ধাতুকথাপকৰণ-অনুটীকা
গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা
ধাতুকথাপকৰণদেসনায দেসদেসকপৰিসাপদেসা ৱুত্তপ্পকাৰা এৱাতি কালাপদেসং দস্সেন্তো ‘‘ধাতুকথাপকৰণং দেসেন্তো’’তিআদিমাহ. ‘‘তস্সেৱ অনন্তৰং অদেসযী’’তি হি ইমিনা ৱিভঙ্গানন্তৰং ধাতুকথা দেসিতাতি তস্সা দেসনাকালো অপদিট্ঠো হোতি. যে পন ‘‘ৱিভঙ্গানন্তৰং কথাৱত্থুপকৰণং দেসিত’’ন্তি ৱদন্তি, তেসং ৱাদং পটিক্খিপন্তো ‘‘ৱিভঙ্গানন্তৰং…পে… দস্সেতু’’ন্তি আহ.
‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিৱচনতো (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূড়নি. নন্দমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) কিলেসৱিদ্ধংসনম্পি দেৱপুত্তমাৰস্স বলৱিধমনন্তি সক্কা ৱত্তুং, ‘‘অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন কিলেসাভিসঙ্খাৰমাৰান’’ন্তি পন ৱুচ্চমানত্তা খন্তিবলসদ্ধাবলাদিআনুভাৱেন উস্সাহপৰিসাবলভঞ্জনমেৱ দেৱপুত্তমাৰস্স বলৱিদ্ধংসনং দট্ঠব্বং. ৱিসযাতিক্কমনং কামধাতুসমতিক্কমো. সমুদযপ্পহানপৰিঞ্ঞাৱসেনাতি পহানাভিসমযপৰিঞ্ঞাভিসমযানং ৱসেন. ননু চেতং পঞ্চন্নং মাৰানং ভঞ্জনং সাৱকেসুপি লব্ভতেৱাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘পৰূপনিস্সযৰহিত’’ন্তিআদি. ৱীৰস্স ভাৱো ৱীৰিযন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘মহাৱীৰিযোতি মহাৱীৰো’’তি. মহাৱীৰিযতা চ পৰিপুণ্ণৱীৰিযপাৰমিতায চতুৰঙ্গসমন্নাগতৱীৰিযাধিট্ঠানেন অনঞ্ঞসাধাৰণচতুব্বিধসম্মপ্পধানসম্পত্তিযা চ ৱেদিতব্বা. ততো এৱ হিস্স ৱীৰিযাহানিসিদ্ধিপীতি.
খন্ধাদিকে ধম্মে অধিট্ঠায নিস্সায ৱিসযং কত্ৱা অভিধম্মকথা পৱত্তাতি আহ ‘‘অভিধম্মকথাধিট্ঠানট্ঠেন ৱা’’তি. তেসং কথনতোতি তেসং খন্ধাদীনং কথাভাৱতো. এতেন অত্থৱিসেসসন্নিস্সযো ব্যঞ্জনসমুদাযো পকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা ধাতুযো কথীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি ধাতুকথা, তথাপৱত্তো ব্যঞ্জনত্থসমুদাযো. যদি এৱং সত্তন্নম্পি পকৰণানং ধাতুকথাভাৱো আপজ্জতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যদিপী’’তিআদি. তত্থ সাতিসযন্তি সৱিসেসং ৱিচিত্তাতিৰেকৱসেন অনৱসেসতো চ দেসনায পৱত্তত্তা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি (ধাতু. ৫). তেনেৱাহ ‘‘একদেসকথনমেৱ হি অঞ্ঞত্থ কত’’ন্তি.
ইদানি সাসনে যেসু ধাতু-সদ্দো নিৰুড়্হো, তেসং ৱসেন অঞ্ঞেহিপি অসাধাৰণং ইমস্স পকৰণস্স ধাতুকথাভাৱং দস্সেন্তো ‘‘খন্ধাযতনধাতূহি ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি খন্ধাযতনধাতূসু. মহন্তো পভেদানুগতো ৱিসযো এতাসন্তি মহাৱিসযা, ধাতুযো, ন খন্ধাযতনানি অপ্পতৰপদত্তা. যেন ৱা সভাৱেন ধম্মা সঙ্গহাসঙ্গহসম্পযোগৱিপ্পযোগেহি উদ্দেসনিদ্দেসে লভন্তি, সো সভাৱো ধাতু. সা ধাতু ইধ সাতিসযং দেসিতাতি সৱিসেসং ধাতুযা কথনতো ইদং পকৰণং ‘‘ধাতুকথা’’তি ৱুত্তং. সভাৱত্থো হি অযং ধাতু-সদ্দো ‘‘ধাতুসো, ভিক্খৱে, সত্তা সংসন্দন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৯৮) ৱিয. ধাতুভেদন্তি ধাতুৱিভাগং. পকৰণন্তি ৱচনসেসো. কুতো পকৰণ-সদ্দো লব্ভতীতি আহ ‘‘সত্তন্নং পকৰণানং কমেন ৱণ্ণনায পৱত্তত্তা’’তি. তেন যোজনং কত্ৱাতি তেন পকৰণ-সদ্দেন ‘‘ধাতুকথাৱ পকৰণং ধাতুকথাপকৰণ’’ন্তি যোজনং কত্ৱা. তং দীপনন্তি তং ধাতুকথাপকৰণস্স অত্থদীপনং, অত্থদীপনাকাৰেন পৱত্তং ৱণ্ণনং. ‘‘অত্থং দীপযিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তং সুণাথা’’তি ৱদন্তো সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন তত্থ উপধাৰণে নিযোজেতীতি আহ ‘‘তংদীপনৱচনসৱনেন উপধাৰেথাতি অত্থো’’তি.
গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. মাতিকাৱণ্ণনা
১. নযমাতিকাৱণ্ণনা
১. চুদ্দসৱিধেনাতি চুদ্দসপ্পকাৰেন, চুদ্দসহি পদেহীতি অত্থো. তত্থ ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি ইদমেকং পদং, তথা ‘‘সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো’’তি. ‘‘সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদীনি পন তীণি তীণি পদানি একেকং পদং. ইতৰেসু পদৱিভাগো সুৱিঞ্ঞেয্যোৱ. এতেহীতি সঙ্গহাদিপ্পকাৰেহি. নযনং পাপনং, তং পন পৱত্তনং ঞাপনঞ্চ হোতীতি ‘‘পৱত্তীযতি ঞাযন্তী’’তি চ দ্ৱিধাপি অত্থো ৱুত্তো. নযা এৱ উদ্দিসিযমানা মাতিকা. অত্থদ্ৱযেপি পৱত্তনঞাণকিৰিযানং কৰণভাৱেন সঙ্গহাদিপ্পকাৰা নযাতি ৱুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ইমিনা সঙ্গহাদিকেন নযেনা’’তি (ধাতু. অট্ঠ. ১). পদানন্তি অত্থদীপকানং ৱচনানং. পজ্জতি এতেন অত্থোতি হি পদং. পদানন্তি চ সংসামিসম্বন্ধে সামিৱচনং, পকৰণস্সাতি পন অৱযৱাৱযৱীসম্বন্ধে.
২. অব্ভন্তৰমাতিকাৱণ্ণনা
২. তদত্থানীতি পটিচ্চসমুপ্পাদত্থানি. পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি সঙ্খাৰাদিকং এতস্মাতি হি পটিচ্চসমুপ্পাদো, পচ্চেকং অৱিজ্জাদিকো পচ্চযধম্মো. তথা হি ৱুত্তং সঙ্খাৰপিটকে ‘‘দ্ৱাদস পচ্চযা, দ্ৱাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি. তেসন্তি খন্ধাদীনং. তথাদস্সিতানন্তি গণনুদ্দেসৱিভাগমত্তেন দস্সিতানং. কস্মা পনেত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদো দ্ৱাদসভাৱেনেৱ গহিতো, ননু তত্থ ভৱো কম্মভৱাদিভেদেন, সোকাদযো চ সৰূপতোযেৱ ইধ পাড়িযং গহিতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ‘‘পঞ্চৱীসাধিকেন পদসতেনা’’তি এৱং ৱুত্তে অট্ঠকথাৱচনে. কম্মভৱস্স ভাৱনভাৱেন, উপপত্তিভৱস্স ভৱনভাৱেন. পদত্থতো পন কম্মভৱো ভৱতি এতস্মাতি ভৱো, ইতৰো ভৱতি, ভৱনং ৱাতি. তন্নিদানদুক্খভাৱেনাতি জৰামৰণনিদানদুক্খভাৱেন.
‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি ইদম্পি ধাতুকথায মাতিকাকিত্তনমেৱাতি ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকাতি অযং ধাতুকথামাতিকাতো বহিদ্ধা ৱুত্তা’’তি ৱচনং অসম্ভাৱেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. পকৰণন্তৰগতা ৱুত্তা ধাতুকথায মাতিকাভাৱেনাতি অত্থো. কামঞ্চেত্থ মাতিকাভাৱেন ৱুত্তা, পকৰণন্তৰগতত্তা পন অঞ্ঞতো গহেতব্বৰূপা ইতো বহিভূতা নাম হোন্তি, সৰূপতো গহিতাৱ পঞ্চক্খন্ধাতিআদিকা অব্ভন্তৰা. তেনাহ ‘‘সৰূপতো দস্সেত্ৱা ঠপিতত্তা’’তি. মাতিকায অসঙ্গহিতত্তাতি মাতিকায সৰূপেন অসঙ্গহিতত্তা, ন অঞ্ঞথা. ন হি মাতিকায অসঙ্গহিতো কোচি পদত্থো অত্থি. ৱিকিণ্ণভাৱেনাতি খন্ধৱিভঙ্গাদীসু ৱিসুং ৱিসুং কিণ্ণভাৱেন ৱিসটভাৱেন.
৩. নযমুখমাতিকাৱণ্ণনা
৩. নযানং সঙ্গহাদিপ্পকাৰৱিসেসানং পৱত্তি দেসনা, তস্সা ৱিনিগ্গমট্ঠানতায দ্ৱাৰং. যথাৱুত্তধম্মা যথাৰহং খন্ধাযতনধাতুযো অৰূপিনো চ খন্ধাতি তেসং উদ্দেসো নযমুখমাতিকা. তেনাহ ‘‘নযান’’ন্তিআদি. ৱিযুজ্জনসীলা, ৱিযোগো ৱা এতেসং অত্থীতি ৱিযোগিনো, তথা সহযোগিনো, সঙ্গহাসঙ্গহধম্মা চ ৱিযোগীসহযোগীধম্মা চ সঙ্গহা…পে… ধম্মা, সঙ্গণ্হনাসঙ্গণ্হনৱসেন ৱিযুজ্জনসংযুজ্জনৱসেন চ পৱত্তনকসভাৱাতি অত্থো. চুদ্দসপীতিআদিনা তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. যেহীতি যেহি খন্ধাদীহি অৰূপক্খন্ধেহি চ. তে চত্তাৰোতি তে সঙ্গহাদযো চত্তাৰো. সচ্চাদীহিপীতি সচ্চইন্দ্ৰিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহিপি সহ. যথাসম্ভৱন্তি সম্ভৱানুৰূপং, যং যং পদং সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতোতি চ ৱত্তুং যুত্তং, তং তন্তি অত্থো.
সো পনাতি সঙ্গহাসঙ্গহো. সঙ্গাহকভূতেহীতি সঙ্গহণকিৰিযায কত্তুভূতেহি. তেহীতি সচ্চাদীহি. ন সঙ্গহভূতেহীতি সঙ্গহণকিৰিযায কৰণভূতেহি সচ্চাদীহি সঙ্গহাসঙ্গহো ন ৱুত্তো. তত্থাপি হি খন্ধাযতনধাতুযো এৱ কৰণভূতাতি দস্সেতি. খন্ধাদীহেৱ সঙ্গহেহীতি খন্ধাদীহিযেৱ সঙ্গণ্হনকিৰিযায কৰণভূতেহি, ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি, দ্ৱীহাযতনেহি, অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি সঙ্গহাসঙ্গহো নিযমেত্ৱা ৱুত্তো. তস্মাতি যস্মা সচ্চাদীনি সঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তানি, ন সঙ্গহভাৱেন, খন্ধাদীনিযেৱ চ সঙ্গহভাৱেন ৱুত্তানি, তস্মা.
কস্মা পনেত্থ সচ্চাদযো সঙ্গহৱসেন ন ৱুত্তাতি? তথাদেসনায অসম্ভৱতো. ন হি সক্কা ৰূপক্খন্ধাদীনং সমুদযসচ্চাদীহি, সঞ্ঞাদীনং ৱা ইন্দ্ৰিযাদীহি সঙ্গহনযেন পুচ্ছিতুং ৱিস্সজ্জিতুং ৱাতি. তথা অৰিযফলাদীসু উপ্পন্নৱেদনাদীনং সচ্চৱিনিমুত্ততায ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো কতিহি সচ্চেহি সঙ্গহিতো’’তি পুচ্ছিত্ৱাপি ‘‘একেন সচ্চেন সঙ্গহিতো’’তিআদিনা নিযমেত্ৱা সঙ্গহং দস্সেতুং ন সক্কাতি. যথাসম্ভৱন্তি যেহি সম্পযোগো, যেহি চ ৱিপ্পযোগো, তদনুৰূপং.
