১. মূলযমকং
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১. যমকসমূহস্সাতি মূলযমকাদিকস্স যমকসমূহস্স. মূলযমকাদযো হি পকৰণাপেক্খায অৱযৱভূতাপি নিচ্চাৱযৱাপেক্খায যমকসমূহোতি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘তংসমূহস্স চ সকলস্স পকৰণস্সা’’তি.
কুসলাকুসলমূলৱিসেসানন্তি দুতিযপুচ্ছায ৱুত্তানং সংসযপদসঙ্গহিতানং কুসলসঙ্খাতানং, তথা পঠমপুচ্ছায ৱুত্তানং কুসলমূলসঙ্খাতানং ৱিসেসানং অত্থযমকভাৱস্স ৱুত্তত্তাতি যোজনা. যথা হি পঠমপুচ্ছায ৱিসেসৱন্তভাৱেন ৱুত্তাযেৱ কুসলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৱিসেসভাৱেন ৱুত্তা, এৱং পঠমপুচ্ছাযং ৱিসেসভাৱেন ৱুত্তাযেৱ কুসলমূলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৱিসেসৱন্তভাৱেন ৱুত্তা. ৱত্তুৱচনিচ্ছাৱসেন হি ধম্মানং ৱিসেসৱিসেসৱন্ততাৱিভাগা হোন্তীতি. কুসলমূলকুসলৱিসেসেহি সংসযিতপদসঙ্গহিতেহি কুসলকুসলমূলানং ৱিসেসৱন্তানন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ৱিসেসৱন্তাপেক্খৱিসেসৱসেন পঠমো অত্থৱিকপ্পো ৱুত্তো, দুতিযো পন ৱিসেসাপেক্খৱিসেসৱন্তৱসেনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. তেনাহ ‘‘ঞাতুং ইচ্ছিতানং হী’’তিআদি.
তত্থ ঞাতুং ইচ্ছিতানন্তি পুচ্ছায ৱিসযভূতানন্তি অত্থো. ৱিসেসানন্তি কুসলকুসলমূলৱিসেসানং. ৱিসেসৱন্তাপেক্খানন্তি কুসলমূলকুসলসঙ্খাতেহি ৱিসেসৱন্তেহি সাপেক্খানং. ৱিসেসৱতন্তি কুসলমূলকুসলানং. ৱিসেসাপেক্খানন্তি কুসলকুসলমূলৱিসেসেহি সাপেক্খানং. এত্থাতি এতস্মিং মূলযমকে. পধানভাৱোতি পঠমৱিকপ্পে তাৱ সংসযিতপ্পধানত্তা পুচ্ছায ৱিসেসানং পধানভাৱো ৱেদিতব্বো. তে হি সংসযিতানং ৱিসেসৱন্তোতি. দুতিযৱিকপ্পে পন ৱিসেসা নাম ৱিসেসৱন্তাধীনাতি ৱিসেসৱন্তানং তত্থ পধানভাৱো দট্ঠব্বো. দ্ৱিন্নং পন একজ্ঝং পধানভাৱো ন যুজ্জতি. সতি হি অপ্পধানে পধানং নাম সিযা. তেনাহ ‘‘একেকায পুচ্ছায একেকো এৱ অত্থো সঙ্গহিতো হোতী’’তি. এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা ৱিনিচ্ছিতৱিসেসিতব্বভাৱেহি ইধ পধানভাৱো ন যুজ্জতেৱাতি. ন ধম্মৱাচকোতি ন সভাৱধম্মৱাচকো. সভাৱধম্মোপি হি অত্থোতি ৱুচ্চতি ‘‘গম্ভীৰপঞ্ঞং নিপুণত্থদস্সি’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১৭৮). ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২০) অত্থ-সদ্দস্স হেতুফলৱাচকতা দট্ঠব্বা. আদি-সদ্দেনস্স ‘‘অত্থাভিসমযা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২৯) আগতা হিতাদিৱাচকতা সঙ্গয্হতি. তেনেৱাতি পাড়িঅত্থৱাচকত্তা এৱ.
