২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭১. ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ সঙ্গহিতাসঙ্গহিতসদ্দা ভিন্নাধিকৰণা ন গহেতব্বা ৱিসেসনৱিসেসিতব্বতায ইচ্ছিতত্তা. যো হি ধম্মো সঙ্গহিততাৱিসেসৱিসিট্ঠো অসঙ্গহিতো হেট্ঠা উদ্দিট্ঠো, স্ৱেৱ ইধ অসঙ্গহিতভাৱেন পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জীযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যং তং…পে… তদেৱ দস্সেন্তো’’তি আহ. যে হি ধম্মা চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন চ অসঙ্গহিতা, তেসংযেৱ পুন খন্ধাদীহি অসঙ্গহো পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জিতো. তেন ৱুত্তং ‘‘চক্খাযতনেন…পে… আহা’’তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু নযেসু ৱাৰেসু চ. খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানন্তি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৱিসেসেন ৱুত্তানং খন্ধাদিসঙ্গহানং. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৱিসেসে অৱতিট্ঠতী’’তি আহ ‘‘নিচ্চং ৱিসেসাপেক্খত্তা’’তি. ৱিসেসাৱবোধনত্থানি পঞ্হব্যাকৰণানীতি ৱুত্তং ‘‘ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনান’’ন্তি. সৱিসেসাৱ খন্ধাদিগণনাতি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৱিসেসেন ৱুত্তাপি ৰূপক্খন্ধাদিনা সৱিসেসাৱ খন্ধাদিগণনা, খন্ধাদিনা সঙ্গহোতি অত্থো. সুদ্ধাতি কেৱলা অনৱসেসা, সামঞ্ঞভূতাতি ৱুত্তং হোতি.
তত্থাতি যথাধিকতে দুতিযনযে. সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসনিদ্দিট্ঠত্তা আহ ‘‘সঙ্গহি…পে… নিদ্ধাৰিতত্তা’’তি. তীসু সঙ্গহেসূতি খন্ধাদিসঙ্গহেসু তীসু. অঞ্ঞেহীতি ৱুত্তাৱসেসেহি দ্ৱীহি একেন ৱা. এত্তকেনেৱ দস্সেতব্বা সিযুং তাৱতাপি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতভাৱস্স পকাসিতত্তা. তেসন্তি সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৱেন ৱুত্তধম্মানং. এৱংৱিধানন্তি ‘‘চক্খাযতনং সোতাযতন’’ন্তিআদিনা অনিদ্ধাৰিতৱিসেসানং. অসম্ভৱাতি ৱুত্তপ্পকাৰেন নিদ্দিসিতুং অসম্ভৱা. সঙ্গহাদিনযদস্সনমত্তং নযমাতিকায ব্যাপাৰো, যত্থ পন সঙ্গহাদযো, তে খন্ধাদযো কুসলাদযো চ তেসং ৱিসযভূতাতি তেহি ৱিনা সঙ্গহাদীনং পৱত্তি নত্থি. তেনাহ ‘‘নযমাতিকায অব্ভন্তৰবাহিৰমাতিকাপেক্খত্তা’’তি. সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি ৱত্তব্বং. যো হি ইধ সঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তো ধম্মো অসঙ্গাহকভাৱেনপি ৱুত্তোযেৱাতি.
‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি, ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চ যত্থ পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মৱিসেসনিদ্ধাৰণং নত্থি, তত্থ পঠমনযে ছট্ঠনযে চ ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো? একেন খন্ধেনা’’তি (ধাতু. ৬), ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সম্পযুত্তোতি? নত্থি. চতূহি খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২২৮) চ এৱং পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বভাৱেন. ইতৰেসূতি দুতিযাদিনযেসু. তস্স তস্সাতি যং পুচ্ছিতব্বং ৱিস্সজ্জিতব্বঞ্চ ‘‘যে ধম্মা’’তি অনিযমিতৰূপেন নিদ্ধাৰিতং, তস্স তস্স ‘‘তে ধম্মা’’তি নিযামকভাৱেন.
এত্থাতি এতস্মিং পকৰণে. যেন যেন চক্খাযতনাদিনা সঙ্গাহকেন. খন্ধাদিসঙ্গহেসূতি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহেসু. তেন তেনাতি খন্ধাদিসঙ্গহেন. অঞ্ঞন্তি ততো ততো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞং. তব্বিনিমুত্তং সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং যং ধম্মজাতং অত্থি, তং তদেৱ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৱেন উদ্ধটং. অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি তস্স সভাগভাৱেন সঙ্গাহকস্সেৱ অভাৱতো. সিযা পনেতং সভাগেন একদেসেন সঙ্গহোতি, তং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ন চ সো…পে… হোতী’’তি. যঞ্চাতিআদিনা ৱচনন্তৰং পৰিহৰতি.