ৰূপং ৰূপেন নিব্বানেন ৱা ৱিপ্পযুত্তং ন হোতি, নিব্বানং ৱা ৰূপেন. কস্মা? সম্পযুত্তন্তি অনাসঙ্কনীযসভাৱত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগীভাৱতো ‘‘ৰূপনিব্বানেহিপি সো অত্থি নত্থী’’তি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতৰেহি, ইতৰেসঞ্চ তেহি ৱিপ্পযোগো ৱুচ্চতি, ন পন ৰূপস্স ৰূপেন, নিব্বানেন ৱা, নিব্বানস্স ৱা ৰূপেন কত্থচি সম্পযোগো অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৱতো ৱিপ্পযোগোপি ৰূপস্স ৰূপনিব্বানেহি, নিব্বানস্স ৱা তেন ন ৱুচ্চতি, অৰূপক্খন্ধেহিযেৱ পন ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘চতূহেৱা’’তিআদি. অনাৰম্মণস্স চক্খাযতনাদিকস্স. অনাৰম্মণঅনাৰম্মণমিস্সকেহীতি অনাৰম্মণেন সোতাযতনাদিনা অনাৰম্মণমিস্সকেন চ ধম্মাযতনাদিনা. মিস্সকস্স ধম্মাযতনাদিকস্স. অনাৰম্মণঅনাৰম্মণমিস্সকেহি ন হোতীতি যোজেতব্বং. যেসং পন যেহি হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনাৰম্মণস্স পনা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা হি সাৰম্মণস্স অনাৰম্মণেন অনাৰম্মণমিস্সকেন চ ৱিপ্পযোগো হোতি, এৱং সাৰম্মণেনপি সো হোতিযেৱ. তেন ৱিয অনাৰম্মণস্স অনাৰম্মণমিস্সকস্স চাতি দট্ঠব্বং.
৪. লক্খণমাতিকাৱণ্ণনা
৪. ৱিসুং যোজনা কাতব্বাতি যো তীহি সঙ্গহো চতূহি চ সম্পযোগো ৱুত্তো, তং সভাগো ভাৱো পযোজেতি, যো চ তীহি অসঙ্গহো চতূহি চ ৱিপ্পযোগো ৱুত্তো, তং ৱিসভাগো ভাৱোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সঙ্গহো…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি আহ. যস্স সঙ্গহো, সো ধম্মো খন্ধাদিকো সভাগো. যস্স অসঙ্গহো, সো ৱিসভাগো. তথা সম্পযোগেসুপি ৱেদিতব্বং. ইদানি যথাৱুত্তং সভাগতং সৰূপতো নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সমানভাৱো সঙ্গহে সভাগতা, একুপ্পাদাদিকো সম্পযোগেতি ইমিনা ৰুপ্পনাদিৱিধুৰো অসমানসভাৱো অসঙ্গহে ৱিসভাগতা, নানুপ্পাদাদিকো ৱিপ্পযোগেতি অযমত্থো অত্থসিদ্ধোতি ন ৱুত্তোতি.
৫. বাহিৰমাতিকাৱণ্ণনা
৫. এতেন ঠপনাকাৰেনাতি সৰূপেন অগ্গহেত্ৱা যথাৱুত্তেন পকৰণন্তৰমাতিকায ইধ মাতিকাভাৱকিত্তনসঙ্খাতেন ঠপনাকাৰেন. পকৰণন্তৰঠপিতায মাতিকায অৱিভাগেন পচ্ছতো গহণং বহি ঠপনন্তি আহ ‘‘বহি পিট্ঠিতো ঠপিতত্তা’’তি. ইধ অট্ঠপেত্ৱাতি ইমিস্সা ধাতুকথায সৰূপেন অৱত্ৱা. তথা পকাসিতত্তাতি মাতিকাভাৱেন জোতিতত্তা. ধম্মসঙ্গণীসীসেন হি ধম্মসঙ্গণিযং আগতমাতিকাৱ গহিতাতি. যেহি নযেহি ধাতুকথায নিদ্দেসো, তেসু নযেসু, তেহি ৱিভজিতব্বেসু খন্ধাদীসু, তেসং নযানং পৱত্তিদ্ৱাৰলক্খণেসু চ উদ্দিট্ঠেসু ধাতুকথায উদ্দেসৱসেন ৱত্তব্বং ৱুত্তমেৱ হোতীতি যং উদ্দেসৱসেন ৱত্তব্বং, তং ৱত্ৱা পুন যথাৱুত্তানং খন্ধাদীনং কুসলাদিৱিভাগদস্সনত্থং ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি ৱুত্তন্তি এৱমেত্থ মাতিকায নিক্খেপৱিধি ৱেদিতব্বো.
‘‘গাৱীতি অযমাহা’’তি এত্থ গাৱী-সদ্দো ৱিয ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি এত্থ পদত্থৱিপল্লাসকাৰিনা ইতি-সদ্দেন অত্থপদত্থকো সঙ্গহাসঙ্গহ-সদ্দো সদ্দপদত্থকো জাযতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অনিদ্ধাৰিতত্থস্স সদ্দস্সেৱ ৱুত্তত্তা’’তি. তেন অত্থুদ্ধাৰতো সঙ্গহসদ্দং সংৱণ্ণেতীতি দস্সেতি. অনিদ্ধাৰিতৱিসেসোতি অসঙ্গহিতজাতিসঞ্জাতিআদিৱিসেসো. সামঞ্ঞেন গহেতব্বতন্তি সঙ্গহসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন ৱিঞ্ঞাযমানো ৱুচ্চমানো ৱা. ন চেত্থ সামঞ্ঞঞ্চ একৰূপমেৱাতি চোদনা কাতব্বা ভেদাপেক্খত্তা তস্স. যত্তকা হি তস্স ৱিসেসা, তদপেক্খমেৱ তন্তি. ‘‘অত্তনো জাতিযা’’তি ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘মত্তেয্যা’’তি ৱুত্তে অত্তনো মাতু হিতাতি.
ধম্মৱিসেসং অনিদ্ধাৰেত্ৱাতি সঙ্গহিততাদিনা পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বধম্মানং ৱিসেসনং অকত্ৱা. সামঞ্ঞেনাতি অৱিসেসেন. ধম্মানন্তি খন্ধাদিধম্মানং. অৱসেসা নিদ্ধাৰেত্ৱাতি ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদিকা অৱসেসা দ্ৱাদসপি পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বধম্মৱিসেসং নিদ্ধাৰেত্ৱা ধম্মানং পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযউদ্দেসাতি যোজনা. ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদযোপি যথাৱুত্তৱিসেসং অনিদ্ধাৰেত্ৱা সামঞ্ঞেন ধম্মানং পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযুদ্দেসাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদি. যস্স অত্থো ঞাযতি, সদ্দো চ ন পযুজ্জতি, সো লোপোতি ৱেদিতব্বো, আৱুত্তিআদিৱসেন ৱা অযমত্থো দীপেতব্বো. তেনাতি লুত্তনিদ্দিট্ঠেন অসঙ্গহিত-সদ্দেন. সঙ্গহিতৱিসেসৱিসিট্ঠোতি চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিততাৱিসেসৱিসিট্ঠো, তেন সোতাযতনাদিভাৱেন অসঙ্গহিতো সোতপসাদাদিকো যো ৰুপ্পনসভাৱো ধম্মৱিসেসো. তন্নিস্সিতো তং ধম্মৱিসেসং নিস্সায লব্ভমানো. ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… চতূহি খন্ধেহি অসঙ্গহিতা’’তিআদিনা অসঙ্গহিততাসঙ্খাতো পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো পৰতো পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জিযমানো ইধ উদ্দিট্ঠো হোতি. ৱিসেসনে কৰণৱচনন্তি ইমিনা তস্স ধম্মস্স যথাৱুত্তসঙ্গহিততাৱিসেসৱিসিট্ঠতংযেৱ ৱিভাৱেতি. এৱমেতে পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বধম্মৱিসেসং নিদ্ধাৰেত্ৱা পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযুদ্দেসা পৱত্তাতি ৱেদিতব্বা.
ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্তাৱতাপি অযমত্থো লব্ভতীতি? ন লব্ভতি তস্স ধম্মমত্তদীপনতো. নযুদ্দেসো হেসো, ন ধম্মুদ্দেসো. তথা হি পাড়িযং সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতন…পে… ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… অসঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ১৭১) পুচ্ছিত্ৱা ‘‘তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৱীহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি দুতিযং অসঙ্গহিতপদং গহিতং. অঞ্ঞথা ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে কতমে’’ইচ্চেৱ নিদ্দিসিতব্বং সিযা.
এস নযোতি অতিদেসেন দস্সিতমত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘তেসুপী’’তিআদি ৱুত্তং. ততিযপদেনাতি লুত্তনিদ্দেসেন গহেতব্বন্তি ৱুত্তপদং সন্ধাযাহ. কত্তুঅত্থে কৰণনিদ্দেসো সঙ্গহিতাসঙ্গহিতেহি তেহি ধম্মেহি ধম্মানং সঙ্গহিততাসঙ্গহিততায ৱুত্তত্তা. তথা হি তত্থ পাড়িযং ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তি ধম্মমুখেনেৱ সঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৱুত্তা. দুতিযততিযেসু পন সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতৱিসেসনদ্ৱাৰেন ধম্মানং অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৱুত্তাতি তত্থ ‘‘ৱিসেসনে কৰণৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তত্থ হি…পে… ধম্মন্তৰস্সা’’তি. তত্থ সভাৱন্তৰেনাতি সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতেন সভাৱন্তৰেন পকাৰন্তৰেন. সভাৱন্তৰস্সাতি অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতস্স সভাৱন্তৰস্স. এতেসূতি চতুত্থপঞ্চমেসু. ধম্মন্তৰেনাতি অঞ্ঞধম্মেন. ধম্মন্তৰস্সাতি ততো অঞ্ঞস্স ধম্মস্স ৱিসেসনং কতং. তত্থ হি অন্তৰেন পকাৰৱিসেসামসনং ধম্মেনেৱ ধম্মো ৱিসেসিতোতি. আদিপদেনেৱাতি ‘‘সঙ্গহিতেনা’’তিআদিনা ৱুত্তেন পঠমপদেনেৱ. ইতৰেহীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেহি দুতিযততিযপদেহি. এত্থাতি একাদসমাদীসু চতূসু. দুতিযততিযেসু ৱিয ৱিসেসনে এৱ কৰণৱচনং দট্ঠব্বং, ন চতুত্থপঞ্চমেসু ৱিয কত্তুঅত্থেতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানন্তিআদিনা তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি.
ৱিৱিধকপ্পনতোতি ৱিৱিধং বহুধা কপ্পনতো, সঙ্গহাসঙ্গহানং ৱিসুং সহ চ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱকপ্পনতোতি অত্থো. তং পন ৱিকপ্পনং ৱুত্তাকাৰেন ৱিভজনং হোতীতি আহ ‘‘ৱিভাগতোতি অত্থো’’তি. সন্নিট্ঠানলক্খণেন অধিমোক্খেন সম্পযুত্তধম্মা আৰম্মণে নিচ্ছযনাকাৰেন পৱত্তিযা সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তধম্মা. তে চ তেহি সদ্ধিং তদৱসিট্ঠে দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱিচিকিচ্ছাসহগতধম্মে চ সঙ্গহেত্ৱা আহ ‘‘সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তা চ সব্বে চ চিত্তুপ্পাদা সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদা’’তি. ইতৰেতি ফস্সাদযো. সব্বেসন্তি একূননৱুতিযা চিত্তুপ্পাদানং. পৰিগ্গহেতব্বাতি সঙ্গহাদিৱসেন পৰিগ্গণ্হিতব্বা. মহাৱিসযেন অধিমোক্খেন. অঞ্ঞেসন্তি ৱিতক্কাদীনং. ৱচনং সন্ধাযাতি ‘‘অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো, সো সন্নিট্ঠানলক্খণো’’তি ধম্মসঙ্গহৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. যেৱাপনকৱণ্ণনা) ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো, অধিমোক্খপচ্চযা ভৱো’’তি পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে চ আগতং ৱচনং সন্ধায. অত্থে সতীতি ‘‘সন্নিট্ঠান…পে… সাধাৰণতো’’তি এৱমত্থে ৱুচ্চমানে. ৱত্তব্বেসূতি সঙ্গহাদিপৰিগ্গহত্থং ৱত্তব্বেসু. ৱুত্তা ফস্সাদযো মনসিকাৰপৰিযোসানা. তাদিসস্সাতি ফস্সাদিসদিসস্স সাধাৰণস্স অধিমোক্খসদিসস্স অসাধাৰণস্স অঞ্ঞস্স ধম্মস্স অভাৱা.
