১৩. তেৱিজ্জসুত্তৱণ্ণনা
৫১৮. এৱং লোহিচ্চসুত্তং সংৱণ্ণেত্ৱা ইদানি তেৱিজ্জসুত্তং সংৱণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৱণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৱং ৱিভাৱেতুং, লোহিচ্চসুত্তস্সানন্তৰং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স তেৱিজ্জসুত্তভাৱং ৱা পকাসেতুং ‘‘এৱং মে সুতং…পে… কোসলেসূতি তেৱিজ্জসুত্ত’’ন্তি আহ. নামন্তি নামমত্তং. দিসাৱাচীসদ্দতো পযুজ্জমানো এনসদ্দো অদুৰত্থে ইচ্ছিতো, তপ্পযোগেন চ পঞ্চমিযত্থে সামিৱচনং, তস্মা ‘‘উত্তৰেনা’’তি পদেন অদূৰত্থজোতনং, পঞ্চমিযত্থে চ সামিৱচনং দস্সেতুং ‘‘মনসাকটতো অৱিদূৰে উত্তৰপস্সে’’তি ৱুত্তং. ‘‘দিসাৱাচীসদ্দতো পঞ্চমীৱচনস্স অদূৰত্থজোতনতো অদূৰত্থং দস্সেতুং এনসদ্দেন এৱং ৱুত্ত’’ন্তি কেচি, সত্তমিযত্থে চেতং ততিযাৱচনং ‘‘পুব্বেন গামং ৰমণীয’’ন্তিআদীসু ৱিয. ‘‘অক্খৰচিন্তকা পন এন-সদ্দযোগে অৱধিৱাচিনি পদে উপযোগৱচনং ইচ্ছন্তি, অত্থো পন সামিৱসেনেৱ ইচ্ছিতো, তস্মা ইধ সামিৱচনৱসেনেৱ ৱুত্ত’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.৫১৮) অযং আচৰিযমতি. তৰুণঅম্বৰুক্খসণ্ডেতি তৰুণম্বৰুক্খসমূহে. ৰুক্খসমুদাযস্স হি ৱনসমঞ্ঞা.
৫১৯. কুলচাৰিত্তাদিসম্পত্তিযাতি এত্থ আদিসদ্দেন মন্তজ্ঝেনাভিৰূপতাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং দেসে, কুলে ৱা. তে নিৱাসট্ঠানেন ৱিসেসেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. মন্তসজ্ঝাযকৰণত্থন্তি আথব্বণমন্তানং সজ্ঝাযকৰণত্থং. তেন ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞেসং বহূনং পৱেসনং নিৱাৰেত্ৱা’’তি. নদীতীৰেতি অচিৰৱতিযা নদিযা তীৰে.
মগ্গামগ্গকথাৱণ্ণনা
৫২০. জঙ্ঘচাৰন্তি চঙ্কমেন, ইতো চিতো চ ৱিচৰণং. সো হি জঙ্ঘাসু কিলমথৱিনোদনত্থং চৰণতো ‘‘জঙ্ঘৱিহাৰো, জঙ্ঘচাৰো’’তি চ ৱুত্তো. তেনাহ পাড়িযং ‘‘অনুচঙ্কমন্তানং অনুৱিচৰন্তান’’ন্তি. চুণ্ণমত্তিকাদি ন্হানীযসম্ভাৰো. তেন ৱুত্তন্তি উভোসুপি অনুচঙ্কমনানুৱিচৰণানং লব্ভনতো এৱং ৱুত্তং. মগ্গো চেত্থ ব্ৰহ্মলোকগমনূপাযপটিপদাভূতো উজুমগ্গো. ইচ্ছিতট্ঠানং উজুকং মগ্গতি উপগচ্ছতি এতেনাতি হি মগ্গো, তদঞ্ঞো অমগ্গো, অ-সদ্দো ৱা ৱুদ্ধিঅত্থো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘কতমং নু খো’’তিআদিনা মগ্গমেৱ দস্সেতি. পটিপদন্তি ব্ৰহ্মলোকগামিমগ্গস্স পুব্বভাগপটিপদং.
অঞ্জসাযনোতি উজুমগ্গস্স ৱেৱচনং পৰিযাযদ্ৱযস্স অতিৰেকত্থদীপনতো যথা ‘‘পদট্ঠান’’ন্তি. দুতিযৱিকপ্পে অঞ্জসসদ্দো উজুকপৰিযাযো. নিয্যাতীতি নিয্যানিযো, সো এৱ নিয্যানিকোতি দস্সেতি ‘‘নিয্যাযন্তো’’তি ইমিনা. নিয্যানিকো নিয্যাতীতি চ একন্তনিয্যানং ৱুত্তং, গচ্ছন্তো হুত্ৱা গচ্ছতীতি অত্থো. কস্মা মগ্গো ‘‘নিয্যাতী’’তি ৱুত্তো, নন্ৱেস গমনে অব্যাপাৰোতি? সচ্চং. যস্মা পনস্স নিয্যাতু-পুগ্গলৱসেন নিয্যানভাৱো লব্ভতি, তস্মা নিয্যাযন্তপুগ্গলস্স যোনিসো পটিপজ্জনৱসেন নিয্যাযন্তো মগ্গো ‘‘নিয্যাতী’’তি ৱুত্তো. কৰোতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পাদেতি. তথা উপ্পাদেন্তোযেৱ হি তং পটিপজ্জতি নাম. সহ ব্যেতি ৱত্ততীতি সহব্যো, সহৱত্তনকো, তস্স ভাৱো সহব্যতাতি ৱুত্তং ‘‘সহভাৱাযা’’তি. সহভাৱোতি চ সলোকতা, সমীপতা ৱা ৱেদিতব্বা. তথা চাহ ‘‘একট্ঠানে পাতুভাৱাযা’’তি. সকমেৱাতি অত্তনো আচৰিযেন পোক্খৰসাতিনা কথিতমেৱ. থোমেত্ৱাতি ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো’’তিআদিনা পসংসিত্ৱা. তথা পগ্গণ্হিত্ৱা. ভাৰদ্ৱাজোপি সকমেৱ অত্তনো আচৰিযেন তাৰুক্খেন কথিতমেৱ আচৰিযৱাদং থোমেত্ৱা পগ্গণ্হিত্ৱা ৱিচৰতীতি যোজনা. তেন ৱুত্তন্তি যথা তথা ৱা অভিনিৱিট্ঠভাৱেন পাড়িযং ৱুত্তং.
