১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১. সম্বৰাদীহি পকপ্পিতৱিজ্জা, তথাভিসঙ্খতানি ওসধানি চ ‘‘মাযা’’তি ৱুচ্চন্তি, ইধ পন মাযায আহিতৱিসেসা অভূতঞ্ঞেয্যাকাৰা অধিপ্পেতাতি দস্সেন্তো ‘‘মাযায অমণিআদযো মণিআদিআকাৰেন দিস্সমানা মাযাতি ৱুত্তা’’তি আহ. সচ্চঞ্ঞেৱ সচ্চিকং, সো এৱ অত্থো অৱিপৰীতস্স ঞাণস্স ৱিসযভাৱট্ঠেনাতি সচ্চিকট্ঠো. তেনাহ ‘‘ভূতট্ঠো’’তি. অৱিপৰীতভাৱতো এৱ পৰমো পধানো অত্থোতি পৰমত্থো, ঞাণস্স পচ্চক্খভূতো ধম্মানং অনিদ্দিসিতব্বসভাৱো. তেন ৱুত্তং ‘‘উত্তমত্থো’’তি.
অত্থীতি ৱচনসামঞ্ঞেনাতি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৯৬; কথা. ২২) ‘‘অত্থী’’তি পৱত্তৱচনসামঞ্ঞেন. অত্থৱিকপ্পুপপত্তিযা ৱচনৱিঘাতো ছলন্তি ৱদন্তি. পতিট্ঠং পচ্ছিন্দন্তোতি হেতুং দূসেন্তো, অহেতুং কৰোন্তোতি অত্থো. হেতু হি পটিঞ্ঞায পতিট্ঠাপনতো পতিট্ঠা, তং পন হেতুং অত্থমত্ততো দস্সেন্তো ‘‘যদি সচ্চিকট্ঠেনা’’তিআদিমাহ. পযোগতো পন দূসনেন সদ্ধিং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ওকাসং অদদমানোতি যথানুৰূপং যুত্তিং ৱত্তুং অৱসৰং অদেন্তো. অথ ৱা পতিট্ঠং পচ্ছিন্দন্তো, পটিঞ্ঞং এৱ পৰিৱত্তেন্তোতি অত্থো. উপলব্ভতি পুগ্গলোতি হি সকৱাদিং উদ্দিস্স পৰৱাদিনো পটিঞ্ঞাৱ ন যুত্তা অপ্পসিদ্ধত্তা ৱিসেসিতব্বস্স. তেনেৱাহ ‘‘অনুপলব্ভনেয্যতো ন তৱ ৱাদো তিট্ঠতীতি নিৱত্তেন্তো’’তি. ৰূপঞ্চ উপলব্ভতি…পে… দস্সেতীতি এতেন পৰৱাদিনা অধিপ্পেতহেতুনো ৱিপৰীতত্থসাধকত্তং দস্সেতি.
উপলব্ভমানং নাম হোতীতি আকাৰতো তংআকাৰৱন্তানং অনঞ্ঞত্তাতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথাতি আকাৰ, আকাৰৱন্তানং ভেদে. এতিস্সাতি ‘‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমট্ঠেনা’’তি এৱং ৱুত্তায দুতিযপুচ্ছায. এস ৱিসেসোতি যো যথাৱুত্তো দ্ৱিন্নং পুচ্ছানং ৱিসযস্স সভাৱাকাৰভেদো, এস দ্ৱিন্নং পুচ্ছানং ৱিসেসো. সভাৱধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণেন অভিন্নানম্পি সলক্খণতো ভেদোযেৱাতি অঞ্ঞধম্মস্স অঞ্ঞেনাকাৰেন ন কদাচিপি উপলব্ভো ভৱেয্য. যদি সিযা, অঞ্ঞত্তমেৱ ন সিযাতি ৰুপ্পনাদিসপচ্চযাদিআকাৰেন অনুপলব্ভমানোপি পুগ্গলো অত্তনো ভূতসভাৱট্ঠেন উপলব্ভতেৱাতি ৱদন্তং পৰৱাদিনং পতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদি চোদনা অনোকাসাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা পন…পে… নিগ্গহো চ ন কাতব্বো’’তি. তত্থ নিগ্গহোতি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৱং ৱুত্তনিগ্গহো, পৰাজযাৰোপনেন পৰৱাদিনো নিগ্গণ্হনন্তি অত্থো.
স্ৱাযং পন যস্মা তস্স ৱাদাপৰাধহেতুকো, তস্মা তং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং দোসাপৰাধপৰিযাযেহি ৱিভাৱিতো. অৱজাননঞ্হেত্থ নিগ্গহট্ঠানং. তথা হি পটিঞ্ঞাহানি, পটিঞ্ঞান্তৰং, পটিঞ্ঞাৱিৰোধো, পটিঞ্ঞাসঞ্ঞাসো, হেত্ৱন্তৰং, অত্থন্তৰং, নিৰত্থকং, অৱিঞ্ঞাতত্থং, অসম্বন্ধত্থং, অপ্পত্তকালং, ঊনং, অধিকং, পুনৰুত্তং, অননুভাসনং, অৱিঞ্ঞাতং, অপ্পটিভা, ৱিক্খেপো, মতানুঞ্ঞা, অনুযুঞ্জিতব্বস্স উপেক্খনং, অননুযুঞ্জিতব্বস্স অনুযোগো, অপসিদ্ধন্তৰং, হেত্ৱাভাসা চাতি দ্ৱাৱীসতি নিগ্গহট্ঠানানি ঞাযৱাদিনো ৱদন্তি.
তত্থ ৱিসদিসূদাহৰণধম্মানুজাননং পঠমুদাহৰণে পটিঞ্ঞাহানি. পটিঞ্ঞাতত্থপটিসেধে তদঞ্ঞত্থনিদ্দেসো পটিঞ্ঞান্তৰং. পটিঞ্ঞাৱিৰুদ্ধহেতুকিত্তনং পটিঞ্ঞাৱিৰোধো. পটিঞ্ঞাতত্থাপনযনং পটিঞ্ঞাসঞ্ঞাসো. অৱিসেসৱুত্তে হেতুম্হি পটিসিদ্ধে ৱিসেসহেতুকথনং হেত্ৱন্তৰং. অধিকতত্থানুপযোগিঅত্থকথনং অত্থন্তৰং. মাতিকাপাঠো ৱিয অত্থহীনং নিৰত্থকং. তিক্খত্তুং ৱুত্তম্পি সক্খিপটিৱাদীহি অৱিদিতং অৱিঞ্ঞাতত্থং. পুব্বাপৰৱসেন সম্বন্ধৰহিতং অসম্বন্ধত্থং. অৱযৱৱিপল্লাসৱচনং অপ্পত্তকালং. অৱযৱৱিকলং ঊনং. অধিকহেতূদাহৰণং অধিকং. ঠপেত্ৱা অনুৱাদং সদ্দত্থানং পুনপ্পুনং ৱচনং অত্থাপন্নৱচনঞ্চ পুনৰুত্তং. পৰিসায ৱিদিতস্স তীহি ৱুত্তস্স অপচ্চুদাহাৰো অননুভাসনং. যং ৱাদিনা ৱুত্তং পৰিসায ৱিঞ্ঞাতং পটিৱাদিনা দুৱিঞ্ঞাতং, তং অৱিঞ্ঞাতং. তংৱাদিনা ৱত্তব্বে ৱুত্তে পৰৱাদিনো পটিৱচনস্স অনুপট্ঠানং অপ্পটিভা. কিচ্চন্তৰপ্পসঙ্গেন কথাৱিচ্ছিন্দনং ৱিক্খেপো. অত্তনো দোসানুজাননেন পৰপক্খস্স দোসপ্পসঞ্জনং পৰমতানুজাননং মতানুঞ্ঞা. নিগ্গহপ্পত্তস্স নিগ্গণ্হনং অনুযুঞ্জিতব্বস্স উপেক্খনং. সম্পত্তনিগ্গহস্স অনিগ্গহট্ঠানে চ নিগ্গণ্হনং অনুযুঞ্জিতব্বস্স অনুযোগো. একং সিদ্ধন্তমনুজানিত্ৱা অনিযমতো তদঞ্ঞসিদ্ধন্তকথাপ্পসঞ্জনং অপসিদ্ধন্তৰং. অসিদ্ধা অনেকন্তিকা ৱিৰুদ্ধা চ হেত্ৱাভাসা, হেতুপতিৰূপকাতি অত্থো. তেসঞ্চ কথনং নিগ্গহট্ঠানন্তি.
ইমেসু দ্ৱাৱীসতিযা নিগ্গহট্ঠানেসু ইদং পটিঞ্ঞায অপনযনতো সযমেৱ পচ্চক্খানতো পটিঞ্ঞাসঞ্ঞাসো নাম নিগ্গহট্ঠানং. তেনেৱাহ ‘‘অৱজাননেনেৱ নিগ্গহং দস্সেতী’’তি. অসিদ্ধত্তাতি এতেন পচ্চক্খতো অনুমানতো চ পুগ্গলস্স অনুপলব্ভমাহ. ন হি সো পচ্চক্খতো উপলব্ভতি. যদি উপলব্ভেয্য, ৱিৱাদো এৱ ন সিযা, অনুমানম্পি তাদিসং নত্থি, যেন পুগ্গলং অনুমিনেয্যুং. তথা হি তং সাসনিকো পুগ্গলৱাদী ৱদেয্য ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি, অত্থি পুগ্গলো’’তি ভগৱতা ৱুত্তত্তা ৰূপৱেদনাদি ৱিয. যঞ্হি ভগৱতা ‘‘অত্থী’’তি যদি ৱুত্তং, তং পৰমত্থতো অত্থি যথা তং ৰূপং ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং. যং পন পৰমত্থতো নত্থি, ন তং ভগৱতা ‘‘অত্থী’’তি ৱুত্তং যথা তং পকতিৱাদিআদীনং পকতিআদীতি, তং মিচ্ছা. এত্থ হি যদি ৱোহাৰতো পুগ্গলস্স অত্থিভাৱো অধিপ্পেতো, সিদ্ধং সাধনং, অথ পৰমত্থতো, অসিদ্ধো হেতু তথা অৱুত্তত্তা. ৱিৰুদ্ধো চ তস্স অনিচ্চসঙ্খতপটিচ্চসমুপ্পন্নাদিভাৱাসাধনতো ৰূপৱেদনাদীসু তথা দিট্ঠত্তাতিআদিনা তস্স অহেতুকভাৱস্সেৱ পাকটভাৱতো.
যং পন বাহিৰকা পুথু অঞ্ঞতিত্থিযা ৱদন্তি. অত্থেৱ চ পৰমত্থতো অত্তা ঞাণাভিধানস্স পৱত্তিযা নিমিত্তভাৱতো ৰূপাদি ৱিয. অথ ৱা অত্তাতিৰিত্তপদত্থন্তৰো ৰূপক্খন্ধো খন্ধসভাৱত্তা যথা তং ইতৰক্খন্ধা. যঞ্হেত্থ পদত্থন্তৰং, সো পুগ্গলোতি অধিপ্পাযো.
এত্থ চ পুৰিমস্স হেতুনো পঞ্ঞত্তিযা অনেকন্তিকতা অসিদ্ধতা চ. ন হি অসতো সকৱাদিনং পতি পৰমত্থতো ঞাণাভিধানপ্পৱত্তিযা নিমিত্তভাৱো সিজ্ঝতি. ৱোহাৰতো চে, তদসিদ্ধসাধনতা ৰূপাদিসভাৱৱিনিমুত্তৰূপোপি পুগ্গলো ন হোতীতি এৱমাদিৱিৰুদ্ধত্থতা. পচ্ছিমস্স পন হেতুনো সাধেতব্বত্থসামঞ্ঞপৰিগ্গহে সিদ্ধসাধনতা, ৰূপক্খন্ধতো পদত্থন্তৰতো পৰমত্থন্তৰভূতৱেদনাদিসম্ভৱস্স ইচ্ছিতত্তা চ. তব্বিসেসপৰিগ্গহে চ সকৱাদিনং পতি উদাহৰণাভাৱো পৰপৰিকপ্পিতজীৱপদত্থৱিৰহতো. ইতৰক্খন্ধানং ৱেদনাদিৱিনিমুত্তউভযসিদ্ধজীৱপদত্থসহিতোপি ৰূপক্খন্ধো ন হোতি ইতৰক্খন্ধা ৱিযাতি ৱিৰুদ্ধত্থতা চ.
যং পন কাণাদা ‘‘সুখাদীনং নিস্সযভাৱতো’’তি অনুমানং ৱদন্তি, তে ইদং ৱত্তব্বা – কিং সুখাদীনং অত্তনি পটিবদ্ধং যতো সুখাদিনিস্সযতায অত্তা অনুমীযতি. যদি উপ্পাদো, এৱং সন্তে সব্বেপি সুখাদযো একতো এৱ ভৱেয্যুং কাৰণস্স সন্নিহিতভাৱতো অঞ্ঞনিৰপেক্খতো চ. অথ অঞ্ঞম্পি কিঞ্চি ইন্দ্ৰিযাদিকাৰণন্তৰমপেক্খিতব্বং, তদেৱ হোতু কাৰণং, কিমঞ্ঞেন অদিট্ঠসামত্থিযেন পৰিকপ্পিতেন পযোজনং. অথ পন তেসং অত্তাধীনা ৱুত্তীতি ৱদেয্যুং, এৱম্পি ন সিজ্ঝতি উদাহৰণাভাৱতো. ন হি ৰূপাদিৱিনিমুত্তো তাদিসো কোচি সভাৱধম্মো সুখাদিসন্নিস্সযভূতো অত্থি, যতো অত্তনো অত্তত্থসিদ্ধিযা উদাহৰণং অপদিসেয্যুং. ইমিনা নযেন অসমাসপদাভিধেয্যত্তাতিআদীনম্পি অযুত্তত্তা নিৱাৰেতব্বা. তথা ‘‘অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা’’তি ইমিনা চ পকতিঅণুআদীনম্পি বাহিৰপৰিকপ্পিতানং অসিদ্ধতা ৱুত্তাৱাতি ৱেদিতব্বা. কথং পন তেসং অসিদ্ধীতি? পমাণেন অনুপলব্ভনতো. ন হি পচ্চক্খতো পকতি সিদ্ধা কপিলস্সপি ইসিনো তস্স অপচ্চক্খভাৱস্স কাপিলেহি অনুঞ্ঞাযমানত্তা.