ননু জীৱিতিন্দ্ৰিযচিত্তট্ঠিতিযোপি সাধাৰণাতি? সচ্চং সাধাৰণা, অত্থি পন ৱিসেসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযং পনা’’তিআদি. অসমাধিসভাৱা বলভাৱং অপ্পত্তা সামঞ্ঞসদ্দেনেৱ ৱত্তব্বাতি যোজনা. সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহি চাতি সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহি ৱত্তব্বা চ সমাধিসভাৱা চিত্তেকগ্গতা. ৱিসেসসদ্দৱচনীযং অঞ্ঞন্তি বলপ্পত্তসমাধিতো অঞ্ঞং সামঞ্ঞসদ্দেন ব্যাপেতব্বং, ৱিসেসসদ্দেন চ নিৱত্তেতব্বং নত্থি সমাধিসভাৱায এৱ চিত্তেকগ্গতায গহিতত্তা. ন অঞ্ঞব্যাপকনিৱত্তকো সামঞ্ঞৱিসেসো অনঞ্ঞ…পে… ৱিসেসো, তস্স দীপনতো. তস্সেৱ ধম্মস্সাতি তস্সেৱ বলপ্পত্তসমাধিধম্মস্স. ভেদদীপকেহীতি ৱিসেসদীপকেহি সমাধিবলাদিৱচনেহি ৱত্তব্বা. ৱুত্তলক্খণা অনঞ্ঞব্যাপকনিৱত্তকসামঞ্ঞৱিসেসদীপনা সদ্দা. ততো ৱিপৰীতেহি অঞ্ঞং ব্যাপেতব্বং নিৱত্তেতব্বঞ্চ গহেত্ৱা পৱত্তেহি সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহেৱ ন সুখাদিসভাৱা ৱেদনা ৱিয ৱত্তব্বা. তস্মাতি যস্মা অসমাধিসভাৱা সমাধিসভাৱাতি দ্ৱেধা ভিন্দিত্ৱা গহিতা চিত্তেকগ্গতা, তস্মা. অসমাধিসভাৱমেৱ পকাসেয্য ৱিসেসসদ্দনিৰপেক্খং পৱত্তমানত্তা. ইতৰোতি সমাধিবলাদিকো ৱিসেসসদ্দো. ইধাতি ইমস্মিং অব্ভন্তৰমাতিকুদ্দেসে, সাধাৰণে ফস্সাদিকে, মহাৱিসযে ৱা অধিমোক্খে উদ্দিসিযমানে. ননু চ অভিন্দিত্ৱা গয্হমানা চিত্তেকগ্গতা ৱেদনা ৱিয সাধাৰণা হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অভিন্নাপি ৱা’’তিআদি. ‘‘চিত্তস্স ঠিতি চিত্তেকগ্গতা অৱিসাহটমানসতা (ধ. স. ১১, ১৫). অৰূপীনং ধম্মানং আযু ঠিতী’’তি (ধ. স. ১৯) ৱচনতো সমাধিজীৱিতিন্দ্ৰিযানং অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন ৱত্তব্বতা ৱেদিতব্বা. ন অৰহতীতি ইধ উদ্দেসং ন অৰহতি সমুখেনেৱ ৱত্তব্বেসু ফস্সাদীসু উদ্দিসিযমানেসূতি অত্থো.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নিদ্দেসৱণ্ণনা
১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা
১. খন্ধপদৱণ্ণনা
৬. ‘‘অভিঞ্ঞেয্যধম্মভাৱেন ৱুত্তা চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা, ‘‘ৰূপক্খন্ধো অভিঞ্ঞেয্যো’’তিআদিনা চ অভিঞ্ঞাতলক্খণৱিসযাতি আহ ‘‘সভাৱতো অভিঞ্ঞাতান’’ন্তি. পৰিঞ্ঞেয্যতাদীতি আদি-সদ্দেন পহাতব্বসচ্ছিকাতব্বভাৱেতব্বতা সঙ্গয্হতি. অধিপতিযাদীতি অধিপতিপচ্চযভাৱউপট্ঠানপদহনাদীনি. সচ্চাদিৱিসেসো ৱিযাতি দুক্খসচ্চাদিপৰিযাযো অভিঞ্ঞেয্যপীড়নট্ঠাদিৱিসেসো ৱিয. এৱঞ্চ কত্ৱাতি নযমুখমাতিকায অভিঞ্ঞেয্যনিস্সযেন ৱুচ্চমানত্তা এৱ. তেসং ৰূপধম্মানং পঞ্চন্নং খন্ধানং খন্ধভাৱেন ৱিয ৰূপক্খন্ধভাৱেন সভাগতা হোতি, ন ৱেদনাক্খন্ধাদিভাৱেনাতি সঙ্গহলক্খণমাহ. ইতীতি তস্মা, যস্মা ৰূপধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰূপক্খন্ধভাৱেন সভাগা, তস্মাতি অত্থো. ৰূপক্খন্ধভাৱসঙ্খাতেন ৰূপক্খন্ধভাৱেন অত্থমুখেনেৱ গহণে. সদ্দদ্ৱাৰেন পন গহণে ৰূপক্খন্ধৱচনসঙ্খাতেন ৱা ৰূপক্খন্ধৱচনৱচনীযতাসঙ্খাতেন. ইদানি তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘ৰূপক্খন্ধোতি হী’’তিআদি ৱুত্তং.
পুৰিমেনাতি ৰূপক্খন্ধেন. সঞ্ঞাক্খন্ধমূলকাতিআদীসু ‘‘পুৰিমেন যোজিযমানে’’তিআদিং আনেত্ৱা যথাৰহং যোজেতব্বং. অভেদতো পঞ্চকপুচ্ছাৱিস্সজ্জনং খন্ধপদনিদ্দেসে সব্বপচ্ছিমমেৱাতি আহ ‘‘ভেদতো পঞ্চকপুচ্ছাৱিস্সজ্জনানন্তৰ’’ন্তি.
আযতনপদাদিৱণ্ণনা
৪০. যদিপি এককেপি সদিসং ৱিস্সজ্জনং ৱিস্সজ্জনং সমুদযমগ্গসচ্চানং ‘‘সমুদযসচ্চং একেন খন্ধেন…পে… মগ্গসচ্চং একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতং, চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৪১) নিদ্দিট্ঠত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ইন্দ্ৰিযপদনিদ্দেসে. চক্খুসোতচক্খুসুখিন্দ্ৰিযদুকানন্তি চক্খুসোতদুকং চক্খুসুখিন্দ্ৰিযদুকন্তি এতেসং দুকানং. চক্খুসোতসুখিন্দ্ৰিযানঞ্হি ‘‘একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতং, চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি এককে সদিসং ৱিস্সজ্জনং. চক্খুসোতিন্দ্ৰিযদুকস্স পন ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযঞ্চ সোতিন্দ্ৰিযঞ্চ একেন খন্ধেন দ্ৱীহাযতনেহি দ্ৱীহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, চতূহি খন্ধেহি দসহাযতনেহি সোড়সহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি, ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযঞ্চ সুখিন্দ্ৰিযঞ্চ দ্ৱীহি খন্ধেহি দ্ৱীহাযতনেহি দ্ৱীহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, তীহি খন্ধেহি দসহাযতনেহি সোড়সহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি চক্খুসুখিন্দ্ৰিযদুকস্স চ অসদিসং ৱিস্সজ্জনং. নাপি দুকেহি তিকস্সাতি চক্খুসোতচক্খুসুখিন্দ্ৰিযাদিদুকেহি চক্খুসোতসুখিন্দ্ৰিযাদিতিকস্স নাপি সদিসং ৱিস্সজ্জনং. ইধাতি সচ্চপদনিদ্দেসে. তিকেন চাতি দুক্খসমুদযমগ্গাদিতিকেন চ. ‘‘পঞ্চহি খন্ধেহি দ্ৱাদসহাযতনেহি অট্ঠাৰসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, ন কেহিচি খন্ধেহি ন কেহিচি আযতনেহি ন কাহিচি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি সদিসং ৱিস্সজ্জনং.
৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৱণ্ণনা
৬১. অৱিজ্জাৱচনেনাতি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি এত্থ অৱিজ্জাগ্গহণেন. ৱিসেসনং ন কত্তব্বং, ‘‘সব্বম্পি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘কুসলাদীনম্পী’’তিআদিনা. ৱিস্সজ্জনাসদিসেন সব্বৱিঞ্ঞাণাদিসঙ্গহণতো. তেসন্তি ৱিঞ্ঞাণাদিপদানং. ইধাতি ইমস্মিং পঠমনযে. অকম্মজানম্পি সঙ্গহিততা ৱিঞ্ঞাযতি সদ্দাযতনস্সপি গহিতত্তা.
৭১. জাযমান…পে… মানানন্তি জাযমানাদিঅৱত্থানং ধম্মানং. জাযমানাদিভাৱমত্তত্তাতি নিব্বত্তনাদিঅৱত্থামত্তভাৱতো. ৱিনিব্ভুজ্জিত্ৱাতি অৱত্থাভাৱতো ৱিনিব্ভোগং কত্ৱা. পৰমত্থতো অৱিজ্জমানানি, সভাৱমত্তভূতানীতি পৰমত্থধম্মানং অৱত্থাভাৱমত্তভূতানি. অপৰমত্থসভাৱানিপি ৰূপধম্মস্স নিব্বত্তিআদিভাৱতো ৰুপ্পনভাৱেন গয্হন্তি. ততো ‘‘ৰূপক্খন্ধস্স সভাগানি, অৰূপানং পন জাতিজৰামৰণানী’’তি আনেত্ৱা যোজনা. একেকভূতানীতি যথা একস্মিং ৰূপকলাপে জাতিআদীনি একেকানিযেৱ হোন্তি, এৱং একস্মিং অৰূপকলাপেপীতি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ৰূপকলাপজাতিআদীনি ৱিযা’’তিআদি. অনুভৱনসঞ্জাননৱিজাননকিচ্চানং ৱেদনাদীনং নিব্বত্তিআদিভূতানিপি জাতিআদীনি তথা ন গয্হন্তীতি আহ ‘‘ৱেদিযন…পে… অগয্হমানানী’’তি. তেন ৱেদনাক্খন্ধাদীহি জাতিআদীনং সঙ্গহাভাৱমাহ. ‘‘জাতি, ভিক্খৱে, অনিচ্চা সঙ্খতা’’তিআদিৱচনতো জাতিআদীনম্পি সঙ্খতপৰিযাযো অত্থীতি সঙ্খতাভিসঙ্খৰণকিচ্চেন সঙ্খাৰক্খন্ধেন তেসং সঙ্গহোতি ৱুত্তং ‘‘সঙ্খতা…পে… সভাগানী’’তি. তেনেৱ চ সঙ্খাৰক্খন্ধস্স অনেকন্তপৰমত্থকিচ্চতা ৱেদিতব্বা. তথা দুৱিধানীতি ৱুত্তপ্পকাৰেন ৰূপাৰূপধম্মানং নিব্বত্তিআদিভাৱেন দ্ৱিপ্পকাৰানি. তেনাতি যথাৱুত্তসভাগত্থেন. তেহি খন্ধাদীহীতি ৰূপক্খন্ধসঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূহি.
পঠমনযসঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭১. ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ সঙ্গহিতাসঙ্গহিতসদ্দা ভিন্নাধিকৰণা ন গহেতব্বা ৱিসেসনৱিসেসিতব্বতায ইচ্ছিতত্তা. যো হি ধম্মো সঙ্গহিততাৱিসেসৱিসিট্ঠো অসঙ্গহিতো হেট্ঠা উদ্দিট্ঠো, স্ৱেৱ ইধ অসঙ্গহিতভাৱেন পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জীযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যং তং…পে… তদেৱ দস্সেন্তো’’তি আহ. যে হি ধম্মা চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন চ অসঙ্গহিতা, তেসংযেৱ পুন খন্ধাদীহি অসঙ্গহো পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জিতো. তেন ৱুত্তং ‘‘চক্খাযতনেন…পে… আহা’’তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু নযেসু ৱাৰেসু চ. খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানন্তি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৱিসেসেন ৱুত্তানং খন্ধাদিসঙ্গহানং. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৱিসেসে অৱতিট্ঠতী’’তি আহ ‘‘নিচ্চং ৱিসেসাপেক্খত্তা’’তি. ৱিসেসাৱবোধনত্থানি পঞ্হব্যাকৰণানীতি ৱুত্তং ‘‘ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনান’’ন্তি. সৱিসেসাৱ খন্ধাদিগণনাতি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৱিসেসেন ৱুত্তাপি ৰূপক্খন্ধাদিনা সৱিসেসাৱ খন্ধাদিগণনা, খন্ধাদিনা সঙ্গহোতি অত্থো. সুদ্ধাতি কেৱলা অনৱসেসা, সামঞ্ঞভূতাতি ৱুত্তং হোতি.
