১. মাতিকাৱণ্ণনা
১. ‘‘ধাতুকথং দেসযিত্ৱা অনন্তৰং তস্স আহ পুগ্গলপঞ্ঞত্তি’’ন্তি ৱুত্তে তত্থ কাৰণং সমুদাগমতো পট্ঠায ৱিভাৱেন্তো ‘‘ধম্মসঙ্গহে’’তিআদিমাহ. তত্থ যদিপি ধম্মসঙ্গহে ফস্সাদীনং পথৱীআদীনঞ্চ ধম্মানং নানানযৱিচিত্তো অনুপদৱিভাগোপি কতো, ন সঙ্গহো এৱ, সো পন তেসং কুসলত্তিকাদিহেতুদুকাদিতিকদুকেহি সঙ্গহসন্দস্সনত্থোতি ৱুত্তং ‘‘ধম্মসঙ্গহে তিকদুকাদিৱসেন সঙ্গহিতানং ধম্মান’’ন্তি. তেনেৱ হি তং পকৰণং ‘‘ধম্মসঙ্গহো’’তি সমঞ্ঞং লভি. কামঞ্চ ধম্মসঙ্গহেপি ‘‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮) খন্ধাদিৱিভাগো দস্সিতো, সো পন ন তথা সাতিসযো, যথা ৱিভঙ্গপকৰণেতি সাতিসযং তং গহেত্ৱা আহ ‘‘ৱিভঙ্গে খন্ধাদিৱিভাগং দস্সেত্ৱা’’তি, যতো তং ‘‘ৱিভঙ্গো’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. ধাতুকথাযাতি আধাৰে ভুম্মং, তথা ‘‘ধম্মসঙ্গহে ৱিভঙ্গে’’তি এত্থাপি. আধাৰো হি সঙ্গহণৱিভজনপ্পভেদৱচনসঙ্খাতানং অৱযৱকিৰিযানং তংসমুদাযভূতানি পকৰণানি যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. কৰণৱচনং ৱা এতং, ধাতুকথায কৰণভূতাযাতি অত্থো.
এত্থ চ অভিঞ্ঞেয্যধম্মে দেসেন্তো দেসনাকুসলো ভগৱা তিকদুকৱসেন তাৱ নেসং সঙ্গহং দস্সেন্তো ধম্মসঙ্গণিং দেসেত্ৱা সঙ্গহপুব্বকত্তা ৱিভাগস্স তদনন্তৰং খন্ধাদিৱসেন ৱিভাগং দস্সেন্তো ৱিভঙ্গং দেসেসি. পুন যথাৱুত্তৱিভাগসঙ্গহযুত্তে ধম্মে সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযপ্পভেদতো দস্সেন্তো ধাতুকথং দেসেসি তস্সা অব্ভন্তৰবাহিৰমাতিকাসৰীৰকত্তা. ন হি সক্কা খন্ধাদিকে কুসলাদিকে চ ৱিনা সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযং নেতুন্তি. তেনাহ ‘‘তথাসঙ্গহিতৱিভত্তান’’ন্তি. এৱং সঙ্গহতো ৱিভাগতো পভেদতো চ ধম্মানং দেসনা যস্সা পঞ্ঞত্তিযা ৱসেন হোতি, যো চাযং যথাৱুত্তধম্মুপাদানো পুগ্গলৱোহাৰো, তস্স চ সমযৱিমুত্তাদিৱসেন ৱিভাগো, তং সব্বং ৱিভাৱেতুং পুগ্গলপঞ্ঞত্তি দেসিতাতি ইদমেতেসং চতুন্নং পকৰণানং দেসনানুক্কমকাৰণং দট্ঠব্বং.