যদি চাতিআদিনাপি তস্সেৱ তেন সঙ্গহাভাৱং পাঠাভাৱদস্সনেন ৱিভাৱেতি. তত্থ সো এৱাতি যো ৰূপাদিক্খন্ধো সঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তো, সো এৱ তেন ৰূপাদিক্খন্ধেন সঙ্গয্হেয্য সঙ্গহেতব্বো ভৱেয্য, তেনেৱ তস্স সঙ্গহাভাৱে লক্খণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি সো এৱ তস্স সভাগো ৱিসভাগো চা’’তি. একদেসা ৱিয চক্খাযতনাদযো সমুদাযস্স ৰূপক্খন্ধাদিকস্স. ৰূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং ন সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সভাগৱিসভাগভাৱাভাৱতো. এস নযো সেসেসুপি. সমুদাযন্তোগধানন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ যেনাতি ৱিভাগেন. তেতি একদেসা. তেসন্তি একদেসানং. এত্থ তদন্তোগধতায ৱিভাগাভাৱো, ৱিভাগাভাৱেন সভাগৱিসভাগতাভাৱো, তেন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকতাভাৱো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো.
যথা সব্বেন সব্বং সভাগৱিসভাগাভাৱেন একদেসানং সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতি, এৱং একদেসসভাগৱিসভাগানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাতিআদি উদাহৰণদস্সনেন যথাৱুত্তস্স অত্থস্স পাকটকৰণং. খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি যোজনা. তথা সেসেসুপি. ন হি একদেস…পে… ৱিসভাগং যেন সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সিযাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ সঙ্গাহকত্তং তাৱ মা হোতু, অসঙ্গাহকত্তং পন কস্মা পটিক্খিপীযতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং হেতুভাৱেন পৰামসতি. অত্ততো অঞ্ঞস্স, অত্তনি অন্তোগধতো অঞ্ঞস্স, অত্তেকদেসসভাগতো অঞ্ঞস্স সতিপি অসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. তং পনেতং ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতী’’তিআদিনা ৱুত্তে তযো পকাৰে সন্ধায ৱুত্তং. সঙ্গাহকত্তমেৱ এতেসং নত্থীতি এতেসং অত্তা, অত্তনি অন্তোগধো, অত্তেকদেসসভাগো চাতি ৱুত্তানং সঙ্গাহকভাৱো এৱ নত্থি সভাগাভাৱতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ন হি সো এৱ তস্স সভাগো’’তিআদি. যেনাতি সঙ্গাহকত্তেন. এৱৰূপানন্তি যথাৱুত্তানং তিপ্পকাৰানং অগ্গহণং ৱেদিতব্বং সতিপি ৱিসভাগভাৱেতি অধিপ্পাযো.
তেনাতি ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তিআদিনা ৱচনেন. একদেসস্স ৱেদনাক্খন্ধাদিকস্স সমুদাযস্স ধম্মাযতনস্স সঙ্গাহকত্তং একদেসেন সমুদাযস্স সঙ্গহিতভাৱন্তি অত্থো, সমুদাযস্স ৰূপক্খন্ধস্স একদেসস্স চক্খাযতনস্স সোতাযতনস্স চ সঙ্গাহকত্তং সমুদাযেন একদেসস্স সঙ্গহিতভাৱন্তি ৱুত্তং হোতি. যদি এৱং ন দস্সেতি, অথ কিং দস্সেতীতি আহ ‘‘চতুক্খন্ধগণনভেদেহী’’তিআদি. তত্থ চতুক্খন্ধগণনভেদেহীতি ৰূপাদিচতুক্খন্ধগণনৱিভাগেহি. পঞ্চধাতি ৰূপাদিচতুক্খন্ধসঙ্গহো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধসঙ্গহোতি এৱং পঞ্চপ্পকাৰেন ভিন্নতং. তেনাহ ‘‘গণেতব্বাগণেতব্বভাৱেনা’’তি. ‘‘একেন খন্ধেনা’’তিআদীসু কৰণত্থে কৰণৱচনং, ন কত্তুঅত্থেতি কত্ৱা আহ ‘‘সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিৰপেক্খান’’ন্তি. তেনেৱাহ ‘‘কম্মকৰণমত্তসব্ভাৱা’’তি. দুতিযাদযো পন নযা. অগণনাদিদস্সনানীতি অগণনগণনদস্সনানি. ননু চ দুতিযাদীসু গণনাদীনিপি ৱিজ্জন্তীতি? সচ্চং ৱিজ্জন্তি, তানি পন ৱিসেসনভূতানি অপ্পধানানীতি ৱিসেসিতব্বভূতানং পধানানং ৱসেনেৱং ৱুত্তং. ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদিনা কত্তুআদযো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘কত্তুকৰণকম্মত্তযসব্ভাৱা’’তি.
