হোতু, এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, তস্মা ৱিঞ্ঞাণং আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৱিঞ্ঞাণে – ‘এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং হোতু, এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং মা অহোসী’তি.
২১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱাতি? অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. ৱেদনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱাতি? অনিচ্চা, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. সঞ্ঞা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱাতি? অনিচ্চা, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. সঙ্খাৰা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱাতি? অনিচ্চা, ভন্তে. যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱাতি? অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে.
২২. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে [যং দূৰে ৱা (স্যা.)] সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং – নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা হীনা ৱা পণীতা ৱা যা দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বা ৱেদনা – নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি সঞ্ঞা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা হীনা ৱা পণীতা ৱা যা দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বা সঞ্ঞা – নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যে কেচি সঙ্খাৰা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা হীনা ৱা পণীতা ৱা যে দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বে সঙ্খাৰা – নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং – নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.
২৩. ‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি, ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.
২৪. ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি [অভিনন্দুং (স্যা.)]. ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে পঞ্চৱগ্গিযানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসু. তেন খো পন সমযেন ছ লোকে অৰহন্তো হোন্তি.