যং পন ‘‘অত্থি পধানং ভেদানং অন্ৱযদস্সনতো সকলকলাপমত্তং ৱিযা’’তি তে অনুমানং ৱদন্তি. ইমিনা হি ভেদানং সত্ৱাদীনং ৱিজ্জমানপধানতা পটিঞ্ঞাতা. এত্থ চ ৱুচ্চতে – সকলাদীনং পধানং তব্বিভাগেহি কিং অঞ্ঞত্তং, উদাহু অনঞ্ঞন্তি, কিঞ্চেত্থ যদি অঞ্ঞত্তং, সব্বো লোকো পধানমযোতি সমযৱিৰোধো সিযা, সণ্ঠানভেদেন অঞ্ঞত্থ পটিজাননতো ন দোসোতি চে? তং ন, ৱলযকটকাদিসণ্ঠানভেদেপি কনকাভেদদস্সনতো. ন হি সণ্ঠানং ৱত্থুভেদনিমিত্তং তস্স অনুপাদানত্তা. যং যস্স ভেদনিমিত্তং, ন তং তস্স অনুপাদানং যথা সুৱণ্ণমত্তিকাদিঘটাদীনং সুৱণ্ণঘটো মত্তিকাঘটো কোসেয্যপটো কপ্পাসপটোতি চ সাধেতব্বধম্মৰহিতঞ্চ উদাহৰণং. ন হি পধানেককাৰণপুব্বকত্তং সকলাদীনং পকতিৱাদিনো সিদ্ধং, নাপি কাপিলানং কথঞ্চি অঞ্ঞত্তানুজাননতো. অনঞ্ঞত্তে পন উদাহৰণাভাৱো. ন হি তদেৱ সাধেতব্বং তদেৱ চ উদাহৰণং যুত্তং, অন্ৱযদস্সনম্পি অসিদ্ধং. ন হি তদেৱ তেন অন্ৱিতং যুজ্জতি. পধানেন অন্ৱযদস্সনম্পি অসিদ্ধং পৰৱাদিনোতি গুণস্স পধানস্স অননুজাননতো. অথ যং কিঞ্চি কাৰণং পধানং ‘‘পধীযতি এত্থ ফল’’ন্তি, এৱম্পি অসিদ্ধমেৱ কাৰণে ফলস্স অত্থিভাৱাননুজাননতো, হেতুনো চ অসিদ্ধনিস্সযতাপৰাভিমতভেদাননুজাননতো. অথ ৱিসেসেন কাৰণাযত্তৱুত্তিতা ফলস্স সাধীযতি, ন কিঞ্চি ৱিৰুদ্ধং ধম্মানং যথাসকং পচ্চযেন পটিচ্চসমুপ্পত্তিযা ইচ্ছিতত্তাতি.
অপিচ পকতিৱাদিনো ‘‘সত্ৱৰজতমসঙ্খাতানং তিণ্ণং গুণানং সমভাৱো পকতি, সা চ নিচ্চা সত্ৱাদিৱিসমসভাৱতো অনিচ্চতো মহতাদিৱিকাৰতো অনঞ্ঞা’’তি পটিজানন্তি. সা তেসং ৱুত্তপ্পকাৰা পকতি ন সিজ্ঝতি ততো ৱিৰুদ্ধসভাৱতো ৱিকাৰতো অনঞ্ঞত্তা. ন হি অস্সস্স ৱিসাণং দীঘং, তঞ্চ ৰস্সতো গোৱিসাণতো অনঞ্ঞন্তি ৱুচ্চমানং সিজ্ঝতি. কিঞ্চ ভিয্যো? তিণ্ণং একভাৱাভাৱতো. সত্ৱাদিগুণত্তযতো হি পকতিযা অনঞ্ঞত্তং ইচ্ছন্তানং তেসং সত্ৱাদীনম্পি পকতিযা অনঞ্ঞত্তং আপজ্জতি, ন চ যুত্তং তিণ্ণং একভাৱোতি. এৱম্পি পকতি ন সিজ্ঝতি. কথং? অনেকদোসাপত্তিতো. যদি হি ব্যত্তসভাৱতো ৱিকাৰতো অব্যত্তসভাৱা পকতি অনঞ্ঞা, এৱং সন্তে হেতুমন্ততা অনিচ্চতা অব্যাপিতা সকিৰিযতা অনেকতা নিস্সিততা লিঙ্গতা সাৱযৱতা পৰতন্ত্ৰতাতি এৱমাদযো অনেকে দোসা পকতিযা আপজ্জন্তি, ন জাতিৱিকাৰতো অনঞ্ঞা পটিজানিতব্বা. তথা চ সতি সমযৱিৰোধোতি কপ্পনামত্তং পকতীতি অসিদ্ধা সাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
পকতিযা চ অসিদ্ধায তংনিমিত্তকভাৱেন ৱুচ্চমানা মহতাদযোপি অসিদ্ধা এৱ. যথা চ পকতি মহতাদযো চ, এৱং ইস্সৰপজাপতিপুৰিসকালসভাৱনিযতিযদিচ্ছাদযোপি. এতেসু হি ইস্সৰো তাৱ ন সিজ্ঝতি উপকাৰস্স অদস্সনতো. সত্তানঞ্হি জাতিযং মাতাপিতূনং বীজখেত্তভাৱেন কম্মস্স হীনতাদিৱিভাগকৰণেন, ততো পৰঞ্চ উতুআহাৰানং ব্ৰূহনুপত্থম্ভনেন, ইন্দ্ৰিযানং দস্সনাদিকিচ্চসাধনেন উপকাৰো দিস্সতি, ন, এৱমিস্সৰস্স. হীনতাদিৱিভাগকৰণমিস্সৰস্সাতি চে? তং ন, অসিদ্ধত্তা. যথাৱুত্তো উপকাৰৱিসেসো ইস্সৰনিম্মিতো, ন কম্মুনাতি সাধনীযমেতং. ইতৰত্ৰাপি সমানমেতন্তি চে? ন, কম্মতো ফলনিযমসিদ্ধত্তা. সতি হি কতূপচিতে কম্মস্মিং তত্থ যং অকুসলং, ততো হীনতা, যং কুসলং, ততো পণীততাতি সিদ্ধমেতং. ইস্সৰৱাদিনাপি হি ন সক্কা কম্মং পটিক্খিপিতুং.
অপিচেতস্স লোকৱিচিত্তস্স ইস্সৰনিম্মানভাৱে বহূ দোসা সম্ভৱন্তি. কথং? যদি সব্বমিদং লোকৱিচিত্তং ইস্সৰনিম্মিতং, সহেৱ ৱচনেন পৱত্তিতব্বং, ন কমেন. ন হি সন্নিহিতকাৰণানং ফলানং কমেন উপ্পত্তি যুত্তা, কাৰণন্তৰাপেক্খায ইস্সৰস্স সামত্থিযহানি. চক্খাদীনং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু কাৰণভাৱো ন যুত্তো. কৰোতীতি হি কাৰণন্তি. ইস্সৰো এৱ চ কাৰকোতি সব্বকাৰণানং কাৰণভাৱহানি. যেহি পুথুৱিসেসেহি ইস্সৰো পসীদেয্য, তেসঞ্চ সযংকাৰতা আপজ্জতি, তথা সব্বেসং হেতুকানং কাৰণভাৱো. যঞ্জেতং নিম্মানং, তঞ্চস্স অত্তদত্থং ৱা সিযা, পৰত্থং ৱা সিযা. অত্তদত্থতাযং অত্তনো ইস্সৰভাৱহানি অকতকিচ্চতায ইসিতাৱসিতাভাৱতো. তেন ৱা নিম্মিতেন যং অত্তনো কাতব্বং, তং কস্মা সযমেৱ ন কৰোতি. পৰত্থতাযং পন পৰো নামেত্থ লোকো এৱাতি কিমত্থিযং তস্স নিৰযাদিৰোগাদিৱিসাদিনিম্মানং. যা চস্স ইস্সৰতা, সা সযংকতা ৱা সিযা পৰংকতা ৱা অহেতুকা ৱা. তত্থ সযংকতা চে, ততো পুব্বে অনিস্সৰভাৱাপত্তি. পৰংকতা চে, পচ্ছাপি অনিস্সৰভাৱাপত্তি সউত্তৰতা চ সিযা. অহেতুকা চে, ন কস্সচি অনিস্সৰতাতি এৱমিস্সৰস্সপি অসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
যথা চ ইস্সৰো, এৱং পজাপতি পুৰিসো চ. নামমত্তমেৱ হেত্থ ৱিসেসো. তেহি ৱাদীহি পকপ্পিতং যদিদং ‘‘পজাপতি পুৰিসো’’তি. তংনিমিত্তকং পন লোকপ্পৱত্তিং ইচ্ছন্তানং পজাপতিৱাদে পুৰিসৱাদে চ ইস্সৰৱাদে ৱিয দোসা অসিদ্ধি চ ৱিধাতব্বা. যথা চেতে ইস্সৰাদযো, এৱং কালোপি অসিদ্ধো লক্খণাভাৱতো. পৰমত্থতো হি ৱিজ্জমানানং ধম্মানং সভাৱসঙ্খাতং লক্খণং উপলব্ভতি. যথা পথৱিযা কথিনতা, ন এৱং কালস্স, তস্মা নত্থি পৰমত্থতো কালোতি. কালৱাদী পনাহ ‘‘ৱত্তনালক্খণো কালো’’তি. সো ৱত্তব্বো ‘‘কা পনাযং ৱত্তনা’’তি. সো আহ ‘‘সমযমুহুত্তাদীনং পৱত্তী’’তি. তম্পি ন, ৰূপাদীহি অত্থন্তৰভাৱেন অনিদ্ধাৰিতত্তা. পৰমত্থতো হি অনিদ্ধাৰিতসভাৱস্স ৱত্তনালক্খণতাযং সসৱিসাণাদীনম্পি তংলক্খণতা আপজ্জেয্য.
যং পন ৱদন্তি কাণাদা ‘‘অপৰস্মিং অপৰং যুগপদি চিৰং খিপ্পমিতি কাললিঙ্গানীতি লিঙ্গসব্ভাৱতো অত্থি কালো’’তি, তং অযুত্তং লিঙ্গিনো অনুপলব্ভমানত্তা. সিদ্ধসম্বন্ধেসু হি লিঙ্গেসু লিঙ্গমত্তগ্গহণেন লিঙ্গিনি অৱবোধো ভৱেয্য. ন চ কেনচি অৱিপৰীতচেতসা তেন লিঙ্গেন সহ কদাচি কালসঙ্খাতো লিঙ্গী গহিতপুব্বোতি. অতো ন যুত্তং ‘‘লিঙ্গসব্ভাৱতো অত্থি কালো’’তি. ‘‘অপৰস্মিং অপৰ’’ন্তিআদিকস্স ৱিসেসস্স নিমিত্তভাৱতো যুত্তন্তি চে? ন, পঠমজাততাদিনিমিত্তকত্তা তস্স. ন চ পঠমজাততাদি নাম কোচি ধম্মো অত্থি অঞ্ঞত্ৰ সমঞ্ঞামত্ততোতি নত্থেৱ পৰমত্থতো কালো. কিঞ্চ ভিয্যো, বহূনং একভাৱাপত্তিতো. অতীতাদিৱিভাগেন হি লোকসমঞ্ঞাৱসেন বহূ কালভেদা. ত্ৱঞ্চেতং একং ৱদসীতি বহূনং একভাৱাভাৱতো নত্থেৱ পৰমত্থতো কালো. তথা একস্স অনেকভাৱাপত্তিতো. যো হি অযং অজ্জ ৱত্তমানকালো, সো হিয্যো অনাগতো অহোসি, স্ৱে অতীতো ভৱিস্সতি. হিয্যো চ ৱত্তমানো অজ্জ অতীতো অহোসি, তথা স্ৱে ৱত্তমানোপি অপৰজ্জ. ন চেকসভাৱস্স অনেকসভাৱতা যুত্তাতি অসিদ্ধো পৰমত্থতো কালো. ধম্মপ্পৱত্তিং পন উপাদায কপ্পনামত্তসিদ্ধায লোকসমঞ্ঞায অতীতাদিৱিভাগতো ৱোহৰীযতীতি ৱোহাৰমত্তকোতি দট্ঠব্বো.
