১. পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা
একেকং তিকং দুকঞ্চাতি কুসলত্তিকাদীসু বাৱীসতিযা তিকেসু হেতুদুকাদীসু সতং দুকেসু একেকং তিকং দুকঞ্চ. ন তিকদুকন্তি তুল্যযোগীনং ন তিকদুকন্তি অত্থো. তিকৱিসিট্ঠং পন দুকং, দুকৱিসিট্ঠঞ্চ তিকং, তিকৱিসিট্ঠতিকদুকৱিসিট্ঠদুকেসু ৱিয নিস্সায উপৰি দেসনা পৱত্তা এৱাতি.
যে কুসলাদিধম্মে পটিচ্চাতি ৱুত্তা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদীসু, তে কুসলাদিধম্মা পটিচ্চত্থং ফৰন্তা হেতুআদিপচ্চযট্ঠং সাধেন্তা কুসলাদিপচ্চযা চেৱাতি অত্থো. তেনেৱাহাতি যস্মা পচ্চযধম্মানং পচ্চযুপ্পন্নেসু পটিচ্চত্থফৰণং উভযেসং তেসং সহভাৱে সতি, নাঞ্ঞথা. তেনেৱ কাৰণেনাহ ‘‘তে চ খো সহজাতাৱা’’তি. তেতি হেতুআদিপচ্চযা. তেসু হি হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাদযো সহজাতা, অনন্তৰসমনন্তৰাদযো অসহজাতা পচ্চযা হোন্তীতি. এতেহি দ্ৱীহি ৱাৰেহি ইতৰেতৰত্থবোধনৱসেন পৱত্তায দেসনায কিং সাধিতং হোতীতি আহ ‘‘এৱঞ্চ নিৰুত্তিকোসল্লং জনিতং হোতী’’তি.
তে তে পঞ্হে উদ্ধৰিত্ৱাতি ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদযো যে যে পঞ্হা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তে তে পঞ্হে উদ্ধৰিত্ৱা. পমাদলেখা এসাতি ইদং ‘‘কুসলো হেতু হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি লিখিতং সন্ধায ৱুত্তং. পটিচ্চসহজাতৱাৰেসু সহজাতপচ্চযো, পচ্চযনিস্সযৱাৰেসু নিস্সযপচ্চযো, সংসট্ঠসম্পযুত্তৱাৰেসু সম্পযুত্তপচ্চযো একন্তিকোতি কত্ৱা ৱুত্তোতি আহ ‘‘পুৰিমৱাৰেসু…পে… নিযমেত্ৱা’’তি. তত্থাতি তেসু পুৰিমৱাৰেসু ছসু. ন ৱিঞ্ঞাযন্তি সৰূপতো অনুদ্ধটত্তা. এৱমাদীহি পঞ্হেহি. হেতাদিপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নেসূতি হেতুআদীসু পচ্চযধম্মেসু সম্পযুত্তক্খন্ধাদিভেদেসু তেসং পচ্চযুপ্পন্নেসু. নিদ্ধাৰণে চেতং ভুম্মং. হেতাদিপচ্চযানং নিচ্ছযাভাৱতোতি ‘‘ইমে নাম তে হেতুআদযো পচ্চযধম্মা’’তি নিচ্ছযাভাৱতো সৰূপতো অনিদ্ধাৰিতত্তা. যথা হি নাম নানাজটাজটিতং গুম্বন্তৰগতঞ্চ তংসদিসং সৰূপতো অদিস্সমানং ইদং তন্তি ন ৱিনিচ্ছিনীযতি, এৱং ঞাতুং ইচ্ছিতোপি অত্থো সৰূপতো অনিদ্ধাৰিতো নিজ্জটো নিগুম্বো চ নাম ন হোতি নিচ্ছযাভাৱতো, সৰূপতো পন তস্মিং নিদ্ধাৰিতে তব্বিসযস্স নিচ্ছযস্স ৱসেন পুগ্গলস্স অসম্বুদ্ধভাৱাপ্পত্তিযা সো পঞ্হো নিজ্জটো নিগুম্বো চ নাম হোতীতি আহ ‘‘নিচ্ছযাভাৱতো তে পঞ্হা নিজ্জটা নিগুম্বা চ কত্ৱা ন ৱিভত্তা’’তি, ‘‘ন কোচি পুচ্ছাসঙ্গহিতো…পে… ৱিভত্তা’’তি চ. তন্তি পঞ্হাৱিস্সজ্জনং সন্ধায নিজ্জটতা ন ৱুত্তা, অথ খো নিচ্ছযুপ্পাদনন্তি অধিপ্পাযো.
