পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকৰণ-অনুটীকা

১. মাতিকাৱণ্ণনা

১. ‘‘ধাতুকথং দেসযিত্ৱা অনন্তৰং তস্স আহ পুগ্গলপঞ্ঞত্তি’’ন্তি ৱুত্তে তত্থ কাৰণং সমুদাগমতো পট্ঠায ৱিভাৱেন্তো ‘‘ধম্মসঙ্গহে’’তিআদিমাহ. তত্থ যদিপি ধম্মসঙ্গহে ফস্সাদীনং পথৱীআদীনঞ্চ ধম্মানং নানানযৱিচিত্তো অনুপদৱিভাগোপি কতো, ন সঙ্গহো এৱ, সো পন তেসং কুসলত্তিকাদিহেতুদুকাদিতিকদুকেহি সঙ্গহসন্দস্সনত্থোতি ৱুত্তং ‘‘ধম্মসঙ্গহে তিকদুকাদিৱসেন সঙ্গহিতানং ধম্মান’’ন্তি. তেনেৱ হি তং পকৰণং ‘‘ধম্মসঙ্গহো’’তি সমঞ্ঞং লভি. কামঞ্চ ধম্মসঙ্গহেপি ‘‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮) খন্ধাদিৱিভাগো দস্সিতো, সো পন ন তথা সাতিসযো, যথা ৱিভঙ্গপকৰণেতি সাতিসযং তং গহেত্ৱা আহ ‘‘ৱিভঙ্গে খন্ধাদিৱিভাগং দস্সেত্ৱা’’তি, যতো তং ‘‘ৱিভঙ্গো’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. ধাতুকথাযাতি আধাৰে ভুম্মং, তথা ‘‘ধম্মসঙ্গহে ৱিভঙ্গে’’তি এত্থাপি. আধাৰো হি সঙ্গহণৱিভজনপ্পভেদৱচনসঙ্খাতানং অৱযৱকিৰিযানং তংসমুদাযভূতানি পকৰণানি যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. কৰণৱচনং ৱা এতং, ধাতুকথায কৰণভূতাযাতি অত্থো.

এত্থ চ অভিঞ্ঞেয্যধম্মে দেসেন্তো দেসনাকুসলো ভগৱা তিকদুকৱসেন তাৱ নেসং সঙ্গহং দস্সেন্তো ধম্মসঙ্গণিং দেসেত্ৱা সঙ্গহপুব্বকত্তা ৱিভাগস্স তদনন্তৰং খন্ধাদিৱসেন ৱিভাগং দস্সেন্তো ৱিভঙ্গং দেসেসি. পুন যথাৱুত্তৱিভাগসঙ্গহযুত্তে ধম্মে সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযপ্পভেদতো দস্সেন্তো ধাতুকথং দেসেসি তস্সা অব্ভন্তৰবাহিৰমাতিকাসৰীৰকত্তা. ন হি সক্কা খন্ধাদিকে কুসলাদিকে চ ৱিনা সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযং নেতুন্তি. তেনাহ ‘‘তথাসঙ্গহিতৱিভত্তান’’ন্তি. এৱং সঙ্গহতো ৱিভাগতো পভেদতো চ ধম্মানং দেসনা যস্সা পঞ্ঞত্তিযা ৱসেন হোতি, যো চাযং যথাৱুত্তধম্মুপাদানো পুগ্গলৱোহাৰো, তস্স চ সমযৱিমুত্তাদিৱসেন ৱিভাগো, তং সব্বং ৱিভাৱেতুং পুগ্গলপঞ্ঞত্তি দেসিতাতি ইদমেতেসং চতুন্নং পকৰণানং দেসনানুক্কমকাৰণং দট্ঠব্বং.

তেসন্তি ধম্মানং. সভাৱতোতি ‘‘ফস্সো ৱেদনা’’তিআদিসভাৱতো. উপাদাযাতি ‘‘পুগ্গলো সত্তো পোসো’’তিআদিনা খন্ধে উপাদায. পঞ্ঞাপনং যায তজ্জাউপাদাদিভেদায পঞ্ঞত্তিযা হোতি, তং পঞ্ঞত্তিং. পভেদতোতি খন্ধাদিসমযৱিমুত্তাদিৱিভাগতো. যায পঞ্ঞত্তিযা সভাৱতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনন্তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘তত্থ যে ধম্মে’’তিআদিমাহ. তত্থ অসভাৱপঞ্ঞত্তিযাপি মূলভূতং উপাদানং সভাৱধম্মো এৱ, কেৱলং পন তেসং পৱত্তিআকাৰভেদসন্নিস্সযতো ৱিসেসোতি দস্সেন্তো ‘‘যে ধম্মে…পে… হোতী’’তি আহ. তত্থ পুব্বাপৰিযভাৱেন পৱত্তমানেতি ইমিনা পবন্ধসন্নিস্সযতং দস্সেন্তো সন্তানপঞ্ঞত্তিং ৱদতি, অসভাৱসমূহৱসেনাতি ইমিনা সেসপঞ্ঞত্তিং. তিস্সো হি পঞ্ঞত্তিযো সন্তানপঞ্ঞত্তি সমূহপঞ্ঞত্তি অৱত্থাৱিসেসপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ পবন্ধো সন্তানো. সমুদাযো সমূহো. উপ্পাদাদিকো দহৰভাৱাদিকো চ অৱত্থাৱিসেসো. তেসু অসভাৱগ্গহণেন ৱিনা পবন্ধসমূহানং অসভাৱত্তে সিদ্ধে অসভাৱসমূহৱসেনাতি অসভাৱগ্গহণং পবন্ধসমূহৱিনিমুত্তপঞ্ঞত্তিসন্দস্সনত্থন্তি তেন অৱত্থাৱিসেসপঞ্ঞত্তিযা পৰিগ্গহো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

তেসন্তি পুব্বে যং-সদ্দেন পৰামট্ঠানং ইন্দ্ৰিযবদ্ধধম্মানং. তেনেৱাহ ‘‘অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিৰৰূপনিব্বানান’’ন্তি. সসভাৱসমূহসসভাৱপ্পভেদৱসেনাতি ৰূপক্খন্ধাদিসসভাৱসমূহৱসেন চক্খাযতনাদিসসভাৱৱিসেসৱসেন চ. ‘‘সসভাৱসমূহসভাৱভেদৱসেনা’’তি চ পাঠো. তত্থ সমূহসভাৱোতি সভাৱসন্তানং অৱত্থাৱিসেসৱিধুৰং সমূহৱসেন লক্খণমেৱাহ. তথা হি খন্ধপঞ্ঞত্তিযাপি সভাৱপঞ্ঞত্তিতা ৱুত্তা. তাযাতি আযতনপঞ্ঞত্তিআদিপ্পভেদায সভাৱপঞ্ঞত্তিযা. ৱিভত্তা সভাৱপঞ্ঞত্তীতি ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা (ধ. স. ২) ৱিভত্তা ফস্সাদিসভাৱপঞ্ঞত্তি. সব্বাপীতি পি-সদ্দেন সভাৱধম্মেসু সামঞ্ঞৱসেন পৱত্তং কুসলাদিপঞ্ঞত্তিং সঙ্গণ্হাতি. ৰূপাদিধম্মানং সমূহো সন্তানেন পৱত্তমানো অৱত্থাৱিসেসসহিতো একত্তগ্গহণনিবন্ধনো সত্তোতি ৱোহৰীযতীতি সো সভাৱধম্মো নাম পন ন হোতীতি আহ ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৱপঞ্ঞত্তী’’তি. তাযাতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা. যস্মা পন ধম্মানং পবন্ধো সমূহো চ ধম্মসন্নিস্সিতোতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, তস্মা ‘‘পৰিঞ্ঞেয্যাদিসভাৱধম্মে উপাদায পৱত্তিতো’’তি ৱুত্তং.

ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি পন ‘‘সভাৱপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তা, অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ‘‘অসভাৱপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তা. সব্বা পঞ্ঞত্তিযোতি উপাদাযপঞ্ঞত্তিকিচ্চপঞ্ঞত্তিআদযো সব্বা পঞ্ঞত্তিযো. যদি সব্বা পঞ্ঞত্তিযো ইধ দস্সিতা হোন্তি, কথং ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি নামং জাতন্তি আহ ‘‘খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসূ’’তিআদি. অঞ্ঞত্থাতি ধম্মসঙ্গহাদীসু. যে ধম্মেতি যে খন্ধাদিধম্মে. পঞ্ঞত্তিযা ৱত্থুভাৱেনাতি পঞ্ঞাপনস্স অধিট্ঠানভাৱেন. অধিট্ঠানঞ্হি পঞ্ঞাপেতব্বধম্মা পঞ্ঞাপনস্স. এৱঞ্চ কত্ৱা খন্ধাদীহি সদ্ধিং পুগ্গলো গহিতো. যে ধম্মেতি ৱা যে পঞ্ঞত্তিধম্মে. পঞ্ঞাপেতুকামোতি নিক্খিপিতুকামো ৱত্থুভেদতো অসঙ্কৰতো ঠপেতুকামো. পঞ্ঞত্তিপৰিচ্ছেদন্তি চ ৱত্থুভেদভিন্নং পঞ্ঞত্তিভূতং পৰিচ্ছেদং. এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনাতি সামঞ্ঞভূতানং ৱিসেসভূতানঞ্চ অত্থানং পঞ্ঞাপনা. তেসন্তি অত্থ-সদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. তত্থাতি পঞ্ঞাপনায অত্থদস্সনভূতেসু দস্সনাদীসু. ইদমেৱংনামকন্তি ইদং ৰুপ্পনাদিঅত্থজাতং ইত্থন্নামকং ৰূপক্খন্ধৱেদনাক্খন্ধাদিসমঞ্ঞং. তংতংকোট্ঠাসিককৰণন্তি ৰূপৱেদনাদিতংতংঅত্থৱিভাগপৰিযাপন্নতাপাদনং. তথা সঞ্ঞুপ্পাদানমেৱাতি আহ ‘‘বোধনমেৱ নিক্খিপনা’’তি. বোধনঞ্হি বোধনেয্যসন্তানে বোধেতব্বস্স অত্থস্স ঠপনন্তি কত্ৱা ‘‘নিক্খিপনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাপনা’’তিআদিনা ভাৱসাধনেন ৱত্ৱা সাধনন্তৰামসনেন অত্থন্তৰপৰিকপ্পাসঙ্কা সিযাতি তং নিৱাৰেতুং ‘‘যো পনাযং…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ. তেসং তেসং ধম্মানন্তি তংতংপঞ্ঞাপেতব্বধম্মানং. দস্সনভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা দিট্ঠতায, ঠপনভূতায ঠপিততায. তংনিমিত্ততন্তি তস্স দস্সনস্স ঠপনস্স চ নিমিত্তকাৰণতং. নিমিত্তঞ্হি কত্তুভাৱেন ৱোহৰীযতি যথা ‘‘ভিক্খা ৱাসেতী’’তি, ‘‘অৰিযভাৱকৰানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানী’’তি চ.

পাড়িযং অনাগততন্তি ৱিজ্জমানতাদিৱিসেসৱচনেন সহ পাঠানাৰুড়্হতং. ৱিজ্জমানস্স সতোতি ৱিজ্জমানস্স সমানস্সাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৱিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো’’তি আহ. তথাতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানস্স অনুপলব্ভমানস্স. তং পন অনুপলব্ভমানতং তথা-সদ্দেন ব্যতিৰেকৱসেন দীপিতং পাকটতৰং কাতুং ‘‘যথা কুসলাদীনী’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিনিৱত্তসভাৱানীতি ৱিভত্তসভাৱানি. উপলদ্ধীতি গহণং. তেনাকাৰেনাতি তেন ৰূপৱেদনাদিআকাৰেন অৱিজ্জমানস্স. অঞ্ঞেনাকাৰেনাতি ততো ৰূপৱেদনাদিতো অঞ্ঞেন তব্বিনিমুত্তেন পঞ্ঞাপেতব্বপঞ্ঞাপনাকাৰেন ৱিজ্জমানস্স. পঞ্ঞত্তিদুকে ৱুত্তমেৱ ‘‘অযঞ্চ ৱাদো সেৱত্থিকথায পটিসিদ্ধো’’তিআদিনা. লোকনিৰুত্তিমত্তসিদ্ধস্সাতি এত্থ মত্তগ্গহণং তস্স পঞ্ঞত্তিৱত্থুস্স ন কেৱলং ৱিজ্জমানসভাৱতানিৱত্তনত্থমেৱ, অথ খো ৱিপৰীতগ্গাহনিৱত্তনত্থম্পীতি দস্সেন্তো ‘‘অনভিনিৱেসেন চিত্তেনা’’তি আহ. চতুসচ্চপঞ্চক্খন্ধাদিৱিনিমুত্তং সচ্চন্তৰখন্ধন্তৰাদিকং পঞ্চমসচ্চাদিকং. সচে তং কোচি অত্থীতি পটিজানেয্য, অযাথাৱগহিতস্স তং ৱাচাৱত্থুমত্তমেৱস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সাভিনিৱেসেন…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. উদ্দেসে নিদ্দেসে চ সত্তৱন্তং পধানভাৱেন আগমনং সন্ধাযাহ ‘‘সৰূপতো তিস্সন্নং আগতত’’ন্তি. গুণভাৱেন পন উদ্ধংসোতপঞ্ঞাৱিমুত্তপাসাণলেখাদিগ্গহণেসু ইতৰাপি তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো ইমস্মিং পকৰণে আগতা এৱ.

যথাৱুত্তস্স…পে… অৱিৰোধেনাতি ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰস্স অৱিলোমনেন. আচৰিযৱাদাতি চেত্থ অত্তনোমতিযো ৱেদিতব্বা, অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথা চ. যথা চ অৱিৰোধো হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপেতব্বমত্তত্থেন পঞ্ঞত্তীতি এতেন ‘‘অৱিজ্জমানা পঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং সমাসৱিকপ্পমাহ. অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি এত্থ হি দ্ৱে সমাসা অৱিজ্জমানস্স, অৱিজ্জমানা ৱা পঞ্ঞত্তীতি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তেসু পুৰিমেন নামপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা, দুতিযেন উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভেদা ইতৰাপি. সসভাৱং ৱেদনাদিকং. তজ্জপৰমত্থনামলাভতোতি তজ্জস্স তদনুৰূপস্স পৰমত্থস্স অন্ৱত্থস্স নামস্স লভনতো, অনুভৱনাদিসভাৱানং ধম্মানং পৰমত্থিকস্স ৱেদনাদিনামস্স লভনত্তাতি অত্থো. এতেন ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো মত্ত-সদ্দো, তেন চাযং ৱিসেসো নিৱত্তিতোতি দস্সেতি. পৰতো লভিতব্বন্তি পৰং উপাদায লদ্ধব্বং যথা ৰূপাদিকে উপাদায সত্তোতি নিস্সভাৱসমূহসন্তানাদি পঞ্ঞত্তিৱত্থু. একত্তেনাতি অনঞ্ঞত্তেন. অনুপলব্ভসভাৱতা ঞাণেন অগ্গহেতব্বসভাৱতা, যতো তে নৱত্তব্বাতি ৱুচ্চন্তি.

সসূকসালিৰাসিআদিআকাৰেন সংকুচিতগ্গো ৱাসৱৱাসুদেৱাদীনং ৱিয মোলিৱিসেসো কিৰীটং, সো পন মকুটৱিসেসোপি হোতিযেৱাতি আহ ‘‘কিৰীটং মকুট’’ন্তি. সব্বসমোৰোধোতি সব্বাসং ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীনং ছন্নং পঞ্ঞত্তীনং অন্তোকৰণং. সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তাতি ইদং লক্খণৱচনং. ন হি সব্বাপি উপনিধাপঞ্ঞত্তিসঙ্খাৱসেন পৱত্তা, নাপি সব্বা সঙ্খাতব্বপ্পধানা. দুতিযং ততিযন্তিআদিকং পন উপনিধাপঞ্ঞত্তিযা, দ্ৱে তীণীতিআদিকং উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযা একদেসং উপলক্খণৱসেন দস্সেন্তো তস্স চ সঙ্খ্যেয্যপ্পধানতাযাহ ‘‘সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা’’তি. পূৰণত্থো হি সদ্দো তদত্থদীপনমুখেন পূৰেতব্বমত্থং দীপেতি. সো চ সঙ্খাৱিসযো পধানোৱাতি দুতিযাদীনং পঞ্ঞত্তীনং সঙ্খাতব্বপ্পধানতা ৱুত্তা. যাৱ হি দসসঙ্খা সঙ্খ্যেয্যপ্পধানাতি. তথা দ্ৱে তীণীতিআদীনম্পি পঞ্ঞত্তীনং. সঙ্খাতব্বো পন অত্থো কোচি ৱিজ্জমানো, কোচি অৱিজ্জমানো, কোচি সহ ৱিসুঞ্চ তদুভযং মিস্সোতি ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি.

