৩. পত্তৱগ্গো
১. পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৯৮-৬০২. পত্তৱগ্গস্স পঠমে ভণ্ডন্তি ৱিক্কেতব্বভণ্ডং. যস্মা ৱণ্ণসদ্দো সণ্ঠানজাতিৰূপাযতনকাৰণপমাণগুণপসংসাদীসু দিস্সতি. ‘‘মহন্তং সপ্পৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৪২) হি সণ্ঠানং ৱুচ্চতি. ‘‘ব্ৰাহ্মণোৱ সেট্ঠো ৱণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৱণ্ণো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪০২) জাতি. ‘‘পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩০৩) ৰূপাযতনং.
‘‘ন হৰামি ন ভঞ্জামি, আৰা সিঙ্ঘামি ৱাৰিজং;
অথ কেন নু ৱণ্ণেন, গন্ধত্থেনোতি ৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৪; জা. ১.৬.১১৬) –
আদীসু কাৰণং. ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণা’’তিআদীসু (পাৰা. ৬০২) পমাণং. ‘‘কদা সঞ্ঞুড়্হা পন তে গহপতি ইমে সমণস্স গোতমস্স ৱণ্ণা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৭৭) গুণো. ‘‘ৱণ্ণাৰহস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩) পসংসা. তস্মা ৱুত্তং ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণাতি তীণি পত্তস্স পমাণানী’’তি.
অড্ঢতেৰসপলা হোতীতি এত্থ ‘‘মাসানং অড্ঢতেৰসপলানি গণ্হাতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘মগধনাড়ি নাম ছপসতা নাড়ী’’তি কেচি. ‘‘অট্ঠপসতা’’তি অপৰে. তত্থ পুৰিমানং মতেন তিপসতায নাড়িযা দ্ৱে নাড়িযো একা মগধনাড়ি হোতি, পচ্ছিমানং চতুপসতায নাড়িযা দ্ৱে নাড়িযো একা মগধনাড়ি. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন পন ‘‘পকতিযা চতুমুট্ঠিকং কুডুৱং, চতুকুডুৱং নাড়িকং, তায নাড়িযা সোড়স নাড়িযো দোণং, তং পন মগধনাড়িযা দ্ৱাদস নাড়িযো হোন্তী’’তি ৱুত্তং, তস্মা তেন নযেন ‘‘মগধনাড়ি নাম পঞ্চ কুডুৱানি একঞ্চ মুট্ঠিং একায মুট্ঠিযা ততিযঞ্চ ভাগং গণ্হাতী’’তি ৱেদিতব্বং.
সব্বসম্ভাৰসঙ্খতোতি জীৰকাদিসব্বসম্ভাৰেহি সঙ্খতো. আলোপস্স আলোপস্স অনুৰূপন্তি এত্থ ‘‘ব্যঞ্জনস্স মত্তা নাম ওদনচতুত্থো ভাগো’’তি ব্ৰহ্মাযুসুত্তস্স অট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৭) ৱুত্তত্তা আলোপস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং ব্যঞ্জনং আলোপস্স অনুৰূপন্তি গহেতব্বং. ইধ পন সূপস্সেৱ ওদনচতুত্থভাগপ্পমাণতং দস্সেত্ৱা এতস্স লক্খণে দস্সিতে ইতৰস্সপি দস্সিতমেৱ হোতীতি ব্যঞ্জনস্স তথা ৱিসেসেত্ৱা পমাণং ন দস্সিতং.
মগধনাড়িযা উপড্ঢপ্পমাণো ইধ পত্থোতি আহ ‘‘পত্থোদনন্তি মগধনাড়িযা উপড্ঢনাড়িকোদন’’ন্তি. ইমিনা চ ‘‘পত্থদ্ৱযং মগধনাড়ী’’তি দস্সিতং হোতি. পত্থো চ ‘‘চতুপলো কুডুৱো, চতুকুডুৱো পত্থো’’তি ইমিনা লোকিযৱোহাৰেন ৱেদিতব্বো. ভাজনপৰিভোগেনাতি উদকাহৰণাদিনা ভাজনপৰিভোগেন.
৬০৭. ধোতেতি পৰিভোগাৱসানদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন পন ধোতেযেৱ দুক্কটং আপজ্জতি ততো পুৰেতৰং পৰিভোগকালেযেৱ আপজ্জনতো.