ঠপনং নাম ইধ ৱিনেয্যসন্তানে পতিট্ঠপনং, তং পন তস্স অত্থস্স দীপনং জোতনন্তি আহ ‘‘পকাসিতত্তা’’তি. পকাৰেহীতি হেতুআদিপচ্চযপ্পকাৰেহি, কুসলাদিপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নপ্পকাৰেহি ৱা.
২৫-৩৪. পৰিকপ্পনং ৱিদহনন্তি কত্ৱা আহ ‘‘পৰিকপ্পপুচ্ছাতি ৱিধিপুচ্ছা’’তি. সিযাতি ভৱেয্যাতি অত্থো. এসো ৱিধি কিং অত্থীতি এতেন ‘‘সিযা’’তি ৱিধিম্হি কিৰিযাপদং. পুচ্ছা পন ৱাক্যত্থসিদ্ধা ৱেদিতব্বা. তমেৱ হি ৱাক্যত্থসিদ্ধং পুচ্ছং দস্সেতুং অট্ঠকথাযম্পি ‘‘কিং সো কুসলং ধম্মং পটিচ্চ সিযা’’তি ৱুত্তং. সংপুচ্ছনং পৰিকপ্পপুচ্ছাতি তস্মিং পক্খে হি কিৰিযায পদেনেৱ পুচ্ছা ৱিভাৱীযতীতি ৱুত্তং হোতীতি. ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ হেতুপচ্চযা’’তি উভযমিদং পচ্চযৱচনং, ‘‘কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্যা’’তি পচ্চযুপ্পন্নৱচনং. তেসু পচ্চযধম্মস্স পচ্চযভাৱে ৱিভাৱিতে পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি অত্থতো ৱিভাৱিতাযেৱ হোতীতি পচ্চযধম্মোৱ পুচ্ছিতব্বো. তত্থ চ পচ্চযধম্মৱিসিট্ঠো পটিচ্চত্থো ৱা পুচ্ছিতব্বো সিযা পচ্চযৱিসিট্ঠো ৱাতি দুৱিধা পুচ্ছিতব্বাযেৱ অত্থৱিকপ্পা অট্ঠকথাযং ৱুত্তা. তেসু পঠমস্মিং পুচ্ছা সদোসাতি দস্সেন্তো ‘‘যো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বপুচ্ছানং পৱত্তিতোতি কুসলমূলাদীনং সত্তসত্তপুচ্ছানং পৱত্তনতো, উপ্পজ্জমানং কুসলং. তেহি পচ্চযেহীতি পচ্ছাজাতৱিপাকপচ্চযেহি উপ্পত্তি অনুঞ্ঞাতাতি আপজ্জতি, ন চ তং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তংতংপচ্চযাতি ততো ততো যোনিসোমনসিকাৰাদিপচ্চযতো. ভৱনমত্থিতা এত্থ ন চ পুচ্ছিতাতি ‘‘কিং সিযা’’তি ৱুত্তযোজনায দোসমাহ. এৱঞ্চ কত্ৱাতি উপ্পত্তিযা এৱ পুচ্ছিতত্তা.