তত্থাতি যথাধিকতে দুতিযনযে. সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসনিদ্দিট্ঠত্তা আহ ‘‘সঙ্গহি…পে… নিদ্ধাৰিতত্তা’’তি. তীসু সঙ্গহেসূতি খন্ধাদিসঙ্গহেসু তীসু. অঞ্ঞেহীতি ৱুত্তাৱসেসেহি দ্ৱীহি একেন ৱা. এত্তকেনেৱ দস্সেতব্বা সিযুং তাৱতাপি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতভাৱস্স পকাসিতত্তা. তেসন্তি সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৱেন ৱুত্তধম্মানং. এৱংৱিধানন্তি ‘‘চক্খাযতনং সোতাযতন’’ন্তিআদিনা অনিদ্ধাৰিতৱিসেসানং. অসম্ভৱাতি ৱুত্তপ্পকাৰেন নিদ্দিসিতুং অসম্ভৱা. সঙ্গহাদিনযদস্সনমত্তং নযমাতিকায ব্যাপাৰো, যত্থ পন সঙ্গহাদযো, তে খন্ধাদযো কুসলাদযো চ তেসং ৱিসযভূতাতি তেহি ৱিনা সঙ্গহাদীনং পৱত্তি নত্থি. তেনাহ ‘‘নযমাতিকায অব্ভন্তৰবাহিৰমাতিকাপেক্খত্তা’’তি. সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি ৱত্তব্বং. যো হি ইধ সঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তো ধম্মো অসঙ্গাহকভাৱেনপি ৱুত্তোযেৱাতি.
‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি, ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চ যত্থ পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মৱিসেসনিদ্ধাৰণং নত্থি, তত্থ পঠমনযে ছট্ঠনযে চ ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো? একেন খন্ধেনা’’তি (ধাতু. ৬), ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সম্পযুত্তোতি? নত্থি. চতূহি খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২২৮) চ এৱং পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বভাৱেন. ইতৰেসূতি দুতিযাদিনযেসু. তস্স তস্সাতি যং পুচ্ছিতব্বং ৱিস্সজ্জিতব্বঞ্চ ‘‘যে ধম্মা’’তি অনিযমিতৰূপেন নিদ্ধাৰিতং, তস্স তস্স ‘‘তে ধম্মা’’তি নিযামকভাৱেন.
এত্থাতি এতস্মিং পকৰণে. যেন যেন চক্খাযতনাদিনা সঙ্গাহকেন. খন্ধাদিসঙ্গহেসূতি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহেসু. তেন তেনাতি খন্ধাদিসঙ্গহেন. অঞ্ঞন্তি ততো ততো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞং. তব্বিনিমুত্তং সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং যং ধম্মজাতং অত্থি, তং তদেৱ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৱেন উদ্ধটং. অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি তস্স সভাগভাৱেন সঙ্গাহকস্সেৱ অভাৱতো. সিযা পনেতং সভাগেন একদেসেন সঙ্গহোতি, তং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ন চ সো…পে… হোতী’’তি. যঞ্চাতিআদিনা ৱচনন্তৰং পৰিহৰতি.
যদি চাতিআদিনাপি তস্সেৱ তেন সঙ্গহাভাৱং পাঠাভাৱদস্সনেন ৱিভাৱেতি. তত্থ সো এৱাতি যো ৰূপাদিক্খন্ধো সঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তো, সো এৱ তেন ৰূপাদিক্খন্ধেন সঙ্গয্হেয্য সঙ্গহেতব্বো ভৱেয্য, তেনেৱ তস্স সঙ্গহাভাৱে লক্খণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি সো এৱ তস্স সভাগো ৱিসভাগো চা’’তি. একদেসা ৱিয চক্খাযতনাদযো সমুদাযস্স ৰূপক্খন্ধাদিকস্স. ৰূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং ন সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সভাগৱিসভাগভাৱাভাৱতো. এস নযো সেসেসুপি. সমুদাযন্তোগধানন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ যেনাতি ৱিভাগেন. তেতি একদেসা. তেসন্তি একদেসানং. এত্থ তদন্তোগধতায ৱিভাগাভাৱো, ৱিভাগাভাৱেন সভাগৱিসভাগতাভাৱো, তেন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকতাভাৱো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো.
যথা সব্বেন সব্বং সভাগৱিসভাগাভাৱেন একদেসানং সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতি, এৱং একদেসসভাগৱিসভাগানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাতিআদি উদাহৰণদস্সনেন যথাৱুত্তস্স অত্থস্স পাকটকৰণং. খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি যোজনা. তথা সেসেসুপি. ন হি একদেস…পে… ৱিসভাগং যেন সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সিযাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ সঙ্গাহকত্তং তাৱ মা হোতু, অসঙ্গাহকত্তং পন কস্মা পটিক্খিপীযতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং হেতুভাৱেন পৰামসতি. অত্ততো অঞ্ঞস্স, অত্তনি অন্তোগধতো অঞ্ঞস্স, অত্তেকদেসসভাগতো অঞ্ঞস্স সতিপি অসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. তং পনেতং ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতী’’তিআদিনা ৱুত্তে তযো পকাৰে সন্ধায ৱুত্তং. সঙ্গাহকত্তমেৱ এতেসং নত্থীতি এতেসং অত্তা, অত্তনি অন্তোগধো, অত্তেকদেসসভাগো চাতি ৱুত্তানং সঙ্গাহকভাৱো এৱ নত্থি সভাগাভাৱতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ন হি সো এৱ তস্স সভাগো’’তিআদি. যেনাতি সঙ্গাহকত্তেন. এৱৰূপানন্তি যথাৱুত্তানং তিপ্পকাৰানং অগ্গহণং ৱেদিতব্বং সতিপি ৱিসভাগভাৱেতি অধিপ্পাযো.
তেনাতি ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তিআদিনা ৱচনেন. একদেসস্স ৱেদনাক্খন্ধাদিকস্স সমুদাযস্স ধম্মাযতনস্স সঙ্গাহকত্তং একদেসেন সমুদাযস্স সঙ্গহিতভাৱন্তি অত্থো, সমুদাযস্স ৰূপক্খন্ধস্স একদেসস্স চক্খাযতনস্স সোতাযতনস্স চ সঙ্গাহকত্তং সমুদাযেন একদেসস্স সঙ্গহিতভাৱন্তি ৱুত্তং হোতি. যদি এৱং ন দস্সেতি, অথ কিং দস্সেতীতি আহ ‘‘চতুক্খন্ধগণনভেদেহী’’তিআদি. তত্থ চতুক্খন্ধগণনভেদেহীতি ৰূপাদিচতুক্খন্ধগণনৱিভাগেহি. পঞ্চধাতি ৰূপাদিচতুক্খন্ধসঙ্গহো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধসঙ্গহোতি এৱং পঞ্চপ্পকাৰেন ভিন্নতং. তেনাহ ‘‘গণেতব্বাগণেতব্বভাৱেনা’’তি. ‘‘একেন খন্ধেনা’’তিআদীসু কৰণত্থে কৰণৱচনং, ন কত্তুঅত্থেতি কত্ৱা আহ ‘‘সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিৰপেক্খান’’ন্তি. তেনেৱাহ ‘‘কম্মকৰণমত্তসব্ভাৱা’’তি. দুতিযাদযো পন নযা. অগণনাদিদস্সনানীতি অগণনগণনদস্সনানি. ননু চ দুতিযাদীসু গণনাদীনিপি ৱিজ্জন্তীতি? সচ্চং ৱিজ্জন্তি, তানি পন ৱিসেসনভূতানি অপ্পধানানীতি ৱিসেসিতব্বভূতানং পধানানং ৱসেনেৱং ৱুত্তং. ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদিনা কত্তুআদযো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘কত্তুকৰণকম্মত্তযসব্ভাৱা’’তি.
তথা তথাতি তেন তেন ৰূপক্খন্ধাদিপ্পকাৰেন. তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো সভাগৱিসভাগতাতি ৰূপধম্মাদীনং ৰূপক্খন্ধাদিভাৱো সভাগতা, ৱেদনাক্খন্ধাদিঅভাৱো ৱিসভাগতাতি অত্থো. যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনেতি ‘‘যে ধম্মা, তে ধম্মা’’তি নিদ্ধাৰিতপ্পকাৰধম্মনিৰূপনে. সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানন্তি চক্খাযতনাদিকস্স সঙ্গাহকস্স সোতাযতনাদিকস্স চ সঙ্গহেতব্বস্স. সমানক্খন্ধাদিভাৱোতি একক্খন্ধাদিভাৱো, ৰূপক্খন্ধাদিভাৱোতি অত্থো. তদভাৱোতি তস্স সমানক্খন্ধাদিভাৱস্স অভাৱো অঞ্ঞক্খন্ধাদিভাৱো. অযন্তি য্ৱাযং পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বতাসঙ্খাতো দুতিযাদিনযেসু যথাৱুত্তানং সমানক্খন্ধাদিভাৱাভাৱসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো ৱুত্তো, অযমেতেসং দ্ৱিপ্পকাৰানং নযানং সভাগৱিসভাগতাসু ৱিসেসো.
সমুদযসচ্চসুখিন্দ্ৰিযাদীতি আদি-সদ্দেন মগ্গসচ্চদুক্খিন্দ্ৰিযাদি সঙ্গয্হতি. অসঙ্গাহকত্তাভাৱতোতি সঙ্গহিততাৱিসিট্ঠস্স অসঙ্গাহকত্তস্স অভাৱতো. ন হি সক্কা ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তিআদি ৱত্তুং. দুক্খসচ্চসদিসানি অব্যাকতপদাদীনি. ইতৰেহীতি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৱতো ন উদ্ধটানীতি যোজনা. এৱন্তিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং. ন ৰূপক্খন্ধোতি ন সব্বো ৰূপক্খন্ধধম্মোতি অত্থো.
‘‘খন্ধপদেনা’’তি ইদং কৰণত্থে কৰণৱচনং, ন কত্তুঅত্থেতি আহ ‘‘খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো’’তি. তেনেৱস্স কত্তুঅত্থতং পটিসেধেতুং ‘‘ন সঙ্গাহকেনা’’তি ৱুত্তং. কৰণং পন কত্তুৰহিতং নত্থীতি আহ ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনাতি ইদং পন আনেত্ৱা ৱত্তব্ব’’ন্তি. সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতি ন সঙ্গহেতব্বেসূতি অধিপ্পাযো. ৰূপক্খন্ধধম্মা হি ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি ৱুত্তাতি. সমুদাযে ৱুত্তৱিধি তদৱযৱেপি সম্ভৱতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেন্তো ‘‘এতেন নযেনা’’তিআদিমাহ. পটিযোগীনিৱত্তনং এৱ-সদ্দেন কৰীযতীতি আহ ‘‘ন হি অঞ্ঞমত্তনিৱাৰণং এৱ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. তেনাহ ‘‘সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৱাৰণং এৱ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. সো চ…পে… পেক্খন্তি ইমিনা তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. সঙ্গাহকাপেক্খত্তে হি ‘‘সো চা’’তিআদিৱচনস্স ‘‘চক্খাযতনেন ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো’’তি এত্থ চক্খাযতনং সঙ্গাহকন্তি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অসম্ভৱো এৱাতি ইদানি তং অসম্ভৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
এত্থাতি ‘‘অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহী’’তি এত্থ. ‘‘ৰূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৱা ৱত্তব্বং আযতনধাতুৱিসেসনত্থং. ন সো এৱ তস্স, সমুদাযো ৱা তদেকদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি আহ ‘‘ৰূপক্খন্ধো…পে… ন হোতী’’তি. ইমিনা পৰিযাযেনাতি যস্মা ৱুত্তপ্পকাৰং সঙ্গাহকত্তং নত্থি ‘‘যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকং সিযা’’তি ইমিনা পৰিযাযেন. অসঙ্গহিততায অভাৱো ৱুত্তো অট্ঠকথাযং (ধাতু. অট্ঠ. ১৭১) ‘‘সো চ…পে… নত্থী’’তি. সঙ্গহিততাযাতি নিপ্পৰিযাযেন সঙ্গহিতভাৱেন অসঙ্গহিততায অভাৱো ৱুত্তোতি ন যুজ্জতীতি যোজনা. সা সঙ্গহিততাতি অত্তনা অত্তনো, অত্তেকদেসানং ৱা সঙ্গহিততা. তেনাতি ৰূপক্খন্ধেন. তেসন্তি ৰূপক্খন্ধতদেকদেসানং. অত্থি চ ৱিপ্পযুত্ততা ৱেদনাক্খন্ধাদীহি. চক্খাযতনাদীহি ৱিযাতি ৱিসদিসুদাহৰণং. এতেহি ৰূপৱেদনাক্খন্ধাদীহি অঞ্ঞেহি চ এৱৰূপেহি. এতানি অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
তেনেৱ তস্স সঙ্গহিতত্তাভাৱদস্সনেন হেট্ঠা দস্সিতেন. এত্থাতি এতস্মিং ৱাৰে. অগ্গহণেতি অকথনে, অদেসনাযন্তি অত্থো. সমুদযসচ্চাদীসূতি সমুদযসচ্চসুখিন্দ্ৰিযাদীসু যুজ্জেয্য তং কাৰণং. কস্মা? তেহি সমুদযসচ্চাদীহি খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতে ধম্মজাতে সতি তস্স আযতনসঙ্গহাদীহি অসঙ্গহিতত্তস্স অভাৱতো. ৰূপক্খন্ধাদীহীতি ৰূপক্খন্ধৱেদনাক্খন্ধাদীহি. সঙ্গহিতমেৱ নত্থি, কস্মা? ‘‘সো এৱ তস্স সঙ্গাহকো ন হোতী’’তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. যদিপি ৰূপক্খন্ধাদিনা ৰূপক্খন্ধাদিকস্স অত্তনো…পে… নত্থীতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞস্স পন ৱেদনাক্খন্ধাদিকস্স ৰূপক্খন্ধাদিনা সঙ্গহিতত্তাভাৱেন অসঙ্গহিতত্তং অত্থীতি যোজনা. উভযাভাৱোতি সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৱো. এত্থ এতস্মিং ৱাৰে. ধম্মাযতনজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনন্তি ধম্মাযতনাদীনং খন্ধচতুক্কসঙ্গাহকত্তে, জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনং খন্ধদুকসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. পাড়িযং অনাগতত্তা ‘‘সতী’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. আদি-সদ্দেন পঠমেন ধম্মধাতুসড়াযতনাদীনং সুখিন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ, দুতিযেন একক্খন্ধস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সুখিন্দ্ৰিযঞ্হি ৱেদনাক্খন্ধস্সেৱ সঙ্গাহকং. তেসন্তি খন্ধচতুক্কখন্ধদুকাদীনং অসঙ্গহিততা ন নত্থি অত্থেৱাতি তস্সা অভাৱো অনেকন্তিকো. পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি ‘‘ৰূপক্খন্ধাদীহি পনা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন.
