৫. বাহিৰমাতিকাৱণ্ণনা
৫. এতেন ঠপনাকাৰেনাতি সৰূপেন অগ্গহেত্ৱা যথাৱুত্তেন পকৰণন্তৰমাতিকায ইধ মাতিকাভাৱকিত্তনসঙ্খাতেন ঠপনাকাৰেন. পকৰণন্তৰঠপিতায মাতিকায অৱিভাগেন পচ্ছতো গহণং বহি ঠপনন্তি আহ ‘‘বহি পিট্ঠিতো ঠপিতত্তা’’তি. ইধ অট্ঠপেত্ৱাতি ইমিস্সা ধাতুকথায সৰূপেন অৱত্ৱা. তথা পকাসিতত্তাতি মাতিকাভাৱেন জোতিতত্তা. ধম্মসঙ্গণীসীসেন হি ধম্মসঙ্গণিযং আগতমাতিকাৱ গহিতাতি. যেহি নযেহি ধাতুকথায নিদ্দেসো, তেসু নযেসু, তেহি ৱিভজিতব্বেসু খন্ধাদীসু, তেসং নযানং পৱত্তিদ্ৱাৰলক্খণেসু চ উদ্দিট্ঠেসু ধাতুকথায উদ্দেসৱসেন ৱত্তব্বং ৱুত্তমেৱ হোতীতি যং উদ্দেসৱসেন ৱত্তব্বং, তং ৱত্ৱা পুন যথাৱুত্তানং খন্ধাদীনং কুসলাদিৱিভাগদস্সনত্থং ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি ৱুত্তন্তি এৱমেত্থ মাতিকায নিক্খেপৱিধি ৱেদিতব্বো.
‘‘গাৱীতি অযমাহা’’তি এত্থ গাৱী-সদ্দো ৱিয ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি এত্থ পদত্থৱিপল্লাসকাৰিনা ইতি-সদ্দেন অত্থপদত্থকো সঙ্গহাসঙ্গহ-সদ্দো সদ্দপদত্থকো জাযতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অনিদ্ধাৰিতত্থস্স সদ্দস্সেৱ ৱুত্তত্তা’’তি. তেন অত্থুদ্ধাৰতো সঙ্গহসদ্দং সংৱণ্ণেতীতি দস্সেতি. অনিদ্ধাৰিতৱিসেসোতি অসঙ্গহিতজাতিসঞ্জাতিআদিৱিসেসো. সামঞ্ঞেন গহেতব্বতন্তি সঙ্গহসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন ৱিঞ্ঞাযমানো ৱুচ্চমানো ৱা. ন চেত্থ সামঞ্ঞঞ্চ একৰূপমেৱাতি চোদনা কাতব্বা ভেদাপেক্খত্তা তস্স. যত্তকা হি তস্স ৱিসেসা, তদপেক্খমেৱ তন্তি. ‘‘অত্তনো জাতিযা’’তি ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘মত্তেয্যা’’তি ৱুত্তে অত্তনো মাতু হিতাতি.
ধম্মৱিসেসং অনিদ্ধাৰেত্ৱাতি সঙ্গহিততাদিনা পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বধম্মানং ৱিসেসনং অকত্ৱা. সামঞ্ঞেনাতি অৱিসেসেন. ধম্মানন্তি খন্ধাদিধম্মানং. অৱসেসা নিদ্ধাৰেত্ৱাতি ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদিকা অৱসেসা দ্ৱাদসপি পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বধম্মৱিসেসং নিদ্ধাৰেত্ৱা ধম্মানং পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযউদ্দেসাতি যোজনা. ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদযোপি যথাৱুত্তৱিসেসং অনিদ্ধাৰেত্ৱা সামঞ্ঞেন ধম্মানং পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযুদ্দেসাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদি. যস্স অত্থো ঞাযতি, সদ্দো চ ন পযুজ্জতি, সো লোপোতি ৱেদিতব্বো, আৱুত্তিআদিৱসেন ৱা অযমত্থো দীপেতব্বো. তেনাতি লুত্তনিদ্দিট্ঠেন অসঙ্গহিত-সদ্দেন. সঙ্গহিতৱিসেসৱিসিট্ঠোতি চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিততাৱিসেসৱিসিট্ঠো, তেন সোতাযতনাদিভাৱেন অসঙ্গহিতো সোতপসাদাদিকো যো ৰুপ্পনসভাৱো ধম্মৱিসেসো. তন্নিস্সিতো তং ধম্মৱিসেসং নিস্সায লব্ভমানো. ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… চতূহি খন্ধেহি অসঙ্গহিতা’’তিআদিনা অসঙ্গহিততাসঙ্খাতো পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো পৰতো পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জিযমানো ইধ উদ্দিট্ঠো হোতি. ৱিসেসনে কৰণৱচনন্তি ইমিনা তস্স ধম্মস্স যথাৱুত্তসঙ্গহিততাৱিসেসৱিসিট্ঠতংযেৱ ৱিভাৱেতি. এৱমেতে পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বধম্মৱিসেসং নিদ্ধাৰেত্ৱা পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযুদ্দেসা পৱত্তাতি ৱেদিতব্বা.
ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্তাৱতাপি অযমত্থো লব্ভতীতি? ন লব্ভতি তস্স ধম্মমত্তদীপনতো. নযুদ্দেসো হেসো, ন ধম্মুদ্দেসো. তথা হি পাড়িযং সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতন…পে… ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… অসঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ১৭১) পুচ্ছিত্ৱা ‘‘তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৱীহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি দুতিযং অসঙ্গহিতপদং গহিতং. অঞ্ঞথা ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে কতমে’’ইচ্চেৱ নিদ্দিসিতব্বং সিযা.
এস নযোতি অতিদেসেন দস্সিতমত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘তেসুপী’’তিআদি ৱুত্তং. ততিযপদেনাতি লুত্তনিদ্দেসেন গহেতব্বন্তি ৱুত্তপদং সন্ধাযাহ. কত্তুঅত্থে কৰণনিদ্দেসো সঙ্গহিতাসঙ্গহিতেহি তেহি ধম্মেহি ধম্মানং সঙ্গহিততাসঙ্গহিততায ৱুত্তত্তা. তথা হি তত্থ পাড়িযং ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তি ধম্মমুখেনেৱ সঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৱুত্তা. দুতিযততিযেসু পন সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতৱিসেসনদ্ৱাৰেন ধম্মানং অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৱুত্তাতি তত্থ ‘‘ৱিসেসনে কৰণৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তত্থ হি…পে… ধম্মন্তৰস্সা’’তি. তত্থ সভাৱন্তৰেনাতি সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতেন সভাৱন্তৰেন পকাৰন্তৰেন. সভাৱন্তৰস্সাতি অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতস্স সভাৱন্তৰস্স. এতেসূতি চতুত্থপঞ্চমেসু. ধম্মন্তৰেনাতি অঞ্ঞধম্মেন. ধম্মন্তৰস্সাতি ততো অঞ্ঞস্স ধম্মস্স ৱিসেসনং কতং. তত্থ হি অন্তৰেন পকাৰৱিসেসামসনং ধম্মেনেৱ ধম্মো ৱিসেসিতোতি. আদিপদেনেৱাতি ‘‘সঙ্গহিতেনা’’তিআদিনা ৱুত্তেন পঠমপদেনেৱ. ইতৰেহীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেহি দুতিযততিযপদেহি. এত্থাতি একাদসমাদীসু চতূসু. দুতিযততিযেসু ৱিয ৱিসেসনে এৱ কৰণৱচনং দট্ঠব্বং, ন চতুত্থপঞ্চমেসু ৱিয কত্তুঅত্থেতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানন্তিআদিনা তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি.
