২. কালসংসন্দনকথাৱণ্ণনা

২৮৫. অতীতা …পে… কৰিত্ৱাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – অতীতং অনাগতন্তি ৰূপস্স ইমং ৱিসেসং, এৱং ৱিসেসং ৱা ৰূপং অগ্গহেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নতাৱিসেসৱিসিট্ঠৰূপমেৱ অপ্পিযং পচ্চুপ্পন্নৰূপভাৱানং সমানাধিকৰণত্তা এতস্মিংযেৱ ৱিসযে অপ্পেতব্বং, ৱচীগোচৰং পাপেতব্বং সতিপি নেসং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বতাসঙ্খাতে ৱিভাগে তথাপি অৱিভজিতব্বং কত্ৱাতি. যস্মা পন পাড়িযং ‘‘পচ্চুপ্পন্নন্তি ৱা ৰূপন্তি ৱা’’তি পচ্চুপ্পন্নৰূপসদ্দেহি তদত্থস্স ৱত্তব্বাকাৰো ইতিসদ্দেহি দস্সিতো, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নসদ্দেন…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি আহ. ৰূপপঞ্ঞত্তীতি ৰূপাযতনপঞ্ঞত্তি. সা হি সভাৱধম্মুপাদানা তজ্জাপঞ্ঞত্তি. তেনেৱাহ ‘‘সভাৱপৰিচ্ছিন্নে পৱত্তা ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. ৰূপসমূহং উপাদাযাতি তংতংঅত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতানং অভাৱৱিভাৱনাকাৰেন পৱত্তমানানং ৰূপধম্মানং সমূহং উপাদায. উপাদানুপাদানম্পি হি উপাদানমেৱাতি. তস্মাতি সমূহুপাদাযাধীনতায অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱতো. ৱিগমাৱত্তব্বতাতি ৱিগমস্স ৱত্থভাৱাপগমস্স অৱত্তব্বতা. ন হি ওদাততাৱিগমেন অৱত্থং হোতি. ন পন যুত্তা ৰূপভাৱস্স ৱিগমাৱত্তব্বতাতি যোজনা. ৰূপভাৱোতি চ ৰূপাযতনসভাৱো চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স গোচৰভাৱো. ন হি তস্স পচ্চুপ্পন্নভাৱৱিগমে ৱিগমাৱত্তব্বতা যুত্তা.

কালসংসন্দনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱচনসোধনৱণ্ণনা

২৮৮. অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো যথা ‘‘খদিৰে ৱা বন্ধিতব্বং পলাসে ৱা’’তি. তস্মা ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু যং কিঞ্চি পধানং কত্ৱা সম্বন্ধং লভতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনাগতং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ পচ্চুপ্পন্নং হোন্তন্তি পচ্চুপ্পন্নং জাযমানং পচ্চুপ্পন্নভাৱং লভন্তং. তেনাহ ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি লদ্ধিৱসেনা’’তি. তম্পি হুত্ৱা হোতীতি যং অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নভাৱপ্পত্তিযা ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি ৱুত্তং, কিং তদপি পুন হুত্ৱা হোতীতি পুচ্ছতি. তব্ভাৱাৱিগমতোতি পচ্চুপ্পন্নভাৱতো হুত্ৱাহোতিভাৱানুপগমতো. পচ্চুপ্পন্নাভাৱতোতি পচ্চুপ্পন্নতায অভাৱতো.

ৱচনং অৰহতীতি ইমিনা ৱচনমত্তে ন কোচি দোসোতি দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদিপি তস্স পুন হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱাহোতিভাৱো নত্থি, পুনপ্পুনং ঞাপেতব্বতায পন দুতিযং ততো পৰম্পি তথা ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতীতি. ধম্মেতি সভাৱধম্মে. তপ্পটিক্খেপতো অধম্মে অভাৱধম্মে. তেনাহ ‘‘সসৱিসাণে’’তি.