তত্থেৱাতি তস্মিংযেৱ পুব্বে ৱুত্তে সনিদস্সনসপ্পটিঘপদে. নিৱত্তেত্ৱা গণ্হন্তোতি পুব্বে ৱুত্তং পটিনিৱত্তেত্ৱা গণ্হন্তো পচ্চামসন্তো. তদৱত্তব্বতাতি তেসং সঙ্গাহকাসঙ্গাহকসঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তানং অৱত্তব্বতা. অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱ…পে… ন সঙ্গাহকত্তাভাৱতোতি যস্মা নেসং অসঙ্গাহকত্তং ৱিয সঙ্গাহকত্তম্পি নত্থি, ততো এৱ সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তম্পীতি দস্সেতি.
দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযনযো অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭৯. ৰূপক্খন্ধেন খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. তস্মাতি যস্মা একদেসসভাগতা সমুদাযসভাগতা ন হোতি, তস্মা. তেনাতি ৰূপক্খন্ধেন. তানীতি ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযনিব্বানানি. যথা চ একদেসৱিসভাগতায ন সঙ্গহিততা, এৱং একদেসসভাগতায অসঙ্গহিততাপি নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদিমাহ. সঙ্গহিতানেৱ ন ন হোন্তীতি যোজনা. তেতি ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযনিব্বানসুখুমৰূপধম্মা. তেহীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীহি. ন কথঞ্চি সম্মিস্সাতি কেনচিপি পকাৰেন ন সম্মিস্সাতি অসম্মিস্সতায সঙ্গহিতত্তাভাৱং সাধেতি. ৰূপক্খন্ধেন ৱিয…পে… ন হোতীতি যথা ৰূপক্খন্ধেন সভাগতাভাৱতো নিব্বানং ন কেনচিপি সঙ্গহণেন সঙ্গহিতং, এৱং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীহি তং আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতং ন হোতীতি খন্ধসঙ্গহাভাৱো পাকটো ৱুত্তোৱাতি এৱং ৱুত্তং.
এৱৰূপানন্তি ৰূপক্খন্ধৱিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীনং. ন হি নিব্বানং সন্ধায ‘‘ৰূপক্খন্ধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেন চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি সক্কা ৱত্তুং. তেন ৱুত্তং ‘‘সঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱা’’তি. তথা ‘‘অব্যাকতেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদি ন সক্কা ৱত্তুং তাদিসস্স ধম্মস্স অভাৱতোতি আহ ‘‘সনিব্বান…পে… ভাৱতোৱা’’তি. অগ্গহণং ৱেদিতব্বন্তি যোজনা. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. কঞ্চীতি কঞ্চি ধম্মজাতং. তেতি অব্যাকতধম্মাদযো. অত্তনোতি অব্যাকতধম্মাদিং সন্ধাযাহ. একদেসোতি ৰূপক্খন্ধাদি. অত্তেকদেসসভাগোতি নিব্বানং. তঞ্হি ধম্মাযতনধম্মধাতুপৰিযাপন্নতায তদেকদেসসভাগো. অসঙ্গহিতসঙ্গাহকত্তাতি খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতানং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গাহকত্তাতি অত্থো.
ৱিসভাগক্খন্ধনিব্বানসমুদাযত্তা খন্ধসঙ্গহেন ধম্মাযতনেন ন কোচি ধম্মো সঙ্গহিতো অত্থীতি যোজনা. এতস্সাতি ‘‘ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতা’’তি এতস্স পদস্স ধম্মাযতনগণনেন সঙ্গহিতাতি অত্থো. ওড়াৰিকৰূপসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং.
ততিযনযঅসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চতুত্থনযো সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৯১. তিণ্ণং সঙ্গহানন্তি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহানং. সঙ্গহণপুব্বং অসঙ্গহণং, অসঙ্গহণপুব্বং সঙ্গহণঞ্চ ৱুচ্চমানং সঙ্গহণাসঙ্গহণানং পৱত্তিৱিসেসেন ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘সঙ্গহণা…পে… উদ্দিট্ঠা’’তি. সঙ্গহাভাৱকতো অসঙ্গহো সঙ্গহহেতুকো সঙ্গহস্স পৱত্তিৱিসেসোযেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘সঙ্গহণপ্পৱত্তিৱিসেসৱিৰহে’’তি. কেনচি সমুদযসচ্চাদিনা তীহিপি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতেন সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নেন ধম্মৱিসেসেন পুন তথেৱ সঙ্গহিতো সো এৱ সমুদযসচ্চাদিকো ধম্মৱিসেসো সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতো. সঙ্গাহকত্তাভাৱসব্ভাৱা সঙ্গাহকভাৱেন ন উদ্ধটা, ন অসঙ্গাহকত্তা এৱ. যথা হি তীহি সঙ্গহেহি ন সঙ্গাহকা, এৱং দ্ৱীহি, একেনপি সঙ্গহেন ন সঙ্গাহকা ইধ ন উদ্ধটা. তেহি সঙ্গহিতাতি তেহি তীহি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতা ধম্মা. যস্সাতি যস্স অত্তনো সঙ্গাহকস্স.
সকলৱাচকেনাতি অনৱসেসং খন্ধাদিঅত্থং ৱদন্তেন. তেন খন্ধাদিপদেনাতি ‘‘তেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছেয্যা’’তি এত্থ তেন খন্ধাদিপদেনাতি এৱং যোজেতব্বং. এৱং পন অযোজেত্ৱা ‘‘যং অত্তনো সঙ্গাহকং সঙ্গণ্হিত্ৱা পুন তেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছেয্য, তং অঞ্ঞং সঙ্গহিতং নাম নত্থী’’তি এৱং ন সক্কা ৱত্তুং. কস্মাতি চে? ন হি যেন সমুদযসচ্চাদিনা যং সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নং ধম্মজাতং খন্ধাদিসঙ্গহেহি সঙ্গহিতং, তেনেৱ সমুদযসচ্চাদিনা তস্স তদৱসিট্ঠস্স সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মস্স, ন চ তস্সেৱ কেৱলস্স সমুদযসচ্চাদিকস্স সঙ্গহো পুচ্ছিতো ৱিস্সজ্জিতোতি যোজনা, অথ খো তেন সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মেন ফস্সাদিনা. সঙ্গহিতস্সাতি সঙ্গহিততাৱিসিট্ঠস্সাতি অত্থো. তস্মা অত্তনো সঙ্গাহকং সকলক্খণাদিং সঙ্গণ্হিত্ৱা পুন তেন খন্ধাদিপদেন যং সঙ্গহং গচ্ছেয্য, তং তাদিসং নত্থীতি অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱেদনা সদ্দো চ খন্ধো আযতনঞ্চাতি ৱেদনা ৱিসুং খন্ধো, সদ্দো চ ৱিসুং আযতনন্তি অত্থো. অঞ্ঞেন খন্ধন্তৰাদিনা. অসম্মিস্সন্তি অব্যাকতদুক্খসচ্চাদি ৱিয অমিস্সিতং. ন হি…পে… এত্থাতি সঙ্গহিততাৱিসিট্ঠেন ধম্মেন যো ধম্মো সঙ্গহিতো, তস্স সঙ্গহিততাৱিসিট্ঠোযেৱ যো সঙ্গহো, সো ন এত্থ ৱাৰে পুচ্ছিতো ৱিস্সজ্জিতো চ. সঙ্গহোৱাতি কেৱলো সঙ্গহো, ন কত্তাপেক্খোতি অত্থো. ন সঙ্গাহকেনাতি ইদং যথাৱুত্তেন অত্থেন নিৱত্তিতস্স দস্সনং. ন হীতিআদি তংসমত্থনং.
চতুত্থনযসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঞ্চমনযো অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৯৩. ৱুত্তনযেনাতি যস্মা সঙ্গহপ্পৱত্তিৱিসেসৱিৰহিতো অসঙ্গহিতধম্মৱিসেসনিস্সিতো পঞ্চমনযো, তস্মা যো এত্থ কেনচি অসঙ্গহিতেন ধম্মৱিসেসেন পুন অসঙ্গহিতো ধম্মৱিসেসো অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতো অসঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বো ৱিস্সজ্জিতব্বো চ. তমেৱ তাৱ যথানিদ্ধাৰিতং দস্সেন্তো ‘‘ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধ…পে… অসঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধ…পে… অসঙ্গহিতাতি আহা’’তি চতুত্থনযে ৱুত্তনযানুসাৰেন. যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনন্তি পাড়িযং নিদ্ধাৰিতপ্পকাৰধম্মদস্সনং. সহ সুখুমৰূপেনাতি সসুখুমৰূপং, তেন সুখুমৰূপেন সদ্ধিং গহিতং ৱিঞ্ঞাণং, তেন সহিতধম্মসমুদাযা সসুখুম…পে… দাযা. কে পন তেতি আহ ‘‘দুক্খসচ্চা’’তিআদি. কেসঞ্চীতি নিব্বানচক্খাযতনাদীনং. তীহিপি সঙ্গহেহি. পৰিপুণ্ণসঙ্গহেহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গাহকা পৰিপুণ্ণসঙ্গহাসঙ্গাহকা. অব্যাকতধম্মসদিসা নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বনেৱসেক্খানাসেক্খাদযো. ইতৰেতি ৰূপক্খন্ধাদযো. তব্বিপৰিযাযেনাতি ৱুত্তৱিপৰিযাযেন, তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহেতব্বস্স অত্থিতায পৰিপুণ্ণসঙ্গহাসঙ্গাহকত্তাতি অত্থো.
অসঙ্গাহকেসু নিব্বানং অন্তোগধং, তস্মা তং অনিদস্সনঅপ্পটিঘেহি অসঙ্গহেতব্বং ন হোতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন চ তদেৱ তস্স অসঙ্গাহক’’ন্তি. ‘‘ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা’’তিআদযো নৱ পঞ্হা দুতিযপঞ্হাদযো, তে পঠমপঞ্হেন সদ্ধিং দস, নামৰূপপঞ্হাদযো পন চতুৱীসতীতি আহ ‘‘সব্বেপি চতুত্তিংস হোন্তী’’তি. ৰূপক্খন্ধাদিৱিসেসকপদন্তি ‘‘ৰূপক্খন্ধেনা’’তিআদিনা অসঙ্গাহকত্তেন ৱিসেসকং ৰূপক্খন্ধাদিপদং. পুচ্ছাযাতি চ পুচ্ছনত্থন্তি অত্থো. ‘‘ৰূপক্খন্ধেনা’’তিআদি সব্বম্পি ৱা ৱিঞ্ঞাপেতুং ইচ্ছিতভাৱেন ৱচনং পঞ্হভাৱতো পুচ্ছা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্হা পনেত্থ…পে… চতুত্তিংস হোন্তী’’তি. তে হি লক্খণতো দস্সিতাতি তে নিদ্ধাৰিতধম্মা তেনেৱ অসঙ্গহিতাসঙ্গহিততায নিদ্ধাৰণসঙ্খাতেন লক্খণেন দস্সিতা.