তত্থাতি ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তে অত্থন্তৰে. উপ্পজ্জেয্যাতি উপ্পত্তিং অনুজানিত্ৱাতি ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি এত্থ ৱুত্তং কুসলপচ্চযং উপ্পত্তিং অনুজানিত্ৱা. তস্সাতি উপ্পত্তিযা. ভৱনপুচ্ছনন্তি হেতুপচ্চযা ভৱনপুচ্ছনং ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. পুন তস্সাতি হেতুপচ্চযা উপ্পত্তিযা. ভৱনপুচ্ছনন্তি কেৱলং ভৱনপুচ্ছনং. তস্মাতি যস্মা ৱুত্তনযেন উভযত্থাপি উপ্পত্তিঅনুজাননমুখেন ভৱনপুচ্ছনং অযুত্তং, তস্মা. অনুজাননঞ্চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তে অত্থৱিকপ্পদ্ৱযে অত্থতো আপন্নং, তং অননুজানন্তো আহ ‘‘অননুজানিত্ৱাৱা’’তিআদি. সংপুচ্ছনমেৱাতি ইমিনা সংপুচ্ছনে ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি ইদং কিৰিযাপদন্তি দস্সেতি. যদি এৱং ‘‘সিযা’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘সিযাতি…পে… পুচ্ছতী’’তি. অযং নযোতি ‘‘সিযা’’তিআদিনা অনন্তৰৱুত্তো অত্থনযো. ন ৱিঞ্ঞাযতি অনামট্ঠৱিসেসত্তা. দ্ৱেপি পুচ্ছাতি সম্ভৱনপুচ্ছা তব্বিসেসপুচ্ছা চাতি দুৱিধাপি পুচ্ছা একাযেৱ পুচ্ছা সংপুচ্ছনভাৱতো একাধিকৰণভাৱতো চ.
গমনুস্সুক্কৱচনন্তি গমনস্স উস্সুক্কৱচনং. গমনকিৰিযায যথা অত্তনো কত্তা উপৰি কত্তব্বকিৰিযায যোগ্যৰূপো হোতি, এৱমেৱ ঠানং গমনুস্সুক্কনং তস্স বোধনং ৱচনং. এৱংভূতা চ কিৰিযা যস্মা অত্থতো কিৰিযন্তৰাপেক্খা নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘গমনস্স…পে… অত্থো’’তি. কথং পনেতস্মিং সহজাতপচ্চযপট্ঠানে পটিচ্চৱাৰে পটিচ্চসদ্দস্স পচ্ছিমকালকিৰিযাপেক্খতাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘যদিপী’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি ‘‘অসতিপি পটিঅযনুপ্পজ্জনানং কালভেদে অঞ্ঞত্ৰ হেতুফলেসু দিস্সমানং পুৰিমপচ্ছিমকালতং হেতুফলতাসামঞ্ঞতো ইধাপি সমাৰোপেত্ৱা ৰুড়্হীৱসেন পুৰিমপচ্ছিমকালৱোহাৰো কতো’’তি. তেনাহ ‘‘গহণপ্পৱত্তিআকাৰৱসেন…পে… দট্ঠব্বো’’তি. তত্থ অত্তপটিলাভো উপ্পাদোতি অত্থো.
গমনন্তি ‘‘পটিচ্চা’’তি এত্থ লব্ভমানং অযনকিৰিযং পৰিযাযন্তৰেনাহ. সা পনত্থতো পৱত্তি, পৱত্তি চ ধম্মানং যথাপচ্চযং উপ্পত্তিযেৱ. সভাৱধম্মানঞ্হি উপ্পত্তিযং লোকে সব্বো কিৰিযাকাৰকৱোহাৰো, তস্মা ‘‘পটিচ্চা’’তি এত্থ লব্ভমানং যং পটিঅযনং পটিগমনং অত্থতো পটিউপ্পজ্জমানং, তঞ্চ গচ্ছন্তাদিঅপেক্খায হোতীতি আহ ‘‘গচ্ছন্তস্স পটিগমনং, উপ্পজ্জন্তস্স পটিউপ্পজ্জন’’ন্তি. তযিদং গমনপটিগমনং, উপ্পজ্জনপটিউপ্পজ্জনং সমানকিৰিযা. কথং? যস্মা পটিকৰণং পটিসদ্দত্থো. তস্মাতি যস্মা সহজাতপচ্চযভূতস্স উপ্পজ্জন্তস্স পটিউপ্পজ্জনং ‘‘পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ অত্থো, তস্মা. তদাযত্তুপ্পত্তিযাতি সহযোগে কৰণৱচনং, কৰণত্থে, হেতুত্থে ৱা, তস্মিং উপ্পজ্জমানে কুসলধম্মে আযত্তায পটিবদ্ধায উপ্পত্তিযা সহেৱ পটিগন্ত্ৱাতি অত্থো. তেন পটিঅযনত্তলাভানং সমানকালতং দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘সহজাতপচ্চযং কত্ৱাতি ৱুত্তং হোতী’’তিআদি. ননু চ সমানকালকিৰিযাযং ঈদিসো সদ্দপ্পযোগো নত্থি, পুৰিমকালকিৰিযাযমেৱ চ অত্থীতি? নাযমেকন্তো সমানকালকিৰিযাযম্পি কেহিচি ইচ্ছিতত্তা. তথা হি –
‘‘নিহন্ত্ৱা তিমিৰং লোকে, উদিতো সতৰংসমি;
লোকেকচক্খুভূতোয-মত্থমেতি দিৱাকৰো.