পটিক্খিত্তনযেনাতি ‘‘হুত্ৱা হোতি, হুত্ৱা হোতী’’তি এত্থ পুব্বে যদেতং তযা ‘‘অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং হোতী’’তি ৱদতা ‘‘তংযেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি লদ্ধিৱসেন ‘‘অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱা হুত্ৱা হোতী’’তি ৱুত্তং, ‘‘কিং তে তম্পি হুত্ৱা হোতী’’তি পুচ্ছিতে যো পৰৱাদিনা হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱাঅভাৱতো ‘‘ন হেৱা’’তি পটিক্খেপো কতো, তেন পটিক্খিত্তনযেন. স্ৱাযং যদেৱ ৰূপাদি অনাগতং, তদেৱ পচ্চুপ্পন্নন্তি সতিপি অত্থাভেদে অনাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি পন অত্থেৱ কালভেদোতি তংকালভেদৱিৰোধায পটিক্খেপো পৱত্তোতি আহ ‘‘পটিক্খিত্তনযেনাতি কালনানত্তেনা’’তি. তেন হি সো অযঞ্চ পটিক্খেপো নীতো পৱত্তিতোতি. পটিঞ্ঞাতনযেনাতি ইদম্পি যথাৱুত্তপটিক্খেপানন্তৰং যং পটিঞ্ঞাতং, তং সন্ধাযাহ. যথা হি সা পটিঞ্ঞা অত্থাভেদেন নীতা পৱত্তিতা, তথাযম্পি. তেনেৱাহ ‘‘অত্থানানত্তেনা’’তি, অনাগতাদিপ্পভেদায কালপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতস্স অত্থস্স অভেদেনাতি অত্থো. যথা উপাদানভূতৰূপাদিঅত্থাভেদেপি তেসং খণত্তযানাৱত্তি তংসমঙ্গিতা অনাগতপচ্চুপ্পন্নভাৱাৱত্তিতা, তথা তত্থ ৱুচ্চমানা হুত্ৱাহোতিভাৱা যথাক্কমং পুৰিমপচ্ছিমেসু পৱত্তিতা পুৰিমপচ্ছিমকিৰিযাতি কত্ৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অত্থানানত্তং…পে… পটিজানাতী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘অত্থানানত্তমেৱ হী’’তিআদিনা তমেৱ অত্থং সমত্থেতি. যথা পন ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি পটিজানন্তস্স জীৱোৱ সৰীৰং, সৰীৰমেৱ জীৱোতি জীৱসৰীৰানং অনঞ্ঞত্তং আপজ্জতি, এৱং ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি চ পটিজানন্তস্স অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং অনঞ্ঞত্তং আপন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নানাগতেসু ৱুত্তা হোতিভাৱহুত্ৱাভাৱা অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি আপজ্জেয্যুন্তি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘এৱং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৱাহোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৱাহোতিযেৱ নামা’’তি.

অনুঞ্ঞাতপঞ্হস্সাতি ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তি এৱং অত্থানানত্তং সন্ধায অনুঞ্ঞাতস্স অত্থস্স. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো পঞ্হো. দোসো ৱুত্তোতি অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নভূতস্স পুন অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নভাৱাপত্তিসঙ্খাতো দোসো ৱুত্তো পুৰিমনযে. পচ্ছিমনযে পন অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু একেকস্স হুত্ৱাহোতিভাৱাপত্তিসঙ্খাতো দোসো ৱুত্তোতি অত্থো. পটিক্খিত্তপঞ্হন্তি ‘‘তংযেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি এৱং কালনানত্তং সন্ধায পটিক্খিত্তপঞ্হং. তেনাতি অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং হোতিহুত্ৱাভাৱপটিক্খেপেন. চোদেতীতি অনাগতং তেন হোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নং তেন হুত্ৱা নাম, উভযম্পি অনঞ্ঞত্তা উভযসভাৱন্তি চোদেতি. এত্থাতি ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি এতস্মিং পঞ্হে কথং হোতি দোসোতি চোদেতীতি. ‘‘তস্সেৱা’’তি পৰিহৰতি. কথং কত্ৱা চোদনা, কথঞ্চ কত্ৱা পৰিহাৰো? অনুজাননপটিক্খেপানং ভিন্নৱিসযতায চোদনা, অত্থাভেদকালভেদৱিসযত্তা অভিন্নাধাৰতায তেসং পৰিহাৰো. তস্সেৱাতি হি পৰৱাদিনো এৱাতি অত্থো.