ৱিৱিধকপ্পনতোতি ৱিৱিধং বহুধা কপ্পনতো, সঙ্গহাসঙ্গহানং ৱিসুং সহ চ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱকপ্পনতোতি অত্থো. তং পন ৱিকপ্পনং ৱুত্তাকাৰেন ৱিভজনং হোতীতি আহ ‘‘ৱিভাগতোতি অত্থো’’তি. সন্নিট্ঠানলক্খণেন অধিমোক্খেন সম্পযুত্তধম্মা আৰম্মণে নিচ্ছযনাকাৰেন পৱত্তিযা সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তধম্মা. তে চ তেহি সদ্ধিং তদৱসিট্ঠে দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱিচিকিচ্ছাসহগতধম্মে চ সঙ্গহেত্ৱা আহ ‘‘সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তা চ সব্বে চ চিত্তুপ্পাদা সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদা’’তি. ইতৰেতি ফস্সাদযো. সব্বেসন্তি একূননৱুতিযা চিত্তুপ্পাদানং. পৰিগ্গহেতব্বাতি সঙ্গহাদিৱসেন পৰিগ্গণ্হিতব্বা. মহাৱিসযেন অধিমোক্খেন. অঞ্ঞেসন্তি ৱিতক্কাদীনং. ৱচনং সন্ধাযাতি ‘‘অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো, সো সন্নিট্ঠানলক্খণো’’তি ধম্মসঙ্গহৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. যেৱাপনকৱণ্ণনা) ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো, অধিমোক্খপচ্চযা ভৱো’’তি পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে চ আগতং ৱচনং সন্ধায. অত্থে সতীতি ‘‘সন্নিট্ঠান…পে… সাধাৰণতো’’তি এৱমত্থে ৱুচ্চমানে. ৱত্তব্বেসূতি সঙ্গহাদিপৰিগ্গহত্থং ৱত্তব্বেসু. ৱুত্তা ফস্সাদযো মনসিকাৰপৰিযোসানা. তাদিসস্সাতি ফস্সাদিসদিসস্স সাধাৰণস্স অধিমোক্খসদিসস্স অসাধাৰণস্স অঞ্ঞস্স ধম্মস্স অভাৱা.
ননু জীৱিতিন্দ্ৰিযচিত্তট্ঠিতিযোপি সাধাৰণাতি? সচ্চং সাধাৰণা, অত্থি পন ৱিসেসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযং পনা’’তিআদি. অসমাধিসভাৱা বলভাৱং অপ্পত্তা সামঞ্ঞসদ্দেনেৱ ৱত্তব্বাতি যোজনা. সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহি চাতি সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহি ৱত্তব্বা চ সমাধিসভাৱা চিত্তেকগ্গতা. ৱিসেসসদ্দৱচনীযং অঞ্ঞন্তি বলপ্পত্তসমাধিতো অঞ্ঞং সামঞ্ঞসদ্দেন ব্যাপেতব্বং, ৱিসেসসদ্দেন চ নিৱত্তেতব্বং নত্থি সমাধিসভাৱায এৱ চিত্তেকগ্গতায গহিতত্তা. ন অঞ্ঞব্যাপকনিৱত্তকো সামঞ্ঞৱিসেসো অনঞ্ঞ…পে… ৱিসেসো, তস্স দীপনতো. তস্সেৱ ধম্মস্সাতি তস্সেৱ বলপ্পত্তসমাধিধম্মস্স. ভেদদীপকেহীতি ৱিসেসদীপকেহি সমাধিবলাদিৱচনেহি ৱত্তব্বা. ৱুত্তলক্খণা অনঞ্ঞব্যাপকনিৱত্তকসামঞ্ঞৱিসেসদীপনা সদ্দা. ততো ৱিপৰীতেহি অঞ্ঞং ব্যাপেতব্বং নিৱত্তেতব্বঞ্চ গহেত্ৱা পৱত্তেহি সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহেৱ ন সুখাদিসভাৱা ৱেদনা ৱিয ৱত্তব্বা. তস্মাতি যস্মা অসমাধিসভাৱা সমাধিসভাৱাতি দ্ৱেধা ভিন্দিত্ৱা গহিতা চিত্তেকগ্গতা, তস্মা. অসমাধিসভাৱমেৱ পকাসেয্য ৱিসেসসদ্দনিৰপেক্খং পৱত্তমানত্তা. ইতৰোতি সমাধিবলাদিকো ৱিসেসসদ্দো. ইধাতি ইমস্মিং অব্ভন্তৰমাতিকুদ্দেসে, সাধাৰণে ফস্সাদিকে, মহাৱিসযে ৱা অধিমোক্খে উদ্দিসিযমানে. ননু চ অভিন্দিত্ৱা গয্হমানা চিত্তেকগ্গতা ৱেদনা ৱিয সাধাৰণা হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অভিন্নাপি ৱা’’তিআদি. ‘‘চিত্তস্স ঠিতি চিত্তেকগ্গতা অৱিসাহটমানসতা (ধ. স. ১১, ১৫). অৰূপীনং ধম্মানং আযু ঠিতী’’তি (ধ. স. ১৯) ৱচনতো সমাধিজীৱিতিন্দ্ৰিযানং অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন ৱত্তব্বতা ৱেদিতব্বা. ন অৰহতীতি ইধ উদ্দেসং ন অৰহতি সমুখেনেৱ ৱত্তব্বেসু ফস্সাদীসু উদ্দিসিযমানেসূতি অত্থো.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.