৫২১-৫২২. অনিয্যানিকাৱাতি অপ্পাটিহাৰিকাৱ, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱাদে দোসং দস্সেত্ৱা অৱিপৰীতত্থদস্সনত্থং উত্তৰৰহিতা এৱাতি অত্থো. তুলন্তি মানপত্থতুলং. অঞ্ঞমঞ্ঞৱাদস্স আদিতোৱ ৱিৰুদ্ধগ্গহণং ৱিগ্গহো, স্ৱেৱ ৱিৱদনৱসেন অপৰাপৰং উপ্পন্নো ৱিৱাদোতি আহ ‘‘পুব্বুপ্পত্তিকো’’তিআদি. দুৱিধোপি এসোতি ৱিগ্গহো, ৱিৱাদোতি দ্ৱিধা ৱুত্তোপি এসো ৱিৰোধো. নানাআচৰিযানং ৱাদতোতি নানাৰুচিকানং আচৰিযানং ৱাদভাৱতো. নানাৱাদো নানাৱিধো ৱাদোতি কত্ৱা, অধুনা পন ‘‘নানাআচৰিযানং ৱাদো নানাৱাদো’’তি পাঠো.
৫২৩. একস্সাপীতি তুম্হেসু দ্ৱীসু একস্সাপি. একস্মিন্তি সকৱাদপৰৱাদেসু একস্মিম্পি. সংসযো নত্থীতি ‘‘মগ্গো নু খো, ন মগ্গো’’তি ৱিচিকিচ্ছা নত্থি, অঞ্জসানঞ্জসাভাৱে পন সংসযো. তেন ৱুত্তং ‘‘এস কিৰা’’তিআদি এৱং সতীতি যদি সব্বত্থ মগ্গসঞ্ঞিনো, এৱং সতি ‘‘কিস্মিং ৱো ৱিগ্গহো’’তি ভগৱা পুচ্ছতি. ইতিসদ্দেন চেত্থ আদ্যত্থেন ৱিৱাদো, নানাৱাদো চ সঙ্গহিতো.
৫২৪. ‘‘ইচ্ছিতট্ঠানং উজুকং মগ্গতি উপগচ্ছতি এতেনাতি মগ্গো, উজুমগ্গো. তদঞ্ঞো অমগ্গো, অ-সদ্দো ৱা ৱুদ্ধিঅত্থো দট্ঠব্বো’’তি হেট্ঠা ৱুত্তোৱাযমত্থো. অনুজুমগ্গেতি এত্থাপি অ-সদ্দো ৱুদ্ধিঅত্থো চ যুজ্জতি. তমেৱ ৱত্থুন্তি সব্বেসম্পি ব্ৰাহ্মণানং মগ্গস্স মগ্গভাৱসঙ্খাতং, সকমগ্গস্স উজুমগ্গভাৱসঙ্খাতঞ্চ ৱত্থুং. সব্বে তেতি সব্বে তে নানাআচৰিযেহি ৱুত্তমগ্গা, যে পাড়িযং ‘‘অদ্ধৰিযা ব্ৰাহ্মণা’’তিআদিনা ৱুত্তা. অযমেত্থ পাড়িঅত্থো – অদ্ধৰো নাম যঞ্ঞৱিসেসো, তদুপযোগিভাৱতো অদ্ধৰিযানি ৱুচ্চন্তি যজূনি, তানি সজ্ঝাযন্তীতি অদ্ধৰিযা, যজুৱেদিনো. তিত্তিৰিনা নাম ইসিনা কতা মন্তাতি তিত্তিৰা, তে সজ্ঝাযন্তীতি তিত্তিৰিযা, যজুৱেদিনো এৱ. যজুৱেদসাখা হেসা, যদিদং তিত্তিৰন্তি. ছন্দো ৱুচ্চতি ৱিসেসতো সামৱেদো, তং সৰেন কাযন্তীতি ছন্দোকা, সামৱেদিনো. ‘‘ছন্দোগা’’তিপি ততিযক্খৰেন পঠন্তি, সো এৱত্থো. বহৱো ইৰিযো থোমনা এত্থাতি বৱ্হাৰি, ইৰুৱেদো, তং অধীযন্তীতি বৱ্হাৰিজ্ঝা.
বহূনীতি এত্থাযং উপমাসংসন্দনা – যথা তে নানামগ্গা একংসতো তস্স গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা পৱেসায হোন্তি, এৱং ব্ৰাহ্মণেহি পঞ্ঞাপিযমানাপি নানামগ্গা একংসতো ব্ৰহ্মলোকূপগমনায ব্ৰহ্মুনা সহব্যতায হোন্তীতি.
৫২৫. পটিজানিত্ৱা পচ্ছা নিগ্গয্হমানা অৱজানন্তীতি পুব্বে নিদ্দোসতং সল্লক্খমানা পটিজানিত্ৱা পচ্ছা সদোসভাৱেন নিগ্গয্হমানা ‘‘নেতং মম ৱচন’’ন্তি অৱজানন্তি, ন পটিজানন্তীতি অত্থো.