তথা তথাতি তেন তেন ৰূপক্খন্ধাদিপ্পকাৰেন. তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো সভাগৱিসভাগতাতি ৰূপধম্মাদীনং ৰূপক্খন্ধাদিভাৱো সভাগতা, ৱেদনাক্খন্ধাদিঅভাৱো ৱিসভাগতাতি অত্থো. যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনেতি ‘‘যে ধম্মা, তে ধম্মা’’তি নিদ্ধাৰিতপ্পকাৰধম্মনিৰূপনে. সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানন্তি চক্খাযতনাদিকস্স সঙ্গাহকস্স সোতাযতনাদিকস্স চ সঙ্গহেতব্বস্স. সমানক্খন্ধাদিভাৱোতি একক্খন্ধাদিভাৱো, ৰূপক্খন্ধাদিভাৱোতি অত্থো. তদভাৱোতি তস্স সমানক্খন্ধাদিভাৱস্স অভাৱো অঞ্ঞক্খন্ধাদিভাৱো. অযন্তি য্ৱাযং পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বতাসঙ্খাতো দুতিযাদিনযেসু যথাৱুত্তানং সমানক্খন্ধাদিভাৱাভাৱসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো ৱুত্তো, অযমেতেসং দ্ৱিপ্পকাৰানং নযানং সভাগৱিসভাগতাসু ৱিসেসো.
সমুদযসচ্চসুখিন্দ্ৰিযাদীতি আদি-সদ্দেন মগ্গসচ্চদুক্খিন্দ্ৰিযাদি সঙ্গয্হতি. অসঙ্গাহকত্তাভাৱতোতি সঙ্গহিততাৱিসিট্ঠস্স অসঙ্গাহকত্তস্স অভাৱতো. ন হি সক্কা ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তিআদি ৱত্তুং. দুক্খসচ্চসদিসানি অব্যাকতপদাদীনি. ইতৰেহীতি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৱতো ন উদ্ধটানীতি যোজনা. এৱন্তিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং. ন ৰূপক্খন্ধোতি ন সব্বো ৰূপক্খন্ধধম্মোতি অত্থো.
‘‘খন্ধপদেনা’’তি ইদং কৰণত্থে কৰণৱচনং, ন কত্তুঅত্থেতি আহ ‘‘খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো’’তি. তেনেৱস্স কত্তুঅত্থতং পটিসেধেতুং ‘‘ন সঙ্গাহকেনা’’তি ৱুত্তং. কৰণং পন কত্তুৰহিতং নত্থীতি আহ ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনাতি ইদং পন আনেত্ৱা ৱত্তব্ব’’ন্তি. সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতি ন সঙ্গহেতব্বেসূতি অধিপ্পাযো. ৰূপক্খন্ধধম্মা হি ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি ৱুত্তাতি. সমুদাযে ৱুত্তৱিধি তদৱযৱেপি সম্ভৱতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেন্তো ‘‘এতেন নযেনা’’তিআদিমাহ. পটিযোগীনিৱত্তনং এৱ-সদ্দেন কৰীযতীতি আহ ‘‘ন হি অঞ্ঞমত্তনিৱাৰণং এৱ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. তেনাহ ‘‘সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৱাৰণং এৱ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. সো চ…পে… পেক্খন্তি ইমিনা তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. সঙ্গাহকাপেক্খত্তে হি ‘‘সো চা’’তিআদিৱচনস্স ‘‘চক্খাযতনেন ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো’’তি এত্থ চক্খাযতনং সঙ্গাহকন্তি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অসম্ভৱো এৱাতি ইদানি তং অসম্ভৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