তদেৱাতি এৱ-সদ্দেনাতি ‘‘তদেৱা’’তি এত্থ এৱ-সদ্দেন. ‘‘যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তং খন্ধাদীহি অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ ‘‘খন্ধাদীহেৱা’’তি অৱধাৰণং নিপ্পযোজনং পকাৰন্তৰস্স অভাৱতো. ‘‘তীহি অসঙ্গহো’’তি হি ৱুত্তং. তথা ‘‘অসঙ্গহিতমেৱা’’তি সঙ্গহিততানিৱত্তনস্স অনধিপ্পেতত্তা. তদেৱাতি পন ইচ্ছিতং উদ্ধটস্সেৱ অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৱস্স অৱধাৰেতব্বত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কদাচী’’তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞস্সাতি অনুদ্ধটস্স. অনিযততং দস্সেতীতি ইদং অৱধাৰণফলদস্সনং. নিযমতোতি সক্কা ৱচনসেসো যোজেতুন্তি ইদম্পি এৱ-কাৰেন সিদ্ধমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ৱুত্তং. যতো হি এৱ-কাৰো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমোতি. এৱংপকাৰমেৱাতি পুচ্ছায উদ্ধটপ্পকাৰমেৱ, যং পকাৰং পুচ্ছায উদ্ধটং, তংপকাৰমেৱাতি অত্থো. তস্সাতি অসঙ্গহিতস্স. অঞ্ঞস্সাতি পুচ্ছায অনুদ্ধটপ্পকাৰস্স. এতেন যো পুচ্ছায উদ্ধটো তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতো, তস্সেৱ ইধ পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বভাৱো, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘পুচ্ছায উদ্ধটঞ্হী’’তিআদি. আযতনধাতুসঙ্গহৱসেন চেত্থ ৰূপক্খন্ধাদীনং অঞ্ঞসহিততা, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধাদীনং অসহিততা চ ৱেদিতব্বা.
অৱসেসা ৱেদনাদযো তযো খন্ধা নিব্বানঞ্চ সকলেন ৰূপক্খন্ধেন তেসং সঙ্গহো নত্থীতি ‘‘সঙ্গহিতা’’তি ন সক্কা ৱত্তুং, একদেসেন পন সঙ্গহো অত্থীতি ‘‘অসঙ্গহিতা ন হোন্তীতি এৱং দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. ‘‘ৰূপধম্মাৱা’’তি নিযমনং পুচ্ছায উদ্ধটভাৱাপেক্খন্তি দস্সেন্তো ‘‘পুচ্ছায…পে… অধিপ্পাযো’’তি আহ. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুদ্ধটা ৱেদনাদযোপি হি অসঙ্গহিতা এৱা’’তি. এত্থাতি এতস্মিং পঞ্চমনযনিদ্দেসে. পঠমে নযেতি পঠমে অত্থৱিকপ্পে. তথা দুতিযেতি এত্থাপি. ৰূপৱিঞ্ঞাণেহীতি অসুখুমৰূপধম্মেহি ৱিঞ্ঞাণেন চাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি দস্সেন্তো ‘‘ওড়াৰিক…পে… অত্থো’’তি আহ. কথং পন ৰূপধম্মাতি ৱুত্তে ওড়াৰিকৰূপস্সেৱ গহণন্তি আহ ‘‘ৰূপেকদেসো হি এত্থ ৰূপগ্গহণেন গহিতো’’তি.
১৯৬. অসঙ্গাহকন্তি ‘‘চক্খাযতনেন…পে… অসঙ্গহিতা’’তি এৱং অসঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তং পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বভাৱেন ৱুত্তম্পি কামং ৱেদনাদীহেৱ চতূহি অসঙ্গহিতং, তং পন ন চক্খাযতনমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতনেন পনা’’তিআদি ৱুত্তং. যেহি ধম্মেহীতি খন্ধাদীসু যেহি. সব্বং ধম্মজাতং তেৱ ৰূপাদিকে ধম্মে উদানেতি পাড়িযং. কস্মা পনেতং উদানেতীতি আহ ‘‘সদিসৱিস্সজ্জনা’’তিআদি. পঠমেন উদানেন. দ্ৱেতি ‘‘বাহিৰা উপাদা দ্ৱে’’তি এত্থ ৱুত্তং দ্ৱে-সদ্দং সন্ধাযাহ. তস্স অসঙ্গহিতস্স. যথাদস্সিতস্সাতি ‘‘ৰূপ’’ন্তিআদিনা দস্সিতপ্পকাৰস্স. ধম্মন্ৱযঞাণুপ্পাদনং নযদানং. ‘‘ৰূপং ধম্মাযতন’’ন্তিআদীনং পদানং ৱসেন দ্ৱেৱীসপদিকো এস নযো.
পঞ্চমনযঅসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা
২২৮. ‘‘তত্থা’’তি ইমিনা ‘‘সম্পযোগৱিপ্পযোগপদং ভাজেত্ৱা’’তি এত্থ সম্পযোগৱিপ্পযোগপদং ভাজিতং, সংৱণ্ণেতব্বতায চ পধানভূতং পচ্চামট্ঠং, ন ৰূপক্খন্ধাদিপদন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং লব্ভতি…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ৰূপক্খন্ধাদীসু হী’’তিআদিনা তমত্থং ৱিৱৰতি. তত্থ ন লব্ভতীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি ৱা গহেতুং ন লব্ভতি, অলব্ভমানম্পি পুচ্ছায গহিতং পটিক্খেপেন ৱিস্সজ্জেতুং. পটিক্খেপোপি হি পুচ্ছায ৱিস্সজ্জনমেৱ. তথা হি যমকে (যম. ১.খন্ধযমক.৫৯-৬১) ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি পুচ্ছায ‘‘নত্থী’’তি ৱিস্সজ্জিতং. তেন পনেত্থ ৰূপধম্মেসু সম্পযোগট্ঠো ন লব্ভতীতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অলব্ভমানম্পি সম্পযোগপদং গহিতন্তি সম্বন্ধো. সব্বত্থাতি ৰূপক্খন্ধৱেদনাক্খন্ধাদীসু. এতেসন্তি ৰূপনিব্বানানং. ৱিসভাগতাতি অতংসভাগতা. একুপ্পাদাদিভাৱো হি সম্পযোগে সভাগতা, ন সঙ্গহে ৱিয সমানসভাগতা, তস্মা একুপ্পাদাদিভাৱৰহিতানং ৰূপনিব্বানানং সা একুপ্পাদাদিতা ৱিসভাগতা ৱুত্তা. তদভাৱতোতি তস্সা ৱিসভাগতায একুপ্পাদাদিতায অভাৱতো. ৱিপ্পযোগোপি নিৱাৰিতো এৱ হোতি, ৱিসভাগো ভাৱো ৱিপ্পযোগোতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি. ‘‘চতূসু হী’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ তেসং তেহীতি চ অৰূপক্খন্ধে এৱ পৰামসতি. ৱিসভাগতা চ হোতি ৰূপনিব্বানেসু অৱিজ্জমানত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন চ ৰূপেকদেসস্সা’’তিআদি. তেনেৱাতি চতুক্খন্ধসভাগত্তা এৱ.
তীহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহীতি ঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণধাতূহি ৱিপ্পযুত্তে অনাৰম্মণমিস্সকে ৰূপধম্মমিস্সকে ধম্মে দীপেতি ৰূপভৱোতি যোজনা. পঞ্চহীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি. একায মনোধাতুযা. ন সম্পযুত্তেতি ন সম্পযুত্তে এৱ. তথা হি ‘‘ৱিপ্পযুত্তে অহোন্তে সত্তহিপি সম্পযুত্তে সত্তপি ৱা তা’’তি ৱুত্তং. তেনাতি ৱিপ্পযুত্ততাপটিক্খেপেন. তাহীতি সত্তৱিঞ্ঞাণধাতূহি. সম্পযুত্তে দীপেন্তীতি সম্পযুত্তে দীপেন্তিযেৱ, ন সম্পযুত্তে এৱাতি এৱমৱধাৰণং গহেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. সম্পযুত্তে ৱেদনাদিকে. সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱেহি নৱত্তব্বং, তংযেৱ ৱিঞ্ঞাণধাতুসত্তকং. সম্পযুত্তভাৱেন নৱত্তব্বানি সম্পযুত্তনৱত্তব্বানি, ভিন্নসন্তানিকানি, নানাক্খণিকানি চ অৰূপানিপি ধম্মজাতানি. অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তা ধম্মাযতনাদিপদেহি দীপেতব্বা, অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুযো অচেতসিকাদিপদেহি দীপেতব্বা, তদুভযসমুদাযা দুক্খসচ্চাদিপদেহি দীপেতব্বাতি ৱেদিতব্বা.
যদি এৱন্তি যদি অনাৰম্মণমিস্সানং ধম্মানং ৱিপ্পযোগো নত্থি. অনাৰম্মণমিস্সোভযধম্মাতি ৰূপনিব্বানসহিতসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তধম্মা. খন্ধাদীহেৱাতি খন্ধাযতনধাতূহি এৱ, ন অৰূপক্খন্ধমত্তেন. অৰূপক্খন্ধেযেৱ পন সন্ধায ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱুত্তন্তি নাযং দোসোতি দস্সেতি. তদেকদেসাতি ‘‘অনাৰম্মণমিস্সা’’তিআদিনা ৱুত্তধম্মসমুদাযস্স একদেসা. তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযাতি তস্সেৱ যথাৱুত্তস্স সমুদাযস্স একদেসা হুত্ৱা অঞ্ঞেসং অৱযৱানং ৰূপক্খন্ধাদীনং সমুদাযভূতা. ৱিভাগাভাৱতোতি ভেদাভাৱতো. ভেদোতি চেত্থ অচ্চন্তভেদো অধিপ্পেতো. ন হি সমুদাযাৱযৱানং সামঞ্ঞৱিসেসানং ৱিয অচ্চন্তভেদো অত্থি ভেদাভেদযুত্তত্তা. তেসং অচ্চন্তভেদমেৱ হি সন্ধায ‘‘সমুদাযন্তোগধানং একদেসানং ন ৱিভাগো অত্থী’’তি সঙ্গহেপি ৱুত্তং. তেনাতি অৱিভাগসব্ভাৱতো সভাগৱিসভাগত্তাভাৱেন. তেসন্তি অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং. তে চ অকুসলাব্যাকতা. তেসন্তি কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং. তস্মাতি যস্মা ৱিভত্তসভাৱানং ন তেসং সমুদাযেকদেসাদিভাৱো, তস্মা. যস্মা পন কুসলাদযো এৱ খন্ধাদযোতি খন্ধাদিআমসনেন সমুদাযেকদেসাদিভাৱো আপন্নো এৱাতি ৱুত্তনযেন ৱিপ্পযোগাভাৱো হোতি, তস্মা তং পৰিহৰন্তো ‘‘খন্ধাদীনি অনামসিত্ৱা’’তিআদিমাহ. তেসন্তি কুসলাদীনং. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযুত্ততা ৱুত্তা ‘‘কুসলেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তিআদিনা. সব্বেসূতি দুতিযাদিসব্বপঞ্হেসু.
ছত্তিংসায পিট্ঠিদুকপদেসু ৱীসতি দুকপদানি ইমস্মিং নযে লব্ভন্তি, অৱসিট্ঠানি সোড়সেৱাতি আহ ‘‘সোড়সাতি ৱত্তব্ব’’ন্তি. ততো এৱ ‘‘তেৱীসপদসত’’ন্তি এত্থ ‘‘তেৱীস’’ন্তি ইদঞ্চ ‘‘একৱীস’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি যোজনা. সব্বত্থাতি সব্বপঞ্হেসু. এককালেকসন্তানানং ভিন্নকালভিন্নসন্তানানঞ্চ অনেকেসং ধম্মানং সমুদাযভূতা সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুযোতি আহ ‘‘কালসন্তান…পে… ধাতূন’’ন্তি. একদেসসম্মিস্সাতি চিত্তিদ্ধিপাদাদিনা অত্তনো একদেসেনেৱ খন্ধন্তৰাদীহি সম্মিস্সা ইদ্ধিপাদাদযো, অনাৰম্মণেহি ৰূপনিব্বানেহি চ অসম্মিস্সা. সমানকালসন্তানেহীতি এককালসন্তানেহি কালসন্তানভেদৰহিতেহি একদেসন্তৰেহি, সঙ্খাৰক্খন্ধাদীনং একদেসন্তৰেহি, সঙ্খাৰক্খন্ধাদীনং একদেসৱিসেসভূতেহি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানসঞ্ঞাক্খন্ধাদীহি ৱিভত্তা এৱ সমুদযসচ্চাদযো সম্পযোগীৱিপ্পযোগীভাৱেন, ৰূপক্খন্ধাদযো ৱিপ্পযোগীভাৱেন গহিতাতি যোজনা. তেহি সমুদযসচ্চাদীহি. তে সঞ্ঞাক্খন্ধাদযো. কেহিচি সহুপ্পজ্জনাৰহেহি একদেসন্তৰেহি ৱিভত্তেহি. ন হি সঙ্খাৰক্খন্ধাদিপৰিযাপন্নত্তেপি সমুদযসচ্চাদযো মগ্গসচ্চাদীহি সম্পযোগং লভন্তি. তেসন্তি ৱেদনাক্খন্ধসঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং. একুপ্পাদা…পে… ৱিসভাগতা চাতি একুপ্পাদাদিতাসঙ্খাতা যথাৰহং সভাগতা ৱিসভাগতা চ. তেন যথাৱুত্তকাৰণেন সম্পযোগস্স ৱিপ্পযোগস্স চ লভনতো.