৫২৭-৫২৯. তে তেৱিজ্জাতি তেৱিজ্জকা তে ব্ৰাহ্মণা. এৱসদ্দেন ঞাপিতো অত্থো ইধ নত্থীতি ৱ-কাৰো গহিতো, সো চ অনত্থকোৱাতি দস্সেতি ‘‘আগমসন্ধিমত্ত’’ন্তি ইমিনা, ৱণ্ণাগমেন পদন্তৰসন্ধিমত্তং কতন্তি অত্থো. অন্ধপৱেণীতি অন্ধপন্তি. ‘‘পণ্ণাসসট্ঠি অন্ধা’’তি ইদং তস্সা অন্ধপৱেণিযা মহতো গচ্ছগুম্বস্স অনুপৰিগমনযোগ্যতাদস্সনং. এৱঞ্হি তে ‘‘সুচিৰং ৱেলং মযং মগ্গং গচ্ছামা’’তি সঞ্ঞিনো হোন্তি. অন্ধানং পৰম্পৰসংসত্তৱচনেন যট্ঠিগাহকৱিৰহতা দস্সিতাতি ৱুত্তং ‘‘যট্ঠিগাহকেনা’’তিআদি. তদুদাহৰণং দস্সেন্তেন ‘‘একো কিৰা’’তিআদি আৰদ্ধং. অনুপৰিগন্ত্ৱাতি কঞ্চি কালং অনুক্কমেন সমন্ততো গন্ত্ৱা. কচ্ছন্তি কচ্ছবন্ধদুস্সকণ্ণং. ‘‘কচ্ছং বন্ধন্তী’’তিআদীসু (চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৮০; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ৩৪.৪২) ৱিয হি কচ্ছসদ্দো নিব্বসনৱিসেসপৰিযাযো. অপিচ কচ্ছন্তি উপকচ্ছকট্ঠানং. ‘‘সম্বাধো নাম উভো উপকচ্ছকা মুত্তকৰণ’’ন্তিআদীসু (পাচি. ৮০০) ৱিয হি কাযেকদেসৱাচকো কচ্ছসদ্দো. চক্খুমাতি যট্ঠিগাহকং ৱদতি. ‘‘পুৰিমো’’তিআদি যথাৱুত্তক্কমেন ৱেদিতব্বো. নামকঞ্ঞেৱাতি অত্থাভাৱতো নামমত্তমেৱ, তং পন ভাসিতং তেহি সাৰসঞ্ঞিতম্পি নামমত্ততায অসাৰভাৱতো নিহীনমেৱাতি অত্থমত্তং দস্সেতি ‘‘লামকংযেৱা’’তি ইমিনা.
৫৩০. যোতি ব্ৰহ্মলোকো. যতোতি ভুম্মত্থে নিস্সক্কৱচনং. সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱতিট্ঠনতো ৱিসেসপৰামসনং দস্সেতুং ‘‘যস্মিং কালে’’তি ৱুত্তং. ‘‘উগ্গমনকালে’’তিআদিনা পকৰণাধিগতমাহ. আযাচন্তীতি উগ্গমনং পত্থেন্তি. কস্মা? লোকস্স বহুকাৰভাৱতো. তথা থোমনাদীসু. সোম্মোতি সীতলো. অযং কিৰ ব্ৰাহ্মণানং লদ্ধি ‘‘পুব্বেব্ৰাহ্মণানমাযাচনায চন্দিমসূৰিযা’গন্ত্ৱা লোকে ওভাসং কৰোন্তী’’তি.
৫৩২. ইধ পন কিং ৱত্তব্বন্তি ইমস্মিং পন অপ্পচ্চক্খভূতস্স ব্ৰহ্মুনো সহব্যতায মগ্গদেসনে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং কিং ৱত্তব্বং অত্থি, যে পচ্চক্খভূতানম্পি চন্দিমসূৰিযানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতুং ন সক্কোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যত্থা’’তি ইমিনা ‘‘ইধা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং পচ্চামসতি.
অচিৰৱতীনদীউপমাকথাৱণ্ণনা
৫৪২. সমভৰিতাতি সম্পুণ্ণা. ততো এৱ কাকপেয্যা. পাৰাতি পাৰিমতীৰ, আলপনমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘অম্ভো’’তি ৱুত্তং. অপাৰন্তি ওৰিমতীৰং. এহীতি আগচ্ছাহি. ৱতাতি একংসেন. অথ গমিস্সসি, এৱং সতি এহীতি যোজনা. ‘‘অত্থিমে’’তিআদি অৱ্হানকাৰণং.
৫৪৪. পঞ্চসীল…পে… ৱেদিতব্বা যমনিযমাদিব্ৰাহ্মণধম্মানং তদন্তোগধভাৱতো. তব্বিপৰীতাতি পঞ্চসীলাদিৱিপৰীতা পঞ্চৱেৰাদযো. ইন্দন্তি ইন্দনামকং দেৱপুত্তং, সক্কং ৱা. ‘‘অচিৰৱতিযা তীৰে নিসিন্নো’’তি ইমিনা যস্সা তীৰে নিসিন্নো, তদেৱ উপমং কত্ৱা আহৰতি ধম্মৰাজা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৱিদ্ধত্তাতি দস্সেতি. ‘‘পুনপী’’তি ৱত্ৱা ‘‘অপৰম্পী’’তি ৱচনং ইতৰাযপি নদীউপমায সঙ্গণ্হনত্থং.