‘‘সিৰীৱিলাসৰূপেন, সব্বসোভাৱিভাৱিনা;
ওভাসেত্ৱাদিতো বুদ্ধো, সতৰংসি যথা পৰো’’তি. –
চ পযোগা দিস্সন্তি.
৩৫-৩৮. তাসূতি দুকমূলকনযে হেতাৰম্মণদুকে একূনপঞ্ঞাসপুচ্ছা, তাসু. হেতাৰম্মণদুকেতি ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা’’তি এৱং হেতুপচ্চযআৰম্মণপচ্চযানং ৱসেন আগতে পচ্চযদুকে. দ্ৱিন্নং পুচ্ছানং দস্সিতত্তাতি যস্মিং ৱাচনামগ্গে কুসলপদমূলা কুসলপদাৱসানা, কুসলাদিপদত্তযমূলা কুসলাদিপদত্তযাৱসানা চ একূনপঞ্ঞাসায পুচ্ছানং আদিপৰিযোসানভূতা দ্ৱে এৱ পুচ্ছা দস্সিতা, তং সন্ধায ৱুত্তং. এত্থাতি এতস্মিং পণ্ণত্তিৱাৰে পুচ্ছানং ৱুত্তো ন পচ্চযানন্তি অত্থো. পুচ্ছায হি ৱসেন হেতুপচ্চযে হেতুপচ্চযসঙ্খাতং একমূলং এতস্সাতি একমূলকো, নযসদ্দাপেক্খায চাযং পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. এৱং আৰম্মণপচ্চযমূলকাদীসু. তথা হেতুআৰম্মণপচ্চযসঙ্খাতানি দ্ৱে মূলানি এতস্সাতি দ্ৱিমূলকোতিআদিনা যোজেতব্বা. পচ্চযানং পন ৱুচ্চমানে পঠমনযস্স একমূলকতা ন সিযা. ন হি তত্থ পচ্চযন্তৰং অত্থি, যং মূলভাৱেন ৱত্তব্বং সিযা. তেনাহ ‘‘পচ্চযানং পন ৱসেনা’’তিআদি. হেতাৰম্মণদুকাদীনন্তি অৱযৱে সামিৱচনং, অধিপতিআদীনন্তি সম্বন্ধো. ততো পৰং মূলস্স অভাৱতো সব্বমূলকং অনৱসেসানং পচ্চযানং মূলভাৱেন গহিতত্তা. ন হি মূলৱন্তভাৱেন গহিতা পচ্চযা মূলভাৱেন গয্হন্তি. পচ্চযগমনং পাড়িগমনন্তি ৱিঞ্ঞাযতি অভিধেয্যানুৰূপং লিঙ্গৱচনাদীতি কত্ৱা. ইধাতি অনুলোমে. চ-সদ্দো উপচযত্থো. সো তেৱীসতিমূলস্স সব্বমূলভাৱং উপচযেন ৱুচ্চমানং জোতেতি.