সভাৱনিযতিযদিচ্ছাদযোপি অসিদ্ধা. কিং কাৰণা? লক্খণাভাৱা. ন হি সভাৱতো নিযতিযদিচ্ছা সম্ভৱতি. অঞ্ঞথা এৱংৱিধো কোচি ভাৱো অত্থি চে, তেসং সভাৱসঙ্খাতেন লক্খণেন ভৱিতব্বং, পতিট্ঠাপকহেতুনা চ ন চত্থি. কেৱলং পনেতে ৱাদা ৱিমদ্দিযমানা অহেতুৱাদে এৱ তিট্ঠন্তি, ন চাহেতুকং লোকৱিচিত্তং ৱিসেসাভাৱপ্পসঙ্গতো. অহেতুকভাৱে হি পৱত্তিযা য্ৱাযং নৰসুৰনিৰযতিৰচ্ছানাদীসু ইন্দ্ৰিযাদীনং ৱিসেসো, তস্স অভাৱো আপজ্জতি, ন চাযং পণ্ডিতেহি ইচ্ছিতো. কিঞ্চ? দিট্ঠভাৱতো. দিট্ঠা হি চক্খাদিতো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং বীজাদিতো অঙ্কুৰাদীনং পৱত্তি, তস্মাপি হেতুতোৱাযং পৱত্তি. তথা পুৰে পচ্ছা চ অভাৱতো. যতো যতো হি পচ্চযসামগ্গিতো যং যং ফলং নিব্বত্ততি, ততো পুব্বে পচ্ছা চ ন তস্স নিব্বত্তি সম্ভৱতি, কিঞ্চ বহুনা. যদি অহেতুতো পৱত্তি সিযা, অহেতুকা পৱত্তীতি ইমাপি ৱাচা যথাসকপচ্চযসমৱাযতো পুৰে পচ্ছা চ ভৱেয্যুং, ন চ ভৱন্তি অলদ্ধপ্পচ্চযত্তা, মজ্ঝে এৱ চ ভৱন্তি লদ্ধপ্পচ্চযত্তা. এৱং সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মাতি ন সিজ্ঝতি অহেতুৱাদো. তস্মিঞ্চ অসিদ্ধে পৱত্তিযা অহেতুভাৱো ৱিয অহেতুপৰিযাযৱিসেসভূতা সভাৱনিযতিযদিচ্ছাদযোপি অসিদ্ধা এৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বা.
যং পন কাণাদা ‘‘পৰমাণৱো নিচ্চা, তেহি দ্ৱিঅণুকাদিফলং নিব্বত্ততি, তঞ্চ অনিচ্চং, তস্স ৱসেনেতং লোকৱিচিত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তম্পি মিচ্ছাপৰিকপ্পমত্তং. ন হি পৰমাণৱো নাম সন্তি অঞ্ঞত্ৰ ভূতসঙ্ঘাতা. সো পন অনিচ্চোৱ, ন চ নিচ্চতো অনিচ্চস্স নিব্বত্তি যুত্তা তস্স কাৰণভাৱানুপপত্তিতো তথা অদস্সনতো চ. যদি চ সো কস্সচি কাৰণভাৱং গচ্ছেয্য, অনিচ্চো এৱ সিযা ৱিকাৰাপত্তিতো. ন চাযং সম্ভৱো অত্থি, যং ৱিকাৰং অনাপজ্জন্তমেৱ কাৰণং ফলং নিব্বত্তেয্যাতি. ৱিকাৰঞ্চে আপজ্জতি, কুতস্স নিচ্চতাৱকাসো, তস্মা ৱুত্তপ্পকাৰা পৰমাণৱো সত্তা অনিচ্চা, অঞ্ঞেপি নিচ্চাদিভাৱেন বাহিৰকেহি পৰিকপ্পিতা অসিদ্ধা এৱাতি ৱেদিতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘ধম্মপ্পভেদতো পন অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা’’তি.
এত্থাহ ‘‘যদি পৰমত্থতো পুগ্গলো ন উপলব্ভতি, এৱং পন পুগ্গলে অনুপলব্ভমানে অথ কস্মা ভগৱা ‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’তি (অ. নি. ৪.৯৫; কথা. ২২), ‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’ন্তি (অ. নি. ৪.৯৫; কথা. ২২) চ তত্থ তত্থ পুগ্গলস্স অত্থিভাৱং পৱেদেসী’’তি. ৱিনেয্যজ্ঝাসযৱসেন. তথা তথা ৱিনেতব্বানঞ্হি পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন ৱিনেয্যদমনকুসলো সত্থা ধম্মং দেসেন্তো লোকসমঞ্ঞানুৰূপং তত্থ তত্থ পুগ্গলগ্গহণং কৰোতি, ন পৰমত্থতো পুগ্গলস্স অত্থিভাৱতো.
অপিচ অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা পুগ্গলকথং কথেতি হিৰোত্তপ্পদীপনত্থং, কম্মস্সকতাদীপনত্থং, পচ্চত্তপুৰিসকাৰদীপনত্থং, আনন্তৰিযদীপনত্থং, ব্ৰহ্মৱিহাৰদীপনত্থং, পুব্বেনিৱাসদীপনত্থং, দক্খিণাৱিসুদ্ধিদীপনত্থং, লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থঞ্চাতি. ‘‘খন্ধা ধাতূ আযতনানি হিৰীযন্তি ওত্তপ্পন্তী’’তি হি ৱুত্তে মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু ৱা হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধা ধাতূ আযতনানি হিৰীযন্তি ওত্তপ্পন্তি নামা’’তি. ‘‘ইত্থী হিৰীযতি ওত্তপ্পতি, পুৰিসো, খত্তিযো, ব্ৰাহ্মণো’’তি পন ৱুত্তে জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি, তস্মা ভগৱা হিৰোত্তপ্পদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি. ‘‘খন্ধা কম্মস্সকা, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তস্মা কম্মস্সকতাদীপনত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতি. ‘‘ৱেড়ুৱনাদযো মহাৱিহাৰা খন্ধেহি কাৰাপিতা, ধাতূহি, আযতনেহী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তথা ‘‘খন্ধা মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি, পিতৰং, অৰহন্তং, ৰুহিৰুপ্পাদকম্মং, সঙ্ঘভেদকম্মং কৰোন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি, ‘‘খন্ধা মেত্তাযন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি, ‘‘খন্ধা পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তস্মা ভগৱা পচ্চত্তপুৰিসকাৰদীপনত্থং আনন্তৰিযদীপনত্থং ব্ৰহ্মৱিহাৰদীপনত্থং পুব্বেনিৱাসদীপনত্থঞ্চ পুগ্গলকথং কথেতি. ‘‘খন্ধা দানং পটিগ্গণ্হন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু ৱা হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধা ধাতূ আযতনানি পটিগ্গণ্হন্তি নামা’’তি. ‘‘পুগ্গলো পটিগ্গণ্হাতী’’তি পন ৱুত্তে জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি, তস্মা ভগৱা দক্খিণাৱিসুদ্ধিদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি. লোকসম্মুতিঞ্চ বুদ্ধা ভগৱন্তো নপ্পজহন্তি লোকসমঞ্ঞায লোকাভিলাপে ঠিতাযেৱ ধম্মং দেসেন্তি, তস্মা ভগৱা লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতীতি ইমেহি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা পুগ্গলকথং কথেতি, ন পৰমত্থতো পুগ্গলস্স অত্থিভাৱতোতি ৱেদিতব্বং.
ধম্মপ্পভেদাকাৰেনেৱাতি যথাৱুত্তৰূপাদিধম্মপ্পভেদতো অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা ৰূপাদিধম্মপ্পভেদাকাৰেনেৱ পুগ্গলস্স উপলদ্ধিযা ভৱিতব্বন্তি অত্থো. তেন ‘‘কিং তৱ পুগ্গলো উপলব্ভমানো ৰুপ্পনাকাৰেন উপলব্ভতি, উদাহু অনুভৱনসঞ্জাননাভিসঙ্খৰণৱিজাননেসু অঞ্ঞতৰাকাৰেনা’’তি দস্সেতি তব্বিনিমুত্তস্স সভাৱধম্মস্স লোকে অভাৱতো. অৱিসেসৱিসেসেহি পুগ্গলূপলব্ভস্স পটিঞ্ঞাপটিক্খেপপক্খা অনুজাননাৱজাননপক্খা. যদিপিমে দ্ৱেপি পক্খা অনুলোমপটিলোমনযেসু লব্ভন্তি, আদিতো পন পঠমং ঠপেত্ৱা পৱত্তো পঠমনযো, ইতৰো দুতিযন্তি ইমং নেসং ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘অনুজাননা…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ. যথাধিকতায লদ্ধিযা অনুলোমনতো চেত্থ পঠমো নযো অনুলোমপক্খো, তব্বিলোমনতো ইতৰো পটিলোমপক্খোতি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বন্তি.
তেন ৱত ৰেতি এত্থ তেনাতি কাৰণৱচনং. যেন পুগ্গলূপলব্ভো পতিট্ঠপীযতি, তেন হেতুনা. স্ৱাযং হেতু সাসনিকস্স বাহিৰকস্স চ ৱসেন হেট্ঠা দস্সিতো এৱ. হেতুপতিৰূপকে চাযং হেতুসমঞ্ঞা পৰমত্থস্স অধিপ্পেতত্তা. হেট্ঠা ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি নিগ্গহস্স সঞ্ঞাপনমত্তং কতং, তং ইদানি ‘‘যং তত্থ ৱদেসী’’তিআদিনা নিগমনৰূপেন মিচ্ছাভাৱদস্সনেন চ ৱিভাৱিযমানং পাকটভাৱকৰণতো আৰোপিতং পতিট্ঠাপিতং হোতীতি অট্ঠকথাযং ‘‘আৰোপিতত্তা’’তি ৱুত্তং.
এত্থ চ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি পটিঞ্ঞাৱযৱো সৰূপেনেৱ দস্সিতো. ‘‘তেনা’’তি ইমিনা সামঞ্ঞতো হেতাৱযৱো দস্সিতো. য্ৱাযং যস্মা পটিঞ্ঞাধম্মো হুত্ৱা সদিসপক্খে ৱিজ্জমানো, ৱিসদিসপক্খে অৱিজ্জমানোযেৱ হেতু লক্খণূপপন্নো নাম হোতি, ন ইতৰো, তস্মা যত্থ সো ৱিজ্জতি ন ৱিজ্জতি চ, সো সদিসাসদিসভাৱভিন্নো দুৱিধো দিট্ঠন্তাৱযৱো. যথা ৰূপাদি উপলব্ভতি, তথা পুগ্গলো. যথা চ সসৱিসাণং ন উপলব্ভতি, ন তথা পুগ্গলোতি উপনযো. স্ৱাযং ‘‘ৱত্তব্বে খো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি ইমায পাড়িযা দীপিতো, যো অট্ঠকথাযং সদ্ধিং হেতুদাহৰণেহি ‘‘পাপনা’’তি ৱুত্তো. নিগমনং পাড়িযং সৰূপেনেৱ আগতং, যা অট্ঠকথাযং ‘‘ৰোপনা’’তি ৱুত্তাতি. এৱং পোৰাণেন ঞাযক্কমেন সাধনাৱযৱা নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতব্বা.
ইদানি ৱত্তনেন পৰপক্খুপলক্খিতে হেতুদাহৰণে অন্ৱযব্যতিৰেকদস্সনৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা সাধনপযোগো যোজেতব্বো. কাৰণং ৱত্তব্বন্তি কিমেত্থ ৱত্তব্বং. হেতুদাহৰণেহিযেৱ হি সপৰপক্খানং সাধনং দূসনং ৱা, ন পটিঞ্ঞায, তস্সা সাধেতব্বাদিভাৱতো. তং পন দ্ৱযং ‘‘তেন ৱত ৰে’’তিআদিপাড়িযা ৱিভাৱিতং. অট্ঠকথাযং পাপনাৰোপনাসীসেন দস্সিতং. পটিঞ্ঞাঠপনা পন তেসং ৱিসযদস্সনং কথাযং তংমূলতাযাতি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘যং পন ৱক্খতী’’তিআদি. তেনেৱ চ অট্ঠকথাযং ‘‘ইদং অনুলোম…পে… একং চতুক্কং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱক্খতি. তথা চাহ ‘‘যথা পন তত্থা’’তিআদি. নিগ্গহোৱ ৱিসুং ৱুত্তো, ন পটিকম্মন্তি অধিপ্পাযো. ৱিসুং ৱুত্তোতি চ পাপনাৰোপনাহি অসম্মিস্সং কত্ৱা ৱিসুং অঙ্গভাৱেন ৱুত্তো, ন তদঞ্ঞতৰো ৱিয তদন্তোগধভাৱেন ৱুত্তো, নাপি ঠপনা ৱিয অগণনুপগভাৱেনাতি অত্থো. যে পনাতি পদকাৰে সন্ধাযাহ. দুতিযে…পে… আপজ্জতি তত্থ নিগ্গহস্স অযথাভূতত্তা পটিকম্মস্স চ যথাভূতভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
২. পৰমত্থতো পুগ্গলং নানুজানাতি, ৱোহাৰতো পন অনুজানাতীতি সকৱাদিমতং জানন্তেনপি পৰৱাদিনা ছলৱসেন ৱিভাগং অকত্ৱা ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি পুচ্ছায কতায সকৱাদী তত্থ অযং পুগ্গলৱাদী, ইমস্স লদ্ধি পটিক্খিপিতব্বাতি পৰমত্থসচ্চং সন্ধাযাহ ‘‘আমন্তা’’তি. ‘‘ন উপলব্ভতী’’তি হি ৱুত্তং হোতি. পুন ইতৰো সম্মুতিসচ্চং সন্ধায ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো লোকৱোহাৰসিদ্ধো সচ্চিকট্ঠো, ততো এৱ কেনচি অপটিক্খিপিতব্বতো পৰমত্থতো ততো সো পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি. পুন সকৱাদী পুব্বে পৰমত্থসচ্চৱসেন পুগ্গলে পটিক্খিত্তে ইদানি সম্মুতিসচ্চৱসেনাযং পুচ্ছাতি মন্ত্ৱা তং অপ্পটিক্খিপন্তো ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি আহ. তেনাহ ‘‘অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠমেৱাতি সম্মুতিসচ্চং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো’’তি. এৱমৱট্ঠিতে ‘‘যদি পৰৱাদিনা…পে… নাৰভিতব্বা’’তি ইদং ন ৱত্তব্বং পঠমপুচ্ছায পৰমত্থসচ্চস্স সচ্চিকট্ঠোতি অধিপ্পেতত্তা. ‘‘অথ সকৱাদিনা…পে… আপজ্জতী’’তি ইদম্পি ন ৱত্তব্বং দুতিযপুচ্ছায সম্মুতিসচ্চস্স সচ্চিকট্ঠোতি অধিপ্পেতত্তা.