তদুভযং গহেত্ৱাতি ‘‘তং অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি উভযং একজ্ঝং গহেত্ৱা. একেকন্তি তেসু একেকং. একেকমেৱাতি উভযং একজ্ঝং অগ্গহেত্ৱা একেকমেৱ ৱিসুং ৱিসুং ইমস্মিং পক্খে তথা ন যুত্তন্তি অত্থো. এস নযোতি অতিদেসং কত্ৱা সংখিত্তত্তা তং দুব্বিঞ্ঞেয্যন্তি ‘‘অনাগতস্স হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. পটিজানিতব্বং সিযা অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং যথাক্কমং হোতিহুত্ৱাভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘যদেতং তযা’’তিআদিনা পৱত্তো সংৱণ্ণনানযো পুৰিমনযো, তত্থ হি ‘‘যদি তে অনাগতং হুত্ৱা’’তিআদিনা হুত্ৱাহোতিভাৱো চোদিতো. ‘‘অপৰো নযো’’তিআদিকো দুতিযনযো. তত্থ হি ‘‘অনাগতস্স…পে… হুত্ৱাহোতিযেৱ নামা’’তি অনাগতাদীসু একেকস্স হুত্ৱাহোতিনামতা চোদিতা.

ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অতীতঞাণাদিকথাৱণ্ণনা

২৯০. কথং ৱুচ্চতীতি কস্মা ৱুত্তং. তেনাতি হি ইমিনা দুতিযপুচ্ছায ‘‘অতীতং ঞাণ’’ন্তি ইদং পচ্চামট্ঠং, তঞ্চ পচ্চুপ্পন্নং ঞাণং, অতীতধম্মাৰম্মণতায অতীতন্তি ৱুত্তং. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পুন পুট্ঠো অতীতাৰম্মণং পচ্চুপ্পন্নং ঞাণ’’ন্তিআদি.

অতীতঞাণাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৰহন্তাদিকথাৱণ্ণনা

২৯১. ‘‘অৰহং খীণাসৱো’’তিআদিনা সুত্তৱিৰোধো পাকটোতি ইদমেৱ দস্সেন্তো ‘‘যুত্তিৱিৰোধো…পে… দট্ঠব্বো’’তি আহ. তত্থ অনানত্তন্তি অৱিসেসো. এৱমাদিকোতি আদি-সদ্দেন কতকিচ্চতাভাৱো অনোহিতভাৰতাতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অৰহন্তাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পদসোধনকথাৱণ্ণনা