ইতৰাতি উপাদাসমোধানতজ্জাসন্ততিপঞ্ঞত্তিযো ৱুত্তাৱসেসা উপনিধাপঞ্ঞত্তিউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযো চ. সত্তৰথাদিভেদা উপাদাপঞ্ঞত্তি, দীঘৰস্সাদিভেদা উপনিধাপঞ্ঞত্তি চ অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. হত্থগতাদিৱিসিট্ঠা উপনিধাপঞ্ঞত্তি, সমোধানপঞ্ঞত্তি চ অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তথেৱ ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণো ব্ৰহ্মস্সৰো’’তিআদিকা ৱিজ্জমানগব্ভা ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিং ভজন্তীতি আহ ‘‘যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তি’’ন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘দুতিযং ততিযং…পে… ভজন্তী’’তি. যঞ্হীতিআদি যথাৱুত্তউপনিধাউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱসমত্থনং. তত্থ তঞ্চ সঙ্খানন্তি যং ‘‘পঠমং এক’’ন্তিআদিকং সঙ্খানং, তঞ্চ সঙ্খামুখেন গহেতব্বৰূপং. চ-সদ্দেন সঙ্খ্যেয্যং সঙ্গণ্হাতি. তম্পি হি পঞ্ঞাপেতব্বং পঞ্ঞত্তীতি. তস্সা পন পৰমত্থতো অভাৱো ৱুত্তোযেৱ. কিঞ্চি নত্থীতি পৰমত্থতো কিঞ্চি নত্থি. তথাতি ইমিনা অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানভাৱন্তি এতং আকড্ঢতি. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৱিজ্জমানো’’তি.

ওকাসেতি অৱীচিপৰনিম্মিতৱসৱত্তীপৰিচ্ছিন্নে পদেসে. সো হি কামাধিট্ঠানতো ‘‘কামো’’তি ৱুচ্চতি. কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসূতি ইমিনা উত্তৰপদলোপেন কামভৱং ‘‘কামো’’তি ৱদতি. ভণনং সদ্দো চেতনা ৱা, তংসমঙ্গিতায তব্বিসিট্ঠে পুগ্গলে ভাণকোতি পঞ্ঞত্তীতি আহ ‘‘ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতী’’তি. যেভুয্যেন ৰূপাযতনগ্গহণমুখেন ৰূপসঙ্খাতেন সণ্ঠানং গয্হতীতি তস্স তেন অভেদোপচাৰং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৰূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেনা’’তি. যং অভেদোপচাৰং ভিন্দিতুং অজানন্তা নিকাযন্তৰিযা ৰূপাযতনং সণ্ঠানসভাৱং পটিজানন্তি. ‘‘কিসো পুগ্গলো, থূলো পুগ্গলো, কিসো দণ্ডো, থূলো দণ্ডো’’তিআদিনা পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা তথাতথাসন্নিৱিট্ঠে ৰূপসঙ্খাতে কিসাদিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি, ন ৰূপাযতনমত্তেতি আহ ‘‘সণ্ঠানন্তি ৱা ৰূপাযতনে অগ্গহিতে’’তি. পচ্চত্তধম্মনামৱসেনাতি ‘‘পথৱী ফস্সো’’তিআদিনা ধম্মানং তংতংনামৱসেন. কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিৱিভাগেন পৱত্তো অযম্পি আচৰিযৱাদো ‘‘কিচ্চপঞ্ঞত্তি একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তি পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি চ ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, লিঙ্গপঞ্ঞত্তি একচ্চা পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি চ অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা কিচ্চপঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা ভূমিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেন ৱা অৱিজ্জমানেন ৱা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি দস্সিতত্তা ‘‘ধম্মকথা ইত্থিলিঙ্গ’’ন্তিআদীনং ৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো, অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো চ দস্সিতনযোতি আহ ‘‘সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো’’তি. উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভাৱো চেত্থ কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদীনং কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিভাৱো চ তাসং যথাৰহং ৱিভাৱেতব্বো.

২. সঙ্খেপপ্পভেদৱসেনাতি ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি সব্বেপি খন্ধে খন্ধভাৱসামঞ্ঞেন সংখিপনৱসেন, ‘‘যাৱতা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা খন্ধানং ততো সামঞ্ঞতো পকাৰেহি ভিন্দনৱসেন চ. অযং অত্থোতি অযং পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতো অত্থো. সামঞ্ঞতো ৱা হি ধম্মানং পঞ্ঞাপনং হোতি ৱিসেসতো ৱা. ৱিসেসো চেত্থ অত্তনো সামঞ্ঞাপেক্খায ৱেদিতব্বো, ৱিসেসাপেক্খায পন সোপি সামঞ্ঞং সম্পজ্জতীতি ‘‘কিত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি পুচ্ছায সঙ্খেপতো ৱিস্সজ্জনৱসেন ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি ৱুত্তন্তি তত্থাপি ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি আনেত্ৱা যোজেতব্বন্তি আহ ‘‘যাৱতা…পে… পঞ্ঞত্তী’’তি. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা, এত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যাৱতা ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, এত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি এৱমেত্থ পাড়িযোজনা কাতব্বা. এৱঞ্হি সঙ্খেপতো পভেদতো চ খন্ধপঞ্ঞত্তি ৱিস্সজ্জিতা হোতি. তথা হি ইমস্সেৱ অত্থস্স অট্ঠকথাযং ৱুত্তভাৱং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন…পে… আদিকেনা’’তি আহ. তত্থাতি তস্মিং ৱিস্সজ্জনস্স অত্থৱচনে, তস্মিং ৱা ৱিস্সজ্জনপাঠে তদত্থৱচনে চ. পভেদনিদস্সনমত্তন্তি পভেদস্স উদাহৰণমত্তং. অৱুত্তোপি সব্বো ভূতুপাদিকো, সুখাদিকো চ পভেদো. তং পন ভূমিমুখেন দস্সেতুং ‘‘ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো’’তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

এৱং অট্ঠকথাযং আগতনযেন পাড়িযা অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি তং পকাৰন্তৰেন দস্সেতুং ‘‘অযং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযং ৱাতি ৱুচ্চমানং সন্ধাযাহ. এত্থাতি এতস্মিং খন্ধপঞ্ঞত্তিৱিস্সজ্জনে. ইদন্তি ইদং পদং. যত্তকো…পে… খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি ইমিনা সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চ খন্ধানং পভেদং পতি পঞ্ঞত্তিৱিভাগোতি দস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘ৱত্থুভেদেন…পে… দস্সেতী’’তি. পকৰণন্তৰেতি ৱিভঙ্গপকৰণে. তত্থ হি সাতিসযং খন্ধানং ৱিভাগপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন হি…পে… কথিতা’’তি. এত্থ চ পঠমনযে সমুখেন, দুতিযে ৱত্থুমুখেন পঞ্ঞত্তিযা ৱিভাগা দস্সিতাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

এস নযোতি ইমিনা খন্ধপঞ্ঞত্তিযা ৱুত্তমত্থং আযতনপঞ্ঞত্তিযাদীসু অতিদিসতি. তত্থ ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি ইদং পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসপাড়িযা আদিপৰিযোসানগ্গহণমুখেন দস্সনং. ‘‘যাৱতা দ্ৱাদসাযতনানী’’তি, ‘‘আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তী’’তি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো দ্ৱাদসাযতনানী’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৱতা চক্খাযতন’’ন্তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো চক্খাযতন’’ন্তিআদিকেনাতি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতন’’ন্তি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. এতেন অৱুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্ৰাপি দসাযতনা কামাৱচৰা’’তিআদি ৱুত্তং. অযং ৱা এত্থ পাড়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৱতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৱা ‘‘যত্তকানি দ্ৱাদসাযতনানি…পে… যত্তকো দ্ৱাদসন্নং আযতনানং, তপ্পভেদানঞ্চ চক্খাযতনাদীনং পভেদো, তত্তকো আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদো’’তি পকৰণন্তৰে ৱুত্তেন ৱত্থুপভেদেন আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতীতিআদিনা ইতৰপঞ্ঞত্তীসুপি নযো যোজেতব্বো.