তীণিপি পদানীতি এত্থ পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, সমুচ্চযো চ তুল্যযোগে সিযা. কিং নাম-পদেন অনৱসেসতো কুসলাদীনং সঙ্গহোতি আসঙ্কায তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থমাহ ‘‘তীণিপি…পে… সঙ্গাহকত্ত’’ন্তি. তত্থ সঙ্গাহকত্তমত্তন্তি মত্ত-সদ্দো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থোতি. তেন নিৱত্তিতং ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘ন নিৰৱসেসসঙ্গাহকত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ন হি ৰূপং নাম-পদেন সঙ্গয্হতি. কুসলাদিযেৱ নামন্তি নিযমো দট্ঠব্বো, ন নামংযেৱ কুসলাদীতি ইমমেৱ চ নিযমং সন্ধাযাহ ‘‘কুসলাদীনং সঙ্গাহকত্তমত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. যদিপি নাম-পদং ন নিৰৱসেসকুসলাদিসঙ্গাহকং, কুসলাদিসঙ্গাহকং পন হোতি, তদত্থমেৱ চ তং গহিতন্তি নামস্স কুসলত্তিকপৰিযাপন্নতা ৱুত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কুসলাদি…পে… ৱুত্ত’’ন্তি.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৫২. দুতিযযমকেতি একমূলযমকে. এৱমিধাপীতি যথা একমূলযমকে ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৱ পুচ্ছা আৰদ্ধা, এৱং ইধাপি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকেপি ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৱ পুচ্ছা আৰভিতব্বা সিযা. কস্মা? পুৰিমযমক…পে… অপ্পৱত্তত্তাতি. ইদঞ্চ দুতিযযমকস্স তথা অপ্পৱত্তত্তা ৱুত্তং, ততিযযমকং পন তথেৱ পৱত্তং. কেচীতি পদকাৰা. তে হি যথা পঠমদুতিযযমকেসু পুৰিমপুচ্ছা এৱ পৰিৱত্তনৱসেন পচ্ছিমপুচ্ছা কতাতি পচ্ছিমপুচ্ছায পুৰিমপুচ্ছা সমানা ঠপেত্ৱা পটিলোমভাৱং, ন তথা অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. তত্থ হি দ্ৱেপি পুচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসা. যদি তত্থাপি দ্ৱীহিপি পুচ্ছাহি সদিসাহি ভৱিতব্বং, ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পঠমপুচ্ছা আৰভিতব্বা, পচ্ছিমপুচ্ছা ৱা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি ৱত্তব্বা সিযা. এৱং পন অৱত্ৱা পঠমদুতিযযমকেসু ৱিয পুৰিমপচ্ছিমপুচ্ছা সদিসা অকত্ৱা ততিযযমকে তাসং ৱিসদিসতা ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অনাৰদ্ধত্তা, তস্মা পটিলোমপুচ্ছানুৰূপায অনুলোমপুচ্ছায ভৱিতব্বন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যে কেচি কুসলাতি অপুচ্ছিত্ৱা’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি.