তেসন্তি ধম্মানং. সভাৱতোতি ‘‘ফস্সো ৱেদনা’’তিআদিসভাৱতো. উপাদাযাতি ‘‘পুগ্গলো সত্তো পোসো’’তিআদিনা খন্ধে উপাদায. পঞ্ঞাপনং যায তজ্জাউপাদাদিভেদায পঞ্ঞত্তিযা হোতি, তং পঞ্ঞত্তিং. পভেদতোতি খন্ধাদিসমযৱিমুত্তাদিৱিভাগতো. যায পঞ্ঞত্তিযা সভাৱতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনন্তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘তত্থ যে ধম্মে’’তিআদিমাহ. তত্থ অসভাৱপঞ্ঞত্তিযাপি মূলভূতং উপাদানং সভাৱধম্মো এৱ, কেৱলং পন তেসং পৱত্তিআকাৰভেদসন্নিস্সযতো ৱিসেসোতি দস্সেন্তো ‘‘যে ধম্মে…পে… হোতী’’তি আহ. তত্থ পুব্বাপৰিযভাৱেন পৱত্তমানেতি ইমিনা পবন্ধসন্নিস্সযতং দস্সেন্তো সন্তানপঞ্ঞত্তিং ৱদতি, অসভাৱসমূহৱসেনাতি ইমিনা সেসপঞ্ঞত্তিং. তিস্সো হি পঞ্ঞত্তিযো সন্তানপঞ্ঞত্তি সমূহপঞ্ঞত্তি অৱত্থাৱিসেসপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ পবন্ধো সন্তানো. সমুদাযো সমূহো. উপ্পাদাদিকো দহৰভাৱাদিকো চ অৱত্থাৱিসেসো. তেসু অসভাৱগ্গহণেন ৱিনা পবন্ধসমূহানং অসভাৱত্তে সিদ্ধে অসভাৱসমূহৱসেনাতি অসভাৱগ্গহণং পবন্ধসমূহৱিনিমুত্তপঞ্ঞত্তিসন্দস্সনত্থন্তি তেন অৱত্থাৱিসেসপঞ্ঞত্তিযা পৰিগ্গহো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
তেসন্তি পুব্বে যং-সদ্দেন পৰামট্ঠানং ইন্দ্ৰিযবদ্ধধম্মানং. তেনেৱাহ ‘‘অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিৰৰূপনিব্বানান’’ন্তি. সসভাৱসমূহসসভাৱপ্পভেদৱসেনাতি ৰূপক্খন্ধাদিসসভাৱসমূহৱসেন চক্খাযতনাদিসসভাৱৱিসেসৱসেন চ. ‘‘সসভাৱসমূহসভাৱভেদৱসেনা’’তি চ পাঠো. তত্থ সমূহসভাৱোতি সভাৱসন্তানং অৱত্থাৱিসেসৱিধুৰং সমূহৱসেন লক্খণমেৱাহ. তথা হি খন্ধপঞ্ঞত্তিযাপি সভাৱপঞ্ঞত্তিতা ৱুত্তা. তাযাতি আযতনপঞ্ঞত্তিআদিপ্পভেদায সভাৱপঞ্ঞত্তিযা. ৱিভত্তা সভাৱপঞ্ঞত্তীতি ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা (ধ. স. ২) ৱিভত্তা ফস্সাদিসভাৱপঞ্ঞত্তি. সব্বাপীতি পি-সদ্দেন সভাৱধম্মেসু সামঞ্ঞৱসেন পৱত্তং কুসলাদিপঞ্ঞত্তিং সঙ্গণ্হাতি. ৰূপাদিধম্মানং সমূহো সন্তানেন পৱত্তমানো অৱত্থাৱিসেসসহিতো একত্তগ্গহণনিবন্ধনো সত্তোতি ৱোহৰীযতীতি সো সভাৱধম্মো নাম পন ন হোতীতি আহ ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৱপঞ্ঞত্তী’’তি. তাযাতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা. যস্মা পন ধম্মানং পবন্ধো সমূহো চ ধম্মসন্নিস্সিতোতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, তস্মা ‘‘পৰিঞ্ঞেয্যাদিসভাৱধম্মে উপাদায পৱত্তিতো’’তি ৱুত্তং.
ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি পন ‘‘সভাৱপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তা, অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ‘‘অসভাৱপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তা. সব্বা পঞ্ঞত্তিযোতি উপাদাযপঞ্ঞত্তিকিচ্চপঞ্ঞত্তিআদযো সব্বা পঞ্ঞত্তিযো. যদি সব্বা পঞ্ঞত্তিযো ইধ দস্সিতা হোন্তি, কথং ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি নামং জাতন্তি আহ ‘‘খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসূ’’তিআদি. অঞ্ঞত্থাতি ধম্মসঙ্গহাদীসু. যে ধম্মেতি যে খন্ধাদিধম্মে. পঞ্ঞত্তিযা ৱত্থুভাৱেনাতি পঞ্ঞাপনস্স অধিট্ঠানভাৱেন. অধিট্ঠানঞ্হি পঞ্ঞাপেতব্বধম্মা পঞ্ঞাপনস্স. এৱঞ্চ কত্ৱা খন্ধাদীহি সদ্ধিং পুগ্গলো গহিতো. যে ধম্মেতি ৱা যে পঞ্ঞত্তিধম্মে. পঞ্ঞাপেতুকামোতি নিক্খিপিতুকামো ৱত্থুভেদতো অসঙ্কৰতো ঠপেতুকামো. পঞ্ঞত্তিপৰিচ্ছেদন্তি চ ৱত্থুভেদভিন্নং পঞ্ঞত্তিভূতং পৰিচ্ছেদং. এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনাতি সামঞ্ঞভূতানং ৱিসেসভূতানঞ্চ অত্থানং পঞ্ঞাপনা. তেসন্তি অত্থ-সদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. তত্থাতি পঞ্ঞাপনায অত্থদস্সনভূতেসু দস্সনাদীসু. ইদমেৱংনামকন্তি ইদং ৰুপ্পনাদিঅত্থজাতং ইত্থন্নামকং ৰূপক্খন্ধৱেদনাক্খন্ধাদিসমঞ্ঞং. তংতংকোট্ঠাসিককৰণন্তি ৰূপৱেদনাদিতংতংঅত্থৱিভাগপৰিযাপন্নতাপাদনং. তথা সঞ্ঞুপ্পাদানমেৱাতি আহ ‘‘বোধনমেৱ নিক্খিপনা’’তি. বোধনঞ্হি বোধনেয্যসন্তানে বোধেতব্বস্স অত্থস্স ঠপনন্তি কত্ৱা ‘‘নিক্খিপনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাপনা’’তিআদিনা ভাৱসাধনেন ৱত্ৱা সাধনন্তৰামসনেন অত্থন্তৰপৰিকপ্পাসঙ্কা সিযাতি তং নিৱাৰেতুং ‘‘যো পনাযং…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ. তেসং তেসং ধম্মানন্তি তংতংপঞ্ঞাপেতব্বধম্মানং. দস্সনভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা দিট্ঠতায, ঠপনভূতায ঠপিততায. তংনিমিত্ততন্তি তস্স দস্সনস্স ঠপনস্স চ নিমিত্তকাৰণতং. নিমিত্তঞ্হি কত্তুভাৱেন ৱোহৰীযতি যথা ‘‘ভিক্খা ৱাসেতী’’তি, ‘‘অৰিযভাৱকৰানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানী’’তি চ.
পাড়িযং অনাগততন্তি ৱিজ্জমানতাদিৱিসেসৱচনেন সহ পাঠানাৰুড়্হতং. ৱিজ্জমানস্স সতোতি ৱিজ্জমানস্স সমানস্সাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৱিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো’’তি আহ. তথাতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানস্স অনুপলব্ভমানস্স. তং পন অনুপলব্ভমানতং তথা-সদ্দেন ব্যতিৰেকৱসেন দীপিতং পাকটতৰং কাতুং ‘‘যথা কুসলাদীনী’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিনিৱত্তসভাৱানীতি ৱিভত্তসভাৱানি. উপলদ্ধীতি গহণং. তেনাকাৰেনাতি তেন ৰূপৱেদনাদিআকাৰেন অৱিজ্জমানস্স. অঞ্ঞেনাকাৰেনাতি ততো ৰূপৱেদনাদিতো অঞ্ঞেন তব্বিনিমুত্তেন পঞ্ঞাপেতব্বপঞ্ঞাপনাকাৰেন ৱিজ্জমানস্স. পঞ্ঞত্তিদুকে ৱুত্তমেৱ ‘‘অযঞ্চ ৱাদো সেৱত্থিকথায পটিসিদ্ধো’’তিআদিনা. লোকনিৰুত্তিমত্তসিদ্ধস্সাতি এত্থ মত্তগ্গহণং তস্স পঞ্ঞত্তিৱত্থুস্স ন কেৱলং ৱিজ্জমানসভাৱতানিৱত্তনত্থমেৱ, অথ খো ৱিপৰীতগ্গাহনিৱত্তনত্থম্পীতি দস্সেন্তো ‘‘অনভিনিৱেসেন চিত্তেনা’’তি আহ. চতুসচ্চপঞ্চক্খন্ধাদিৱিনিমুত্তং সচ্চন্তৰখন্ধন্তৰাদিকং পঞ্চমসচ্চাদিকং. সচে তং কোচি অত্থীতি পটিজানেয্য, অযাথাৱগহিতস্স তং ৱাচাৱত্থুমত্তমেৱস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সাভিনিৱেসেন…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. উদ্দেসে নিদ্দেসে চ সত্তৱন্তং পধানভাৱেন আগমনং সন্ধাযাহ ‘‘সৰূপতো তিস্সন্নং আগতত’’ন্তি. গুণভাৱেন পন উদ্ধংসোতপঞ্ঞাৱিমুত্তপাসাণলেখাদিগ্গহণেসু ইতৰাপি তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো ইমস্মিং পকৰণে আগতা এৱ.