৭. ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো…পে… পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং অপেক্খিত্ৱা ‘‘কিত্তাৱতা…পে… এত্তাৱতা ইন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযপঞ্ঞত্তী’’তি অযং পাড়িপদেসো নিদ্দেসোপি সমানো পকৰণন্তৰে ৱত্থুভেদেন ৱুত্তং খন্ধাদিপঞ্ঞত্তিপ্পভেদং উপাদায উদ্দেসোযেৱ হোতীতি আহ ‘‘উদ্দেসমত্তেনেৱাতি অত্থো’’তি.

মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নিদ্দেসৱণ্ণনা

১. এককনিদ্দেসৱণ্ণনা

১. পচ্চনীকধম্মানং ঝাপনট্ঠেন ঝানং, ততো সুট্ঠু ৱিমুচ্চনট্ঠেন ৱিমোক্খোতি নিপ্পৰিযাযেন ঝানঙ্গানেৱ ৱিমোক্খোতি অট্ঠকথাঅধিপ্পাযো. টীকাকাৰেন পন ‘‘অভিভাযতনং ৱিয সসম্পযুত্তং ঝানং ৱিমোক্খো’’তি মঞ্ঞমানেন ‘‘অধিপ্পাযেনাহা’’তি ৱুত্তং. ঝানধম্মা হি সম্পযুত্তধম্মেহি সদ্ধিংযেৱ পটিপক্খতো ৱিমুচ্চন্তি, ন ৱিনা, তথা অভিৰতিৱসেন আৰম্মণে নিৰাসঙ্কপ্পৱত্তিপীতি অধিপ্পাযো. যথা ৱা ঝানঙ্গানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযভাৱতো সৱিসেসো ঝানপৰিযাযো, এৱং ৱিমোক্খকিচ্চযোগতো তেসং সৱিসেসো ৱিমোক্খপৰিযাযো, তদুপচাৰেন সম্পযুত্তানং ৱেদিতব্বো. পঠমং সমঙ্গিভাৱত্থন্তি পটিলাভং সন্ধাযাহ. ‘‘ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি পটিলভিত্ৱা ইৰিযতী’’তি হি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং ‘‘যেন হি সদ্ধিং…পে… পটিলদ্ধা নাম হোন্তী’’তি তেহি সাধেতব্বসহজাতাদিপচ্চযলাভোযেৱেত্থ পটিলাভো দট্ঠব্বো. যথা ফস্সো যত্থ উপ্পন্নো, তং আৰম্মণং ফুসতীতি ৱুচ্চতি, এৱং সম্পযুত্তধম্মেপি তংসভাৱত্তাতি আহ ‘‘সম্ফস্সেন ফুসনত্থ’’ন্তি. তস্স ‘‘ৱিৱৰতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ইতৰেহীতি উপচাৰম্পীতিআদিনা উপচাৰপুৰিমপ্পনাপৰপ্পনানং পটিলাভকাৰণন্তি ৱচনেহি. ইতৰে কাৰণত্থেতি ‘‘উপচাৰেন…পে… ফুসতিযেৱা’’তি ৱুত্তে কাৰণত্থদীপকে অত্থে. ফুসতি ফলং অধিগচ্ছতি এতাযাতি কাৰণভাৱস্স ফুসনাপৰিযাযো ৱেদিতব্বো.

পঠমত্থমেৱাতি সমঙ্গিভাৱত্থমেৱ. তানি অঙ্গানীতি ইমিনা ঝানকোট্ঠাসভাৱেন ৱুত্তধম্মাযেৱ গহিতা, ন ফস্সপঞ্চমকইন্দ্ৰিযট্ঠকাদিভাৱেনাতি ৱুত্তং ‘‘সেসা…পে… সঙ্গহিতানী’’তি. এৱং সতীতি সুখসঙ্খাতঝানঙ্গতো ৱেদনাসোমনস্সিন্দ্ৰিযানং সেসিতব্বভাৱে সতি. এৱঞ্হি নেসং ফস্সকতা ইতৰস্স ফস্সিতব্বতাৱ সিযা. তেনাহ ‘‘সুখস্স ফুসিতব্বত্তা’’তি. ৱেদযিতাধিপতেয্যট্ঠেহীতি আৰম্মণানুভৱনসঙ্খাতেন ৱেদযিতসভাৱেন, তস্সেৱ সাতৱিসেসসঙ্খাতেন সম্পযুত্তেহি অনুৱত্তনীযভাৱেন চ. উপনিজ্ঝাযনভাৱোপি যথাৱুত্তৱেদযিতাধিপতেয্যট্ঠৱিসিট্ঠো ওড়াৰিকস্স আৰম্মণস্স নিজ্ঝাযনভাৱো. অভিন্নসভাৱোপি হি ধম্মো পুৰিমৱিসিট্ঠপচ্চযৱিসেসসম্ভৱেন ৱিসেসেন ভিন্নাকাৰো হুত্ৱা ৱিসিট্ঠফলভাৱং আপজ্জতি. যথেকংযেৱ কম্মং চক্খাদিনিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱেদযিতা…পে… ৱুত্তত্তা’’তি. অঙ্গানীতি নাযং তপ্পৰভাৱেন বহুৱচননিদ্দেসো অনন্তভাৱতো, কেৱলঞ্চ অঙ্গানং বহুত্তা বহুৱচনং, তেন কিং সিদ্ধং? পচ্চেকম্পি যোজনা সিদ্ধা হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা’’তি. যদি ‘‘সুখং ঠপেত্ৱা’’তি যোজনাযং সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, সেসা তযো, চত্তাৰো চ খন্ধা হোন্তীতি ৱত্তব্বং সিযাতি? ন, চতূসু তিণ্ণং অন্তোগধত্তা. তেনাহ ‘‘সব্বযোজনা…পে… ৱুত্ত’’ন্তি.

২. অসমযৱিমোক্খেনাতি হেট্ঠামগ্গৱিমোক্খেন. সো হি লোকিযৱিমোক্খো ৱিয অধিগমৱড়ঞ্জনত্থং পকপ্পেতব্বসমযৱিসেসাভাৱতো এৱং ৱুত্তো. অগ্গমগ্গৱিমোক্খো পন একচ্চাসৱৱিমুত্তিৱচনতো ইধ নাধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তি. একচ্চেহি আসৱেহি ৱিমুত্তোতি দিট্ঠাসৱাদীহি সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তো. অসময…পে… লাভেনাতি যথাৱুত্তঅসমযৱিমোক্খস্স উপনিস্সযভূতস্স অধিগমেন. ততো এৱ সাতিসযেন, একচ্চেহি কামাসৱেহি ৱিমুত্তো ৱিক্খম্ভনৱসেনাতি অত্থো. সো এৱ একচ্চসমযৱিমোক্খলাভী যথাৱুত্তো সমযৱিমুত্তো অসমযৱিমোক্খৱিসেসস্স ৱসেন সমযৱিমোক্খপঞ্ঞত্তিযা অধিপ্পেতত্তা. সোতি অসমযৱিমোক্খূপনিস্সযসমযৱিমোক্খলাভী. তেন সাতিসযেন সমযৱিমোক্খেন. তথাৱিমুত্তোৱ হোতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা তথাৱিমুত্তো হোতি, তস্মা সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অৰহতীতি পৰিঞ্ঞাতত্থং হেতুনা পতিট্ঠাপেতি. ব্যতিৰেকমুখেনপি তমত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘পুথুজ্জনো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সমুদাচাৰভাৱতোতি সমুদাচাৰস্স সম্ভৱতো. সোতি ঝানলাভী পুথুজ্জনো.