অত্থৱসেনাতি সম্ভৱন্তানং নিচ্ছিতসংসযিতানং অত্থানং ৱসেন. তদনুৰূপাযাতি তস্সা পুৰিমপুচ্ছায অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনুচ্ছৱিকায. পুৰিমঞ্হি অপেক্খিত্ৱা পচ্ছিমায ভৱিতব্বং. তেনাতি তস্মা. যস্মা অনুলোমে সংসযচ্ছেদে জাতেপি পটিলোমে সংসযো উপ্পজ্জতি, যদি ন উপ্পজ্জেয্য, পটিলোমপুচ্ছায পযোজনমেৱ ন সিযা, তস্মা ন পচ্ছিমপুচ্ছানুৰূপা পুৰিমপুচ্ছা, অথ খো ৱুত্তনযেন পুৰিমপুচ্ছানুৰূপা পচ্ছিমপুচ্ছা, তায চ অনুৰূপতায অত্থাদিৱসেন দ্ৱিন্নং পদানং সম্বন্ধত্তা অত্থাদিযমকতা ৱুত্তা. দেসনাক্কমতো চেত্থ অনুলোমপটিলোমতা ৱেদিতব্বা ‘‘কুসলা কুসলমূলা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কুসলমূলা কুসলা’’তি চ ৱুত্তত্তা. সেসযমকেসুপি এসেৱ নযো. ৱিসেসৱন্তৱিসেস, ৱিসেসৱিসেসৱন্তগ্গহণতো ৱা ইধ অনুলোমপটিলোমতা ৱেদিতব্বা. পঠমপুচ্ছাযঞ্হি যে ধম্মা ৱিসেসৱন্তো, তে নিচ্ছযাধিট্ঠানে কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা’’তি ৱত্ৱা তেসু যস্মিং ৱিসেসো সংসযাধিট্ঠানো, তংদস্সনত্থং ‘‘সব্বে তে কুসলমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. দুতিযপুচ্ছাযং পন তপ্পটিলোমতো যেন ৱিসেসেন তে ৱিসেসৱন্তো, তং ৱিসেসং সন্নিট্ঠানং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা পন কুসলমূলা’’তি ৱত্ৱা তে ৱিসেসৱন্তে সংসযাধিট্ঠানভূতে দস্সেতুং ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছা কতা. অনিযতৱত্থুকা হি সন্নিট্ঠানসংসযা অনেকজ্ঝাসযত্তা সত্তানং.
ইমিনাপি ব্যঞ্জনেনাতি ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমিনাপি ৱাক্যেন. এৱং ন সক্কা ৱত্তুন্তি যেনাধিপ্পাযেন ৱুত্তং, তমেৱাধিপ্পাযং ৱিৱৰতি ‘‘ন হী’’তিআদিনা. তত্থ তেনেৱাতি কুসলব্যঞ্জনত্থস্স কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থস্স ভিন্নত্তা এৱ. ৱিস্সজ্জনন্তি ৱিভজনং. ইতৰথাতি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনেন পুচ্ছায কতায. তানি ৱচনানীতি কুসলৱচনং কুসলমূলেন একমূলৱচনঞ্চ. কুসলচিত্তসমুট্ঠানৰূপৱসেন চস্স অব্যাকতদীপনতা দট্ঠব্বা. এত্থাতি ‘‘ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৱত্থস্স সম্ভৱতো’’তি এতস্মিং ৱচনে. যে কেচি কুসলা…পে… সম্ভৱতোতি এতেন কুসলানং কুসলমূলেন একমূলতায ব্যভিচাৰাভাৱং দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘ন হি…পে… সন্তী’’তি. ৱুত্তব্যঞ্জনত্থস্সেৱ সম্ভৱতোতি হি ইমিনা অৱুত্তব্যঞ্জনত্থস্স সম্ভৱাভাৱৱচনেন স্ৱাযমধিপ্পাযমত্থো ৱিভাৱিতো. যথা হি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থো কুসলব্যঞ্জনত্থং ব্যভিচৰতি, ন এৱং তং কুসলব্যঞ্জনত্থো. কথং কত্ৱা চোদনা, কথঞ্চ কত্ৱা পৰিহাৰো? কুসলমূলেন একমূলা কুসলা এৱাতি চোদনা কতা, কুসলমূলেন একমূলা এৱ কুসলাতি পন পৰিহাৰো পৱত্তোতি ৱেদিতব্বং. দুতিযযমকে ৱিয অপুচ্ছিত্ৱাতি ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অপুচ্ছিত্ৱা. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি মূলেহি. তেতি কুসলমূলেন একমূলা.
একতো উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো পকাৰত্থো ৱা. তেন ‘‘কুসলমূলানি একমূলানি চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি চা’’তিআদিপাড়িসেসং দস্সেতি. যং সন্ধায ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৱেয্যা’’তি ৱুত্তং. তত্থ হেট্ঠাতি অনুলোমপুচ্ছাৱিস্সজ্জনে. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন. তম্পীতি ‘‘কুসলমূলেনা’’তিআদি অট্ঠকথাৱচনম্পি. তথাতি তেন পকাৰেন, অনুলোমপুচ্ছাযং ৱিয ৱিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৱেয্যাতি ইমিনা পকাৰেনাতি অত্থো. যেন কাৰণেন ‘‘ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱুত্তং, তং কাৰণং দস্সেতুং ‘‘যে ৱা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বন্তি ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছাযং ৱিয ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছিতেপি পটিৱচনৱিস্সজ্জনমেৱ লব্ভতি, ন অনুলোমপুচ্ছাযং ৱিয সৰূপদস্সনৱিস্সজ্জনং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতব্বস্স অভাৱতো. যে হি ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা, ন তে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাৱ. যে পন কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলাৱ. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৱিভাগো কাতব্বো ভৱেয্যা’’তি.