২৯৫. যো অতীতসদ্দাভিধেয্যো অত্থো, সো অত্থিসদ্দাভিধেয্যোতি দ্ৱেপি সমানাধিকৰণত্থাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অতীতঅত্থিসদ্দানং একত্থত্তা’’তি, ন, অতীতসদ্দাভিধেয্যস্সেৱ অত্থিসদ্দাভিধেয্যত্তা. তেনাহ ‘‘অত্থিসদ্দত্থস্স চ ন্ৱাতীতভাৱতো’’তি. তেন কিং সিদ্ধন্তি আহ ‘‘অতীতং ন্ৱাতীতং, ন্ৱাতীতঞ্চ অতীতং হোতী’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদি তৱ মতেন অতীতং অত্থি, অত্থি চ ন্ৱাতীতন্তি অতীতঞ্চ নো অতীতং সিযা, তথা অত্থি নো অতীতং অতীতঞ্চ নো অতীতং অতীতং সিযাতি, যথা ‘‘অতীতং অত্থী’’তি এত্থ অতীতমেৱ অত্থীতি নাযং নিযমো গহেতব্বো অনতীতস্সপি অত্থিভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৱাহ ‘‘অত্থি সিযা অতীতং, সিযা ন্ৱাতীত’’ন্তি. যেন হি আকাৰেন অতীতস্স অত্থিভাৱো পৰৱাদিনা ইচ্ছিতো, তেনাকাৰেন অনতীতস্স অনাগতস্স পচ্চুপ্পন্নস্স চ সো ইচ্ছিতো. কেন পন আকাৰেন ইচ্ছিতোতি? সঙ্খতাকাৰেন. তেন ৱুত্তং ‘‘তেনাতীতং ন্ৱাতীতং, ন্ৱাতীতং অতীত’’ন্তি. তস্মা অতীতং অত্থিযেৱাতি এৱমেত্থ নিযমো গহেতব্বো. অত্থিভাৱে হি অতীতং নিযমিতং, ন অতীতে অত্থিভাৱো নিযমিতো, ‘‘ন পন নিব্বানং অত্থী’’তি এত্থ পন নিব্বানমেৱ অত্থীতি অযম্পি নিযমো সম্ভৱতীতি সো এৱ গহেতব্বো. যদিপি হি নিব্বানং পৰমত্থতো অত্থিভাৱং উপাদায উত্তৰপদাৱধাৰণং লব্ভতি তদঞ্ঞস্সপি অভাৱতো, তথাপি অসঙ্খতাকাৰেন অঞ্ঞস্স অনুপলব্ভনতো তথা নিব্বানমেৱ অত্থীতি পুৰিমপদাৱধাৰণে অত্থে গয্হমানে ‘‘অত্থি সিযা নিব্বানং, সিযা নো নিব্বান’’ন্তি চোদনা অনোকাসা. অতীতাদীসু পন পুৰিমপদাৱধাৰণং পৰৱাদিনা ন গহিতন্তি নত্থেত্থ অতিপ্পসঙ্গো. অগ্গহণঞ্চস্স পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতি. এৱমেত্থ অতীতাদীনং অত্থিতং ৱদন্তস্স পৰৱাদিস্সেৱাযং ইট্ঠৱিঘাতদোসাপত্তি, ন পন নিব্বানস্স অত্থিতং ৱদন্তস্স সকৱাদিস্সাতি. পটিপাদনা পতিট্ঠাপনা ৱেদিতব্বা.

এত্থাহ ‘‘অতীতং অত্থী’’তিআদিনা কিং পনাযং অতীতানাগতানং পৰমত্থতো অত্থিভাৱো অধিপ্পেতো, উদাহু ন পৰমত্থতো. কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ পৰমত্থতো, সব্বকালং অত্থিভাৱতো সঙ্খাৰানং সস্সতভাৱো আপজ্জতি, ন চ তং যুত্তং আগমৱিৰোধতো যুত্তিৱিৰোধতো চ. অথ ন পৰমত্থতো, ‘‘সব্বমত্থী’’তিআদিকা চোদনা নিৰত্থিকা সিযা, ন নিৰত্থিকা. সো হি পৰৱাদী ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগত’’ন্তিআদিনা অতীতানাগতানম্পি খন্ধভাৱস্স ৱুত্তত্তা অসতি চ অতীতে কুসলাকুসলস্স কম্মস্স আযতিং ফলং কথং ভৱেয্য, তত্থ চ পুব্বেনিৱাসঞাণাদি অনাগতে চ অনাগতংসঞাণাদি কথং পৱত্তেয্য, তস্মা অত্থেৱ পৰমত্থতো অতীতানাগতন্তি যং পটিজানাতি, তং সন্ধায অযং কতাতি. একন্তেন চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. যেপি ‘‘সব্বং অত্থী’’তি ৱদন্তি অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নঞ্চ, তে সব্বত্থিৱাদাতি.