এত্থাতি ‘‘অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহী’’তি এত্থ. ‘‘ৰূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৱা ৱত্তব্বং আযতনধাতুৱিসেসনত্থং. ন সো এৱ তস্স, সমুদাযো ৱা তদেকদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি আহ ‘‘ৰূপক্খন্ধো…পে… ন হোতী’’তি. ইমিনা পৰিযাযেনাতি যস্মা ৱুত্তপ্পকাৰং সঙ্গাহকত্তং নত্থি ‘‘যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকং সিযা’’তি ইমিনা পৰিযাযেন. অসঙ্গহিততায অভাৱো ৱুত্তো অট্ঠকথাযং (ধাতু. অট্ঠ. ১৭১) ‘‘সো চ…পে… নত্থী’’তি. সঙ্গহিততাযাতি নিপ্পৰিযাযেন সঙ্গহিতভাৱেন অসঙ্গহিততায অভাৱো ৱুত্তোতি ন যুজ্জতীতি যোজনা. সা সঙ্গহিততাতি অত্তনা অত্তনো, অত্তেকদেসানং ৱা সঙ্গহিততা. তেনাতি ৰূপক্খন্ধেন. তেসন্তি ৰূপক্খন্ধতদেকদেসানং. অত্থি চ ৱিপ্পযুত্ততা ৱেদনাক্খন্ধাদীহি. চক্খাযতনাদীহি ৱিযাতি ৱিসদিসুদাহৰণং. এতেহি ৰূপৱেদনাক্খন্ধাদীহি অঞ্ঞেহি চ এৱৰূপেহি. এতানি অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
তেনেৱ তস্স সঙ্গহিতত্তাভাৱদস্সনেন হেট্ঠা দস্সিতেন. এত্থাতি এতস্মিং ৱাৰে. অগ্গহণেতি অকথনে, অদেসনাযন্তি অত্থো. সমুদযসচ্চাদীসূতি সমুদযসচ্চসুখিন্দ্ৰিযাদীসু যুজ্জেয্য তং কাৰণং. কস্মা? তেহি সমুদযসচ্চাদীহি খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতে ধম্মজাতে সতি তস্স আযতনসঙ্গহাদীহি অসঙ্গহিতত্তস্স অভাৱতো. ৰূপক্খন্ধাদীহীতি ৰূপক্খন্ধৱেদনাক্খন্ধাদীহি. সঙ্গহিতমেৱ নত্থি, কস্মা? ‘‘সো এৱ তস্স সঙ্গাহকো ন হোতী’’তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. যদিপি ৰূপক্খন্ধাদিনা ৰূপক্খন্ধাদিকস্স অত্তনো…পে… নত্থীতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞস্স পন ৱেদনাক্খন্ধাদিকস্স ৰূপক্খন্ধাদিনা সঙ্গহিতত্তাভাৱেন অসঙ্গহিতত্তং অত্থীতি যোজনা. উভযাভাৱোতি সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৱো. এত্থ এতস্মিং ৱাৰে. ধম্মাযতনজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনন্তি ধম্মাযতনাদীনং খন্ধচতুক্কসঙ্গাহকত্তে, জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনং খন্ধদুকসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. পাড়িযং অনাগতত্তা ‘‘সতী’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. আদি-সদ্দেন পঠমেন ধম্মধাতুসড়াযতনাদীনং সুখিন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ, দুতিযেন একক্খন্ধস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সুখিন্দ্ৰিযঞ্হি ৱেদনাক্খন্ধস্সেৱ সঙ্গাহকং. তেসন্তি খন্ধচতুক্কখন্ধদুকাদীনং অসঙ্গহিততা ন নত্থি অত্থেৱাতি তস্সা অভাৱো অনেকন্তিকো. পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি ‘‘ৰূপক্খন্ধাদীহি পনা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন.
তত্থেৱাতি তস্মিংযেৱ পুব্বে ৱুত্তে সনিদস্সনসপ্পটিঘপদে. নিৱত্তেত্ৱা গণ্হন্তোতি পুব্বে ৱুত্তং পটিনিৱত্তেত্ৱা গণ্হন্তো পচ্চামসন্তো. তদৱত্তব্বতাতি তেসং সঙ্গাহকাসঙ্গাহকসঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তানং অৱত্তব্বতা. অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱ…পে… ন সঙ্গাহকত্তাভাৱতোতি যস্মা নেসং অসঙ্গাহকত্তং ৱিয সঙ্গাহকত্তম্পি নত্থি, ততো এৱ সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তম্পীতি দস্সেতি.
দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.