৩৯-৪০. এৱং সতীতি ‘‘আৰম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযা’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘আৰম্মণপচ্চযা অৱিগতপচ্চযা, আৰম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযা’’তি এৱং ৱাচনামগ্গে সতি. চক্কবন্ধনৱসেন পাড়িগতি আপজ্জতু, কো দোসোতি কদাচি ৱদেয্যাতি আহ ‘‘হেট্ঠিমসোধনৱসেন চ ইধ অভিধম্মে পাড়ি গতা’’তি. তথা হি খন্ধৱিভঙ্গাদীসুপি পাড়ি হেট্ঠিমসোধনৱসেন পৱত্তা. গণনচাৰেন তমত্থং সাধেতুং ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণাদীসূতি আৰম্মণমূলকাদীসু নযেসু. তস্মিং তস্মিন্তি তস্মিং তস্মিং আৰম্মণাদিপচ্চযে. সুদ্ধিকতোতি সুদ্ধিকনযতো. তস্মাতি আৰম্মণমূলকাদীসু সুদ্ধিকনযস্স অলব্ভমানত্তা. একমূলকনযো দট্ঠব্বো আৰম্মণমূলকেতি অধিপ্পাযো. ‘‘আৰম্মণপচ্চযা…পে… অৱিগতপচ্চযাতি ৱা’’তিআদি তাদিসং ৱাচনামগ্গং সন্ধায ৱুত্তং. যত্থ ‘‘আৰম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযা, আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা, আৰম্মণপচ্চযা…পে… অৱিগতপচ্চযা’’তি এৱং আৰম্মণমূলকে অনন্তৰপচ্চযমূলভূতা আৰম্মণপচ্চযপৰিযোসানমেৱ একমূলকং দস্সেত্ৱা উপৰি অৱসিট্ঠএকমূলকতো পট্ঠায যাৱ সব্বমূলকে ৱিগতপচ্চযা, তাৱ সংখিপিত্ৱা অৱিগতপচ্চযোৱ দস্সিতো. তেনাহ ‘‘একমূলকেসূ’’তিআদি. ইতো পৰেসুপি এদিসেসু ঠানেসু এসেৱ নযো. মূলমেৱ দস্সেত্ৱাতি অধিপতিমূলকে একমূলকস্স আদিমেৱ দস্সেত্ৱা. ন সুদ্ধিকদস্সনন্তি ন সুদ্ধিকনযদস্সনং. ‘‘সুদ্ধিকনযো হি ৱিসেসাভাৱতো আৰম্মণমূলকাদীসু ন লব্ভতী’’তি হি ৱুত্তং. নাপি সব্বমূলকে কতিপযপচ্চযদস্সনং উপৰি সব্বমূলকে একমূলকস্স আগতত্তা.
৪১. একস্মিঞ্চাতি অৱিগতমূলকাদিকে চ নযে. সঙ্খেপন্তৰগতোতি সঙ্খেপস্স সঙ্খিপিতস্স অব্ভন্তৰগতো, সঙ্খিপিতব্বোতি অত্থো. মজ্ঝিমানং দস্সনন্তি মজ্ঝিমানং নযতো দস্সনং, অঞ্ঞথা সঙ্খেপো এৱ ন সিযা. গতিদস্সনন্তি অন্তদস্সনং অকত্ৱা পাড়িগতিযা দস্সনং, তঞ্চ আদিতো পট্ঠায কতিপযদস্সনমেৱ. তেন ৱিগতপচ্চযুদ্ধাৰণেন ওসানচতুক্কং দস্সেতি অৱিগতমূলকে ৱিগতপচ্চযস্স ওসানভাৱতো. সব্বমূলকস্স অৱসানেন ‘‘ৱিগতপচ্চযা’’তি পদেন.
যথা হেতুআদীনং পচ্চযানং উদ্দেসানুপুব্বিযা দুকতিকাদিযোজনা কতা, এৱং তত্থ আৰম্মণাদিপচ্চযে লঙ্ঘিত্ৱাপি সক্কা যোজনং কাতুং, তথা কস্মা ন কতা? যদিপি অনৱসেসতো পচ্চযানং মূলভাৱেন গহিতত্তা কেসঞ্চি কেহিচি যোজনে অত্থৱিসেসো নত্থি, আৰম্মণমূলকাদীসু পন আৰম্মণাধিপতিদুকাদীনং হেতুমূলকে চ হেতুঅধিপতিঅনন্তৰতিকাদীনং তংতংঅৱসিট্ঠপচ্চযেহি যোজনায অত্থেৱ ৱিসেসো, এৱং সন্তেপি যস্মা উপ্পটিপাটিযা যোজনা ন সুখগ্গহণা, সক্কা চ ঞাণুত্তৰেন পুগ্গলেন যথাদস্সিতেন নযেন যোজিতুন্তি উপ্পটিপাটিযা পচ্চযে অগ্গহেত্ৱা পটিপাটিযাৱ তে যোজেত্ৱা দস্সিতাতি ইমমত্থমাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা.