যথাৱুত্তস্স…পে… অৱিৰোধেনাতি ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰস্স অৱিলোমনেন. আচৰিযৱাদাতি চেত্থ অত্তনোমতিযো ৱেদিতব্বা, অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথা চ. যথা চ অৱিৰোধো হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপেতব্বমত্তত্থেন পঞ্ঞত্তীতি এতেন ‘‘অৱিজ্জমানা পঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং সমাসৱিকপ্পমাহ. অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি এত্থ হি দ্ৱে সমাসা অৱিজ্জমানস্স, অৱিজ্জমানা ৱা পঞ্ঞত্তীতি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তেসু পুৰিমেন নামপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা, দুতিযেন উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভেদা ইতৰাপি. সসভাৱং ৱেদনাদিকং. তজ্জপৰমত্থনামলাভতোতি তজ্জস্স তদনুৰূপস্স পৰমত্থস্স অন্ৱত্থস্স নামস্স লভনতো, অনুভৱনাদিসভাৱানং ধম্মানং পৰমত্থিকস্স ৱেদনাদিনামস্স লভনত্তাতি অত্থো. এতেন ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো মত্ত-সদ্দো, তেন চাযং ৱিসেসো নিৱত্তিতোতি দস্সেতি. পৰতো লভিতব্বন্তি পৰং উপাদায লদ্ধব্বং যথা ৰূপাদিকে উপাদায সত্তোতি নিস্সভাৱসমূহসন্তানাদি পঞ্ঞত্তিৱত্থু. একত্তেনাতি অনঞ্ঞত্তেন. অনুপলব্ভসভাৱতা ঞাণেন অগ্গহেতব্বসভাৱতা, যতো তে নৱত্তব্বাতি ৱুচ্চন্তি.
সসূকসালিৰাসিআদিআকাৰেন সংকুচিতগ্গো ৱাসৱৱাসুদেৱাদীনং ৱিয মোলিৱিসেসো কিৰীটং, সো পন মকুটৱিসেসোপি হোতিযেৱাতি আহ ‘‘কিৰীটং মকুট’’ন্তি. সব্বসমোৰোধোতি সব্বাসং ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীনং ছন্নং পঞ্ঞত্তীনং অন্তোকৰণং. সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তাতি ইদং লক্খণৱচনং. ন হি সব্বাপি উপনিধাপঞ্ঞত্তিসঙ্খাৱসেন পৱত্তা, নাপি সব্বা সঙ্খাতব্বপ্পধানা. দুতিযং ততিযন্তিআদিকং পন উপনিধাপঞ্ঞত্তিযা, দ্ৱে তীণীতিআদিকং উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযা একদেসং উপলক্খণৱসেন দস্সেন্তো তস্স চ সঙ্খ্যেয্যপ্পধানতাযাহ ‘‘সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা’’তি. পূৰণত্থো হি সদ্দো তদত্থদীপনমুখেন পূৰেতব্বমত্থং দীপেতি. সো চ সঙ্খাৱিসযো পধানোৱাতি দুতিযাদীনং পঞ্ঞত্তীনং সঙ্খাতব্বপ্পধানতা ৱুত্তা. যাৱ হি দসসঙ্খা সঙ্খ্যেয্যপ্পধানাতি. তথা দ্ৱে তীণীতিআদীনম্পি পঞ্ঞত্তীনং. সঙ্খাতব্বো পন অত্থো কোচি ৱিজ্জমানো, কোচি অৱিজ্জমানো, কোচি সহ ৱিসুঞ্চ তদুভযং মিস্সোতি ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি.