৫৪৬. কামযিতব্বট্ঠেনাতি কামনীযভাৱেন. বন্ধনট্ঠেনাতি কামযিতব্বতো সত্তানং চিত্তস্স আবন্ধনভাৱেন. কামঞ্চাযং গুণসদ্দো অত্থন্তৰেসুপি দিট্ঠপযোগো, তেসং পনেত্থ অসম্ভৱতো পাৰিসেসঞাযেন বন্ধনট্ঠোযেৱ যুত্তোতি দস্সেতুং অযমত্থুদ্ধাৰো আৰদ্ধো. অহতানন্তি অধোতানং অভিনৱানং. এত্থাতি খন্ধকপাড়িপদে পটলট্ঠোতি পটলসদ্দস্স, পটলসঙ্খাতো ৱা অত্থো. গুণট্ঠোতি গুণসদ্দস্স অত্থো নাম. এস নযো সেসেসুপি. অচ্চেন্তীতি অতিক্কম্ম পৱত্তন্তি. এত্থাতি সোমনস্সজাতকপাড়িপদে. দক্খিণাতি তিৰচ্ছানগতে দানচেতনা. এত্থাতি দক্খিণৱিভঙ্গসুত্তপদে (ম. নি. ৩.৩৭৯) মালাগুণেতি মালাদামে. এত্থাতি সতিপট্ঠান- (দী. নি. ২.৩৭৮; ম. নি. ১.১০৯) ধম্মপদপাড়িপদেসু, (ধ. প. ৫৩) নিদস্সনমত্তঞ্চেতং কোট্ঠাসাপধানসীলাদিসুক্কাদিসম্পদাজিযাসুপি পৱত্তনতো. হোতি চেত্থ –
‘‘গুণো পটলৰাসানিসংসে কোট্ঠাসবন্ধনে;
সীলসুক্কাদ্যপধানে, সম্পদায জিযায চা’’তি.
এসেৱাতি বন্ধনট্ঠো এৱ. ন হি ৰূপাদীনং কামেতব্বভাৱে ৱুচ্চমানে পটলট্ঠো যুজ্জতি তথা কামেতব্বতায অনধিপ্পেতত্তা. ৰাসট্ঠাদীসুপি এসেৱ নযো. পাৰিসেসতো পন বন্ধনট্ঠোৱ যুজ্জতি. যদগ্গেন হি নেসং কামেতব্বতা, তদগ্গেন বন্ধনভাৱোতি.
কোট্ঠাসট্ঠোপি চেত্থ যুজ্জতেৱ চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাদিকোট্ঠাসভাৱেন নেসং কামেতব্বতো. কোট্ঠাসে চ গুণসদ্দো দিস্সতি ‘‘দিগুণং ৱড্ঢেতব্ব’’ন্তিআদীসু ৱিয.
‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;
গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১৩১৩; উদা. অট্ঠ. ৫৩; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৭৬) –
আদীসু পন সম্পদাট্ঠো গুণসদ্দো, সোপি ইধ ন যুজ্জতীতি অনুদ্ধটো.
দস্সনমেৱ ইধ ৱিজাননন্তি আহ ‘‘পস্সিতব্বা’’তি. ‘‘সোতৱিঞ্ঞাণেন সোতব্বা’’তিআদিঅত্থং ‘‘এতেনুপাযেনা’’তি অতিদিসতি. গৱেসিতাপি ‘‘ইট্ঠা’’তি ৱুচ্চন্তি, তে ইধ নাধিপ্পেতাতি দস্সেতুং ‘‘পৰিযিট্ঠা ৱা হোন্তু মা ৱা’’তি ৱুত্তং. ইচ্ছিতা এৱ হি ইধ ইট্ঠা, তেনাহ ‘‘ইট্ঠাৰম্মণভূতা’’তি, সুখাৰম্মণভূতাতি অত্থো. কামনীযাতি কামেতব্বা. ইট্ঠভাৱেন মনং অপ্পযন্তি ৱড্ঢেন্তীতি মনাপা. পিযজাতিকাতি পিযসভাৱা. আৰম্মণং কত্ৱাতি অত্তানমাৰম্মণং কত্ৱা. কম্মভূতে আৰম্মণে সতি ৰাগো উপ্পজ্জতীতি তং কাৰণভাৱেন নিদস্সেন্তো ‘‘ৰাগুপ্পত্তিকাৰণভূতা’’তি আহ.
গেধেনাতি লোভেন. অভিভূতা হুত্ৱা পঞ্চ কামগুণে পৰিভুঞ্জন্তীতি যোজনা. মুচ্ছাকাৰন্তি মোহনাকাৰং. অধিওসন্নাতি অধিগয্হ অজ্ঝোসায অৱসন্না. তেন ৱুত্তং ‘‘ওগাড়্হা’’তি. সানন্তি অৱসানং. পৰিনিট্ঠানপ্পত্তাতি গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপনৱসেন পৰিনিট্ঠানং উয্যাতা. আদীনৱন্তি কামপৰিভোগে সম্পতি, আযতিঞ্চ দোসং অপস্সন্তা. ঘাসচ্ছাদনাদিসম্ভোগনিমিত্তসংকিলেসতো নিস্সৰন্তি অপগচ্ছন্তি এতেনাতি নিস্সৰণং, যোনিসো পচ্চৱেক্খিত্ৱা তেসং পৰিভোগপঞ্ঞা. তদভাৱতো অনিস্সৰণপঞ্ঞাতি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদমেত্থা’’তিআদিমাহ. পচ্চৱেক্খণপৰিভোগৱিৰহিতাতি যথাৱুত্তপচ্চৱেক্খণঞাণেন পৰিভোগতো ৱিৰহিতা.