তত্থ যেনাতি যেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু একমূলস্স অভাৱেন. যত্থাতি যস্মিং ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদে. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তা একমূলকত্তা চাতি অধিপ্পাযো. দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নঞ্হি একেকেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তে ৱুত্তে তেসং একেকেন একমূলকত্তম্পি ৱুত্তমেৱ হোতি সমানত্থো একসদ্দোতি কত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘যত্থ পন…পে… ন একমূলানী’’তি. তযিদং মিচ্ছা, দ্ৱীসুপি একেকেন ইতৰস্স একমূলকত্তং সম্ভৱতি এৱাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স গহণস্স নিৱাৰণত্থ’’ন্তিআদি. ‘‘যে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তেন ইধ ‘‘আমন্তা’’তি পদেন যত্থ দ্ৱে মূলানি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ একেকেন ইতৰস্স একমূলকত্তং পকাসিতমেৱাতি আহ ‘‘আমন্তাতি ইমিনাৱ ৱিস্সজ্জনেন তংগহণনিৱাৰণতো’’তি. নিচ্ছিতত্তাতি এত্থ একতো উপ্পজ্জমানানং তিণ্ণন্নং তাৱ মূলানং নিচ্ছিতং হোতু অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলকত্তং, দ্ৱিন্নং পন কথন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং হী’’তিআদি. সমানমূলতা এৱাতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতত্থং দস্সেতুং ‘‘ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমানমূলতা’’তি ৱুত্তং. তেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং সমানমূলতামত্তৱচনিচ্ছায একমূলগ্গহণং, ন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতাৱিসিট্ঠসমানমূলতাদস্সনত্থন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. দ্ৱিন্নং মূলানন্তি দ্ৱিন্নং একমূলানং একতো উপ্পজ্জমানানং. যথা তেসং সমানমূলতা, তং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং. তংমূলেহি অঞ্ঞেহীতি ইতৰমূলেহি মূলদ্ৱযতো অঞ্ঞেহি সহজাতধম্মেহি.
ইদানি যেন অধিপ্পাযেন পটিলোমে ‘‘কুসলা’’ইচ্চেৱ পুচ্ছা কতা, ন ‘‘কুসলমূলেন একমূলা’’তি, তং দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে পন…পে… কতাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. ন হি কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু কিঞ্চি একমূলং ন হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. মূলযুত্ততমেৱ ৱদতি, ন মূলেহি অযুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা পুব্বেনাপৰং ৱিৰুজ্ঝেয্য. তেনেৱাতি মূলযুত্ততায এৱ ৱুচ্চমানত্তা. উভযত্থাপীতি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা একমূলাতি দ্ৱীসুপি পদেসু. ‘‘কুসলমূলেনা’’তি ৱুত্তং, কুসলমূলেন সম্পযুত্তেনাতি হি অত্থো. যদি উভযম্পি ৱচনং মূলযুত্ততমেৱ ৱদতি, অথ কস্মা অনুলোমপুচ্ছাযমেৱ একমূলগ্গহণং কতং, ন পটিলোমপুচ্ছাযন্তি উভযত্থাপি তং গহেতব্বং ন ৱা গহেতব্বং. এৱঞ্হি মূলেকমূলযমকদেসনাহি অযং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকদেসনা সমানৰসা সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.