ভিন্নকালানং সমুদাযীনং সমুদাযা ভিন্নকালসমুদাযা. ৱত্তমানা চ একস্মিং সন্তানে একেকধম্মা ৱত্তন্তি. তস্মাতি যস্মা এতদেৱ, তস্মা. তেসং ৱেদনাক্খন্ধাদীনং ৱিভজিতব্বস্স একদেসভূতস্স অভাৱতো. সুখিন্দ্ৰিযাদীনি ৱেদনাক্খন্ধেকদেসভূতানিপি. তেন ৱিভাগাকৰণেন. যদি সমানকালস্স ৱিভজিতব্বস্স অভাৱতো চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ৱিভাগং ন কৰোন্তি, অথ কস্মা ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱুত্তন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘খন্ধাযতন…পে… ৱিপ্পযুত্তাতি ৱুত্ত’’ন্তি. এৱমেৱন্তি যথা ধাতুৱিভাগেন ৱিভত্তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স, এৱমেৱং.
২৩৫. তংসম্পযোগীভাৱন্তি তেহি খন্ধেহি সম্পযোগীভাৱং. যথা হি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতেহি ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি সমুদযসচ্চস্স সম্পযুত্ততা, এৱং ভিন্নসন্তানেহি ভিন্নকালেহি চ তেহি তস্স ৱিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘এৱং তংৱিপ্পযোগীভাৱং…পে… ন ৱুত্ত’’ন্তি. ৱিসভাগতানিবন্ধস্স ৱিভাগস্স অভাৱেন অৱিভাগেহি তেহি তীহি খন্ধেহি. ৱিভাগে হীতিআদিনা তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. ৱিভাগৰহিতেহীতি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতত্তা অৱিভত্তেহি ৱেদনাক্খন্ধাদীহি ন যুত্তং ৱিপ্পযুত্তন্তি ৱত্তুং. তেনাহ ‘‘ৱিজ্জমানেহি…পে… ভাৱতো’’তি. তত্থ ৱিজ্জমানস্স সমানস্স সমানজাতিকস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি ৱিজ্জমানং ৰূপাৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱিসভাগং ন হোতি. অনুপ্পন্না ধম্মা ৱিযাতি ইদং ৱিসদিসুদাহৰণদস্সনং. যথা ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি অনাগতকালং ৱুচ্চতীতি আমট্ঠকালভেদং, এৱং যং আমট্ঠকালভেদং ন হোতীতি অত্থো. উদ্ধৰিতব্বং দেসনায দেসেতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱিজ্জমানস্সেৱ ৱিজ্জমানেন সম্পযোগো, সম্পযোগাৰহস্সেৱ চ ৱিপ্পযোগোতি অত্থিভাৱসন্নিস্সযা সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নভাৱং নিস্সাযা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘অৱিজ্জমানস্সা’’তিআদি. তঞ্চাতি উদ্ধৰণং.
ৱিভাগৰহিতেহীতি ৱিসভাগতাভাৱতো অৱিভাগেহি. অনামট্ঠকালভেদেতি অনামট্ঠকালৱিসেসে. অৱিজ্জমানস্স…পে… সম্পযোগো নত্থীতি এতেন পাৰিসেসতো ৱিজ্জমানস্স চ ৱিজ্জমানেন সম্পযোগো দস্সিতো. অৱিজ্জমানতাদীপকে ভেদে গহিতেতি যথাগহিতেসু ধম্মেসু তেহি ৱিপ্পযোগীনং অৱিজ্জমানভাৱদীপকে তেসংযেৱ ৱিসেসে ‘‘অৰূপভৱো একেন খন্ধেন দসহাযতনেহি সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তো’’তিআদিনা (ধাতু. ২৪৬) গহিতে তেনেৱ ৰুপ্পনাদিনা ভেদেন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসভাগতাপি গহিতা এৱাতি ৱিপ্পযোগো হোতীতি যোজনা. ভেদে পন অগ্গহিতে তেন তেন গহণেনাতি যথাৱুত্তে অৱিজ্জমানতাদীপকে ৱিসেসে, ৱিসভাগে ৱা অগ্গহিতে ‘‘ৱেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খাৰক্খন্ধো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা তেন তেন গহণেন সভাগতাদীপনেন ৱিসভাগতায অগ্গহিতত্তা সভাগতাৱ হোতি. তথা চ সতি সভাগত্তে কা পনেত্থ সভাগতাতি আহ ‘‘ৱিজ্জমানতায…পে… হোতী’’তি. তস্সাতি সভাগতায. তস্মাতি ৱিসভাগতায অলব্ভমানত্তা, সভাগতায চ লব্ভমানত্তা.
২৬২. ৱিতক্কো ৱিযাতি সৱিতক্কসৱিচাৰেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৱিতক্কো ৱিয. সো হি ৱিতক্কৰহিতত্তা অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তো চ. তেনাহ ‘‘কোট্ঠাসন্তৰচিত্তুপ্পাদেসু অলীনা’’তি. ততো এৱ সো অপ্পধানো, দুতিযঝানধম্মা এৱেত্থ পধানাতি আহ ‘‘যে পধানা’’তি. তেনেৱাতি সৱিতক্কসৱিচাৰেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৱিতক্কস্স অৱিতক্কৱিচাৰমত্তগ্গহণেন ইধ অগ্গহিতত্তা, ৱিতক্কত্তিকে দুতিযৰাসিযেৱ চ অধিপ্পেতত্তা. অনন্তৰনযেতি সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে. সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা সদিসপ্পৱত্তিকা. ইতীতি ইমিনা কাৰণেন. তে অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা ন গহিতা, সমুদযসচ্চং ৱিয ন দেসনাৰুড়্হা. ন সৱিতক্কসৱিচাৰেহি সমানগতিকাতি যোজনা. যদি হি তে সৱিতক্কসৱিচাৰেহি সমানগতিকা সিযুং, ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা ন কেহিচি খন্ধেহি, ন কেহিচি আযতনেহি, একায ধাতুযা ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱত্তব্বা সিযুং. যস্মা পন তে সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা. যথা হি যে সমুদযসচ্চেন সম্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তা, তেসং কেহিচি ৱিপ্পযোগং ৱত্তুং ন সক্কা, এৱং তেহিপি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সমুদযসচ্চাদীনী’’তিআদি. দসমো…পে… ৱুত্তোতি এত্থ দসমনযে তেহি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেহি ৱিপ্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তানং সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযোগো ৱুত্তো, ওসাননযে তেহি ৱিপ্পযুত্তানং অট্ঠাৰসহি ধাতূহি সঙ্গহো চ ৱুত্তোতি তস্মা ন তে সৱিতক্কসৱিচাৰেহি সমানগতিকাতি দস্সেতি.
ৱিতক্কসহিতেসূতি সহৱিতক্কেসু. তেসূতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেসু সহ ৱিতক্কেন দুতিযজ্ঝানধম্মেসু, ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি গহিতেসু ৱুত্তেসূতি অত্থো. সব্বেপি তেতি দুতিযজ্ঝানধম্মা ৱিতক্কো চাতি সব্বেপি তে ধম্মা সক্কা ৱত্তুং. তথা হি সম্পযোগৱিপ্পযোগপদনিদ্দেসে ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা’’তি ৱুত্তং. তত্থ একেন খন্ধেনাতি সঙ্খাৰক্খন্ধেন. সো হি সমুদাযোতি ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা’’তি ৱুত্তধম্মসমুদাযো. ননু ৱিতক্কোপেত্থ ধম্মসঙ্গহং গতো, সো চ ৱিচাৰতো অঞ্ঞেনপি সম্পযুত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন হি তদেকদেসস্স…পে… হোতী’’তি. যথাতিআদিনা তমেৱত্থং ইদ্ধিপাদনিদস্সনেন ৱিভাৱেতি. তস্সত্থো – যথা ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স একদেসভূতানং ছন্দিদ্ধিপাদাদীনং তীহি খন্ধেহি সম্পযোগো ৱুত্তো, তংসমুদাযস্স ন হোতি, এৱং ইধাপি ৱিতক্কস্স অঞ্ঞেহি সম্পযোগো অৱিতক্কৱিচাৰমত্তস্স সমুদাযস্স ন হোতীতি.
যদি এৱং ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৱীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদি ন ৱত্তব্বন্তি চে? নো ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘যথা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসূতি ইদ্ধিপাদেসু. সমুদাযস্সাতি ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স. তেহি ৱেদনাক্খন্ধাদীহি সম্পযুত্ততা ৱুত্তা ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৱীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা. তেনাতি ৱিচাৰেন. ন হীতিআদিনা যথাধিগতধম্মানং সম্পযুত্ততায নৱত্তব্বাভাৱং উদাহৰণদস্সনৱসেন ৱিভাৱেতি. কেচি ৱিচিকিচ্ছা তংসহগতা চ মোহৱজ্জা মোহেন সম্পযুত্তা, কেচি অসম্পযুত্তা. মোহেনাতি ৱিচিকিচ্ছাসহগতমোহমেৱ সন্ধায ৱদতি. ইতি ইমিনা কাৰণেন ন সমুদাযো তেন মোহেন সম্পযুত্তো. অঞ্ঞো কোচি ধম্মো হেতুভাৱো নাপি অত্থি, যেন হেতুনা সো দস্সনেনপহাতব্বহেতুকোতি ৱুত্তো সমুদাযো. এৱন্তি ইমিনা নযেন ‘‘ভাৱনা…পে… যোপি সম্পযুত্তা’’তি নৱত্তব্বতায নিদস্সেতব্বাতি অত্থো. এৱন্তি যথা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকসমুদাযস্স সম্পযুত্ততা ন ৱত্তব্বা, এৱং যেন ধম্মেন অৱিতক্ক…পে… সিযা, তং ন নত্থি. তস্মাতি যস্মা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেসু কোচিপি ৱিচাৰেন অসম্পযুত্তো নত্থি, তস্মা. তেতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা. একধম্মেপি…পে… কতো যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা’’তি.
ছট্ঠনযসম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সত্তমনযো সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩০৬. তেহি সমুদযসচ্চাদীহি খন্ধত্তযখন্ধেকদেসাদিকে সম্পযুত্তে সতিপি, সম্পযুত্তেহি চ ৱিপ্পযুত্তে ৰূপনিব্বানাদিকে তদঞ্ঞধম্মে সতিপি ৱিপ্পযোগাভাৱতো. সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেন দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং. ততো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদতো অঞ্ঞধম্মানং অৱসিট্ঠানং কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং খন্ধাদীসু কেনচি ৱিপ্পযোগো ন হি অত্থি খন্ধপঞ্চকাদীনং সঙ্গণ্হনতো তেসং. তে এৱ চিত্তুপ্পাদাতি তে লোভসহগতচিত্তুপ্পাদা এৱ. তদঞ্ঞধম্মানন্তি তদঞ্ঞধম্মানম্পীতি পি-সদ্দলোপো দট্ঠব্বো. তথাতি ইমিনা ন চ তে এৱ ধম্মা অড্ঢদুতিযাযতনধাতুযো, অথ খো তে চ ততো অঞ্ঞে চাতি ইমমত্থং উপসংহৰতি.
ননু তদঞ্ঞভাৱতো এৱ তেহি ইতৰেসং ৱিপ্পযোগো সিদ্ধোতি আহ ‘‘ন চা’’তিআদি. তদঞ্ঞসমুদাযেহীতি ততো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদতো অঞ্ঞসমুদাযেহি অঞ্ঞে লোভসহগতা ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা ন হোন্তি. কস্মা? সমুদাযে…পে… ৱিপ্পযোগাভাৱতো. তস্সত্থো – সমুদাযেন লোভসহগততদঞ্ঞধম্মৰাসিনা একদেসানং লোভসহগতধম্মানং ৱিপ্পযোগাভাৱতো, তথা যে একদেসা হুত্ৱা অঞ্ঞেসং অৱযৱানং সমুদাযভূতা, তেসঞ্চ সমুদাযেন ৱিপ্পযোগাভাৱতোতি. অনেন সমুদাযেন অৱযৱস্স সমুদাযস্স অৱযৱেন চ তস্স ন ৱিপ্পযোগো, অৱযৱস্সেৱ পন অৱযৱেনাতি দস্সেতি. এস নযোতি য্ৱাযং সমুদযসচ্চে ৱুত্তো ৱিধি, এসেৱ মগ্গসচ্চসুখিন্দ্ৰিযাদীসু অৰূপক্খন্ধেকদেসত্তা তেসন্তি দস্সেতি. নিৰৱসেসেসূতি অবহিকতৱিতক্কেসু. ৱিতক্কো হি সমুদাযতো অবহিকতো. ‘‘সো হি সমুদাযো’’তিআদিকো ৱুত্তনযো লব্ভতীতি আহ ‘‘অগ্গহণে কাৰণং ন দিস্সতী’’তি.