৫৪৮-৯. আৱৰন্তীতি কুসলধম্মুপ্পত্তিং আদিতো ৱাৰেন্তি. নিৱাৰেন্তীতি নিৰৱসেসতো ৱাৰযন্তি. ওনন্ধন্তীতি ওগাহন্তা ৱিয ছাদেন্তি. পৰিযোনন্ধন্তীতি সব্বসো ছাদেন্তি. আৱৰণাদীনং ৱসেনাতি যথাৱুত্তানং আৱৰণাদিঅত্থানং ৱসেন. তে হি আসেৱনবলৱতায পুৰিমপুৰিমেহি পচ্ছিমপচ্ছিমা দড়্হতৰতমাদিভাৱপ্পত্তা.
সংসন্দনকথাৱণ্ণনা
৫৫০. ইত্থিপৰিগ্গহে সতি পুৰিসস্স পঞ্চকামগুণপৰিগ্গহো পৰিপুণ্ণো এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ইত্থিপৰিগ্গহেন সপৰিগ্গহো’’তি. ‘‘ইত্থিপৰিগ্গহেন অপৰিগ্গহো’’তি চ ইদং তেৱিজ্জব্ৰাহ্মণেসু দিস্সমানপৰিগ্গহানং দুট্ঠুল্লতমপৰিগ্গহাভাৱদস্সনং. এৱং ভূতানং তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং কা ব্ৰহ্মুনা সংসন্দনা, ব্ৰহ্মা পন সব্বেন সব্বং অপৰিগ্গহোতি. ৱেৰচিত্তেন অৱেৰো, কুতো এতস্স ৱেৰপযোগোতি অধিপ্পাযো. চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতেনাতি চিত্তুপ্পাদগেলঞ্ঞসঞ্ঞিতেন, ইমিনা তস্স ৰূপকাযগেলঞ্ঞভাৱো ৱুত্তো হোতি. ব্যাপজ্ঝেনাতি দুক্খেন. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চাদীহীতি এত্থ আদিসদ্দেন তদেকট্ঠা সংকিলেসধম্মা সঙ্গয্হন্তি. অতোযেৱেত্থ ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চাভাৱতো’’তি তদুভযাভাৱমত্তহেতুৱচনং সমত্থিতং হোতি. অপ্পটিপত্তিহেতুভূতায ৱিচিকিচ্ছায সতি ন কদাচি চিত্তং পুৰিসস্স ৱসে ৱত্ততি, পহীনায পন তায সিযা চিত্তস্স পুৰিসৱসে ৱত্তনন্তি আহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছাযা’’তিআদি. চিত্তগতিকাতি চিত্তৱসিকা. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তস্স ৱসে ৱত্তন্তী’’তি. ন তাদিসোতি ব্ৰাহ্মণা ৱিয ন চিত্তৱসিকো হোতি, অথ খো ৱসীভূতঝানাভিঞ্ঞতায চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তেতীতি ৱসৱত্তী.
৫৫২. ব্ৰহ্মলোকমগ্গেতি ব্ৰহ্মলোকগামিমগ্গে পটিপজ্জিতব্বে, পঞ্ঞাপেতব্বে ৱা, তং পঞ্ঞপেন্তাতি অধিপ্পাযো. উপগন্ত্ৱাতি মিচ্ছাপটিপত্তিযা উপসঙ্কমিত্ৱা, পটিজানিত্ৱা ৱা. সমতলন্তি সঞ্ঞাযাতি মত্থকে একঙ্গুলং ৱা উপড্ঢঙ্গুলং ৱা সুক্খতায সমতলন্তি সঞ্ঞায. পঙ্কং ওতিণ্ণা ৱিযাতি অনেকপোৰিসং মহাপঙ্কং ওতিণ্ণা ৱিয. অনুপ্পৱিসন্তীতি অপাযমগ্গং ব্ৰহ্মলোকমগ্গসঞ্ঞায ওগাহন্তি. ততো এৱ সংসীদিত্ৱা ৱিসাদং পাপুণন্তি. এৱন্তি ‘‘সমতল’’ন্তিআদিনা ৱুত্তনযেন. সংসীদিত্ৱাতি নিমুজ্জিত্ৱা. মৰীচিকাযাতি মিগতণ্হিকায কত্তুভূতায. ৱঞ্চেত্ৱাতি নদীসদিসং পকাসনেন ৱঞ্চেত্ৱা. ৱাযমানাতি ৱাযমমানা, অযমেৱ ৱা পাঠো. সুক্খতৰণং মঞ্ঞে তৰন্তীতি সুক্খনদীতৰণং তৰন্তি মঞ্ঞে. অভিন্নেপি ভেদৱচনমেতং. তস্মাতি যস্মা তেৱিজ্জা অমগ্গমেৱ ‘‘মগ্গো’’তি উপগন্ত্ৱা সংসীদন্তি, তস্মা. যথা তেতি তে ‘‘সমতল’’ন্তি সঞ্ঞায পঙ্কং ওতিণ্ণা সত্তা হত্থপাদাদীনং সংভঞ্জনং পৰিভঞ্জনং পাপুণন্তি যথা. ইধেৱ চাতি ইমস্মিঞ্চ অত্তভাৱে. সুখং ৱা সাতং ৱা ন লভন্তীতি ঝানসুখং ৱা ৱিপস্সনাসাতং ৱা ন লভন্তি, কুতো মগ্গসুখং ৱা নিব্বানসাতং ৱাতি অধিপ্পাযো. মগ্গদীপকন্তি ‘‘মগ্গদীপক’’ মিচ্চেৱ তেহি অভিমতং. তেৱিজ্জকন্তি তেৱিজ্জত্থঞাপকং. পাৱচনন্তি পকট্ঠৱচনসম্মতং পাঠং. তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানন্তি সম্বন্ধে সামিৱচনং. ইৰিণন্তি অৰঞ্ঞানিযা ইদং অধিৱচনন্তি আহ ‘‘অগামকং মহাৰঞ্ঞ’’ন্তি. অনুপভোগৰুক্খেহীতি মিগৰুৰুআদীনম্পি অনুপভোগাৰহেহি কিং পক্কাদিৱিসৰুক্খেহি. যত্থাতি যস্মিং ৱনে. পৰিৱত্তিতুম্পি ন সক্কা হোন্তি মহাকণ্টকগচ্ছগহনতায. ঞাতীনং ব্যসনং ৱিনাসো ঞাতিব্যসনং. এৱং ভোগসীলব্যসনেসুপি. ৰোগো এৱ ব্যসতি ৱিবাধতীতি ৰোগব্যসনং. এৱং দিট্ঠিব্যসনেপি.