যদি উভযং অধিপ্পেতন্তি ইদং যদি পঠমপুচ্ছং সন্ধায, তদযুত্তং তস্সা পৰমত্থসচ্চস্সেৱ ৱসেন পৱত্তত্তা. অথ দুতিযপুচ্ছং সন্ধায, তস্সা সম্মুতিসচ্চৱসেন পঠমত্থং ৱত্ৱা পুন মিস্সকৱসেন ৱত্তুং ‘‘সম্মুতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানি ৱা একতো কত্ৱাপি এৱমাহা’’তি ৱুত্তত্তা তম্পি ন ৱত্তব্বমেৱ. দ্ৱেপি সচ্চানীতি সম্মুতিপৰমত্থসচ্চানি. তেসু পৰমত্থসচ্চস্সেৱ নিপ্পৰিযাযেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থভাৱো, ইতৰস্স উপচাৰেন. তথা চ ৱুত্তং ‘‘মাযা মৰীচি…পে… উত্তমট্ঠো’’তি. তস্মা সম্মুতিসচ্চৱসেন উপলদ্ধিং ইচ্ছন্তেনপি পৰমত্থসচ্চৱসেন অনিচ্ছনতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তিআদিনা অনুযোগো যুত্তো. ‘‘পধানপ্পধানেসু পধানে কিচ্চসিদ্ধী’’তি এতেনেৱ ‘‘ন চ সচ্চিকট্ঠেকদেসেন অনুযোগো’’তিআদি নিৱত্তিতঞ্চ হোতি সচ্চিকট্ঠেকদেসভাৱস্সেৱ অসিদ্ধত্তা. নাস্স পৰমত্থসচ্চতা অনুযুঞ্জিতব্বাতি অস্স সচ্চিকট্ঠস্স পৰমত্থসচ্চতা পৰৱাদিনা ন অনুযুঞ্জিতব্বা ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি সকৱাদিনোপি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থতো তস্স ইচ্ছিতব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৱোহৰিতসচ্চিকট্ঠস্স অত্তনা অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠতাপি যুত্তা তস্স তেন অধিপ্পেতত্তা. স্ৱাযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতোযেৱ. ৱুত্তনযোৱ দোসোতি ‘‘দ্ৱেপি সচ্চানী’’তিআদিনা অনন্তৰমেৱ ৱুত্তং সন্ধাযাহ. তস্স পন অদোসভাৱো দস্সিতোযেৱ. অথ ন ইতি অথ ন ভূতসভাৱত্থেন উপলব্ভেয্যাতি যোজনা. ৱত্তব্বোতি যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং ‘‘যো লোকৱোহাৰসিদ্ধো’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱ, তস্মা এত্থ ‘‘পৰমত্থতো পুগ্গলং নানুজানাতী’’তিআদিনা অধিপ্পাযমগ্গনং দট্ঠব্বং.
অনুঞ্ঞেয্যমেতং সিযাতি এতং অনুপলব্ভনং পঠমপুচ্ছাযং ৱিয দুতিযপুচ্ছাযম্পি অনুজানিতব্বং সিযা. ন ৱা কিঞ্চি ৱত্তব্বন্তি অথ ৱা কিঞ্চি ন ৱত্তব্বং ঠপনীযত্তা পঞ্হস্স. তথা হিস্স ঠপনীযাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. এত্থ চ কামং সচ্চদ্ৱযাকাৰেন পুগ্গলো নুপলব্ভতি, সম্মুতিযাকাৰেন পন নুপলব্ভতীতি উপলব্ভনভাৱস্স ৱসেন পটিক্খেপো কতোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. অনুঞ্ঞাতং পটিক্খিত্তঞ্চাতি পঠমপুচ্ছাযং অনুঞ্ঞাতং, দুতিযপুচ্ছাযং পটিক্খিত্তং. এতং ছলৱাদং নিস্সাযাতি এতং একংযেৱ ৱত্থুং উদ্দিস্স অনুজাননপটিক্খিপনাকাৰং ছলৱচনং নিস্সায. ত্ৱং নিগ্গহেতব্বোতি যোজনা. সম্ভৱন্তস্স সামঞ্ঞেনাতি নিগ্গহট্ঠানভাৱেন সম্ভৱন্তস্স অনুলোমনযেন অনুজাননপটিক্খেপস্স সমানভাৱেন. অসম্ভৱন্তস্স কপ্পনন্তি পচ্চনীকনযেন তস্স নিগ্গহট্ঠানভাৱেন অসম্ভৱন্তস্স তথা কপ্পনং সংৱিধানং ছলৱাদো ভৱিতুং অৰহতি. ‘‘অত্থৱিকপ্পুপপত্তিযা ৱচনৱিঘাতো ছল’’ন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. তেনাতি যথাৱুত্তকপ্পনং ছলৱাদোতি ৱুত্তত্তা. ৱচনসামঞ্ঞমত্তং কপ্পিতং ছলং ৱদতি এতেনাতি ছলৱাদো. তেন ৱুত্তং ‘‘ছলৱাদস্স কাৰণত্তা ছলৱাদো’’তি. ৱচনসামঞ্ঞমত্তং অত্থভূতং তদত্থং ছলৱাদং নিস্সায. ‘‘ৱিচাৰেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, কিমেত্থ ৱিচাৰেতব্বং. যদিপি পক্খস্স ঠপনামূলকং অনুজাননাৱজাননানং মিচ্ছাভাৱদস্সনং তব্বিসযত্তা, পাপনাৰোপনাহি এৱ পন সো ৱিভাৱীযতি, ন ঠপনাযাতি পাকটোযমত্থো.
৪-৫. তেনাতি সকৱাদিনা. তেন নিযামেনাতি যেন নিযামেন সকৱাদিনা চতূহি পাপনাৰোপনাহিস্স নিগ্গহো কতো, তেন নিযামেন নযেন. সো নিগ্গহো দুক্কটো অনিগ্গহোযেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনিগ্গহভাৱস্স ৱা উপগমিতত্তা’’তি, পাপিতত্তাতি অত্থো. এৱমেৱাতি যথা ‘‘তযা মম কতো নিগ্গহো’’তিআদিনা অনিগ্গহভাৱূপনযো ৱুত্তো, এৱমেৱ. এতস্সাতি ‘‘তেন হী’’তিআদিনা ইমায পাড়িযা ৱুত্তস্স.
অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা
৭-১০. অঞ্ঞেনাতি সম্মুতিসচ্চভূতেন. পৰস্সাতি সকৱাদিনো. সো হি পৰৱাদিনা পৰো নাম হোতি. পটিঞ্ঞাপটিক্খেপানং ভিন্নৱিসযত্তা ‘‘অৱিৰোধিতত্তা’’তি ৱুত্তং. অভিন্নাধিকৰণং ৱিয হি অভিন্নৱিসযমেৱ ৱিৰুদ্ধং নাম সিযা, ন ইতৰন্তি অধিপ্পাযো. তমেৱত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘ন হি…পে… আপজ্জতী’’তি আহ. যদি এৱং কথমিদং নিগ্গহট্ঠানং জাতন্তি আহ ‘‘অত্তনো পনা’’তিআদি. তেন পটিঞ্ঞান্তৰং নাম অঞ্ঞমেৱেতং নিগ্গহট্ঠানন্তি দস্সেতি.
পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুদ্ধসচ্চিকট্ঠৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১১. সামঞ্ঞেন ৱুত্তং ৱিসেসনিৱিট্ঠং হোতীতি আহ ‘‘সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সৰীৰেতি অযমত্থো’’তি. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি ৱিসেসত্থিনা ৱিসেসো অনুপযুজ্জিতব্বোতি. এতেনাতি দেসৱসেন সব্বত্থ পটিক্খেপৱচনেন.
৩. কালসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১২. মজ্ঝিমজাতিকালেতি পচ্চুপ্পন্নত্তভাৱকালে. অত্তভাৱো হি ইধ ‘‘জাতী’’তি অধিপ্পেতো. ততো অতীতো পুৰিমজাতিকালো, অনাগতো পচ্ছিমজাতিকালো. ইমেসু তীসূতি সব্বত্থ, সব্বদা, সব্বেসূতি ইমেসু তীসু নযেসু. পাঠস্স সংখিত্ততা সুৱিঞ্ঞেয্যাতি তং ঠপেত্ৱা অত্থস্স সদিসতং ৱিভাৱেন্তো ‘‘ইধাপি হি…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি আহ. এত্থাপি ‘‘ন কেনচি সভাৱেন পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি অযমত্থো ৱুত্তো হোতি. ন হি কেনচি সভাৱেন উপলব্ভমানস্স সকলেকদেসৱিনিমুত্তো পৱত্তিকালো নাম অত্থীতি.
৪. অৱযৱসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১৩. ততিযনযে ন সব্বেকধম্মৱিনিমুত্তং পৱত্তিট্ঠানং নাম অত্থীতি যোজেতব্বং.
ওকাসাদিসচ্চিকট্ঠো
২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা
১৪. অনুলোমপঞ্চকস্সাতিআদিম্হি অট্ঠকথাৱচনে. পুন তত্থাতি যথাৱুত্তে অট্ঠকথাৱচনে, তেসু ৱা অনুলোমপঞ্চকপচ্চনীকেসু. সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদিকস্স পাঠপ্পদেসস্স অত্থো ‘‘সৰীৰং সন্ধাযা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো অত্থো. পটিকম্মাদিপাড়িন্তি পটিকম্মনিগ্গহউপনযননিগমনপাড়িং. তীসু মুখেসূতি ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা ৱুত্তেসু তীসু ৱাদমুখেসু. পচ্চনীকস্স পাড়ি ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. তন্তি পাড়িং. সঙ্খিপিত্ৱা আগতত্তা সৰূপেন অৱুত্তে. সুদ্ধিক…পে… ৱুত্তং হোতি তত্থ ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা সৰীৰাদিনো পৰামসনং নত্থি, ইধ অত্থীতি অযমেৱ ৱিসেসো, অঞ্ঞং সমানন্তি.
সচ্চিকট্ঠৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা
১৭-২৭. সচ্চিকট্ঠস্স, সচ্চিকট্ঠে ৱা সংসন্দনং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনন্তি সমাসদ্ৱযং ভৱতীতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্চিকট্ঠস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সচ্চিকট্ঠস্স পুগ্গলস্সাতি সচ্চিকট্ঠসভাৱস্স পৰমত্থতো ৱিজ্জমানসভাৱস্স পুগ্গলস্স. ৰূপাদীহি সদ্ধিং সংসন্দনন্তি সচ্চিকট্ঠতাসামঞ্ঞেন ৰূপাদীহি সমীকৰণং. সচ্চিকট্ঠেতি সচ্চিকট্ঠহেতু, তত্থ ৱা তং অধিট্ঠানং কত্ৱা. ‘‘তুল্যযোগে সমুচ্চযো’’তি সমুচ্চযত্থত্তা এৱ চ-কাৰস্স সচ্চিকট্ঠেন উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন ইধ ৰূপমাহটন্তি তস্স উদাহটভাৱো যুত্তোতি ‘‘যথাৰূপ’’ন্তি নিদস্সনৱসেন অত্থো ৱুত্তো, অঞ্ঞথা ইধ ৰূপস্স আহৰণমেৱ কিমত্থিযং. এৱং সেসধম্মেসুপি. যা পনেত্থ অঞ্ঞত্তপুচ্ছা, সাপি নিদস্সনত্থং উপব্ৰূহেতি অঞ্ঞত্তনিবন্ধনত্তা তস্স. ওপম্মসংসন্দনে পন নিদস্সনত্থো গাহীযতীতি ইমস্মিং সুদ্ধিকসংসন্দনে কেৱলং সমুচ্চযৱসেনেৱ অত্থদস্সনং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৰূপাদীনি উপাদাপঞ্ঞত্তিমত্তত্তা পুগ্গলস্স সো তেহি অঞ্ঞো, অনঞ্ঞো চাতি ন ৱত্তব্বোতি অযং সাসনক্কমোতি আহ ‘‘ৰূপাদীহি…পে… সমযো’’তি. অনুঞ্ঞাযমানেতি তস্মিং সমযে সুত্তে চ অপ্পটিক্খিপিযমানে. অযঞ্চ অত্থো সাসনিকস্স পৰৱাদিনো ৱসেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.
‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি পাঠো দিট্ঠো ভৱিস্সতি, অঞ্ঞথা ‘‘পটিলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি, পটিকম্মচতুক্কাদীনি সংখিত্তানী’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি অধিপ্পাযো. চোদনায ৱিনা পৰৱাদিনো পটিজানাপনং নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘পটিজানাপনত্থন্তি…পে… চোদনত্থ’’ন্তি. চোদনাপুব্বকঞ্হি তস্স পটিজানাপনং. তেন ফলৱোহাৰেন কাৰণং ৱুত্তন্তি দস্সেতি. অব্যাকতত্তাতি অব্যাকৰণীযত্তা, ভগৱতা ৱা ন ব্যাকতত্তা. যদি ঠপনীযত্তা পটিক্খিপিতব্বন্তি ইমস্মিং পচ্চনীকনযে ঠপনীযত্তা পঞ্হস্স সকৱাদিনা পটিক্খিপিতব্বং. পৰেনপীতি পৰৱাদিনাপি ঠপনীযত্তা লদ্ধিমেৱ নিস্সায অনুলোমনযে পটিক্খেপো কতোতি অযমেত্থ সুদ্ধিকসংসন্দনায অধিপ্পাযো যুত্তো অনুলোমেপি ৰূপাদীহি অঞ্ঞত্তচোদনাযমেৱ পৰৱাদিনা পটিক্খেপস্স কতত্তাতি অধিপ্পাযো.
সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ওপম্মসংসন্দনৱণ্ণনা
২৮-৩৬. উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চাতি ইমিনা দ্ৱযম্পি উদ্ধৰতি উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা, উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন পুচ্ছা চাতি. তত্থ পচ্ছিমং সন্ধাযাহ ‘‘দ্ৱিন্নং সমানতা’’তিআদি. তস্সত্থো – দ্ৱিন্নং ৰূপৱেদনানং ৱিয ৰূপপুগ্গলানং সচ্চিকট্ঠেন সমানতা তেসং অঞ্ঞত্তস্স কাৰণং যুত্তং ন হোতি. অথ খো…পে… উপলব্ভনীযতাতি ইদঞ্চ সংসন্দনং ৱিচাৰেতব্বং. অযং হেত্থ অধিপ্পাযো – যদি সচ্চিকট্ঠসামঞ্ঞেন ৰূপপুগ্গলানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞং ইচ্ছিতং, তেনেৱ নেসং অঞ্ঞত্তম্পি ইচ্ছিতব্বং. অথ পৰমত্থৱোহাৰভেদতো তেসং অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছিতং, ততো এৱ উপলদ্ধিসামঞ্ঞম্পি ন ইচ্ছিতব্বন্তি.
৩৭-৪৫. উপলদ্ধীতি পুগ্গলস্স উপলদ্ধি ৱিজ্জমানতা. ‘‘পটিকম্মপঞ্চক’’ন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা.
ওপম্মসংসন্দনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. চতুক্কনযসংসন্দনৱণ্ণনা
৪৬-৫২. একধম্মতোপীতি সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠেসু একধম্মতোপি. এতেন ততো সব্বতোপি পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তাননুজাননং দস্সেতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সকলং পৰমত্থসচ্চং সন্ধাযা’’তি. ৰূপাদিএকেকধম্মৱসেন নানুযুঞ্জিতব্বো অৱযৱব্যতিৰেকেন সমুদাযস্স অভাৱতো. যস্মা পন সমুদাযাৱযৱা ভিন্নসভাৱা, তস্মা ‘‘সমুদাযতো…পে… নিগ্গহাৰহো সিযা’’তি পৰৱাদিনো আসঙ্কমাহ. এতং ৱচনোকাসন্তি যদিপি সত্তপঞ্ঞাসধম্মসমুদাযতো পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছতি তব্বিনিমুত্তস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৱতো, তদেকদেসতো পনস্স অনঞ্ঞত্তম্পি ন ইচ্ছতেৱ. ন হি সমুদাযো অৱযৱো হোতীতি. তস্মা ‘‘তং পটিক্খিপতো কিং নিগ্গহট্ঠানন্তি ৱত্তুং মা লব্ভেথা’’তি দস্সেতুং ‘‘অযঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. ৰূপাদিধম্মপ্পভেদৱিভাগমুখেনেৱ অনৱসেসতো পুগ্গলোতি গহণাকাৰদস্সনৱসেন পৱত্তো পঠমৱিকপ্পো, দুতিযো পন অৱিভাগতো পৰমত্থসচ্চভাৱসামঞ্ঞেনাতি অযং ইমেসং দ্ৱিন্নং ৱিকপ্পানং ৱিসেসো. ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনন্তি আহ ‘‘এৱ’’ন্তি.
সভাৱৱিনিব্ভোগতোতি সভাৱেন ৱিনিব্ভুজ্জিতব্বতো. সভাৱভিন্নো হি ধম্মো তদঞ্ঞধম্মতো ৱিনিব্ভোগং লভতি. তেনাহ ‘‘ৰূপতো অঞ্ঞসভাগত্তা’’তি. ৰূপৱজ্জেতি ৰূপধম্মৱজ্জে. তীসুপীতি ‘‘ৰূপস্মিং পুগ্গলো, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা, পুগ্গলস্মিং ৰূপ’’ন্তি ইমেসু এৱং পৱত্তেসু তীসুপি অনুযোগেসু. সাসনিকো এৱাযং পুগ্গলৱাদীতি কত্ৱা আহ ‘‘ন হি সো সক্কাযদিট্ঠিং ইচ্ছতী’’তি. ‘‘ৰূপৱা’’তি ইমিনা ৰূপেন সকিঞ্চনতাৱ ঞাপীযতি, ন ৰূপাযত্তৱুত্তিতাতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপাতি এত্থ চ ৰূপৱা পুগ্গলোতি অযমত্থো সঙ্গহিতো’’তি.
চতুক্কনযসংসন্দনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথাৱণ্ণনা.
৮. লক্খণযুত্তিৱণ্ণনা
৫৪. লক্খণযুত্তিকথাযং ‘‘ছলৱসেন পন ৱত্তব্বং আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি পাঠো গহেতব্বো.
লক্খণযুত্তিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৱচনসোধনৱণ্ণনা
৫৫-৫৯. পদদ্ৱযস্স অত্থতো একত্তেতি পদদ্ৱযস্স একত্তত্থে সতীতি অত্থো. পৰিকপ্পৱচনঞ্হেতং দোসদস্সনত্থং ‘‘এৱং সন্তে অযং দোসো’’তি. তযিদং একত্তং উপলব্ভতি এৱাতি পচ্ছিমপদাৱধাৰণং ৱেদিতব্বং. ‘‘কেহিচি পুগ্গলো কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি ব্যভিচাৰদস্সনতো পৰেন ন সম্পটিচ্ছিতন্তি কত্ৱা তমেৱ অসম্পটিচ্ছিতত্তং ৱিভাৱেন্তো ‘‘পুগ্গলস্স হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অৱিভজিতব্বতন্তি ‘‘উপলব্ভতি চা’’তি এৱং অৱিভজিতব্বতং. ৱিভজিতব্বতন্তি ‘‘পুগ্গলো চ তদঞ্ঞঞ্চ উপলব্ভতী’’তি এৱং ৱিভজিতব্বতং. এতেন ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি এৱা’’তি পচ্ছিমপদাৱধাৰণং ৱেদিতব্বং, ন ‘‘পুগ্গলো এৱ উপলব্ভতী’’তি ইমমত্থং দস্সেতি. তং ৱিভাগন্তি যথাৱুত্তং ৱিভজিতব্বাৱিভজিতব্বং ৱিভাগং ৱদতো সকৱাদিনো, অঞ্ঞস্স ৱা কস্সচি. এতস্সাতি পৰৱাদিনো. যথাৱুত্তৱিভাগন্তি ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি এৱং পাড়িযং ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিভাগং. যথাআপাদিতেনাতি ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযস্স অত্থতো একত্তে’’তিআদিনা আপাদিতপ্পকাৰেন. ন ভৱিতব্বন্তি যদিপি তেন পুগ্গলো উপলব্ভতি এৱ ৱুচ্চতি, উপলব্ভতীতি পন পুগ্গলো এৱ ন ৱুচ্চতি, অথ খো অঞ্ঞোপি, তস্মা যথাৱুত্তেন পসঙ্গেন ন ভৱিতব্বং. তেনাহ ‘‘মগ্গিতব্বো এত্থ অধিপ্পাযো’’তি.
৬০. অত্থতো পুগ্গলো নত্থীতি ৱুত্তং হোতি অত্তসুঞ্ঞতাদস্সনেন অনত্তলক্খণস্স ৱিহিতত্তা.
ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা
৬১-৬৬. ৰূপকাযাৱিৰহং সন্ধায আহ, ন ৰূপতণ্হাসব্ভাৱং. তথা সতি অনেকন্তিকত্তা পটিক্খিপিতব্বমেৱ সিযা, ন অনুজানিতব্বন্তি. ‘‘অত্থিতাযা’’তি আহাতি সম্বন্ধো. কামীভাৱস্স অনেকন্তিকত্তা কস্সচি কামধাতূপপন্নস্স কামধাতুযা আযত্তত্তাভাৱতো চ কদাচি ভাৱস্সেৱাতি যোজনা.
৬৭. কাযানুপস্সনাযাতি কাযানুপস্সনাদেসনায. সা হি কাযকাযানুপস্সীনং ৱিভাগগ্গহণস্স কাৰণভূতা, কাযানুপস্সনা এৱ ৱা. এৱংলদ্ধিকত্তাতি অঞ্ঞো কাযো অঞ্ঞো পুগ্গলোতি এৱংলদ্ধিকত্তা. আহচ্চ ভাসিতন্তি ঠানকৰণানি আহন্ত্ৱা কথিতং, ভগৱতা সামং দেসিতন্তি অত্থো.
পঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. গতিঅনুযোগৱণ্ণনা
৬৯-৭২. যানিস্স সুত্তানি নিস্সায লদ্ধি উপ্পন্না, তেসং দস্সনতো পৰতো ‘‘তেন হি পুগ্গলো সন্ধাৱতী’’তিআদিনা পাড়ি আগতা, পুৰতো পন ‘‘ন ৱত্তব্বং পুগ্গলো সন্ধাৱতী’’তিআদিনা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দস্সেন্তো…পে… ভৱিতব্ব’’ন্তি. দস্সেত্ৱাতি ৱা ৱত্তব্বন্তি ‘‘যানিস্স…পে… তানি দস্সেত্ৱা ‘তেন হি পুগ্গলো সন্ধাৱতী’তিআদিমাহা’’তি ৱত্তব্বন্তি অত্থো. দস্সেন্তোতি ৱা ইদং দস্সনকিৰিযায ন ৱত্তমানতামত্তৱচনং, অথ খো তস্সা লক্খণত্থৱচনং, হেতুভাৱৱচনং ৱাতি ন কোচি দোসো.
৯১. সো ৱত্তব্বোতি সো জীৱসৰীৰানং অনঞ্ঞতাপজ্জনাকাৰো ৱত্তব্বো, নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৰূপী অত্তা’’তি ইমিস্সা লদ্ধিযা ৱসেন ‘‘যেন ৰূপসঙ্খাতেন অত্তনো সভাৱভূতেন সৰীৰেন সদ্ধিং গচ্ছতী’’তি এৱং পন অত্থে সতি সো আকাৰো ৱুত্তো এৱ হোতি, তথা চ সতি ‘‘ৰূপং পুগ্গলোতি অননুঞ্ঞাতত্তা’’তি এৱম্পি ৱত্তুং ন সক্কা. যস্মা পন ‘‘ইধ সৰীৰনিক্খেপা’’তি অনন্তৰং ৱক্খতি, তস্মা ‘‘সো ৱত্তব্বো’’তি ৱুত্তং. নিৰযূপগস্স পুগ্গলস্স অন্তৰাভৱং ন ইচ্ছতীতি ইদং পুৰাতনানং অন্তৰাভৱৱাদীনং ৱসেন ৱুত্তং. অধুনাতনা পন ‘‘উদ্ধংপাদো তু নাৰকো’’তি ৱদন্তা তস্সপি অন্তৰাভৱং ইচ্ছন্তেৱ, কেচি পন অসঞ্ঞূপগানং. অৰূপূপগানং পন সব্বেপি ন ইচ্ছন্তি. তত্থ যে ‘‘সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন তে দেৱা তম্হা কাযা চৱন্তী’’তি সুত্তস্স অত্থং মিচ্ছা গহেত্ৱা চুতূপপাতকালেসু অসঞ্ঞীনং সঞ্ঞা অত্থীতি অন্তৰাভৱতোৱ অসঞ্ঞূপপত্তিং ইচ্ছন্তি, তদঞ্ঞেসং ৱসেন ‘‘সৱেদনো…পে… পটিক্খিপতী’’তি দস্সেন্তো ‘‘যে পনা’’তিআদিমাহ. কে পনেৱং ইচ্ছন্তি? সব্বত্থিৱাদীসু একচ্চে.
৯২. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনেতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে ভৱে, অচিত্তুপ্পাদে ৱা সঞ্ঞা অত্থীতি ইচ্ছন্তীতি ন ৱত্তব্বন্তি সম্বন্ধো. যতো সো সঞ্ঞাভৱেন অসঙ্গহিতো, ভৱন্তৰভাৱেন চ সঙ্গহিতো.