চতুব্বিধা চেতে তে সব্বত্থিৱাদা. তত্থ কেচি ভাৱঞ্ঞত্তিকা. তে হি ‘‘যথা সুৱণ্ণভাজনস্স ভিন্দিত্ৱা অঞ্ঞথা কৰিযমানস্স সণ্ঠানস্সেৱ অঞ্ঞথত্তং, ন ৱণ্ণাদীনং, যথা চ খীৰং দধিভাৱেন পৰিণমন্তং ৰসৱীৰিযৱিপাকে পৰিচ্চজতি, ন ৱণ্ণং, এৱং ধম্মাপি অনাগতদ্ধুনো পচ্চুপ্পন্নদ্ধং সঙ্কমন্তা অনাগতভাৱমেৱ জহন্তি, ন অত্তনো সভাৱং. তথা পচ্চুপ্পন্নদ্ধুনো অতীতদ্ধং সঙ্কমে’’তি ৱদন্তি. কেচি লক্খণঞ্ঞত্তিকা, তে পন ‘‘তীসু অদ্ধাসু পৱত্তমানো ধম্মো অতীতো অতীতলক্খণযুত্তো, ইতৰলক্খণেহি অযুত্তো. তথা অনাগতো পচ্চুপ্পন্নো চ. যথা পুৰিসো একিস্সা ইত্থিযা ৰত্তো অঞ্ঞাসু অৰত্তো’’তি ৱদন্তি. অঞ্ঞে অৱত্থঞ্ঞত্তিকা, তে ‘‘তীসু অদ্ধাসু পৱত্তমানো ধম্মো তং তং অৱত্থং পত্ৱা অঞ্ঞো অঞ্ঞং নিদ্দিসীযতি অৱত্থন্তৰতো, ন সভাৱতো. যথা একং অক্খং একঙ্গে নিক্খিত্তং একন্তি ৱুচ্চতি, সতঙ্গে সতন্তি, সহস্সঙ্গে সহস্সন্তি, এৱংসম্পদমিদ’’ন্তি. অপৰে অঞ্ঞথঞ্ঞত্তিকা, তে পন ‘‘তীসু অদ্ধাসু পৱত্তমানো ধম্মো তং তং অপেক্খিত্ৱা তদঞ্ঞসভাৱেন ৱুচ্চতি. যথা তং একা ইত্থী মাতাতি চ ৱুচ্চতি ধীতা’’তি চ. এৱমেতে চত্তাৰো সব্বত্থিৱাদা.

তেসু পঠমো পৰিণামৱাদিতায কাপিলপক্খিকেসু পক্খিপিতব্বোতি. দুতিযস্সপি কালসঙ্কৰো আপজ্জতি সব্বস্স সব্বলক্খণযোগতো. চতুত্থস্সপি সঙ্কৰোৱ. একস্সেৱ ধম্মস্স পৱত্তিক্খণে তযোপি কালা সমোধানং গচ্ছন্তি. পুৰিমপচ্ছিমক্খণা হি অতীতানাগতা, মজ্ঝিমো পচ্চুপ্পন্নোতি. ততিযস্স পন অৱত্থঞ্ঞত্তিকস্স নত্থি সঙ্কৰো ধম্মকিচ্চেন কালৱৱত্থানতো. ধম্মো হি সকিচ্চক্খণে পচ্চুপ্পন্নো, ততো পুব্বে অনাগতো, পচ্ছা অতীতোতি.