৫৫৪. ননু জাতসদ্দেনেৱ অযমত্থো সিদ্ধোতি চোদনমপনেতি ‘‘যো হী’’তিআদিনা. জাতো হুত্ৱা সংৱড্ঢিতো জাতসংৱড্ঢোতি আচৰিযেন (দী. নি. টী. ১.৫৫৪) ৱুত্তং, জাতো চ সো সংৱড্ঢো চাতি জাতসংৱড্ঢোতি পন যুজ্জতি ৱিসেসনপৰনিপাতত্তা. ন সব্বসো পচ্চক্খা হোন্তি পৰিচযাভাৱতো. চিৰনিক্খন্তোতি নিক্খন্তো হুত্ৱা চিৰকালো. চিৰং নিক্খন্তস্স অস্সাতি হি চিৰনিক্খন্তো. ‘‘জাতসংৱড্ঢো’’তি পদদ্ৱযেন অত্থস্স পৰিপুণ্ণাভাৱতো ‘‘তমেন’’ন্তি কম্মপদং ‘‘তাৱদেৱ অৱসট’’ন্তি পুন ৱিসেসেতীতি ৱুত্তং হোতি. দন্ধাযিতত্তন্তি ৱিস্সজ্জনে মন্দত্তং সণিকৱুত্তি, তং পন সংসযৱসেন চিৰাযনং নাম হোতীতি আহ ‘‘কঙ্খাৱসেন চিৰাযিতত্ত’’ন্তি. ৱিত্থাযিতত্তন্তি সাৰজ্জিতত্তং. অট্ঠকথাযং পন ৱিত্থাযিতত্তং নাম থম্ভিতত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘থদ্ধভাৱগ্গহণ’’ন্তি ৱুত্তং. অপ্পটিহতভাৱং দস্সেতি তস্সেৱ অনাৱৰণঞাণভাৱতো. নন্ৱেতম্পি অন্তৰাযপটিহতং সিযাতি আসঙ্কং পৰিহৰতি ‘‘তস্স হী’’তিআদিনা. মাৰাৱট্টনাদিৱসেনাতি এত্থ চক্খুমোহমুচ্ছাকালাদি সঙ্গয্হতি. ন সক্কা তস্স কেনচি অন্তৰাযো কাতুং চতূসু অনন্তৰাযিকধম্মেসু পৰিযাপন্নভাৱতো.
৫৫৫. উইচ্চুপসগ্গযোগে লুম্পসদ্দো, লুপিসদ্দো ৱা উদ্ধৰণত্থো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উদ্ধৰতূ’’তি. উপসগ্গৱিসেসেন হি ধাতুসদ্দা অত্থৱিসেসৱুত্তিনো হোন্তি যথা ‘‘আদান’’ন্তি. পজাসদ্দো পকৰণাধিগতত্তা দাৰকৱিসযোতি আহ ‘‘ব্ৰাহ্মণদাৰক’’ন্তি.
ব্ৰহ্মলোকমগ্গদেসনাৱণ্ণনা
৫৫৬-৭. ‘‘অপুব্বন্তি ইমিনা সংৱণ্ণেতব্বতাকাৰণং দীপেতি. যস্স অতিসযেন বলং অত্থি, সো বলৱাতি ৱুত্তং ‘‘বলসম্পন্নো’’তি. সঙ্খং ধমেতীতি সঙ্খধমকো, সঙ্খং ধমযিত্ৱা ততো সদ্দপৱত্তকো. ‘‘বলৱা’’তিআদিৱিসেসনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘দুব্বলো হী’’তিআদি. বলৱতো পন সঙ্খসদ্দোতি সম্বন্ধো. অপ্পনাৱ ৱট্টতি পটিপক্খতো সম্মদেৱ চেতসো ৱিমুত্তিভাৱতো, তস্মা এৱং ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
পমাণকতং কম্মং নাম কামাৱচৰং ৱুচ্চতি পমাণকৰানং সংকিলেসধম্মানং অৱিক্খম্ভনতো. তথা হি তং ব্ৰহ্মৱিহাৰপুব্বভাগভূতং পমাণং অতিক্কমিত্ৱা ওদিস্সকানোদিস্সকদিসাফৰণৱসেন ৱড্ঢেতুং ন সক্কা. ৱুত্তৱিপৰিযাযতো পন ৰূপাৰূপাৱচৰং অপ্পমাণকতং কম্মং নাম. তেনাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. তত্থ অৰূপাৱচৰে ওদিস্সকানোদিস্সকৱসেন ফৰণং ন লব্ভতি, তথা দিসাফৰণঞ্চ. কেচি পন ‘‘তং আগমনৱসেন লব্ভতী’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তং. ন হি ব্ৰহ্মৱিহাৰনিস্সন্দো আৰুপ্পং, অথ খো কসিণনিস্সন্দো, তস্মা যং সুভাৱিতং ৱসীভাৱং পাপিতং আৰুপ্পং, তং অপ্পমাণকতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘যং ৱা সাতিসযং ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনায অভিসঙ্খতেন সন্তানেন নিব্বত্তিতং, যঞ্চ ব্ৰহ্মৱিহাৰসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সমাপন্নং অৰূপাৱচৰজ্ঝানং, তং ইমিনা পৰিযাযেন ফৰণপমাণৱসেন অপ্পমাণকত’’ন্তি অপৰে. ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.
ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকম্মেতি ৰূপাৱচৰকম্মে চ অৰূপাৱচৰকম্মে চ সতি. ন ওহীযতি ন তিট্ঠতীতি কতূপচিতম্পি কামাৱচৰকম্মং যথাধিগতে মহগ্গতজ্ঝানে অপৰিহীনে তং অভিভৱিত্ৱা পটিবাহিত্ৱা সযং ওহীযকং হুত্ৱা পটিসন্ধিং দাতুং সমত্থভাৱে ন তিট্ঠতি. ‘‘ন অৱসিস্সতী’’তি এতস্স হি অত্থৱচনং ‘‘ন ওহীযতী’’তি, তদেতং ‘‘ন অৱতিট্ঠতী’’তি এতস্স ৱিসেসৱচনং, পৰিযাযৱচনং ৱা. তেনাহ ‘‘কিং ৱুত্তং হোতী’’তিআদি. লগ্গিতুন্তি আৱৰিতুং নিসেধেতুং. ঠাতুন্তি পটিবলং হুত্ৱা পতিট্ঠাতুং. ফৰিত্ৱাতি পটিফৰিত্ৱা. পৰিযাদিযিত্ৱাতি তস্স সামত্থিযং খেপেত্ৱা. ওকাসং গহেত্ৱাতি ৱিপাকদানোকাসং গহেত্ৱা, ইমিনা ‘‘লগ্গিতুং ৱা ঠাতুং ৱা’’তি ৱচনমেৱ ৱিত্থাৰেতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অথ খো’’তিআদি অত্থাপত্তিদস্সনং. কম্মস্স পৰিযাদিযনং নাম তস্স ৱিপাকুপ্পাদনং নিসেধেত্ৱা অত্তনো ৱিপাকুপ্পাদনমেৱাতি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. তস্সাতি কামাৱচৰকম্মস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা. সযমেৱাতি ৰূপাৰূপাৱচৰকম্মমেৱ. ব্ৰহ্মসহব্যতং উপনেতি অসতি তাদিসানং চেতোপণিধিৱিসেসেতি অধিপ্পাযো. তিস্সব্ৰহ্মাদীনং ৱিয হি মহাপুঞ্ঞানং চেতোপণিধিৱিসেসেন মহগ্গতকম্মং পৰিত্তকম্মস্স ৱিপাকং ন পটিবাহতীতি দট্ঠব্বং.
অথ মহগ্গতস্স গৰুককম্মস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা পৰিত্তং লহুককম্মং কথমত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতীতি? তীসুপি কিৰ ৱিনযগণ্ঠিপদেসু এৱং ৱুত্তং ‘‘নিকন্তিবলেনেৱ ঝানং পৰিহাযতি, ততো পৰিহীনঝানত্তা পৰিত্তকম্মং লদ্ধোকাস’’ন্তি. কেচি পন ৱদন্তি ‘‘অনীৱৰণাৱত্থায নিকন্তিযা ঝানস্স পৰিহানি ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বা’’তি. ইদমেত্থ যুত্ততৰকাৰণং – অসতিপি মহগ্গতকম্মুনো ৱিপাকপটিবাহনসমত্থে পৰিত্তকম্মে ‘‘ইজ্ঝতি ভিক্খৱে সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিসুদ্ধত্তা সীলস্সা’’তি (দী. নি. ১.৫০৪; সং. নি. ৪.৩৫২; অ. নি. ৮.৩৫) ৱচনতো কামভৱে চেতোপণিধি মহগ্গতকম্মস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা পৰিত্তকম্মুনো ৱিপাকোকাসং কৰোতীতি. এৱং মেত্তাদিৱিহাৰীতি ৱুত্তনযেন অপ্পনাপত্তানং মেত্তাদীনং ব্ৰহ্মৱিহাৰানং ৱসেন ৱিহাৰী.
৫৫৯. পঠমমুপনিধায দুতিযং, কিমেতং, যমুপনিধীযতীতি ৱুত্তং ‘‘পঠমমেৱা’’তিআদি. মজ্ঝিমপণ্ণাসকে সঙ্গীতন্তি অজ্ঝাহৰিত্ৱা সম্বন্ধো. পুনপ্পুনং সৰণগমনং দড়্হতৰং, মহপ্ফলতৰঞ্চ, তস্মা দুতিযম্পি সৰণগমনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. কতিপাহচ্চযেনাতি দ্ৱীহতীহচ্চযেন. পব্বজিত্ৱাতি সামণেৰপব্বজ্জং গহেত্ৱা. অগ্গঞ্ঞসুত্তম্পি (দী. নি. ৩.১১২) অমুংযেৱ ৱাসেট্ঠমাৰব্ভ কথেসি, নাঞ্ঞন্তি ঞাপেতুং ‘‘অগ্গঞ্ঞসুত্তে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আগতনযেন উপসম্পদঞ্চেৱ অৰহত্তঞ্চ অলত্থুং পটিলভিংসূতি অত্থো. যমেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তদেতং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ইতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পৰমসুখুমগম্ভীৰদুৰনুবোধত্থপৰিদীপনায সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযজননায অজ্জৱমদ্দৱসোৰচ্চসদ্ধাসতিধিতিবুদ্ধিখন্তিৱীৰিযাদিধম্মসমঙ্গিনা সাট্ঠকথে পিটকত্তযে অসঙ্গাসংহীৰৱিসাৰদঞাণচাৰিনা অনেকপ্পভেদসকসমযসমযন্তৰগহনজ্ঝোগাহিনা মহাগণিনা মহাৱেয্যাকৰণেন ঞাণাভিৱংসধম্মসেনাপতিনামথেৰেন মহাধম্মৰাজাধিৰাজগৰুনা কতায সাধুৱিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা তেৱিজ্জসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.