৯৩. ইন্ধনুপাদানো অগ্গি ৱিয ইন্ধনেন ৰূপাদিউপাদানো পুগ্গলো ৰূপাদিনা ৱিনা নত্থীতি এত্থ অযমধিপ্পাযৱিভাৱনা – যথা ন ৱিনা ইন্ধনেন অগ্গি পঞ্ঞাপীযতি, ন চ তং অঞ্ঞং ইন্ধনতো সক্কা পটিজানিতুং, নাপি অনঞ্ঞং. যদি হি অঞ্ঞং সিযা, ন উণ্হং ইন্ধনং সিযা, অথ অনঞ্ঞং, নিদহিতব্বংযেৱ দাহকং সিযা, এৱং ন ৱিনা ৰূপাদীহি পুগ্গলো পঞ্ঞাপীযতি, ন চ তেহি অঞ্ঞো, নাপি অনঞ্ঞো সস্সতুচ্ছেদভাৱপ্পসঙ্গতোতি পৰৱাদিনো অধিপ্পাযো. তত্থ যদি অগ্গিন্ধনোপমা লোকৱোহাৰেন ৱুত্তা, অপড়িত্তং কট্ঠাদিইন্ধনং নিদহিতব্বঞ্চ, পড়িত্তং ভাসুৰুণ্হং অগ্গিদাহকঞ্চ, তঞ্চ ওজট্ঠমকৰূপং পবন্ধৱসেন পৱত্তং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. যদি এৱং পুগ্গলো ৰূপাদীহি অঞ্ঞো অনিচ্চো চ আপন্নো, অথ পৰমত্থতো চ, তস্মিংযেৱ কট্ঠাদিসঞ্ঞিতে ৰূপসঙ্খাতপড়িত্তে যং উসুমং সো অগ্গি তংসহজাতানি তীণিভূতানি ইন্ধনং. এৱম্পি সিদ্ধং লক্খণভেদতো অগ্গিন্ধনানং অঞ্ঞত্তন্তি অগ্গি ৱিয ইন্ধনতো ৰূপাদীহি অঞ্ঞো পুগ্গলো অনিচ্চো চ আপজ্জতীতি.
গতিঅনুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা
৯৭. নীলগুণযোগতো নীলো, নীলো এৱ নীলকো, তস্স, অযং পনস্স নীলপঞ্ঞত্তি নীলৰূপুপাদানাতি আহ ‘‘নীলং…পে… পঞ্ঞত্তী’’তি. এৱং পন পাঠে ঠিতে নীলং উপাদায নীলোতি কথমযং পদুদ্ধাৰোতি আহ ‘‘নীলং ৰূপং…পে… এত্থ যো পুট্ঠো নীলং উপাদায নীলো’’তি. এত্থাতি এতস্মিং ৱচনে. তদাদীসূতি ‘‘পীতং ৰূপং উপাদাযা’’তিআদিকং অট্ঠকথাযং আদি-সদ্দেন গহিতমেৱ তদত্থদস্সনৱসেন গণ্হাতি.
৯৮. ৱুত্তন্তি ‘‘মগ্গকুসলো’’তিআদীসু ছেকট্ঠং সন্ধায ৱুত্তং. কুসলপঞ্ঞত্তিং কুসলৱোহাৰং.
১১২. পুব্বপক্খং দস্সেত্ৱা উত্তৰমাহাতি পৰৱাদী পুব্বপক্খং দস্সেত্ৱা সকৱাদিস্স উত্তৰমাহ.
১১৫. ‘‘ৰূপং ৰূপৱা’’তিআদিনযপ্পৱত্তং পৰৱাদিৱাদং ভিন্দিতুং ‘‘যথা ন নিগড়ো নেগড়িকো’’তিআদিনা সকৱাদিৱাদো আৰদ্ধোতি আহ ‘‘যস্স ৰূপং সো ৰূপৱাতি উত্তৰপক্খে ৱুত্তং ৱচনং উদ্ধৰিত্ৱা’’তি.
১১৮. ৱিঞ্ঞাণনিস্সযভাৱূপগমনন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৱূপগমনং. তযিদং ৱিসেসনং চক্খুস্সাতি ইমিনাৱ সিদ্ধন্তি ন কতং দট্ঠব্বং.
উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. পুৰিসকাৰানুযোগৱণ্ণনা
১২৩. কম্মানন্তি কুসলাকুসলকম্মানং. তগ্গহণেনেৱ হি তংতংকিচ্চকৰণীযে কিৰিযানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নিপ্ফাদকপ্পযোজকভাৱেনাতি কাৰককাৰাপকভাৱেন.
১২৫. কম্মকাৰকস্স পুগ্গলস্স যো অঞ্ঞো পুগ্গলো কাৰকো. তেনপীতি কাৰককাৰকেনপি. তস্সাতি কাৰককাৰকস্স. অঞ্ঞন্তি অঞ্ঞং কম্মং. এৱন্তি ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন. তেহি তেহি কাৰকেহি পুগ্গলা ৱিয অঞ্ঞানি কম্মানি কৰীযন্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কম্মৱট্টস্স অনুপচ্ছেদং ৱদন্তী’’তি. এৱং সন্তে পুগ্গলস্স কাৰকো, কম্মস্স কাৰকোতি অযং ৱিভাগো ইধ অনামট্ঠো হোতি, তথা চ সতি কাৰকপৰম্পৰায ৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্যাতি আহ ‘‘পুগ্গলস্স…পে… ৱিচাৰেতব্বমেত’’ন্তি. তস্স কাৰকন্তি পুগ্গলস্স কাৰকং. ইদঞ্চাতি ন কেৱলং পুগ্গলকাৰকস্স কম্মকাৰকতাপত্তিযেৱ দোসো, অথ খো ইদং কম্মকাৰকতায কাৰকপৰম্পৰাপজ্জনম্পি ৱিচাৰেতব্বং, ন যুজ্জতীতি অত্থো. পুগ্গলানঞ্হি পটিপাটিযা কাৰকভাৱো কাৰকপৰম্পৰা.
১৭০. একো অন্তোতি ‘‘গাহো’’তি সস্সতগাহসঙ্খাতো অন্তোতি অত্থো.
১৭৬. সিযা অঞ্ঞো, সিযা অনঞ্ঞো, সিযা ন ৱত্তব্বো ‘‘অঞ্ঞোতি ৱা অনঞ্ঞোতি ৱা’’তি, এৱং পৱত্তনিগণ্ঠৱাদসদিসত্তা সো এৱ একো নেৱ সো হোতি, ন অঞ্ঞোতি লদ্ধিমত্তং. তেনাহ ‘‘ইদং পন নত্থেৱা’’তি. পৰস্স ইচ্ছাৱসেনেৱাতি পৰৱাদিনো লদ্ধিৱসেনেৱ. একং অনিচ্ছন্তস্সাতি একং ‘‘সো কৰোতি, সো পটিসংৱেদেতী’’তি গহণং সস্সতদিট্ঠিভযেন পটিক্খিপন্তস্স ইতৰং উচ্ছেদগ্গহণং আপন্নং. তঞ্চ পটিক্খিপন্তস্স অঞ্ঞং মিস্সকং নিচ্চানিচ্চগ্গহণং, ৱিক্খেপগ্গহণঞ্চ আপন্নং. কাৰকৱেদকিচ্ছায ঠত্ৱাতি স্ৱেৱ কাৰকো ৱেদকো চাতি ইমস্মিং আদাযে ঠত্ৱা. তংতংঅনিচ্ছাযাতি তস্স তস্স ৱাদস্স অসম্পটিচ্ছনেন. আপন্নৱসেনপীতি আপন্নগাহৱসেনপি অযং অনুযোগো ৱুত্তোতি যোজনা. সব্বেসং আপন্নত্তাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বেসং ৱিকপ্পানং অনুক্কমেন আপন্নত্তা নাযমনুযোগো কতোতি যোজনা. একেকস্সেৱাতি তেসু ৱিসুং ৱিসুং একেকস্সেৱ আপন্নত্তা. তন্তিৱসেন পন তে ৱিকপ্পা একজ্ঝং দস্সেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. একতো যোজেতব্বং চতুন্নম্পি পঞ্হানং একতো পুট্ঠত্তা.
পুৰিসকাৰানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কল্যাণৱগ্গো নিট্ঠিতো.
১৪. অভিঞ্ঞানুযোগৱণ্ণনা
১৯৩. ৱিকুব্বতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা. তেন ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুণাতী’’তিআদিকং সঙ্গণ্হাতি. অভিঞ্ঞানুযোগো দট্ঠব্বোতি যোজনা. তদভিঞ্ঞাৱতোতি আসৱক্খযাভিঞ্ঞাৱতো. অৰহতো সাধনন্তি অৰহতো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন পুগ্গলত্তাভাৱসাধনং. তব্ভাৱস্সাতি অৰহত্তস্স. অৰহত্তধাৰানঞ্হি খন্ধা নাম পুগ্গলত্তং তস্সপি হোতীতি.
অভিঞ্ঞানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৫-১৮. ঞাতকানুযোগাদিৱণ্ণনা
২০৯. ততিযকোটিভূতস্সাতি ততিযকোটিসভাৱস্স সঙ্খতাসঙ্খতৱিনিমুত্তসভাৱস্স. সভাৱস্সাতি চ সভাৱধম্মস্স. লদ্ধিং নিগূহিত্ৱাতি পুগ্গলো নেৱ সঙ্খতো, নাসঙ্খতোতি লদ্ধিং অৱিভাৱেত্ৱা.
ঞাতকানুযোগাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৯. পটিৱেধানুযোগাদিৱণ্ণনা
২১৮. পজাননং নাম ন হোতি নিব্বিদাদীনং অপ্পচ্চযত্তা. পৰিচ্ছেদনসমত্থতঞ্চ দস্সেতীতি সম্বন্ধো.
২২৮. সহৰূপভাৱো ৰূপেন সমঙ্গিতা, ৱিনাৰূপভাৱো ততো ৱিনিস্সটতাতি তদুভযং ৰূপস্স অব্ভন্তৰগমনং বহিনিক্খমনঞ্চ হোতি. তস্মা তং দ্ৱযং সহৰূপভাৱৱিনাৰূপভাৱানং লক্খণৱচনন্তি ৱুত্তং.
২৩৭. ওড়াৰিকোতি থূলো. আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱো. সো এৱ যথাসকং কম্মুনা পটিলভিতব্বতো পটিলাভো. পদদ্ৱযেনপি কামাৱচৰত্তভাৱো কথিতো. মনোমযো অত্তপটিলাভো ৰূপাৱচৰত্তভাৱো. সো হি ঝানমনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযো. অৰূপো অত্তপটিলাভোতি অৰূপাৱচৰত্তভাৱো. সো হি ৰূপেন অমিস্সিতত্তা অৰূপোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘অত্তা’’তি পন জীৱে লোকৱোহাৰো নিৰুড়্হো, অসতিপি জীৱে তথানিৰুড়্হং লোকৱোহাৰং গহেত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধাপি ৱোহৰন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমা লোকস্স সমঞ্ঞা, যাহি তথাগতো ৱোহৰতী’’তি ৱত্ৱা ইদানি যথা ৱোহৰন্তি, তং পকাৰং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অপৰামস’’ন্তিআদিমাহ.
পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৱসেনাতি কক্খড়ফুসনাদিসলক্খণৱসেন অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণৱসেন চ. ইমিনাতি ‘‘পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৱসেনা’’তিআদিনা ৱুত্তেন পৰমত্থতো পুগ্গলাভাৱৱচনেন. ইতো পুৰিমাতি তত্থ তত্থ সকৱাদিপটিক্খেপাদিৱিভাৱনৱসেন পৱত্তা ইতো অত্থসংৱণ্ণনতো পুৰিমা. ইমিনাতি ৱা ‘‘যথা ৰূপাদযো ধম্মা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তৱচনেন. যথা চাতি এত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন সমঞ্ঞানতিধাৱনং সম্পিণ্ডেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা পৰামাসো চ ন হোতি জনপদনিৰুত্তিযা অভিনিৱিসিতব্বতো, যথা চ সমঞ্ঞাতিধাৱনং ন হোতি, এৱং ইতো পুৰিমা চ অত্থৱণ্ণনা যোজেতব্বা. সমঞ্ঞাতিধাৱনে হি সতি সব্বলোকৱোহাৰূপচ্ছেদো সিযাতি.
তস্মা সচ্চন্তি যস্মা তত্থ পৰমত্থাকাৰং অনাৰোপেত্ৱা সমঞ্ঞং নাতিধাৱন্তো কেৱলং লোকসম্মুতিযাৱ ৱোহৰতি, তস্মা সচ্চং পৰেসং অৱিসংৱাদনতো. তথকাৰণন্তি তথো অৱিতথো ধম্মসভাৱো কাৰণং পৱত্তিহেতু এতস্সাতি তথকাৰণং, পৰমত্থৱচনং, অৱিপৰীতধম্মসভাৱৱিসযন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ধম্মানং তথতায পৱত্ত’’ন্তি.
পটিৱেধানুযোগাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুগ্গলকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৰিহানিকথা
১. ৱাদযুত্তিপৰিহানিকথাৱণ্ণনা
২৩৯. ইদং সুত্তন্তি ইদং লক্খণমত্তং দট্ঠব্বং. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সমযৱিমুত্তস্স ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৫.১৪৯-১৫০) ইদম্পি হি সুত্তং অনাগামিআদীনংযেৱ পৰিহানিনিস্সযো, ন অৰহতো. সমযৱিমুত্তোতি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো সেক্খস্সেতং নামং. যথাহ –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমযৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো কালেন কালং সমযেন সমযং অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সমযৱিমুত্তো’’তি (পু. প. ১).