তত্থ যদি অতীতম্পি ধৰমানসভাৱতায অত্থি অনাগতম্পি, কস্মা তং অতীতন্তি ৱুচ্চতি অনাগতন্তি ৱা, ননু ৱুত্তং ‘‘ধম্মকিচ্চেন কালৱৱত্থানতো’’তি. যদি এৱং পচ্চুপ্পন্নস্স চক্খুস্স কিং কিচ্চং, অনৱসেসপচ্চযসমৱাযে ফলুপ্পাদনং. এৱং সতি অনাগতস্সপি চস্স তেন ভৱিতব্বং অত্থিভাৱতোতি লক্খণসঙ্কৰো সিযা. ইদঞ্চেত্থ ৱত্তব্বং, তেনেৱ সভাৱেন সতো ধম্মস্স কিচ্চং, কিচ্চকৰণে কো ৱিবন্ধো, যেন কদাচি কৰোতি কদাচি ন কৰোতি পচ্চযসমৱাযভাৱতো, কিচ্চস্স সমৱাযাভাৱতোতি চে? তং ন, নিচ্চং অত্থিভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা. ততো এৱ চ অদ্ধুনং অৱৱত্থানং. ধম্মো হি তেনেৱ সভাৱেন ৱিজ্জমানো কস্মা কদাচি অতীতোতি ৱুচ্চতি কদাচি অনাগতোতি কালস্স ৱৱত্থানং ন সিযা. যো হি ধম্মো অজাতো, সো অনাগতো. যো জাতো ন চ নিৰুদ্ধো, সো পচ্চুপ্পন্নো. যো নিৰুদ্ধো, সো অতীতো. ইদমেৱেত্থ ৱত্তব্বং. যদি যথা ৱত্তমানং অত্থি, তথা অতীতং অনাগতঞ্চ অত্থি, তস্স তথা সতো অজাততা নিৰুদ্ধতা চ কেন হোতীতি. তেনেৱ হি সভাৱেন সতো ধম্মস্স কথমিদং সিজ্ঝতি অজাতোতি ৱা নিৰুদ্ধোতি ৱা. কিং তস্স পুব্বে নাহোসি, যস্স অভাৱতো অজাতোতি ৱুচ্চতি, কিঞ্চ পচ্ছা নত্থি, যস্স অভাৱতো নিৰুদ্ধোতি ৱুচ্চতি. তস্মা সব্বথাপি অদ্ধত্তযং ন সিজ্ঝতি, যদি অহুত্ৱা সঙ্গতি হুত্ৱা চ ৱিনস্সতীতি ন সম্পটিচ্ছন্তি. যং পন ৱুত্তং ‘‘সঙ্খতলক্খণযোগতো ন সস্সতভাৱপ্পসঙ্গো’’তি, তযিদং কেৱলং ৱাচাৱত্থুমত্তং উদযৱযাসম্ভৱতো, অত্থি চ নাম সব্বদা সো ধম্মো, ন চ নিচ্চোতি কুতোযং ৱাচাযুত্তি.

সভাৱো সব্বদা অত্থি, নিচ্চো ধম্মো ন ৱুচ্চতি;

ধম্মো সভাৱতো নাঞ্ঞো, অহো ধম্মেসু কোসলং.

যঞ্চ ৱুত্তং ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগত’’ন্তিআদিনা অতীতানাগতানং খন্ধভাৱস্স ৱুত্তত্তা অত্থেৱাতি, ৱদাম. অতীতং ভূতপুব্বং, অনাগতং যং সতি পচ্চযে ভৱিস্সতি, তদুভযস্সপি ৰুপ্পনাদিসভাৱানাতিৱত্তনতো ৰূপক্খন্ধাদিভাৱো ৱুত্তো. যথাধম্মসভাৱানাতিৱত্তনতো অতীতা ধম্মা অনাগতা ধম্মাতি, ন ধৰমানসভাৱতায. কো চ এৱমাহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৱিয তং অত্থী’’তি. কথং পনেতং অত্থীতি? অতীতানাগতসভাৱেন. ইদং পন তৱেৱ উপট্ঠিতং, কথং তং অতীতং অনাগতঞ্চ ৱুচ্চতি, যদি নিচ্চকালং অত্থীতি.