যদি পুনৰাৱত্তকধম্মতায পুথুজ্জনো সমযৱিমুত্তোতি ন ৱুত্তো, তদভাৱতো কস্মা অৰহা তথা ন ৱুত্তোতি আহ ‘‘অৰহতো পনা’’তিআদি. তদকাৰণভাৱন্তি তেসং ৱিমোক্খানং, তস্স ৱা সমযৱিমুত্তিভাৱস্স অকাৰণভাৱং. সব্বোতি সুক্খৱিপস্সকোপি সমথযানিকোপি অট্ঠৱিমোক্খলাভীপি. বহিঅব্ভন্তৰভাৱা অপেক্খাসিদ্ধা, ৱত্তু অধিপ্পাযৱসেন গহেতব্বৰূপা চাতি আহ ‘‘বাহিৰানন্তি লোকুত্তৰতো বহিভূতান’’ন্তি.

৩. ৰূপতো অঞ্ঞং ন ৰূপন্তি তত্থ ৰূপপটিভাগং কসিণৰূপাদি ৰূপ-সদ্দেন গহিতন্তি তদঞ্ঞং পঠমততিযাৰুপ্পৱিসযমত্তং অৰূপক্খন্ধনিব্বানৱিনিমুত্তং অৰূপ-সদ্দেন গহিতং দট্ঠব্বং. পটিপক্খভূতেহি কিলেসচোৰেহি অমূসিতব্বং ঝানমেৱ চিত্তমঞ্জূসং. সমাধিন্তি ৱা সমাধিসীসেন ঝানমেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

৪. অত্তনো অনুৰূপেন পমাদেনাতি এত্থ অনাগামিনো অধিকুসলেসু ধম্মেসু অসক্কচ্চঅসাতচ্চকিৰিযাদিনা. খীণাসৱস্স পন তাদিসেন পমাদপতিৰূপকেন, তাদিসায ৱা অসক্কচ্চকিৰিযায. সা চস্স উস্সুক্কাভাৱতো ৱেদিতব্বা. পটিপ্পস্সদ্ধসব্বুস্সুক্কা হি তে উত্তমপুৰিসা. সমযেন সমযন্তি সমযে সমযে. ভুম্মত্থে হি এতং কৰণৱচনং উপযোগৱচনঞ্চ. অনিপ্ফত্তিতোতি সমাপজ্জিতুং অসক্কুণেয্যতো. অস্সাতি ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিনা ৱুত্তস্স ইমস্স অট্ঠকথাৱচনস্স. তেনাতি যথাভতেন সুত্তেন.

৫. যেনাধিপ্পাযেন ‘‘ধম্মেহী’’তি ৱত্তব্বন্তি ৱুত্তং, তং ৱিৱৰন্তো ‘‘ইধা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইধাতি ‘‘পৰিহানধম্মো অপৰিহানধম্মো’’তি এতস্মিং পদদ্ৱযে. তত্থাতি ‘‘কুপ্পধম্মো অকুপ্পধম্মো’’তি পদদ্ৱযে. সতি ৱচননানত্তে অত্থেৱ ৱচনত্থনানত্তন্তি আহ ‘‘ৱচনত্থনানত্তমত্তেন ৱা’’তি. ৱচনত্থগ্গহণমুখেন গহেতব্বস্স পন ৱিভাৱনত্থস্স নত্থেত্থ নানত্তং, যতো তেসং পৰিযাযন্তৰতাসিদ্ধি.

৭-৮. সমাপত্তিচেতনাতি যায চেতনায সমাপত্তিং নিব্বত্তেতি সমাপজ্জতি চ. তেনাহ ‘‘তদাযূহনা’’তি. আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা সতীতি কত্ৱা আহ ‘‘অনুৰক্খণা…পে… সতী’’তি. তেনাহ ‘‘একাৰক্খো সতাৰক্খেন চেতসা ৱিহৰতী’’তি. তথা হি সা ‘‘কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসতী’’তি ৱুত্তা.

১১. অগ্গমগ্গট্ঠোপি ইতৰমগ্গট্ঠা ৱিয অনুপচ্ছিন্নভযত্তা ভযূপৰতৱোহাৰং লভতীতি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গট্ঠো চ…পে… ভযূপৰতো’’তি.

১২. কেচীতি তিহেতুকপটিসন্ধিকে মন্দবুদ্ধিকে সন্ধাযাহ. তেন ৱুত্তং ‘‘দুপ্পঞ্ঞাতি ইমিনা গয্হন্তী’’তি. দুব্বলা পঞ্ঞা যেসং তে দুপ্পঞ্ঞাতি.

১৪. অনিযতধম্মসমন্নাগতস্সেৱ পচ্চযৱিসেসেন নিযতধম্মপটিলাভোতি আহ ‘‘যত্থ…পে… হোন্তী’’তি. তদভাৱাতি নিযতানিযতৱোমিস্সায পৱত্তিযা অভাৱা.

১৬. পৰিযাদিযিতব্বানীতি পৰিযাদকেন মগ্গেন খেপেতব্বানি. তণ্হাদীনং পলিবুধনাদিকিৰিযায মত্থকপ্পত্তিযা সীসভাৱো ৱেদিতব্বো, নিব্বানস্স পন ৱিসঙ্খাৰভাৱতো সঙ্খাৰসীসতা. তেনাহ ‘‘সঙ্খাৰৱিৱেকভূতো নিৰোধো’’তি. কেচি পন ‘‘সঙ্খাৰসীসং নিৰোধসমাপত্তী’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পঞ্ঞত্তিমত্তস্স সীসভাৱানুপপত্তিতো তদুদ্ধঞ্চ সঙ্খাৰপ্পৱত্তিসব্ভাৱতো. সহ ৱিযাতি একজ্ঝং ৱিয. এতেন সম-সদ্দস্স অত্থমাহ. সহত্থো হেস সম-সদ্দো. সংসিদ্ধিদস্সনেনাতি সংসিদ্ধিযা নিট্ঠানস্স উপৰমস্স দস্সনেন.

ইধাতি ইমিস্সা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাড়িযা, ইমিস্সা ৱা তদট্ঠকথায. কিলেসপৱত্তসীসানন্তি কিলেসসীসপৱত্তসীসানং. তেসু হি গহিতেসু ইতৰম্পি পৰিযাদিযিতব্বং কিলেসভাৱেন পৰিযাদিযিতব্বতাসামঞ্ঞেন চ গহিতমেৱ হোতীতি কিলেসৱট্টপৰিযাদানেন মগ্গস্স ইতৰৱট্টানম্পি পৰিযাদিযনং. ৱট্টুপচ্ছেদকেন মগ্গেনেৱ হি জীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি অনৱসেসতো নিৰুজ্ঝতীতি. কস্মা পনেত্থ পৱত্তসীসং ৱিসুং গহিতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পৱত্তসীসম্পী’’তিআদি. ওধিসো চ অনোধিসো চ কিলেসপৰিযাদানে সতি সিজ্ঝমানা পচ্চৱেক্খণৱাৰা তেন নিপ্ফাদেতব্বাতি ৱুত্তা. তেনেৱাহ ‘‘কিলেসপৰিযাদানস্সেৱ ৱাৰা’’তি. ইদানি তমত্থং আগমেন সাধেন্তো ‘‘ৱিমুত্তস্মি’’ন্তিআদিমাহ. চুতিচিত্তেন হোতীতি ইদং যথাৱুত্তস্স কিলেসপৰিযাদানসমাপনভূতস্স পচ্চৱেক্খণৱাৰস্স চুতিচিত্তেন পৰিচ্ছিন্নত্তা ৱুত্তং, তস্মা চুতিচিত্তেন পৰিচ্ছেদকেন পৰিচ্ছিন্নং হোতীতি অত্থো.

১৭. তিট্ঠেয্যাতি ন উপগচ্ছেয্য. ঠানঞ্হি গতিনিৱত্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘নপ্পৱত্তেয্যা’’তি.

