৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা

২২৮. ‘‘তত্থা’’তি ইমিনা ‘‘সম্পযোগৱিপ্পযোগপদং ভাজেত্ৱা’’তি এত্থ সম্পযোগৱিপ্পযোগপদং ভাজিতং, সংৱণ্ণেতব্বতায চ পধানভূতং পচ্চামট্ঠং, ন ৰূপক্খন্ধাদিপদন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং লব্ভতি…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ৰূপক্খন্ধাদীসু হী’’তিআদিনা তমত্থং ৱিৱৰতি. তত্থ ন লব্ভতীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি ৱা গহেতুং ন লব্ভতি, অলব্ভমানম্পি পুচ্ছায গহিতং পটিক্খেপেন ৱিস্সজ্জেতুং. পটিক্খেপোপি হি পুচ্ছায ৱিস্সজ্জনমেৱ. তথা হি যমকে (যম. ১.খন্ধযমক.৫৯-৬১) ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি পুচ্ছায ‘‘নত্থী’’তি ৱিস্সজ্জিতং. তেন পনেত্থ ৰূপধম্মেসু সম্পযোগট্ঠো ন লব্ভতীতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অলব্ভমানম্পি সম্পযোগপদং গহিতন্তি সম্বন্ধো. সব্বত্থাতি ৰূপক্খন্ধৱেদনাক্খন্ধাদীসু. এতেসন্তি ৰূপনিব্বানানং. ৱিসভাগতাতি অতংসভাগতা. একুপ্পাদাদিভাৱো হি সম্পযোগে সভাগতা, ন সঙ্গহে ৱিয সমানসভাগতা, তস্মা একুপ্পাদাদিভাৱৰহিতানং ৰূপনিব্বানানং সা একুপ্পাদাদিতা ৱিসভাগতা ৱুত্তা. তদভাৱতোতি তস্সা ৱিসভাগতায একুপ্পাদাদিতায অভাৱতো. ৱিপ্পযোগোপি নিৱাৰিতো এৱ হোতি, ৱিসভাগো ভাৱো ৱিপ্পযোগোতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি. ‘‘চতূসু হী’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ তেসং তেহীতি চ অৰূপক্খন্ধে এৱ পৰামসতি. ৱিসভাগতা চ হোতি ৰূপনিব্বানেসু অৱিজ্জমানত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন চ ৰূপেকদেসস্সা’’তিআদি. তেনেৱাতি চতুক্খন্ধসভাগত্তা এৱ.

তীহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহীতি ঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণধাতূহি ৱিপ্পযুত্তে অনাৰম্মণমিস্সকে ৰূপধম্মমিস্সকে ধম্মে দীপেতি ৰূপভৱোতি যোজনা. পঞ্চহীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি. একায মনোধাতুযা. ন সম্পযুত্তেতি ন সম্পযুত্তে এৱ. তথা হি ‘‘ৱিপ্পযুত্তে অহোন্তে সত্তহিপি সম্পযুত্তে সত্তপি ৱা তা’’তি ৱুত্তং. তেনাতি ৱিপ্পযুত্ততাপটিক্খেপেন. তাহীতি সত্তৱিঞ্ঞাণধাতূহি. সম্পযুত্তে দীপেন্তীতি সম্পযুত্তে দীপেন্তিযেৱ, ন সম্পযুত্তে এৱাতি এৱমৱধাৰণং গহেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. সম্পযুত্তে ৱেদনাদিকে. সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱেহি নৱত্তব্বং, তংযেৱ ৱিঞ্ঞাণধাতুসত্তকং. সম্পযুত্তভাৱেন নৱত্তব্বানি সম্পযুত্তনৱত্তব্বানি, ভিন্নসন্তানিকানি, নানাক্খণিকানি চ অৰূপানিপি ধম্মজাতানি. অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তা ধম্মাযতনাদিপদেহি দীপেতব্বা, অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুযো অচেতসিকাদিপদেহি দীপেতব্বা, তদুভযসমুদাযা দুক্খসচ্চাদিপদেহি দীপেতব্বাতি ৱেদিতব্বা.