ইতৰাতি উপাদাসমোধানতজ্জাসন্ততিপঞ্ঞত্তিযো ৱুত্তাৱসেসা উপনিধাপঞ্ঞত্তিউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযো চ. সত্তৰথাদিভেদা উপাদাপঞ্ঞত্তি, দীঘৰস্সাদিভেদা উপনিধাপঞ্ঞত্তি চ অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. হত্থগতাদিৱিসিট্ঠা উপনিধাপঞ্ঞত্তি, সমোধানপঞ্ঞত্তি চ অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তথেৱ ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণো ব্ৰহ্মস্সৰো’’তিআদিকা ৱিজ্জমানগব্ভা ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিং ভজন্তীতি আহ ‘‘যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তি’’ন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘দুতিযং ততিযং…পে… ভজন্তী’’তি. যঞ্হীতিআদি যথাৱুত্তউপনিধাউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱসমত্থনং. তত্থ তঞ্চ সঙ্খানন্তি যং ‘‘পঠমং এক’’ন্তিআদিকং সঙ্খানং, তঞ্চ সঙ্খামুখেন গহেতব্বৰূপং. চ-সদ্দেন সঙ্খ্যেয্যং সঙ্গণ্হাতি. তম্পি হি পঞ্ঞাপেতব্বং পঞ্ঞত্তীতি. তস্সা পন পৰমত্থতো অভাৱো ৱুত্তোযেৱ. কিঞ্চি নত্থীতি পৰমত্থতো কিঞ্চি নত্থি. তথাতি ইমিনা অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানভাৱন্তি এতং আকড্ঢতি. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৱিজ্জমানো’’তি.
ওকাসেতি অৱীচিপৰনিম্মিতৱসৱত্তীপৰিচ্ছিন্নে পদেসে. সো হি কামাধিট্ঠানতো ‘‘কামো’’তি ৱুচ্চতি. কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসূতি ইমিনা উত্তৰপদলোপেন কামভৱং ‘‘কামো’’তি ৱদতি. ভণনং সদ্দো চেতনা ৱা, তংসমঙ্গিতায তব্বিসিট্ঠে পুগ্গলে ভাণকোতি পঞ্ঞত্তীতি আহ ‘‘ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতী’’তি. যেভুয্যেন ৰূপাযতনগ্গহণমুখেন ৰূপসঙ্খাতেন সণ্ঠানং গয্হতীতি তস্স তেন অভেদোপচাৰং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৰূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেনা’’তি. যং অভেদোপচাৰং ভিন্দিতুং অজানন্তা নিকাযন্তৰিযা ৰূপাযতনং সণ্ঠানসভাৱং পটিজানন্তি. ‘‘কিসো পুগ্গলো, থূলো পুগ্গলো, কিসো দণ্ডো, থূলো দণ্ডো’’তিআদিনা পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা তথাতথাসন্নিৱিট্ঠে ৰূপসঙ্খাতে কিসাদিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি, ন ৰূপাযতনমত্তেতি আহ ‘‘সণ্ঠানন্তি ৱা ৰূপাযতনে অগ্গহিতে’’তি. পচ্চত্তধম্মনামৱসেনাতি ‘‘পথৱী ফস্সো’’তিআদিনা ধম্মানং তংতংনামৱসেন. কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিৱিভাগেন পৱত্তো অযম্পি আচৰিযৱাদো ‘‘কিচ্চপঞ্ঞত্তি একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তি পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি চ ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, লিঙ্গপঞ্ঞত্তি একচ্চা পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি চ অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা কিচ্চপঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা ভূমিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেন ৱা অৱিজ্জমানেন ৱা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি দস্সিতত্তা ‘‘ধম্মকথা ইত্থিলিঙ্গ’’ন্তিআদীনং ৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো, অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো চ দস্সিতনযোতি আহ ‘‘সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো’’তি. উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভাৱো চেত্থ কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদীনং কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিভাৱো চ তাসং যথাৰহং ৱিভাৱেতব্বো.