যং পন ‘‘ন তাৱ কালং কৰোতি, যাৱ ন তং পাপং ব্যন্তী হোতী’’তি (ম. নি. ৩.২৫০) সুত্তে ৱুত্তং, তং যস্মিঞ্চ সন্তানে কম্মং কতূপচিতং, তত্থ তেনাহিতং তংফলুপ্পাদনসমত্থতং সন্ধায ৱুত্তং, ন অতীতস্স কম্মস্স ধৰমানসভাৱত্তা. তথা সতি সকেন ভাৱেন ৱিজ্জমানং কথং তং অতীতং নাম সিযা. ইত্থঞ্চেতং এৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, যং সঙ্খাৰা অহুত্ৱা সম্ভৱন্তি, হুত্ৱা পতিৱেন্তি তেসং উদযতো পুব্বে ৱযতো চ পচ্ছা ন কাচি ঠিতি নাম অত্থি, যতো অতীতানাগতং অত্থীতি ৱুচ্চেয্য. তেন ৱুত্তং –

‘‘অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে;

উপ্পন্না যেপি তিট্ঠন্তি, আৰগ্গে সাসপূপমা’’তি. (মহানি. ১০, ৩৯);

যদি চানাগতং পৰমত্থতো সিযা, অহুত্ৱা সম্ভৱন্তীতি ৱত্তুং ন সক্কা. পচ্চুপ্পন্নকালে অহুত্ৱা সম্ভৱন্তীতি চে? ন, ধম্মপ্পৱত্তিমত্তত্তা কালস্স. অথ অত্তনো সভাৱেন অহুত্ৱা সম্ভৱন্তীতি, সিদ্ধমেতং অনাগতং পৰমত্থতো নত্থীতি. যঞ্চ ৱুত্তং ‘‘অসতি অতীতে কুসলাকুসলস্স কম্মস্স আযতিং ফলং কথং ভৱেয্যা’’তি, ন খো পনেত্থ অতীতকম্মতো ফলুপ্পত্তি ইচ্ছিতা, অথ খো তস্স কতত্তা তদাহিতৱিসেসতো সন্তানতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘কামাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ৪৩১). যস্স পন অতীতানাগতং পৰমত্থতো অত্থি, তস্স ফলং নিচ্চমেৱ অত্থীতি কিং তত্থ কম্মস্স সামত্থিযং. উপ্পাদনে চে, সিদ্ধমিদং অহুত্ৱা ভৱতীতি. যং পন ৱুত্তং ‘‘অসতি অতীতানাগতে কথং তত্থ ঞাণং পৱত্তেয্যা’’তি, যথা তং আলম্বণং, তং তথা অত্থি, কথঞ্চ তং আলম্বণং, অহোসি ভৱিস্সতি চাতি. ন হি কোচি অতীতং অনুস্সৰন্তো অত্থীতি অনুস্সৰতি, অথ খো অহোসীতি. যথা পন ৱত্তমানং আৰম্মণং অনুভূতং, তথা তং অতীতং অনুস্সৰতি. যথা চ ৱত্তমানং ভৱিস্সতি, তথা বুদ্ধাদীহি গয্হতি. যদি চ তং তথেৱ অত্থি, ৱত্তমানমেৱ তং সিযা. অথ নত্থি, সিদ্ধং ‘‘অসন্তং ঞাণস্স আৰম্মণং হোতী’’তি. ৱিজ্জমানং ৱা হি চিত্তসঞ্ঞাতং অৱিজ্জমানং ৱা আৰম্মণং এতেসং অত্থীতি আৰম্মণা, চিত্তচেতসিকা, ন ৱিজ্জমানংযেৱ আৰব্ভ পৱত্তনতো, তস্মা পচ্চুপ্পন্নমেৱ ধৰমানসভাৱং ন অতীতানাগতন্তি ন তিট্ঠতি সব্বত্থিৱাদো. কেচি পন ‘‘ন অতীতাদীনং অত্থিতাপটিঞ্ঞায সব্বত্থিৱাদা, অথ খো আযতনসব্বস্স অত্থিতাপটিঞ্ঞাযা’’তি ৱদন্তি, তেসং মতেন সব্বেৱ সাসনিকা সব্বত্থিৱাদা সিযুন্তি.

পদসোধনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সব্বমত্থীতিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.