যদি এৱন্তি যদি অনাৰম্মণমিস্সানং ধম্মানং ৱিপ্পযোগো নত্থি. অনাৰম্মণমিস্সোভযধম্মাতি ৰূপনিব্বানসহিতসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তধম্মা. খন্ধাদীহেৱাতি খন্ধাযতনধাতূহি এৱ, ন অৰূপক্খন্ধমত্তেন. অৰূপক্খন্ধেযেৱ পন সন্ধায ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱুত্তন্তি নাযং দোসোতি দস্সেতি. তদেকদেসাতি ‘‘অনাৰম্মণমিস্সা’’তিআদিনা ৱুত্তধম্মসমুদাযস্স একদেসা. তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযাতি তস্সেৱ যথাৱুত্তস্স সমুদাযস্স একদেসা হুত্ৱা অঞ্ঞেসং অৱযৱানং ৰূপক্খন্ধাদীনং সমুদাযভূতা. ৱিভাগাভাৱতোতি ভেদাভাৱতো. ভেদোতি চেত্থ অচ্চন্তভেদো অধিপ্পেতো. ন হি সমুদাযাৱযৱানং সামঞ্ঞৱিসেসানং ৱিয অচ্চন্তভেদো অত্থি ভেদাভেদযুত্তত্তা. তেসং অচ্চন্তভেদমেৱ হি সন্ধায ‘‘সমুদাযন্তোগধানং একদেসানং ন ৱিভাগো অত্থী’’তি সঙ্গহেপি ৱুত্তং. তেনাতি অৱিভাগসব্ভাৱতো সভাগৱিসভাগত্তাভাৱেন. তেসন্তি অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং. তে চ অকুসলাব্যাকতা. তেসন্তি কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং. তস্মাতি যস্মা ৱিভত্তসভাৱানং ন তেসং সমুদাযেকদেসাদিভাৱো, তস্মা. যস্মা পন কুসলাদযো এৱ খন্ধাদযোতি খন্ধাদিআমসনেন সমুদাযেকদেসাদিভাৱো আপন্নো এৱাতি ৱুত্তনযেন ৱিপ্পযোগাভাৱো হোতি, তস্মা তং পৰিহৰন্তো ‘‘খন্ধাদীনি অনামসিত্ৱা’’তিআদিমাহ. তেসন্তি কুসলাদীনং. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযুত্ততা ৱুত্তা ‘‘কুসলেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তিআদিনা. সব্বেসূতি দুতিযাদিসব্বপঞ্হেসু.