২. সঙ্খেপপ্পভেদৱসেনাতি ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি সব্বেপি খন্ধে খন্ধভাৱসামঞ্ঞেন সংখিপনৱসেন, ‘‘যাৱতা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা খন্ধানং ততো সামঞ্ঞতো পকাৰেহি ভিন্দনৱসেন চ. অযং অত্থোতি অযং পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতো অত্থো. সামঞ্ঞতো ৱা হি ধম্মানং পঞ্ঞাপনং হোতি ৱিসেসতো ৱা. ৱিসেসো চেত্থ অত্তনো সামঞ্ঞাপেক্খায ৱেদিতব্বো, ৱিসেসাপেক্খায পন সোপি সামঞ্ঞং সম্পজ্জতীতি ‘‘কিত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি পুচ্ছায সঙ্খেপতো ৱিস্সজ্জনৱসেন ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি ৱুত্তন্তি তত্থাপি ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি আনেত্ৱা যোজেতব্বন্তি আহ ‘‘যাৱতা…পে… পঞ্ঞত্তী’’তি. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা, এত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যাৱতা ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, এত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি এৱমেত্থ পাড়িযোজনা কাতব্বা. এৱঞ্হি সঙ্খেপতো পভেদতো চ খন্ধপঞ্ঞত্তি ৱিস্সজ্জিতা হোতি. তথা হি ইমস্সেৱ অত্থস্স অট্ঠকথাযং ৱুত্তভাৱং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন…পে… আদিকেনা’’তি আহ. তত্থাতি তস্মিং ৱিস্সজ্জনস্স অত্থৱচনে, তস্মিং ৱা ৱিস্সজ্জনপাঠে তদত্থৱচনে চ. পভেদনিদস্সনমত্তন্তি পভেদস্স উদাহৰণমত্তং. অৱুত্তোপি সব্বো ভূতুপাদিকো, সুখাদিকো চ পভেদো. তং পন ভূমিমুখেন দস্সেতুং ‘‘ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো’’তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এৱং অট্ঠকথাযং আগতনযেন পাড়িযা অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি তং পকাৰন্তৰেন দস্সেতুং ‘‘অযং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযং ৱাতি ৱুচ্চমানং সন্ধাযাহ. এত্থাতি এতস্মিং খন্ধপঞ্ঞত্তিৱিস্সজ্জনে. ইদন্তি ইদং পদং. যত্তকো…পে… খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি ইমিনা সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চ খন্ধানং পভেদং পতি পঞ্ঞত্তিৱিভাগোতি দস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘ৱত্থুভেদেন…পে… দস্সেতী’’তি. পকৰণন্তৰেতি ৱিভঙ্গপকৰণে. তত্থ হি সাতিসযং খন্ধানং ৱিভাগপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন হি…পে… কথিতা’’তি. এত্থ চ পঠমনযে সমুখেন, দুতিযে ৱত্থুমুখেন পঞ্ঞত্তিযা ৱিভাগা দস্সিতাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
এস নযোতি ইমিনা খন্ধপঞ্ঞত্তিযা ৱুত্তমত্থং আযতনপঞ্ঞত্তিযাদীসু অতিদিসতি. তত্থ ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি ইদং পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসপাড়িযা আদিপৰিযোসানগ্গহণমুখেন দস্সনং. ‘‘যাৱতা দ্ৱাদসাযতনানী’’তি, ‘‘আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তী’’তি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো দ্ৱাদসাযতনানী’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৱতা চক্খাযতন’’ন্তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো চক্খাযতন’’ন্তিআদিকেনাতি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতন’’ন্তি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. এতেন অৱুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্ৰাপি দসাযতনা কামাৱচৰা’’তিআদি ৱুত্তং. অযং ৱা এত্থ পাড়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৱতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৱা ‘‘যত্তকানি দ্ৱাদসাযতনানি…পে… যত্তকো দ্ৱাদসন্নং আযতনানং, তপ্পভেদানঞ্চ চক্খাযতনাদীনং পভেদো, তত্তকো আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদো’’তি পকৰণন্তৰে ৱুত্তেন ৱত্থুপভেদেন আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতীতিআদিনা ইতৰপঞ্ঞত্তীসুপি নযো যোজেতব্বো.
৭. ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো…পে… পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং অপেক্খিত্ৱা ‘‘কিত্তাৱতা…পে… এত্তাৱতা ইন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযপঞ্ঞত্তী’’তি অযং পাড়িপদেসো নিদ্দেসোপি সমানো পকৰণন্তৰে ৱত্থুভেদেন ৱুত্তং খন্ধাদিপঞ্ঞত্তিপ্পভেদং উপাদায উদ্দেসোযেৱ হোতীতি আহ ‘‘উদ্দেসমত্তেনেৱাতি অত্থো’’তি.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.