‘‘পৰিহানিধম্মো’’তি চ পুথুজ্জনো চ একচ্চো চ সেক্খো অধিপ্পেতো, ন অৰহাতি. তস্মাতি যস্মা যথাদস্সিতানি সুত্তানি অনাগামিআদীনং পৰিহানিলদ্ধিযা নিস্সযো, ন অৰহতো, তস্মা. তং নিস্সায তং অপেক্খিত্ৱা যস্মা ‘‘অৰহতোপী’’তি এত্থ অৰহতোপি পৰিহানি, কো পন ৱাদো অনাগামিআদীনন্তি অযমত্থো লব্ভতি, তস্মা পি-সদ্দসম্পিণ্ডিতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৰহতোপি…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি আহ. যস্মা ৱা কামঞ্চেত্থ দুতিযসুত্তং সেক্খৱসেন আগতং, পঠমততিযসুত্তানি পন অসেক্খৱসেনপি আগতানীতি তেসং লদ্ধি, তস্মা ‘‘অৰহতোপী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ইদং সুত্তং অৰহতো’’তিআদি.
ততিযস্মিন্তি ‘‘সব্বেসঞ্ঞেৱ অৰহন্তানং পৰিহানী’’তি এতস্মিং পঞ্হে. সো হি ‘‘সব্বেৱ অৰহন্তো’’তিআদিনা আগতেসু ততিযো পঞ্হো. তেসন্তি মুদিন্দ্ৰিযানং. ততিযস্মিম্পীতি পি-সদ্দো ৱুত্তত্থসমুচ্চযো. তেন পঠমপঞ্হং সমুচ্চিনোতি ‘‘তত্থপি তিক্খিন্দ্ৰিযা অধিপ্পেতা’’তি.
সোযেৱ ন পৰিহাযতীতি সোতাপন্নোযেৱ সোতাপন্নভাৱতো ন পৰিহাযতীতি অত্থো. ন চেত্থ সকদাগামিভাৱাপত্তিযা সোতাপন্নভাৱাপগমো পৰিহানি হোতি ৱিসেসাধিগমভাৱতো. পত্তৱিসেসতো হি পৰিহানীতি. ইতৰেতি সকদাগামিআদিকা. উপৰিমগ্গত্থাযাতি উপৰিমগ্গত্তযপটিলাভত্থায ‘‘নিযতো’’তি ৱুত্তমত্থং অগ্গহেত্ৱা.
ৱাদযুত্তিপৰিহানিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অৰিযপুগ্গলসংসন্দনপৰিহানিকথাৱণ্ণনা
২৪১. ততোতি অৰহত্ততো. তত্থাতি দস্সনমগ্গফলে. ৱাযামেনাতি ৱিপস্সনুস্সাহনেন. তদনন্তৰন্তি সোতাপত্তিফলানন্তৰং. পঠমং দস্সনমগ্গফলানন্তৰং অৰহত্তং পাপুণাতি, ততো পৰিহীনো পুন ৱাযমন্তো তদনন্তৰং ন অৰহত্তং পাপুণাতীতি কা এত্থ যুত্তীতি অধিপ্পাযো. পৰৱাদী নাম যুত্তম্পি ৱদতি অযুত্তম্পীতি কিং তস্স ৱাদে যুত্তিগৱেসনাযাতি পন দট্ঠব্বং. অপৰিহানসভাৱো ভাৱনামগ্গো অৰিযমগ্গত্তা দস্সনাদস্সনমগ্গো ৱিয. ন চেত্থ অসিদ্ধতাসঙ্কা লোকুত্তৰমগ্গস্স পৰস্সপি অৰিযমগ্গভাৱস্স সিদ্ধত্তা, নাপি লোকিযমগ্গেন অনেকন্তিকতা অৰিযসদ্দেন ৱিসেসিতত্তা. তথা ন ৱিৰুদ্ধতা দুতিযমগ্গাদীনং ভাৱনামগ্গভাৱস্স ওড়াৰিককিলেসপ্পহানাদীনঞ্চ পৰস্সপি আগমতো সিদ্ধত্তা.
অৰিযপুগ্গলসংসন্দনপৰিহানিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুত্তসাধনপৰিহানিকথাৱণ্ণনা
২৬৫. পুগ্গলপঞ্ঞত্তিঅট্ঠকথাযং ‘‘পত্তি, ফুসনা’’তি চ পচ্চক্খতো অধিগমো অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘পত্তব্বং ৱদতীতি আহ ফুসনাৰহ’’ন্তি.
২৬৭. কতসন্নিট্ঠানস্সাতি ইমস্মিং সত্তাহে মাসে উতুম্হি অন্তোৱস্সে ৱা অঞ্ঞং আৰাধেস্সামীতি কতনিচ্ছযস্স.
সুত্তসাধনপৰিহানিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পৰিহানিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ব্ৰহ্মচৰিযকথা
১. সুদ্ধব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা
২৬৯. হেট্ঠাপীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱেহি হেট্ঠাপি. মগ্গভাৱনম্পি ন ইচ্ছন্তীতি ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি ইমিনা ‘‘দ্ৱেপি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসা নত্থি দেৱেসূতি উপলদ্ধিৱসেনা’’তি ৱুত্তত্তা.
২৭০. তস্সেৱাতি পৰৱাদিনো এৱ. পুগ্গলৱসেনাতি ‘‘গিহীনঞ্চেৱ একচ্চানঞ্চ দেৱান’’ন্তি এৱং পুগ্গলৱসেন. তস্সাতি পৰৱাদিনো. পটিক্খেপো ন যুত্তোতি এৱং পুগ্গলৱসেন অত্থযোজনা ন যুত্তাতি অধিপ্পাযো. পুগ্গলাধিট্ঠানেন পন কতাপি অত্থৱণ্ণনা ওকাসৱসেন পৰিচ্ছিজ্জতীতি নাযং দোসো. তস্সাযং অধিপ্পাযোতি অযং ‘‘গিহীনঞ্চেৱা’’তিআদিনা ৱুত্তো তস্স পৰৱাদিনো যদি অধিপ্পাযো, এৱং সঞ্ঞায পৰৱাদিনো সকৱাদিনা সমানাদাযোতি ন নিগ্গহাৰহো সিযা. তেনাহ ‘‘সক…পে… তব্বো’’তি. পঠমং পন অনুজানিত্ৱা পচ্ছা পটিক্খেপেনেৱ নিগ্গহেতব্বতা ৱেদিতব্বা. কেচি ‘‘যত্থ নত্থি পব্বজ্জা, নত্থি তত্থ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসোতি পুচ্ছায একচ্চানং মনুস্সানং মগ্গপ্পটিৱেধং সন্ধায পৰৱাদিনো পটিক্খেপো. যদিপি সো দেৱানং মগ্গপ্পটিলাভং ন ইচ্ছতি, সম্ভৱন্তং পন সব্বং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘গিহীন’মিচ্চেৱ অৱত্ৱা ‘একচ্চানঞ্চ দেৱান’ন্তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং ‘‘সন্ধাযা’’তি ৱুত্তত্তা, পুৰিমোযেৱত্থো যুত্তো.
সুদ্ধব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সংসন্দনব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা
২৭৩. ৰূপাৱচৰমগ্গেনাতি ৰূপাৱচৰজ্ঝানেন. তঞ্হি ৰূপভৱূপপত্তিযা উপাযভাৱতো মগ্গোতি ৱুত্তো. যথাহ ‘‘ৰূপুপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’’তি (ধ. স. ১৬০). ইদন্তি ইদং ৰূপাৱচৰজ্ঝানং. ‘‘ইধৱিহাযনিট্ঠহেতুভূতো ৰূপাৱচৰমগ্গো’’তিআদিকং দীপেন্তং ৱচনং অনাগামিমগ্গস্স তব্ভাৱদীপকেন ‘‘ইধ ভাৱিতমগ্গো’’তিআদিকেন কথং সমেতীতি চোদেত্ৱা যথা সমেতি, তং দস্সেতুং ‘‘পুব্বে পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘পুব্বে’’তি ইমিনা ‘‘ইধ ভাৱিতমগ্গো’’তিআদিকং ৱদন্তি, ইধাপি পন ‘‘ৰূপাৱচৰমগ্গেনা’’তিআদিকং. তত্থ অনাগামী এৱাতি অনাগামিফলট্ঠো এৱ. ঝানানাগামীতি অসমুচ্ছিন্নজ্ঝত্তসংযোজনোপি ৰূপভৱে উপ্পজ্জিত্ৱা অনাৱত্তিধম্মমগ্গং ভাৱেত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাযনতো. অধিপ্পাযোতি যথাৱুত্তো দ্ৱিন্নং অট্ঠকথাৱচনানং অৱিৰোধদীপকো অধিপ্পাযো.
ইধাতি কামলোকে. তত্থাতি ব্ৰহ্মলোকে. এত্থ চ পৰৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহী’’তি সুত্তং কিং যথাৰুতৱসেন গহেতব্বত্থং, উদাহু সন্ধাযভাসিতন্তি? তত্থ জানমানো সন্ধাযভাসিতন্তি ৱদেয্য. অঞ্ঞথা ‘‘পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱে উপাদাযা’’তিআদি ৱত্তুং ন সক্কা ‘‘দেৱে চ তাৱতিংসে’’তি ৱুত্তত্তা. যথা হি তস্স ‘‘সেয্যথাপি দেৱেহি তাৱতিংসেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৱা’’তিআদীসু ৱিয সক্কং দেৱৰাজানং উপাদায কামাৱচৰদেৱেসু তাৱতিংসদেৱা পাকটা পঞ্ঞাতাতি তেসং গহণং, ন তেযেৱ অধিপ্পেতাতি সুত্তপদস্স সন্ধাযভাসিতত্থং সম্পটিচ্ছিতব্বং, এৱং ‘‘ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি এত্থাপি অনৱজ্জসুখঅব্যাসেকসুখনেক্খম্মসুখাদিসন্নিস্সযভাৱেন মহানিসংসতায সাসনে পব্বজ্জা ‘‘ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি ইমস্মিং সুত্তে অধিপ্পেতা. সা হি উত্তৰকুৰুকানং দেৱানঞ্চ অনোকাসভাৱতো দুক্কৰা দুল্লভা চ. তত্থ সূৰিযপৰিৱত্তাদীহিপি দেৱেসু মগ্গপটিলাভায অত্থিতা ৱিভাৱেতব্বা, উত্তৰকুৰুকানং পন ৱিসেসানধিগমভাৱো উভিন্নম্পি ইচ্ছিতো এৱাতি.
সংসন্দনব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ওধিসোকথাৱণ্ণনা
২৭৪. ওধিসোতি ভাগসো, ভাগেনাতি অত্থো. ভাগো নাম যস্মা একদেসো হোতি, তস্মা ‘‘একদেসেন একদেসেনা’’তি ৱুত্তং. তত্থ যদি চতুন্নং মগ্গানং ৱসেন সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স চতুভাগেহি পহানং ‘‘ওধিসো পহান’’ন্তি অধিপ্পেতং, ইচ্ছিতমেৱেতং সকৱাদিস্স ‘‘তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তি চ আদিৱচনতো. যস্মা পন মগ্গো চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযৱসেন কিচ্চকৰো, ন একাভিসমযৱসেনাতি পৰৱাদিনো লদ্ধি, তস্মা যথা ‘‘মগ্গো কালেন দুক্খং পৰিজানাতি, কালেন সমুদযং পজহতী’’তিআদিনা নানক্খণৱসেন সচ্চেসু পৱত্ততীতি ইচ্ছিতো, এৱং পচ্চেকম্পি নানক্খণৱসেন পৱত্তেয্য. তথা সতি দুক্খাদীনং একদেসএকদেসমেৱ পৰিজানাতি পজহতীতি দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘সোতাপত্তি…পে… একদেসে পজহতী’’তিআদি ৱুত্তং. সতি হি নানাভিসমযে পঠমমগ্গাদীহি পহাতব্বানং সংযোজনত্তযাদীনং দুক্খদস্সনাদীহি একদেসএকদেসপ্পহানং সিযাতি একদেসসোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদিতা, ততো এৱ একদেসসোতাপন্নাদিতা চ আপজ্জতি অনন্তৰফলত্তা লোকুত্তৰকুসলানং, ন চ তং যুত্তং. ন হি কালভেদেন ৱিনা সো এৱ সোতাপন্নো, অসোতাপন্নো চাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. তেনাহ ‘‘একদেসং সোতাপন্নো, একদেসং ন সোতাপন্নো’’তিআদি.