ছত্তিংসায পিট্ঠিদুকপদেসু ৱীসতি দুকপদানি ইমস্মিং নযে লব্ভন্তি, অৱসিট্ঠানি সোড়সেৱাতি আহ ‘‘সোড়সাতি ৱত্তব্ব’’ন্তি. ততো এৱ ‘‘তেৱীসপদসত’’ন্তি এত্থ ‘‘তেৱীস’’ন্তি ইদঞ্চ ‘‘একৱীস’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি যোজনা. সব্বত্থাতি সব্বপঞ্হেসু. এককালেকসন্তানানং ভিন্নকালভিন্নসন্তানানঞ্চ অনেকেসং ধম্মানং সমুদাযভূতা সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুযোতি আহ ‘‘কালসন্তান…পে… ধাতূন’’ন্তি. একদেসসম্মিস্সাতি চিত্তিদ্ধিপাদাদিনা অত্তনো একদেসেনেৱ খন্ধন্তৰাদীহি সম্মিস্সা ইদ্ধিপাদাদযো, অনাৰম্মণেহি ৰূপনিব্বানেহি চ অসম্মিস্সা. সমানকালসন্তানেহীতি এককালসন্তানেহি কালসন্তানভেদৰহিতেহি একদেসন্তৰেহি, সঙ্খাৰক্খন্ধাদীনং একদেসন্তৰেহি, সঙ্খাৰক্খন্ধাদীনং একদেসৱিসেসভূতেহি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানসঞ্ঞাক্খন্ধাদীহি ৱিভত্তা এৱ সমুদযসচ্চাদযো সম্পযোগীৱিপ্পযোগীভাৱেন, ৰূপক্খন্ধাদযো ৱিপ্পযোগীভাৱেন গহিতাতি যোজনা. তেহি সমুদযসচ্চাদীহি. তে সঞ্ঞাক্খন্ধাদযো. কেহিচি সহুপ্পজ্জনাৰহেহি একদেসন্তৰেহি ৱিভত্তেহি. ন হি সঙ্খাৰক্খন্ধাদিপৰিযাপন্নত্তেপি সমুদযসচ্চাদযো মগ্গসচ্চাদীহি সম্পযোগং লভন্তি. তেসন্তি ৱেদনাক্খন্ধসঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং. একুপ্পাদা…পে… ৱিসভাগতা চাতি একুপ্পাদাদিতাসঙ্খাতা যথাৰহং সভাগতা ৱিসভাগতা চ. তেন যথাৱুত্তকাৰণেন সম্পযোগস্স ৱিপ্পযোগস্স চ লভনতো.

ভিন্নকালানং সমুদাযীনং সমুদাযা ভিন্নকালসমুদাযা. ৱত্তমানা চ একস্মিং সন্তানে একেকধম্মা ৱত্তন্তি. তস্মাতি যস্মা এতদেৱ, তস্মা. তেসং ৱেদনাক্খন্ধাদীনং ৱিভজিতব্বস্স একদেসভূতস্স অভাৱতো. সুখিন্দ্ৰিযাদীনি ৱেদনাক্খন্ধেকদেসভূতানিপি. তেন ৱিভাগাকৰণেন. যদি সমানকালস্স ৱিভজিতব্বস্স অভাৱতো চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ৱিভাগং ন কৰোন্তি, অথ কস্মা ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱুত্তন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘খন্ধাযতন…পে… ৱিপ্পযুত্তাতি ৱুত্ত’’ন্তি. এৱমেৱন্তি যথা ধাতুৱিভাগেন ৱিভত্তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স, এৱমেৱং.

২৩৫. তংসম্পযোগীভাৱন্তি তেহি খন্ধেহি সম্পযোগীভাৱং. যথা হি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতেহি ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি সমুদযসচ্চস্স সম্পযুত্ততা, এৱং ভিন্নসন্তানেহি ভিন্নকালেহি চ তেহি তস্স ৱিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘এৱং তংৱিপ্পযোগীভাৱং…পে… ন ৱুত্ত’’ন্তি. ৱিসভাগতানিবন্ধস্স ৱিভাগস্স অভাৱেন অৱিভাগেহি তেহি তীহি খন্ধেহি. ৱিভাগে হীতিআদিনা তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. ৱিভাগৰহিতেহীতি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতত্তা অৱিভত্তেহি ৱেদনাক্খন্ধাদীহি ন যুত্তং ৱিপ্পযুত্তন্তি ৱত্তুং. তেনাহ ‘‘ৱিজ্জমানেহি…পে… ভাৱতো’’তি. তত্থ ৱিজ্জমানস্স সমানস্স সমানজাতিকস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি ৱিজ্জমানং ৰূপাৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱিসভাগং ন হোতি. অনুপ্পন্না ধম্মা ৱিযাতি ইদং ৱিসদিসুদাহৰণদস্সনং. যথা ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি অনাগতকালং ৱুচ্চতীতি আমট্ঠকালভেদং, এৱং যং আমট্ঠকালভেদং ন হোতীতি অত্থো. উদ্ধৰিতব্বং দেসনায দেসেতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱিজ্জমানস্সেৱ ৱিজ্জমানেন সম্পযোগো, সম্পযোগাৰহস্সেৱ চ ৱিপ্পযোগোতি অত্থিভাৱসন্নিস্সযা সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নভাৱং নিস্সাযা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘অৱিজ্জমানস্সা’’তিআদি. তঞ্চাতি উদ্ধৰণং.