তত্থ তত্থাতি তস্মিং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. যদিপি একমূলা অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি ইদং পদদ্ৱযং ৱুত্তনযেন মূলযুত্ততমেৱ ৱদতি, তথাপি সামঞ্ঞৱিসেসলক্খণে অত্থেৱ ভেদোতি দস্সেতুং ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে’’তিআদি ৱুত্তং. সমূলকানং সমানমূলতা একমূলত্তন্তি একমূলৱচনং তেসু অৱিসেসতো মূলসব্ভাৱমত্তং ৱদতি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলসদ্দো ৱিয মূলেসু লব্ভমানং ৱিসেসং, ন চ সামঞ্ঞে নিচ্ছযো ৱিসেসে সংসযং ৱিধমতীতি ইমমত্থমাহ ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে…পে… পৱত্তা’’তি ইমিনা. ৱিসেসে পন নিচ্ছযো সামঞ্ঞে সংসযং ৱিধমন্তো এৱ পৱত্ততীতি আহ ‘‘মূলযোগৱিসেসে পন…পে… নিচ্ছিতমেৱ হোতী’’তি. তস্মাতি ৱুত্তস্সেৱ তস্স হেতুভাৱেন পৰামসনং, ৱিসেসনিচ্ছযেনেৱ অৱিনাভাৱতো, সামঞ্ঞস্স নিচ্ছিতত্তা তত্থ ৱা সংসযাভাৱতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘একমূলাতি পুচ্ছং অকত্ৱা’’তি. কুসলভাৱদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৱস্সেৱ দীপকং ন হোতি তদঞ্ঞজাতিকস্সপি দীপনতো. তেনাহ ‘‘কুসলভাৱে সংসযসব্ভাৱা’’তি. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৱচনন্তি কেৱলং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৱচনন্তি অধিপ্পাযো. কুসলাধিকাৰস্স অনুৱত্তমানত্তাতি ইমিনা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি কুসলগ্গহণে কাৰণমাহ. একমূলগ্গহণে হি পযোজনাভাৱো দস্সিতো, কুসলস্স ৱসেন চাযং দেসনাতি.
৫৩-৬১. মূলনযে ৱুত্তে এৱ অত্থেতি মূলনযে ৱুত্তে এৱ কুসলাদিধম্মে. কুসলাদযো হি সভাৱধম্মা ইধ পাড়িঅত্থতায অত্থোতি ৱুত্তো. কুসলমূলভাৱেন, মূলস্স ৱিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং. কুসলমূলভূতা মূলা কুসলমূলমূলাতি সমাসযোজনা. মূলৱচনঞ্হি নিৱত্তেতব্বগহেতব্বসাধাৰণং. অকুসলাব্যাকতাপি মূলধম্মা অত্থীতি কুসলমূলভাৱেন মূলধম্মা ৱিসেসিতা. মূলগ্গহণেন চ মূলৱন্তানং মূলযোগো দীপিতো হোতি. সমানেন মূলেন, মূলস্স ৱিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘একমূলমূলা’’তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলেন মূলভাৱেন, মূলস্স ৱিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলা’’তি মূলমূলনযো ৱুত্তোতি যোজনা. তীসুপি যমকেসু যথাৱুত্তৱিসেসনমেৱেত্থ পৰিযাযন্তৰং দট্ঠব্বং.
মূলযোগং দীপেতুন্তি মূলযোগমেৱ পধানং সাতিসযঞ্চ কত্ৱা দীপেতুন্তি অধিপ্পাযো. যথা হি কুসলানি মূলানি এতেসন্তি কুসলমূলকানীতি বাহিৰত্থসমাসে মূলযোগো পধানভাৱেন ৱুত্তো হোতি, ন এৱং ‘‘কুসলসঙ্খাতা মূলা কুসলমূলা’’তি কেৱলং, ‘‘কুসলমূলমূলা’’তি সৱিসেসনং ৱা ৱুত্তে উত্তৰপদত্থপ্পধানসমাসে. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞপদত্থ…পে… দীপেতু’’ন্তি. ৱুত্তপ্পকাৰোৱাতি ‘‘কুসলমূলভাৱেন মূলস্স ৱিসেসনেনা’’তিআদিনা মূলমূলনযে চ, ‘‘অঞ্ঞপদত্থসমাসন্তেন ক-কাৰেনা’’তিআদিনা মূলকনযে চ ৱুত্তপ্পকাৰো এৱ. ৱচনপৰিযাযো মূলমূলকনযে একজ্ঝং কত্ৱা যোজেতব্বো.