অপিচাযং নানাভিসমযৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো ‘‘মগ্গঞাণং সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তং কিং আৰম্মণতো পটিৱিজ্ঝতি, উদাহু কিচ্চতো’’তি. যদি আৰম্মণতোতি ৱদেয্য, তস্স ৱিপস্সনাঞাণস্স ৱিয দুক্খসমুদযানং অচ্চন্তপৰিচ্ছেদসমুচ্ছেদা ন যুত্তা ততো অনিস্সটত্তা, তথা মগ্গদস্সনং. ন হি সযমেৱ অত্তানং আৰব্ভ পৱত্ততীতি যুত্তং, মগ্গন্তৰপৰিকপ্পনাযং অনৱট্ঠানং আপজ্জতীতি, তস্মা তীণি সচ্চানি কিচ্চতো, নিৰোধং কিচ্চতো আৰম্মণতো চ পটিৱিজ্ঝতীতি এৱমসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝন্তস্স মগ্গঞাণস্স নত্থেৱ নানাভিসমযো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদি. ন চেতং কালন্তৰদস্সনং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘যো নু খো, আৱুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিৰোধম্পি…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদম্পি সো পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) একসচ্চদস্সনসমঙ্গিনো অঞ্ঞসচ্চদস্সনসমঙ্গিভাৱৱিচাৰণাযং তদত্থসাধনত্থং আযস্মতা গৱংপতিত্থেৰেন আভতত্তা পচ্চেকঞ্চ সচ্চত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা. অঞ্ঞথা পুৰিমদিট্ঠস্স পুন অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সনে দুক্খাদিদস্সনমযোজনীযং সিযা. ন হি লোকুত্তৰমগ্গো লোকিযমগ্গো ৱিয কতকাৰিভাৱেন পৱত্ততি সমুচ্ছেদকত্তা. তথা যোজনে চ সব্বং দস্সনং দস্সনন্তৰপৰন্তি দস্সনানুপৰমো সিযা. এৱং আগমতো যুত্তিতো চ নানাভিসমযস্স অসম্ভৱতো পচ্চেকং মগ্গানং ওধিসো পহানং নত্থীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
ওধিসোকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. জহতিকথাৱণ্ণনা
১. নসুত্তাহৰণকথাৱণ্ণনা
২৮০. যদিপি পাড়িযং ‘‘তযো মগ্গে ভাৱেতী’’তি ৱুত্তং, মগ্গভাৱনা পন যাৱদেৱ কিলেসসমুচ্ছিন্দনত্থাতি ঞত্ৱা ‘‘কিচ্চসব্ভাৱন্তি তীহি পহাতব্বস্স পহীনত’’ন্তি আহ. তত্থ তীহীতি হেট্ঠিমেহি তীহি অৰিযমগ্গেহি পহাতব্বস্স অজ্ঝত্তসংযোজনস্স পহীনতং সমুচ্ছিন্দনন্তি অত্থো. তং পন কিচ্চন্তি অধোভাগিযসংযোজনেসু মগ্গস্স পহানাভিসমযকিচ্চং. তেনেৱ মগ্গেনাতি অনাগামিমগ্গেনেৱ. এতং ন সমেতীতি এৱং মগ্গুপ্পাদতো পগেৱ কামৰাগব্যাপাদা পহীযন্তীতি লদ্ধিকিত্তনং ইমিনা মগ্গস্স কিচ্চসব্ভাৱকথনেন ন সমেতি ন যুজ্জতি. তস্মাতি ইমিনা যথাৱুত্তমেৱ ৱিৰোধং পচ্চামসতি. পহীনানন্তি ৱিক্খম্ভিতানং. যো হি ঝানলাভী ঝানেন যথাৱিক্খম্ভিতে কিলেসে মগ্গেন সমুচ্ছিন্দতি, সো ইধাধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘দস্সনমগ্গে…পে… অধিপ্পাযো’’তি.
জহতিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সব্বমত্থীতিকথাৱণ্ণনা
১. ৱাদযুত্তিৱণ্ণনা
২৮২. সব্বং অত্থীতি এত্থ যস্মা পচ্চুপ্পন্নং ৱিয অতীতানাগতম্পি ধৰমানসভাৱন্তি পৰৱাদিনো লদ্ধি, তস্মা সব্বন্তি কালৱিভাগতো অতীতাদিভেদং সব্বং. সো পন ‘‘যম্পি নত্থি, তম্পি অত্থী’’তি কালৱিমুত্তস্স ৱসেন অনুযোগো, তং অতিপ্পসঙ্গদস্সনৱসেন পৰৱাদিপটিঞ্ঞায দোসাৰোপনং. নযদস্সনং ৱা অতীতানাগতানং নত্থিভাৱস্স. অত্থীতি পন অযং অত্থিভাৱো যস্মা দেসকালাকাৰধম্মেহি ৱিনা ন হোতি, তস্মা তং তাৱ তেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা অনুযোগং দস্সেতুং ‘‘সব্বত্থ সব্বমত্থী’’তিআদিনা পাড়ি পৱত্তা. তত্থ যদিপি সব্বত্থাতি ইদং সামঞ্ঞৱচনং, তং পন যস্মা ৱিসেসনিৱিট্ঠং হোতি, পৰতো চ সব্বেসূতি ধম্মা ৱিভাগতো ৱুচ্চন্তি, তস্মা ওড়াৰিকস্স পাকটস্স ৰূপধম্মসমুদাযস্স ৱসেন অত্থং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সৰীৰে’’তি ৱুত্তং, নিদস্সনমত্তং ৱা এতং দট্ঠব্বং. তথা চ কাণাদকাপিলেহি পটিঞ্ঞাযমানা আকাসকালাদিসত্তপকতিপুৰিসা ৱিয পৰৱাদিনা পটিঞ্ঞাযমানং সব্বং সব্বব্যাপীতি আপন্নমেৱ হোতীতি. ‘‘সব্বত্থ সৰীৰে’’তি চ ‘‘তিলে তেল’’ন্তি ৱিয ব্যাপনে ভুম্মন্তি সৰীৰপৰিযাপন্নেন সব্বেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘সিৰসি পাদা…পে… অত্থো’’তি.
সব্বস্মিং কালে সব্বমত্থীতি যোজনা. এতস্মিং পক্খেযেৱস্স অঞ্ঞৱাদো পৰিদীপিতো সিযা ‘‘যং অত্থি, অত্থেৱ তং, যং নত্থি, নত্থেৱ তং, অসতো নত্থি সম্ভৱো, সতো নত্থি ৱিনাসো’’তি. এৱং সব্বেনাকাৰেন সব্বং সব্বেসু ধম্মেসু সব্বং অত্থীতি অত্থোতি সম্বন্ধো. ইমেহি পন পক্খেহি ‘‘সব্বং সব্বসভাৱং, অনেকসত্তিনিচিতাভাৱা অসতো নত্থি সম্ভৱো’’তি ৱাদো পৰিদীপিতো সিযা. যোগৰহিতন্তি কেনচি যুত্তাযুত্তলক্খণসংযোগৰহিতং. তং পন একসভাৱন্তি সংযোগৰহিতং নাম অত্থতো একসভাৱং, একধম্মোতি অত্থো. এতেন দেৱৱাদীনং ব্ৰহ্মদস্সনং অত্থেৱাতিৱাদো পৰিদীপিতো সিযা. অত্থীতি পুচ্ছতীতি যদি সব্বমত্থীতি তৱ ৱাদো, যথাৱুত্তায মম দিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিভাৱো অত্থীতি একন্তেন তযা সম্পটিচ্ছিতব্বো, তস্মা ‘‘কিং সো অত্থী’’তি পুচ্ছতীতি অত্থো.
ৱাদযুত্তিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কালসংসন্দনকথাৱণ্ণনা
২৮৫. অতীতা …পে… কৰিত্ৱাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – অতীতং অনাগতন্তি ৰূপস্স ইমং ৱিসেসং, এৱং ৱিসেসং ৱা ৰূপং অগ্গহেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নতাৱিসেসৱিসিট্ঠৰূপমেৱ অপ্পিযং পচ্চুপ্পন্নৰূপভাৱানং সমানাধিকৰণত্তা এতস্মিংযেৱ ৱিসযে অপ্পেতব্বং, ৱচীগোচৰং পাপেতব্বং সতিপি নেসং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বতাসঙ্খাতে ৱিভাগে তথাপি অৱিভজিতব্বং কত্ৱাতি. যস্মা পন পাড়িযং ‘‘পচ্চুপ্পন্নন্তি ৱা ৰূপন্তি ৱা’’তি পচ্চুপ্পন্নৰূপসদ্দেহি তদত্থস্স ৱত্তব্বাকাৰো ইতিসদ্দেহি দস্সিতো, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নসদ্দেন…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি আহ. ৰূপপঞ্ঞত্তীতি ৰূপাযতনপঞ্ঞত্তি. সা হি সভাৱধম্মুপাদানা তজ্জাপঞ্ঞত্তি. তেনেৱাহ ‘‘সভাৱপৰিচ্ছিন্নে পৱত্তা ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. ৰূপসমূহং উপাদাযাতি তংতংঅত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতানং অভাৱৱিভাৱনাকাৰেন পৱত্তমানানং ৰূপধম্মানং সমূহং উপাদায. উপাদানুপাদানম্পি হি উপাদানমেৱাতি. তস্মাতি সমূহুপাদাযাধীনতায অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱতো. ৱিগমাৱত্তব্বতাতি ৱিগমস্স ৱত্থভাৱাপগমস্স অৱত্তব্বতা. ন হি ওদাততাৱিগমেন অৱত্থং হোতি. ন পন যুত্তা ৰূপভাৱস্স ৱিগমাৱত্তব্বতাতি যোজনা. ৰূপভাৱোতি চ ৰূপাযতনসভাৱো চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স গোচৰভাৱো. ন হি তস্স পচ্চুপ্পন্নভাৱৱিগমে ৱিগমাৱত্তব্বতা যুত্তা.
কালসংসন্দনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱচনসোধনৱণ্ণনা
২৮৮. অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো যথা ‘‘খদিৰে ৱা বন্ধিতব্বং পলাসে ৱা’’তি. তস্মা ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু যং কিঞ্চি পধানং কত্ৱা সম্বন্ধং লভতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনাগতং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ পচ্চুপ্পন্নং হোন্তন্তি পচ্চুপ্পন্নং জাযমানং পচ্চুপ্পন্নভাৱং লভন্তং. তেনাহ ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি লদ্ধিৱসেনা’’তি. তম্পি হুত্ৱা হোতীতি যং অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নভাৱপ্পত্তিযা ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি ৱুত্তং, কিং তদপি পুন হুত্ৱা হোতীতি পুচ্ছতি. তব্ভাৱাৱিগমতোতি পচ্চুপ্পন্নভাৱতো হুত্ৱাহোতিভাৱানুপগমতো. পচ্চুপ্পন্নাভাৱতোতি পচ্চুপ্পন্নতায অভাৱতো.
ৱচনং অৰহতীতি ইমিনা ৱচনমত্তে ন কোচি দোসোতি দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদিপি তস্স পুন হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱাহোতিভাৱো নত্থি, পুনপ্পুনং ঞাপেতব্বতায পন দুতিযং ততো পৰম্পি তথা ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতীতি. ধম্মেতি সভাৱধম্মে. তপ্পটিক্খেপতো অধম্মে অভাৱধম্মে. তেনাহ ‘‘সসৱিসাণে’’তি.
পটিক্খিত্তনযেনাতি ‘‘হুত্ৱা হোতি, হুত্ৱা হোতী’’তি এত্থ পুব্বে যদেতং তযা ‘‘অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং হোতী’’তি ৱদতা ‘‘তংযেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি লদ্ধিৱসেন ‘‘অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱা হুত্ৱা হোতী’’তি ৱুত্তং, ‘‘কিং তে তম্পি হুত্ৱা হোতী’’তি পুচ্ছিতে যো পৰৱাদিনা হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱাঅভাৱতো ‘‘ন হেৱা’’তি পটিক্খেপো কতো, তেন পটিক্খিত্তনযেন. স্ৱাযং যদেৱ ৰূপাদি অনাগতং, তদেৱ পচ্চুপ্পন্নন্তি সতিপি অত্থাভেদে অনাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি পন অত্থেৱ কালভেদোতি তংকালভেদৱিৰোধায পটিক্খেপো পৱত্তোতি আহ ‘‘পটিক্খিত্তনযেনাতি কালনানত্তেনা’’তি. তেন হি সো অযঞ্চ পটিক্খেপো নীতো পৱত্তিতোতি. পটিঞ্ঞাতনযেনাতি ইদম্পি যথাৱুত্তপটিক্খেপানন্তৰং যং পটিঞ্ঞাতং, তং সন্ধাযাহ. যথা হি সা পটিঞ্ঞা অত্থাভেদেন নীতা পৱত্তিতা, তথাযম্পি. তেনেৱাহ ‘‘অত্থানানত্তেনা’’তি, অনাগতাদিপ্পভেদায কালপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতস্স অত্থস্স অভেদেনাতি অত্থো. যথা উপাদানভূতৰূপাদিঅত্থাভেদেপি তেসং খণত্তযানাৱত্তি তংসমঙ্গিতা অনাগতপচ্চুপ্পন্নভাৱাৱত্তিতা, তথা তত্থ ৱুচ্চমানা হুত্ৱাহোতিভাৱা যথাক্কমং পুৰিমপচ্ছিমেসু পৱত্তিতা পুৰিমপচ্ছিমকিৰিযাতি কত্ৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অত্থানানত্তং…পে… পটিজানাতী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘অত্থানানত্তমেৱ হী’’তিআদিনা তমেৱ অত্থং সমত্থেতি. যথা পন ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি পটিজানন্তস্স জীৱোৱ সৰীৰং, সৰীৰমেৱ জীৱোতি জীৱসৰীৰানং অনঞ্ঞত্তং আপজ্জতি, এৱং ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি চ পটিজানন্তস্স অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং অনঞ্ঞত্তং আপন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নানাগতেসু ৱুত্তা হোতিভাৱহুত্ৱাভাৱা অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি আপজ্জেয্যুন্তি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘এৱং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৱাহোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৱাহোতিযেৱ নামা’’তি.