ৱিভাগৰহিতেহীতি ৱিসভাগতাভাৱতো অৱিভাগেহি. অনামট্ঠকালভেদেতি অনামট্ঠকালৱিসেসে. অৱিজ্জমানস্স…পে… সম্পযোগো নত্থীতি এতেন পাৰিসেসতো ৱিজ্জমানস্স চ ৱিজ্জমানেন সম্পযোগো দস্সিতো. অৱিজ্জমানতাদীপকে ভেদে গহিতেতি যথাগহিতেসু ধম্মেসু তেহি ৱিপ্পযোগীনং অৱিজ্জমানভাৱদীপকে তেসংযেৱ ৱিসেসে ‘‘অৰূপভৱো একেন খন্ধেন দসহাযতনেহি সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তো’’তিআদিনা (ধাতু. ২৪৬) গহিতে তেনেৱ ৰুপ্পনাদিনা ভেদেন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসভাগতাপি গহিতা এৱাতি ৱিপ্পযোগো হোতীতি যোজনা. ভেদে পন অগ্গহিতে তেন তেন গহণেনাতি যথাৱুত্তে অৱিজ্জমানতাদীপকে ৱিসেসে, ৱিসভাগে ৱা অগ্গহিতে ‘‘ৱেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খাৰক্খন্ধো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা তেন তেন গহণেন সভাগতাদীপনেন ৱিসভাগতায অগ্গহিতত্তা সভাগতাৱ হোতি. তথা চ সতি সভাগত্তে কা পনেত্থ সভাগতাতি আহ ‘‘ৱিজ্জমানতায…পে… হোতী’’তি. তস্সাতি সভাগতায. তস্মাতি ৱিসভাগতায অলব্ভমানত্তা, সভাগতায চ লব্ভমানত্তা.

২৬২. ৱিতক্কো ৱিযাতি সৱিতক্কসৱিচাৰেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৱিতক্কো ৱিয. সো হি ৱিতক্কৰহিতত্তা অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তো চ. তেনাহ ‘‘কোট্ঠাসন্তৰচিত্তুপ্পাদেসু অলীনা’’তি. ততো এৱ সো অপ্পধানো, দুতিযঝানধম্মা এৱেত্থ পধানাতি আহ ‘‘যে পধানা’’তি. তেনেৱাতি সৱিতক্কসৱিচাৰেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৱিতক্কস্স অৱিতক্কৱিচাৰমত্তগ্গহণেন ইধ অগ্গহিতত্তা, ৱিতক্কত্তিকে দুতিযৰাসিযেৱ চ অধিপ্পেতত্তা. অনন্তৰনযেতি সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে. সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা সদিসপ্পৱত্তিকা. ইতীতি ইমিনা কাৰণেন. তে অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা ন গহিতা, সমুদযসচ্চং ৱিয ন দেসনাৰুড়্হা. ন সৱিতক্কসৱিচাৰেহি সমানগতিকাতি যোজনা. যদি হি তে সৱিতক্কসৱিচাৰেহি সমানগতিকা সিযুং, ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা ন কেহিচি খন্ধেহি, ন কেহিচি আযতনেহি, একায ধাতুযা ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱত্তব্বা সিযুং. যস্মা পন তে সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা. যথা হি যে সমুদযসচ্চেন সম্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তা, তেসং কেহিচি ৱিপ্পযোগং ৱত্তুং ন সক্কা, এৱং তেহিপি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সমুদযসচ্চাদীনী’’তিআদি. দসমো…পে… ৱুত্তোতি এত্থ দসমনযে তেহি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেহি ৱিপ্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তানং সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযোগো ৱুত্তো, ওসাননযে তেহি ৱিপ্পযুত্তানং অট্ঠাৰসহি ধাতূহি সঙ্গহো চ ৱুত্তোতি তস্মা ন তে সৱিতক্কসৱিচাৰেহি সমানগতিকাতি দস্সেতি.