তেৱিজ্জসুত্তসংৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তত্ৰিদং সাধুৱিলাসিনিযা সাধুৱিলাসিনিত্তস্মিং হোতি –
ব্যঞ্জনঞ্চেৱ অত্থো চ, ৱিনিচ্ছযো চ সব্বথা;
সাধকেন ৱিনা ৱুত্তো, নত্থি চেত্থ যতো ততো.
সম্পস্সতং সুধীমতং, সাধূনং চিত্ততোসনং;
কৰোতি ৱিৱিধং সাযং, তেন সাধুৱিলাসিনীতি.
নিগমনকথা
এত্তাৱতা চ –
সদ্ধম্মে পাটৱত্থায, সাসনস্স চ ৱুদ্ধিযা;
ৱণ্ণনা যা সমাৰদ্ধা, সীলক্খন্ধকথায সা.
সাধুৱিলাসিনী নাম, সব্বসো পৰিনিট্ঠিতা;
পণ্ণাসায সাধিকায, ভাণৱাৰপ্পমাণতো.
অনেকসেতিভিন্দো যো, অনন্তবলৱাহনো;
সিৰীপৱৰাদিনামো, ৰাজা নানাৰট্ঠিস্সৰো.
জম্বুদীপতলে ৰম্মে, মৰম্মৱিসযে অকা;
তম্বদীপৰট্ঠে পুৰং, অমৰপুৰনামকং.
মণ্ডলাচলসামন্তং, এৰাৱতীনদিস্সিতং;
নানাজনানমাৱাসং, হেমপাসাদলঙ্কতং.
তত্ৰাভিসেকপত্তো সো, ৰজ্জং কাৰেসি ধম্মতো;
ৰাজাগাৰমহাথূপং, অকাসি সম্পসাদনং.
উদ্ধম্মং উব্বিনযঞ্চ, পহায জিনসাসনং;
ৱিসোধেসি যথাভূতং, সততং দড়্হমানসো.
তেনেৱ কাৰিতে ৰম্মে, ছাযূদকসমপ্পিতে;
দ্ৱিপাকাৰপৰিক্খিত্তে, ভাৱনাভিৰতাৰহে.
মহামুনিসমঞ্ঞা যা, সম্বুদ্ধসম্মুখা কতা;
পটিমা তংপাসাদম্হা, উজুআসন্নদক্খিণে.
অসোকাৰামআৰামে, পঞ্চভূমিমহালযে;
ৰতনভূমিকিত্তি ৱ্হযে, ধম্মপাসাদলঙ্কতে.
তথা দক্খিণদেৱিযা, নগৰসমীপে কতে;
পুব্বুত্তৰে জযভূমি-কিত্তাভিধানকেপি চ.
তথেৱুত্তৰদেৱিযা, নগৰব্ভন্তৰে কতে;
সোণ্ণগুহথূপন্তিকে, পৰিমাণকনামকে.
তথা চ উপৰাজেন, কতে নগৰপচ্ছিমে;
মহাগুহথূপন্তিকে, মঙ্গলাৱাসনামকে.
ইতি সোণ্ণৱিহাৰেসু, ৱসংনেকেসু ৱাৰতো;
সক্কতো সব্বৰাজূনং, তিক্খত্তুং লদ্ধলঞ্ছনো.
ঞাণাভিৱংসধম্মসেনাপতীতি সুৱিখ্যাতো;
দ্ৱেৱিভঙ্গাদিধাৰণা, উপজ্ঝাচৰিযতং পত্তো.
লঙ্কাদীপাগতানম্পি, পৰদীপনিৱাসিনং;
ভিক্খূনং ৱাচকো ধম্মং, পটিপত্তিং নিযোজকো.
যং নিস্সায ৱিসোধেসি, সাসনং এস ভূপতি;
অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং, সো’কাসি ৱণ্ণনং ইমং.
সম্বুদ্ধপৰিনিব্বানা, পঞ্চতালীসকে’দ্ধকে;
তিসতে দ্ৱিসহস্সে চ, সম্পত্তে সা সুনিট্ঠিতা.
পেটকালঙ্কাৰৱ্হযং, নেত্তিসংৱণ্ণনং সুভং;
ইমঞ্চ সঙ্খৰোন্তেন, যং পুঞ্ঞং পসুতং মযা.
অঞ্ঞম্পি তেন পুঞ্ঞেন, পত্ৱান বোধিমুত্তমং;
তাৰযিত্ৱা বহূ সত্তে, মোচেয্যং ভৱবন্ধনা.
সদা ৰক্খন্তু ৰাজানো, ধম্মেনেৱ পজং ইমং;
নিৰতা পুঞ্ঞকম্মেসু, জোতেন্তু জিনসাসনং.
ইমে চ পাণিনো সব্বে, সব্বদা নিৰুপদ্দৱা;
নিচ্চং কল্যাণসঙ্কপ্পা, পপ্পোন্তু অমতং পদন্তি.
ইতি দীঘনিকাযট্ঠকথায সীলক্খন্ধৱগ্গসংৱণ্ণনায
সাধুৱিলাসিনী নাম অভিনৱটীকা সমত্তা.
সীলক্খন্ধৱগ্গঅভিনৱটীকা নিট্ঠিতা.