অঞ্ঞেসুপি সমুদযসচ্চাদীসু ৱিস্সজ্জনস্স…পে… দট্ঠব্বং, যতো সমুদযসচ্চাদি ইধ ন গহিতন্তি অধিপ্পাযো. সম্পযুত্তাধিকাৰতো ‘‘অঞ্ঞেনা’’তি পদং সম্পযুত্ততো অঞ্ঞং ৱদতীতি আহ ‘‘অসম্পযুত্তেন অসম্মিস্সন্তি অত্থো’’তি. ইদানি ব্যতিৰেকেনপি তমত্থং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘অদুক্খমসুখা…পে… গহিতানী’’তি ৱুত্তং. এতেন লক্খণেনাতি ‘‘অসম্পযুত্তেন অসম্মিস্স’’ন্তি ৱুত্তলক্খণেন. চিত্তন্তি ‘‘চিত্তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তি পঞ্হং উপলক্খেতি. সহযুত্তপদেহি সত্তাতি ‘‘চেতসিকেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তিআদিনা চিত্তেন সহযুত্তে ধম্মে দীপেন্তেহি পদেহি আগতা সত্ত পঞ্হা. তিণ্ণং তিকপদানমগ্গহণেন ঊনোতি কত্ৱা. যে সন্ধায ‘‘তিকে তযো’’তি ৱুত্তং. তং পন ৱেদনাপীতিত্তিকেসু পচ্ছিমং, ৱিতক্কত্তিকে পঠমন্তি পদত্তযং ৱেদিতব্বং.
৩০৯. উদ্ধটপদেন পকাসিযমানা অত্থা অভেদোপচাৰেন ‘‘উদ্ধটপদ’’ন্তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তেহী’’তি. তেন চ যথাৱুত্তেন উদ্ধটপদেন. মনেন যুত্তাতি এত্থ মননমত্তত্তা মনোধাতু ‘‘মনো’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘মনোধাতুযা একন্তসম্পযুত্তা’’তি.
সত্তমনযসম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অট্ঠমনযো ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩১৭. ৰূপক্খন্ধেন ৱিপ্পযুত্তা নাম চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা, তেসং অঞ্ঞেহি সম্পযোগো নাম নত্থি তাদিসস্স অঞ্ঞস্স সম্পযোগিনো অভাৱতো. সমুদাযস্স চ একদেসেন সম্পযোগো নত্থীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. ৱেদনাক্খন্ধাদীহি ৱিপ্পযুত্তং ৰূপং নিব্বানঞ্চ, তস্স কেনচি সম্পযোগো নত্থেৱাতি আহ ‘‘ৰূপক্খন্ধাদীহি…পে… নত্থী’’তি. তেনাতি ‘‘ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তিআদিৱচনেন.
অট্ঠমনযৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. নৱমনযো সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩১৯. ‘‘সমাসপদং ইদ’’ন্তি ৱত্ৱা অযং নাম সমাসোতি দস্সেন্তো ‘‘যস্স খন্ধাদিনো’’তিআদিমাহ, যস্স ৱেদনাক্খন্ধাদিনোতি অত্থো. যং ইধ সম্পযুত্তং ৱুত্তন্তি ইমস্মিং নৱমনযে যং ধম্মজাতং সম্পযুত্তন্তি ৱুত্তং. ৰূপক্খন্ধাদীসু অৰণন্তেসু অব্ভন্তৰবাহিৰমাতিকাধম্মেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. তঞ্হি ধম্মজাতং অত্তনা সম্পযুত্তেন ৱেদনাক্খন্ধাদিনা সযং সম্পযুত্তন্তি নিদ্ধাৰিতং. অযোগোতি অসম্পযোগো. ৱক্খতি দসমনযে. তত্থ হি ‘‘ৰূপক্খন্ধেন ৱেদনাদযো ৱিপ্পযুত্তা, তেহি ৰূপক্খন্ধো ৱিপ্পযুত্তো’’তি ৱত্ৱা নিব্বানং কথন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘নিব্বানং পন সুখুমৰূপগতিকমেৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘মনাযতনং একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি এত্থ হি যথা সুখুমৰূপং ৱিয সৰূপতো অনুদ্ধটম্পি নিব্বানং কেহিচীতিপদেন গহিতমেৱ হোতীতি এদিসেসু ঠানেসু নিব্বানং সুখুমৰূপগতিকন্তি ৱিঞ্ঞাযতি, এৱমিধাপি ‘‘ৰূপমিস্সকেহি ৱা’’তি এতেন অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযাদীহি নিব্বানমিস্সকেহিপি অসম্পযোগো ৱুত্তো হোতীতি দট্ঠব্বো. অৱিকলচতুক্খন্ধসঙ্গাহকেহি পদেহি সহৱত্তিনো অঞ্ঞস্স সম্পযোগিনো অভাৱতো অতীতানাগতেহি চ সম্পযোগো নত্থেৱাতি তস্স অযুজ্জমানতং দস্সেন্তো ‘‘ৱত্তমানানমেৱ…পে… অৰূপভৱাদীহীতি অত্থো’’তি আহ. ইতৰেতি যে সম্পযোগং লভন্তি, কে পন তে ৰূপেন অসম্মিস্সা অৰূপেকদেসভূতা. তেনাহ ‘‘ৱেদনাক্খন্ধাদযো’’তি.
নৱমনযসম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দসমনযো ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩৫৩. যে ৱিপ্পযুত্তেন ৱিপ্পযুত্তভাৱেন পাড়িযং অগ্গহিতা, তেসু কেচি ৱিপ্পযুত্তস্স ধম্মন্তৰস্স অভাৱতো কেচি খন্ধাদীহি ৱিপ্পযোগস্সেৱ অসম্ভৱতোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মাযতনাদিধম্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বচিত্তুপ্পাদগতধম্মভাৱতোতি ইমিনা ভিন্নকালতাদিৱিসেসৱতো অৰূপক্খন্ধস্স ৱিপ্পযুত্তস্স ধম্মন্তৰস্স অভাৱমাহ, অনাৰম্মণমিস্সকভাৱতোতি ইমিনা পন সব্বস্সপি. কামভৱো উপপত্তিভৱো সঞ্ঞীভৱো পঞ্চৱোকাৰভৱোতি ইমে চত্তাৰো মহাভৱা. ৱিপ্পযোগাভাৱতোতি ৱিপ্পযোগাসম্ভৱতো. ন হি যে দুক্খসচ্চাদীহি ৱিপ্পযুত্তা, তেহি ৱিপ্পযুত্তানং তেসংযেৱ দুক্খসচ্চাদীনং খন্ধাদীসু কেনচি ৱিপ্পযোগো সম্ভৱতি.
দসমনযৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. একাদসমনযো সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৪০৯. তেতি সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মা. সেসেহীতি অৱসিট্ঠেহি ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি. ‘‘এতেন সহ সম্বন্ধো’’তি ইমিনা পদানং সম্বন্ধদস্সনমুখেন ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা’’তি পাড়িযা অত্থৱিৱৰণং পাকটতৰং কত্ৱা কেহিচীতিপদস্সত্থং কাতুং ‘‘কেহিচীতি এতস্স পনা’’তিআদিমাহ. অত্থং দস্সেতুং আহাতি সম্বন্ধো. ৱিসেসেত্ৱাতি এত্থ তেসং ধম্মানং তণ্হাৱজ্জানং সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুপৰিযাপন্নতাকিত্তনং ৱিসেসনং দট্ঠব্বং, যতো তে সমুদযসচ্চেন খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৱুত্তা. সযং অত্তনা সম্পযুত্তো ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তৱজ্জেহী’’তি. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তং ন ৱত্তব্বং চিত্তেন সম্পযুত্তন্তিপি, চিত্তেন ৱিপ্পযুত্তন্তিপী’’তি. সম্পযোগাৰহেহীতি ৱিসেসনং সুখুমৰূপং নিব্বানন্তি দ্ৱে সন্ধায কতং, ন তণ্হাদিকে.
একাদসমনযসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. দ্ৱাদসমনযো সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
৪১৭. নৱমনযে সম্পযোগৱিসিট্ঠা সম্পযুত্তা উদ্ধটা, দ্ৱাদসমনযে চ সম্পযোগৱিসিট্ঠা সঙ্গহিতাসঙ্গহিতাতি উভযত্থাপি সম্পযোগৱিসিট্ঠাৱ গহিতাতি আহ ‘‘দ্ৱাদসম…পে… লব্ভন্তী’’তি.
দ্ৱাদসমনযসম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. তেৰসমনযো অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৪৪৮. যেহীতি ৰূপক্খন্ধধম্মাযতনাদীহি. তীহিপি খন্ধাযতনাদিসঙ্গহেহি. পুন যেহীতি অৰূপভৱাদীহি. ওড়াৰিকাযতনানেৱ হোন্তি আযতনধাতুসঙ্গহেহিপি অসঙ্গহিতত্তা. তেতি চতুৱোকাৰভৱাদযো. ৱুত্তাৱসেসাতি ৰূপক্খন্ধধম্মাযতনাদীহি অৱসিট্ঠা. সতিপি অসঙ্গাহকত্তে তেহি অসঙ্গহিতানং সম্পযোগো ন সম্ভৱতীতি ৱেদনাক্খন্ধাদযো ইধ তেৰসমনযে ৱিস্সজ্জনং ন ৰুহন্তি নাৰোহন্তি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ৱেদনাক্খন্ধেন হি খন্ধাদিৱসেন ৰূপাৰূপধম্মা অসঙ্গহিতা হোন্তি, তেসঞ্চ সম্পযোগো নাম নত্থী’’তি (ধাতু. ৪৪৮) অসঙ্গাহকা এৱ ন হোন্তি অৱিকলপঞ্চক্খন্ধাদিসমুদাযভাৱতো.
তেতি ‘‘দুক্খসচ্চাদী’’তি আদি-সদ্দেন ৱুত্তধম্মা. অসব্ব…পে… সিযুং অৱিতক্কাৱিচাৰাদিধম্মা ৱিয. ন তেসং ৱিপ্পযোগো নত্থি তব্বিনিমুত্তস্স চিত্তুপ্পাদস্স সম্ভৱতো. ৱেদনাক্খন্ধেন অসঙ্গহিতানং অনাৰম্মণমিস্সকত্তা ন ‘‘ৱিপ্পযোগস্স অত্থিতাযা’’তি ৱুত্তং. তথা চাহ ‘‘ৰূপাৰূপধম্মা অসঙ্গহিতা’’তি. উভযাভাৱতোতি সম্পযোগৱিপ্পযোগাভাৱতো. অনাৰম্মণসহিতসব্বৱিঞ্ঞাণতংধাতুসম্পযুত্ততদুভযধম্মা অচেতসিকচেতসিকলোকিযপদাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বা.
তেৰসমনযঅসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৪. চুদ্দসমনযো ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
৪৫৬. ধম্মসভাৱমত্তত্তাতি সভাৱধম্মানং ধম্মমত্তত্তা অৱত্থাৱিসেসমত্তত্তা.
সমুচ্ছিজ্জতি এতেনাতি সমুচ্ছেদো. সঙ্গহাদিৱিচাৰপৰিনিট্ঠানভূতো চুদ্দসমনযো. তেনাহ ‘‘পৰিযোসানে নযে’’তি. ৱিস্সজ্জেতব্বধম্মৱিৱিত্তা পুচ্ছা মোঘপুচ্ছা, সা তথাভূতাপি ৱিস্সজ্জেতব্বধম্মাভাৱস্স ঞাপিকা হোতীতি আহ ‘‘তেসং পুচ্ছায মোঘত্তা তে ন লব্ভন্তী’’তি. মোঘা পুচ্ছা এতস্সাতি মোঘপুচ্ছকো. অট্ঠমো নযো তত্থ সব্বপুচ্ছানং মোঘত্তা. তেন চ সহাতি তেন অট্ঠমনযেন সদ্ধিং ইমস্মিং ওসাননযে অট্ঠমনযে চ ওসাননযে চ এতে ধম্মাযতনাদযো সব্বপ্পকাৰেন ন লব্ভন্তি. ৱিপ্পযোগস্সপি অভাৱাতি তত্থ কাৰণমাহ.
চুদ্দসমনযৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধাতুকথাপকৰণ-অনুটীকা সমত্তা.