ৱিতক্কসহিতেসূতি সহৱিতক্কেসু. তেসূতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেসু সহ ৱিতক্কেন দুতিযজ্ঝানধম্মেসু, ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি গহিতেসু ৱুত্তেসূতি অত্থো. সব্বেপি তেতি দুতিযজ্ঝানধম্মা ৱিতক্কো চাতি সব্বেপি তে ধম্মা সক্কা ৱত্তুং. তথা হি সম্পযোগৱিপ্পযোগপদনিদ্দেসে ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা’’তি ৱুত্তং. তত্থ একেন খন্ধেনাতি সঙ্খাৰক্খন্ধেন. সো হি সমুদাযোতি ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা’’তি ৱুত্তধম্মসমুদাযো. ননু ৱিতক্কোপেত্থ ধম্মসঙ্গহং গতো, সো চ ৱিচাৰতো অঞ্ঞেনপি সম্পযুত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন হি তদেকদেসস্স…পে… হোতী’’তি. যথাতিআদিনা তমেৱত্থং ইদ্ধিপাদনিদস্সনেন ৱিভাৱেতি. তস্সত্থো – যথা ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স একদেসভূতানং ছন্দিদ্ধিপাদাদীনং তীহি খন্ধেহি সম্পযোগো ৱুত্তো, তংসমুদাযস্স ন হোতি, এৱং ইধাপি ৱিতক্কস্স অঞ্ঞেহি সম্পযোগো অৱিতক্কৱিচাৰমত্তস্স সমুদাযস্স ন হোতীতি.

যদি এৱং ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৱীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদি ন ৱত্তব্বন্তি চে? নো ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘যথা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসূতি ইদ্ধিপাদেসু. সমুদাযস্সাতি ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স. তেহি ৱেদনাক্খন্ধাদীহি সম্পযুত্ততা ৱুত্তা ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৱীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা. তেনাতি ৱিচাৰেন. ন হীতিআদিনা যথাধিগতধম্মানং সম্পযুত্ততায নৱত্তব্বাভাৱং উদাহৰণদস্সনৱসেন ৱিভাৱেতি. কেচি ৱিচিকিচ্ছা তংসহগতা চ মোহৱজ্জা মোহেন সম্পযুত্তা, কেচি অসম্পযুত্তা. মোহেনাতি ৱিচিকিচ্ছাসহগতমোহমেৱ সন্ধায ৱদতি. ইতি ইমিনা কাৰণেন ন সমুদাযো তেন মোহেন সম্পযুত্তো. অঞ্ঞো কোচি ধম্মো হেতুভাৱো নাপি অত্থি, যেন হেতুনা সো দস্সনেনপহাতব্বহেতুকোতি ৱুত্তো সমুদাযো. এৱন্তি ইমিনা নযেন ‘‘ভাৱনা…পে… যোপি সম্পযুত্তা’’তি নৱত্তব্বতায নিদস্সেতব্বাতি অত্থো. এৱন্তি যথা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকসমুদাযস্স সম্পযুত্ততা ন ৱত্তব্বা, এৱং যেন ধম্মেন অৱিতক্ক…পে… সিযা, তং ন নত্থি. তস্মাতি যস্মা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেসু কোচিপি ৱিচাৰেন অসম্পযুত্তো নত্থি, তস্মা. তেতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা. একধম্মেপি…পে… কতো যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা’’তি.

ছট্ঠনযসম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.