তঞ্চ গমনং যুত্তন্তি যং সব্বেহি তিকেহি একেকস্স দুকস্স যোজনাৱসেন পাড়িগমনং, তং যুত্তং তিকেসু দুকানং পক্খেপভাৱতো. তত্থাতি দুকেসু. একেকস্মিন্তি একেকস্মিং দুকতিকে. নযাতি অনুলোমনযাদযো ৱাৰে ৱাৰে চত্তাৰো নযা, পুচ্ছা পন সত্তৱীসতি. যদি এৱং কস্মা হেতুদুকেন সমানাতি? তং তিকপদেসু পচ্চেকং হেতুদুকস্স লব্ভমানস্স হেতুদুকভাৱসামঞ্ঞতো ৱুত্তং.
ৱুত্তনযেনাতি ‘‘ন হী’’তিআদিনা দুকতিকে ৱুত্তনযেন. তত্থ হি ন দুকস্স যোজনা অত্থি, অথ খো দুকানং একেকেন পদেন তিকস্স যোজনা. তেনাহ ‘‘একেকো তিকো দুকসতেন যোজিতো’’তি. একেকস্মিন্তি একেকস্মিং তিকদুকে.
তিকাদযো ছ নযাতি ‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰ’’ন্তিআদিনা গাথাযং ৱুত্তা তিকপট্ঠানাদযো ছ নযা. সত্তৱিধম্পীতি ৱাৰভেদেন সত্তধা ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তম্পি. অনুলোমন্তি পচ্চযানুলোমং অনুলোমভাৱসামঞ্ঞেন সহ গহেত্ৱা. তথা চতুব্বিধম্পি তিকপট্ঠানং তিকপট্ঠানতাসামঞ্ঞেন, দুকপট্ঠানাদীনি চ চত্তাৰি চত্তাৰি তংসামঞ্ঞেন সহ গহেত্ৱা. ইমমত্থং গহেত্ৱা ‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰ’’ন্তি গাথায অধিপ্পাযৱিভাৱনৱসেন ‘‘অনুলোমম্হী’’তিআদিনা ৱুত্তং ইমমত্থং গহেত্ৱা. সত্তপ্পভেদেতি পটিচ্চৱাৰাদিৱসেন সত্তপ্পভেদে. ছপি এতে তিকাদিভেদেন চতুচতুপ্পভেদা ধম্মানুলোমাদিৱসেন ছ উদ্ধৰিতব্বাতি ইদং দস্সেতীতি যোজনা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ধম্মানুলোমাদিৱিভাগভিন্নাপি তিকাদিভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তা তিকপট্ঠানাদিসঙ্খাতা তিকাদযো ছ ধম্মনযা পটিচ্চৱাৰাদিৱসেন ৱিভজিযমানা তত্থ তত্থ নিদ্ধাৰিযমানে অনুলোমতাসামঞ্ঞেন অনুলোমন্তি একতো গহিতে পচ্চযানুলোমে সুট্ঠু অতিৱিয গম্ভীৰাতি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইধ পন অযং গাথা তস্মিং ধম্মানুলোমে পচ্চযানুলোমং সন্ধায ৱুত্তা’’তি ধম্মানুলোমো পচ্চযানুলোমস্স ৱিসেসনভাৱেন নিযমেত্ৱা ৱুত্তো. এস নযো পচ্চনীযগাথাদীসুপি. তিকপট্ঠানস্স দুকপট্ঠানস্স চ পুব্বে অত্থো ৱুত্তোতি আহ ‘‘দুকতিকপট্ঠানাদীসূ’’তি. তিকেহি পট্ঠানন্তি তিকেহি নানপ্পকাৰতো পচ্চযৱিভাৱনং, তিকেহি ৱা ঞাণস্স পৱত্তনট্ঠানং. দুকসম্বন্ধি তিকপট্ঠানং, দুকৱিসিট্ঠানং ৱা তিকানং পট্ঠানং দুকতিকপট্ঠানন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘দুকান’’ন্তিআদিমাহ. দুকাদিৱিসেসিতস্সাতি দুকাদিপদৱিসেসিতস্স দুকাদিভাৱো দট্ঠব্বো ‘‘হেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ, নহেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদিৱচনতো.
পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.