১৮. পযিৰুপাসনায বহূপকাৰত্তা পযিৰুপাসিতব্বত্তা.

২০. অগ্গৱিজ্জা যস্স অনধিগতৱিজ্জাদ্ৱযস্স হোতি, সো চে পচ্ছা ৱিজ্জাদ্ৱযং অধিগচ্ছতি, তস্স পঠমং অধিগতৱিজ্জাদ্ৱযস্স ৱিয অতেৱিজ্জতাভাৱা যদিপি নিপ্পৰিযাযতা তেৱিজ্জতা, পঠমং অধিগতৱিজ্জাদ্ৱযস্স পন সা সৱিসেসাতি দস্সেন্তো ‘‘যায কতকিচ্চতা’’তিআদিমাহ. তত্থ অগ্গৱিজ্জাতি আসৱক্খযঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণমেৱ ৱা ৱেদিতব্বং. সা চ তেৱিজ্জতাতি যোজনা.

২২. তত্থেৱাতি সচ্চাভিসম্বোধে এৱ.

২৪. তন্তি নিৰোধসমাপত্তিলাভিনো উভতোভাগৱিমুত্ততাৱচনং. ৱুত্তলক্খণূপপত্তিকোতি দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি এৱং ৱুত্তলক্খণেন উপপত্তিতো যুত্তিতো সমন্নাগতো. এসেৱ নযোতি যথা চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং একেকতো নিৰোধতো চ ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তানং ৱসেন পঞ্চ উভতোভাগৱিমুত্তা ৱুত্তা, তথা সেক্খভাৱং পত্তানং ৱসেন পঞ্চ কাযসক্খিনো হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং.

দস্সনকাৰণাতি ইমিনা ‘‘দিস্ৱা’’তি এত্থ ত্ৱা-সদ্দো হেতুঅত্থোতি দস্সেতি যথা ‘‘সীহং দিস্ৱা ভযং হোতী’’তিআদীসু. দস্সনে সতি পৰিক্খযো, নাসতীতি আহ ‘‘দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা’’তি. পুৰিমকিৰিযাতি আসৱানং খযকিৰিযায পুৰিমকিৰিযা. সমানকালত্তেপি হি কাৰণকিৰিযা ফলকিৰিযায পুৰিমসিদ্ধা ৱিয ৱোহৰীযতি. ততো নামকাযতো মুচ্চনতো. যতো হি যেন মুচ্চিতব্বং, তং নিস্সিতো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি. তস্সাতি কাযদ্ৱযৱিমুত্তিযা উভতোভাগৱিমুত্তভাৱস্স. অৰূপলোকে হি ঠিতাৰহন্তৱসেনাযমত্থো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘সুত্তে হী’’তিআদি.

দ্ৱীহি ভাগেহীতি ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদভাগেহি. দ্ৱে ৱাৰেতি কিলেসানং ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছিন্দনৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং. কিলেসেহি ৱিমুত্তোতি ইদং পঠমততিযৱাদানং ৱসেন ৱুত্তং, ইতৰং দুতিযৱাদস্স. অৰূপজ্ঝানং যদিপি ৰূপসঞ্ঞাদীহি ৱিমুত্তং তংসমতিক্কমাদিনা পত্তব্বত্তা, পৱত্তিনিৱাৰকেহি পন কামচ্ছন্দাদীহিযেৱস্স ৱিমুত্তি সাতিসযাতি দস্সেন্তো ‘‘নীৱৰণসঙ্খাতনামকাযতো ৱিমুত্ত’’ন্তি আহ. যঞ্চাপি অৰূপজ্ঝানং ৰূপলোকে ৱিৱেকট্ঠতাৱসেনপি ৰূপকাযতো ৱিমুত্তং, তং পন ৰূপপটিবন্ধছন্দৰাগৱিক্খম্ভনেনেৱ হোতীতি ৱিক্খম্ভনমেৱ পধানন্তি ৱুত্তং ‘‘ৰূপতণ্হাৱিক্খম্ভনেন ৰূপকাযতো চ ৱিমুত্তত্তা’’তি. একদেসেন উভতোভাগৱিমুত্তং নাম হোতি সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা অভাৱা.

২৫. ‘‘সত্তিসযো’’তি ৱিয সমুদাযে পৱত্তো ৱোহাৰো অৱযৱেপি দিস্সতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অট্ঠৱিমোক্খেকদেসেন…পে… ৱুচ্চতী’’তি.

২৬. ফুট্ঠানন্তি ফস্সিতানং, অধিগতানন্তি অত্থো. অন্তোতি অন্তসদিসো ফস্সনায পৰকালো. তদনন্তৰো হি তপ্পৰিযোসানো ৱিয হোতীতি. কালৱিসযো চাযং অন্ত-সদ্দো, ন পন কালত্থো. তেনাহ ‘‘অধিপ্পাযো’’তি. নামকাযেকদেসতোতি নীৱৰণসঙ্খাতনামকাযেকদেসতো. আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি ৱিবন্ধৱিক্খম্ভনেন আলোচনে পকাসনে সমত্থস্স ঞাণচক্খুনো অধিট্ঠানসমুপ্পাদনতো. ন তু ৱিমুত্তোতি ৱিমুত্তোতি ন ৱুচ্চতেৱ.

২৮. ইমং পন নযন্তি ‘‘অপিচ তেস’’ন্তিআদিনা আগতৱিধিং. যেন ৱিসেসেনাতি যেন কাৰণৱিসেসেন. সোতি দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তানং যথাৱুত্তো পঞ্ঞায ৱিসেসো. পটিক্খেপো কতো কাৰণস্স অৱিভাৱিতত্তা. উভতোভাগৱিমুত্তো ৱিয, পঞ্ঞাৱিমুত্তো ৱিয ৱা সব্বথা অৱিমুত্তস্স সাৱসেসৱিমুত্তিযম্পি দিট্ঠিপ্পত্তস্স ৱিয পঞ্ঞায সাতিসযায অভাৱতো সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱো দট্ঠব্বো. সদ্ধায অধিমুত্তোতি ইদং আগমনৱসেন সদ্ধায অধিকভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, মগ্গাধিগমতো পনস্স পচ্চক্খমেৱ ঞাণদস্সনং.

৩১. ‘‘সোতোতি অৰিযমগ্গস্স নাম’’ন্তি নিপ্পৰিযাযেন তংসমঙ্গী সোতাপন্নোতি অধিপ্পাযেন চোদকো ‘‘অপি-সদ্দো কস্মা ৱুত্তো’’তি চোদনং উট্ঠাপেত্ৱা ‘‘ননূ’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. ইতৰো ‘‘নাপন্ন’’ন্তিআদিনা পৰিহৰতি. সমন্নাগতো এৱ নাম লোকুত্তৰধম্মানং অকুপ্পসভাৱত্তা. ইতৰেহীতি দুতিযমগ্গট্ঠাদীহি. সো এৱাতি পঠমফলট্ঠো এৱ. ইধাতি ইমস্মিং সত্তক্খত্তুপৰমনিদ্দেসে. সোতং ৱা অৰিযমগ্গং আদিতো পন্নো অধিগতোতি সোতাপন্নোতি ৱুচ্চমানে দুতিযমগ্গট্ঠাদীনং নত্থেৱ সোতাপন্নভাৱাপত্তি. সুত্তে পন সোতং অৰিযমগ্গং আদিতো মৰিযাদং অমুঞ্চিত্ৱাৱ পন্নো পটিপজ্জতীতি কত্ৱা মগ্গসমঙ্গী ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৱুত্তো. পৰিযাযেন ইতৰোপি তস্স অপৰিহানধম্মত্তা সোতাপন্নোতি ৱেদিতব্বং. পহীনাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণায সমুদযসচ্চং ৱিয দুক্খসচ্চম্পি পচ্চৱেক্খিতং হোতি সচ্চদ্ৱযপৰিযাপন্নত্তা কিলেসানন্তি আহ ‘‘চতুসচ্চপচ্চৱেক্খণাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন ফলপচ্চৱেক্খণউপৰিমগ্গফলধম্মে চ সঙ্গণ্হাতি.