৭৪-৮৫. ন একমূলভাৱং লভমানেহীতি অব্যাকতমূলেন ন একমূলকং তথাৱত্তব্বতং লভমানেহি অট্ঠাৰসঅহেতুকচিত্তুপ্পাদাহেতুকসমুট্ঠানৰূপনিব্বানেহি একতো অলব্ভমানত্তা. যথা হি যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদাদযো হেতুপচ্চযৱিৰহিতা অহেতুকৱোহাৰং লভন্তি, ন এৱং সহেতুকসমুট্ঠানং ৰূপং. তেনাহ ‘‘অহেতুকৱোহাৰৰহিতং কত্ৱা’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্বং ৰূপং ন হেতুকমেৱ, অহেতুকমেৱা’’তি ৱুত্তত্তা কিঞ্চাপি সহেতুকসমুট্ঠানম্পি ৰূপং অহেতুকং, ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ৱিপাকাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৩) পন ৱচনতো হেতুপচ্চযযোগেন সহেতুকসমুট্ঠানস্স ৰূপস্স অহেতুকৱোহাৰাভাৱো ৱুত্তো. কেচি পন ‘‘অব্বোহাৰিকং কত্ৱাতি সহেতুকৱোহাৰেন অব্বোহাৰিকং কত্ৱাতি অত্থং ৱত্ৱা অঞ্ঞথা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱদন্তি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তমেৱ অহেতুকৱোহাৰাভাৱেন সহেতুকতাপৰিযাযস্স অত্থসিদ্ধত্তা. অপিচ হেতুপচ্চযসব্ভাৱতো তস্স সহেতুকতাপৰিযাযো লব্ভতেৱ. তেনাহ ‘‘ন ৱা সহেতুকদুকে ৱিয…পে… অব্বোহাৰিকং কত’’ন্তি. এত্থ এত্থাতি এতস্মিং একমূলকদুকে. হেতুপচ্চযযোগাযোগৱসেনাতি হেতুপচ্চযেন যোগাযোগৱসেন, হেতুপচ্চযস্স সব্ভাৱাসব্ভাৱৱসেনাতি অত্থো. সহেতুকৱোহাৰমেৱ লভতি পচ্চযভূতহেতুসব্ভাৱতো.
অপৰে পন ভণন্তি ‘‘সহেতুকচিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং অহেতুকং অব্যাকতন্তি ইমিনা ৱচনেন সঙ্গহং গচ্ছন্তম্পি সমূলকত্তা ‘অব্যাকতমূলেন ন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৱত্তুং, সতিপি সমূলকত্তে নিপ্পৰিযাযেন সহেতুকং ন হোতীতি ‘অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি চ ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন ন একমূলং, সহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি দ্ৱীসুপি পদেসু অনৱৰোধতো অব্বোহাৰিকং কত্ৱাতি ৱুত্ত’’ন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘সহেতুকঅব্যাকতসমুট্ঠানং ৰূপং অব্যাকতমূলেন একমূলং হোতী’’তি অট্ঠকথাযং তস্স একমূলভাৱস্স নিচ্ছিতত্তা, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ চেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
৮৬-৯৭. কুসলাকুসলাব্যাকতৰাসিতো নমননামনসঙ্খাতেন ৱিসেসেন অৰূপধম্মানং গহণং নিদ্ধাৰণং নাম হোতীতি আহ ‘‘নামানং নিদ্ধাৰিতত্তা’’তি. তেন তেসং অধিকভাৱমাহ ৱিঞ্ঞাযমানমেৱ পকৰণেন অপৰিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৱং ‘‘অহেতুকং নামং সহেতুকং নাম’’ন্তি পাঠন্তৰে কস্মা নামগ্গহণং কতন্তি আহ ‘‘সুপাকটভাৱত্থ’’ন্তি, পৰিব্যত্তং কত্ৱা ৱুত্তে কিং ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মূলযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.