৩২. মহাকুলমেৱাতি উড়াৰকুলমেৱ ৱুচ্চতি ‘‘কুলীনো কুলপুত্তো’’তিআদীসু ৱিয.

৩৩. সজ্ঝানকো অপৰিহীনজ্ঝানো কালকতো ব্ৰহ্মলোকূপগো হুত্ৱা ৱট্টজ্ঝাসযো চে, উপৰূপৰি নিব্বত্তিত্ৱা নিব্বাযতীতি আহ ‘‘অনাগামিসভাগো’’তি. যতো সো ঝানানাগামীতি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অনাৱত্তিধম্মো’’তি.

৩৬. পৰযোগে ত্ৱা-সদ্দো তদন্তো হুত্ৱা ‘‘পৰসদ্দযোগে’’তি ৱুত্তো, অপ্পত্ৱাতি ৱুত্তং হোতীতি ‘‘অপ্পত্তং হুত্ৱা’’তি ইমিনা ৱুচ্চতি.

৩৭. তেনাতি ‘‘উপহচ্চা’’তি পদেন. ননু চ ৱেমজ্ঝাতিক্কমো ‘‘অতিক্কমিত্ৱা ৱেমজ্ঝ’’ন্তি ইমিনা পকাসিতো হোতীতি অধিপ্পাযো.

৪০. তণ্হাৱট্টসোতা তণ্হাৱট্টবন্ধা. তস্সাতি সোতস্স. সম্বন্ধে চেতং সামিৱচনং. উদ্ধংসোতস্স উপৰিভৱূপগতা একংসিকাতি আহ ‘‘যত্থ ৱা তত্থ ৱা গন্ত্ৱা’’তি. তস্সাতি উদ্ধংসোতস্স. তত্থাতি অৱিহেসু. লহুসালহুসগতিকাতি লহুকালহুকাযুগতিকা, লহুকালহুকঞাণগতিকা ৱা. উপ্পজ্জিত্ৱাৱ নিব্বাযনকাদীহীতি আদি-সদ্দেন ‘‘আকাসং লঙ্ঘিত্ৱা নিব্বাযতী’’তিআদিনা ৱুত্তা তিস্সো উপমা সঙ্গণ্হাতি. অন্তৰাউপহচ্চপৰিনিব্বাযীহি অধিমত্ততা, উদ্ধংসোততো অনধিমত্ততা চ অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীনং ন ৱেদিতব্বাতি যোজনা. তে এৱাতি অন্তৰাউপহচ্চপৰিনিব্বাযিউদ্ধংসোতা এৱ. যদি এৱং অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীনং উপমাৱচনেন ততো মহন্ততৰেহি কস্মা ৱুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ততো মহন্ত…পে… দস্সনত্থ’’ন্তি.

তেনাতি ‘‘নো চস্স, নো চ মে সিযা’’তি ৱচনেন. তেনাতি ৱা যথাৱুত্তেন তস্স অত্থৱচনেন. ইমস্স দুক্খস্সাতি ইমস্স সম্পতি ৱত্তমানস্স ৱিঞ্ঞাণাদিদুক্খস্স. উদযদস্সনং ঞাণং. চতূহিপীতি ‘‘নো চস্সা’’তি চতূহি পদেহি. যং অত্থীতি যং পৰমত্থতো ৱিজ্জতি. তেনাহ ‘‘ভূতন্তি সসভাৱ’’ন্তি, ভূতন্তি খন্ধপঞ্চকন্তি অত্থো. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভিক্খৱে, সমনুপস্সথা’’তি. ৱিৱট্টমানসো ৱিৱিচ্চমানহদযো তণ্হাদিসোততো নিৱত্তজ্ঝাসযো. উপেক্খকো হোতীতি চত্তভৰিযো ৱিয পুৰিসো ভযং নন্দিঞ্চ পহায উদাসিনো হোতি.

অৱিসিট্ঠেতি হীনে. ৱিসিট্ঠেতি উত্তমে. ‘‘ভৱে’’তি ৱত্ৱা ‘‘সম্ভৱে’’তি ৱুচ্চমানং অৱুত্তৱাচকং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নো’’তিআদিমাহ. ভূতমেৱ ৱুচ্চতীতি যং ভূতন্তি ৱুচ্চতি, তদেৱ ভৱোতি চ ৱুচ্চতি, ভৱতি অহোসীতি ৱা. সম্ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱো. তদাহাৰো তস্স ভৱস্স পচ্চযো. অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞাযাতি ৱিপস্সনানুক্কমেন লদ্ধায অৰিযমগ্গপঞ্ঞায. তেনাতি সেক্খেন.

এককনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৬৩. কস্সচীতি কস্সচিপি. কথঞ্চীতি কেনচি পকাৰেন, ৱিক্খম্ভনমত্তেনাপীতি ৱুত্তং হোতি. অজ্ঝত্তগ্গহণস্সাতি অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তগ্গাহস্স.

৮৩. পুৰিমগ্গহিতন্তি ‘‘কৰিস্সতি মে’’তিআদিনা চিত্তেন পঠমং গহিতং. তং কতন্তি তং তাদিসং উপকাৰং. পুঞ্ঞফলং উপজীৱন্তো কতঞ্ঞুপক্খে তিট্ঠতীতি ৱুত্তং ‘‘পুঞ্ঞফলং অনুপজীৱন্তো’’তি.

৯০. গুণপাৰিপূৰিযা পৰিপুণ্ণো যাৱদত্থো ইধ তিত্তোতি আহ ‘‘নিট্ঠিতকিচ্চতায নিৰুস্সুক্কো’’তি.

দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৯১. সেসসংৱৰভেদেনাতি কাযিকৱাচসিকৱীতিক্কমতো সেসেন সংৱৰৱিনাসেন. সো পন দ্ৱাৰৱসেন ৱুচ্চমানো মনোদ্ৱাৰিকো হোতীতি আহ ‘‘মনোসংৱৰভেদেনা’’তি. ইদানি তং পকাৰভেদেন দস্সেন্তো ‘‘সতিসংৱৰাদিভেদেন ৱা’’তি আহ, মুট্ঠসচ্চাদিপ্পৱত্তিযাতি অত্থো. যং কিঞ্চি সভাৱভূতং চৰিতম্পি ‘‘সীল’’ন্তি ৱুচ্চতীতি অকুসলস্সপি সীলপৰিযাযো ৱুত্তো.

৯৪. সমানৱিসযানন্তি পঠমফলাদিকো সমানো এৱৰূপো ৱিসযো এতেসন্তি সমানৱিসযা, তেসং.

১০৭. তদত্থো তপ্পযোজনো লোকুত্তৰসাধকোতি অত্থো. তস্স পৰমত্থসাসনস্স. মূলেকদেসত্তাতি মূলভাৱেন একদেসত্তা.

১১৮. উন্নড়ো উগ্গততুচ্ছমানো.

১২৩. সীলস্স অনুগ্গণ্হনং অপৰিসুদ্ধিযং সোধনং অপাৰিপূৰিযং পূৰণঞ্চাতি আহ ‘‘সোধেতব্বে চ ৱড্ঢেতব্বে চা’’তি. অধিসীলং নিস্সাযাতি অধিসীলং নিস্সযং কত্ৱা উপ্পন্নপঞ্ঞায.

১২৪. গূথসদিসত্তমেৱ দস্সেতি, ন গূথকূপসদিসত্তন্তি অধিপ্পাযো. গূথৱসেনেৱ হি কূপস্সপি জিগুচ্ছনীযতাতি. অযঞ্চ অত্থো গূথৰাসিযেৱ গূথকূপোতি ইমস্মিং পক্খে নৱত্তব্বো সিযা.

১৩০. সৰভঙ্গসত্থাৰাদযো ৰূপভৱাদিকামাদিপৰিঞ্ঞং কত্ৱা পঞ্ঞপেন্তো লোকিযং পৰিঞ্ঞং সম্মদেৱ পঞ্ঞপেন্তীতি আহ ‘‘যেভুয্যেন ন সক্কোন্তী’’তি. অসমত্থভাৱং ৱা সন্ধায নো চ পঞ্ঞাপেতুং সক্কোন্তীতি ৱুত্তন্তি যোজনা.

তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৩৩. পৰেনাতি অঞ্ঞেন, আণত্তেনাতি অত্থো. আণত্তিযা অত্তনা চাতি আণাপকস্স আণত্তিযা, অত্তনা চ আণত্তেন কতং তঞ্চ তস্স আণাপকস্স যং ৱচীপযোগেন কতন্তি যোজনা. আণত্তিযা পাপস্সাতি আণাপনৱসেন পসুতপাপস্স.

১৪৮. দেসনায কৰণভূতায. ধম্মানন্তি দেসনায যথাবোধেতব্বানং সীলাদিধম্মানং.

১৫২. অনন্তৰন্তি ঞাণস্স উপট্ঠিতন্তি অনন্তৰং ৱুত্তং. কিং পন তন্তি আহ ‘‘ৱচন’’ন্তি. লুজ্জতীতি ইদং যেন কাৰণেন লোক-সদ্দো তদত্থে পৱত্তো, তং দস্সেতীতি আহ ‘‘কাৰণযুত্ত’’ন্তি.

১৫৬. সহিতাসহিতস্সাতি কুসলসদ্দযোগেন সামিৱচনং ভুম্মত্থেতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সহিতাসহিতেতি অত্থো’’তি. সহিতভাসনেন দেসকসম্পত্তি, সহিতাসহিতকোসল্লেন সাৱকসম্পত্তি ৱেদিতব্বা. পৰিসসম্পত্তিপি ঞাণসম্পন্নস্স ধম্মকথিকস্স পটিভানসম্পদায কাৰণং হোতীতি আহ ‘‘সাৱকসম্পত্তিযা বোধেতুং সমত্থতাযা’’তি.

১৫৭. কুসলধম্মেহীতি সমথৱিপস্সনাধম্মেহি. চতুত্থো ৱুত্তো, যো নেৱ সঙ্ঘং নিমন্তেতি, ন দানং দেতি.

১৬৬. যমিদং ‘‘কালেনা’’তি ৱুত্তন্তি ‘‘যো তত্থ অৱণ্ণো, তম্পি ভণতি কালেন. যোপি তত্থ ৱণ্ণো, তম্পি ভণতি কালেনা’’তি যং ইদং পাড়িযং ৱুত্তং, তত্ৰ তস্মিং ৱচনে ৱাক্যে যো পুগ্গলো ‘‘কালেন ভণতী’’তি ৱুত্তো, সো কীদিসোতি ৱিচাৰণায তস্স দস্সনত্থং ‘‘কালঞ্ঞূ হোতী’’তিআদি পাড়িযং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো সঙ্গহে আহাতি যোজনা.

১৬৮. পুব্বুপ্পন্নপচ্চযৱিপত্তীতি তস্মিং অত্তভাৱে পঠমুপ্পন্নপচ্চযৱিপত্তি. তেসং ৱিপত্তি পৱত্তপ্পচ্চযৱিপত্তীতি যোজনা.

১৭৩. তেসন্তি পহীনাৱসিট্ঠকিলেসানং. ৱিমুত্তিদস্সনমেৱ হোতি ৱিমুত্তিঅত্থত্তা তংদস্সনস্স.

১৭৪. তন্তাৱুতানং ৱত্থানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং.

১৭৮. নামকাযোতি নামসমূহো. ইদমেৱ চ দ্ৱযন্তি সীলসংৱৰপূৰণং, সাজীৱাৱীতিক্কমনঞ্চাতি ইদমেৱ দ্ৱযং. ততোতি সাজীৱাৱীতিক্কমনতো. কথায হলিদ্দৰাগাদিসদিসতাতি যোজনা. তেনাহ ‘‘ন পুগ্গলস্সা’’তি.

১৭৯. ইতি-সদ্দেনাতি ‘‘দাৰুমাসকো’’তি এত্থ ৱুত্তইতি-সদ্দেন. এৱংপকাৰেতি ইমিনাপি সলাকাদিকে সঙ্গণ্হাতি.

১৮১. অৱিসটসুখন্তি অৱিক্খেপসুখং.

১৮৭. খন্ধধম্মেসূতি সঙ্খতধম্মেসু. তদলাভেনাতি মগ্গফলালাভেন. অত্থেনাতি সীলাদিঅত্থেন.

চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯১. যথা তেসু পটিপজ্জিতব্বন্তি তেসু পঞ্চসু পুগ্গলেসু যথাৰহং উপমেয্যোপমাদস্সনমুখেন হিতূপদেসপটিপত্তিযা যথা অঞ্ঞেহি পটিপজ্জিতব্বন্তি অত্থো. কিৰিযাৱাচী আৰম্ভ-সদ্দো অধিপ্পেতো, ন ‘‘আৰম্ভকত্তুস্স কসাৱপুচ্ছা’’তিআদীসু ৱিয ধম্মৱাচীতি আহ ‘‘আৰম্ভকিৰিযাৱাচকো সদ্দো’’তি. ‘‘নিৰুজ্ঝন্তী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘মগ্গকিচ্চৱসেনা’’তি ৱুত্তং.

১৯২. গহণং ‘‘এৱমেত’’ন্তি সম্পটিচ্ছনং.

১৯৯. ন এৱং সম্বন্ধো অসমানজাতিকত্তা.

পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০২. ইদং সচ্চাভিসম্বোধাদিকং সঙ্গহিতং হোতি ফলস্স হেতুনা অৱিনাভাৱতো. তেনাহ ‘‘সাম’’ন্তিআদি. অনাচৰিযকেন অত্তনা উপ্পাদিতেনাতি ইদং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে ৱিজ্জমানগুণকথনং, ন তব্বিধুৰধম্মন্তৰনিৱত্তনং তথাৰূপস্স অঞ্ঞস্স অভাৱতো. তেনস্স সাচৰিযকতা, পৰতো চ উপ্পত্তি পটিক্খিত্তাতি ইমমত্থমাহ ‘‘তত্থা’’তিআদিনা. তত্থ সাচৰিযকত্তং পৰূপদেসহেতুকতা, পৰতো উপ্পত্তি উপদেসেন ৱিনাপি সন্নিস্সায নিব্বত্তীতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সত্তকনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০৩. কুসলেসু ধম্মেসূতি আধাৰে ভুম্মং, ন ৱিসযেতি দস্সেন্তো ‘‘কুসলেসু ধম্মেসু অন্তোগধা’’তি আহ. ইদানি ৱিসযলক্খণং এতং ভুম্মন্তি দস্সেন্তো ‘‘বোধিপক্খিযধম্মেসু ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘তদুপকাৰতাযা’’তি ইদং কুসলেসু ধম্মেসু সাধেতব্বেসূতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. উম্মুজ্জনপঞ্ঞাযাতি উম্মুজ্জাপনপঞ্ঞায, উম্মুজ্জনাকাৰেন ৱা পৱত্তপঞ্ঞায. তেনেৱাতি উম্মুজ্জনমত্তত্তা এৱ. যথা হি ঞাণুপ্পাদো সংকিলেসপক্খতো উম্মুজ্জনং, এৱং সদ্ধুপ্পাদোপীতি আহ ‘‘সদ্ধাসঙ্খাতমেৱ উম্মুজ্জন’’ন্তি. চিত্তৱাৰোতি চিত্তপ্পবন্ধৱাৰো. পচ্চেকং ঠানৱিপস্সনাপতৰণপতিগাধপ্পত্তিনিট্ঠত্তা তেসং পুগ্গলানং ‘‘অনেকে পুগ্গলা’’তি ৱুত্তং. কস্মা? তেনত্তভাৱেন অৰহত্তস্স অগ্গহণতো. ততিযপুগ্গলাদিভাৱন্তি উম্মুজ্জিত্ৱা ঠিতপুগ্গলাদিভাৱং.

সত্তকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দসকনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০৯. সোতাপন্নাদযোতি ৱুত্তৱিসেসযুত্তা সোতাপন্নসকদাগামিঝানানাগামিনো. অসা…পে… পনাতি এত্থ পন-সদ্দো ৱিসেসত্থদীপনো. তেন ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনানং সমুচ্ছিন্নত্তা’’তি ইদং ৱিসেসং দীপেতীতি ৱেদিতব্বং.

দসকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকৰণ-অনুটীকা সমত্তা.