৬০৮. পঞ্চহি দ্ৱীহীতি ইদং ‘‘এত্তাৱতা কাড়ৱণ্ণতা সম্পজ্জতী’’তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ‘‘যদি পন একেনপি পাকেন কাড়ৱণ্ণো হোতি, অধিট্ঠানুপগোযেৱা’’তি ৱদন্তি. হত্থানাগতস্সপি অধিট্ঠাতব্বভাৱদস্সনত্থং ‘‘যদিহী’’তিআদি ৱুত্তং. ইমিনা চ দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতুং ৱিকপ্পেতুঞ্চ লভতি, ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণঞ্চ ন পমাণন্তি ৱেদিতব্বং. সুত্ৱা ৱাতি পত্তকাৰকেন পেসিতভিক্খুনা অনাণত্তো কেৱলং তস্স কথেন্তস্স ৱচনমত্তং সুত্ৱা. ন পমাণন্তি তেন অপেসিতত্তা. সামন্তৱিহাৰেতি ইদং উপচাৰমত্তং, ততো দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতুং ৱট্টতিযেৱ. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱাতি ইদম্পি উপচাৰমত্তং, পত্তসল্লক্খণমেৱেত্থ পমাণং. পত্তে ৱা ছিদ্দং হোতীতি মুখৱট্টিতো হেট্ঠা দ্ৱঙ্গুলমত্তোকাসতো পট্ঠায যত্থ কত্থচি ছিদ্দং হোতি. সেসমেত্থ পঠমকথিনে ৱুত্তনযমেৱ.
পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ঊনপঞ্চবন্ধনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬১০. দুতিযসিক্খাপদে হত্থেসু পিণ্ডায চৰতীতি পাড়িপদস্স হত্থেসু লভিতব্বপিণ্ডত্থায চৰতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো.
৬১২-৬১৩. ‘‘তস্স সো অপত্তোতি ৱচনতো সো পত্তো অধিট্ঠানম্পি ৱিজহতি অপত্তত্তা. অপত্তভাৱতোযেৱ হি ‘পঞ্চবন্ধনং পত্তং চেতাপেতী’তি পাড়িযং ন ৱুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘অপত্তোতি ইদং ‘অঞ্ঞং পত্তং ৱিঞ্ঞাপেতুং ৱট্টতী’তি দস্সনত্থং ৱুত্তং, সো পন পত্তো অধিট্ঠানং ন ৱিজহতী’’তি ৱদন্তি, তং যুত্তং ৱিয দিস্সতি ‘‘যস্স পঞ্চ একাযেৱ ৱা দসঙ্গুলা, সো বদ্ধোপি অবদ্ধোপি অপত্তোযেৱা’’তি ৱক্খমানত্তা. ন হি মুখৱট্টিযা পঞ্চসু ঠানেসু দ্ৱঙ্গুলমত্তাহি ৰাজীহি অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি সক্কা ৱত্তুং, একায পন ৰাজিযা দসঙ্গুলায সচে তত্থ ৱুত্তপ্পমাণো ছিদ্দো পঞ্ঞাযতি, ছিদ্দেনেৱ অধিট্ঠানৱিজহনং সিযাতি যুত্তং ৱত্তুং. বন্ধনোকাসে সতি অসতি ৱা বন্ধনৱিৰহিতো পত্তো অবন্ধনোতি ৱুত্তো, বন্ধনোকাসৱিৰহিতোযেৱ পন অবন্ধনোকাসোতি ৱুত্তো.
তিপুসুত্তকেন ৱা বন্ধিত্ৱাতি এত্থ ‘‘বন্ধিতব্বো’’তি পাঠো গহেতব্বো. পুৰাণপোত্থকেপি হি অযমেৱ পাঠো দিস্সতি. সুদ্ধেহি…পে… ন ৱট্টতীতি ইদং উণ্হভোজনে পক্খিত্তে ৱিলীযমানত্তা ৱুত্তং. ফাণিতং ঝাপেত্ৱা পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৱট্টতীতি পাসাণচুণ্ণেন সদ্ধিং ফাণিতং পচিত্ৱা তথাপক্কেন পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৱট্টতি.
৬১৫. অনুকম্পায ন গণ্হন্তস্স দুক্কটন্তি ৱুত্তত্তা যস্স সো পত্তো ন ৰুচ্চতি, তস্সপি অগণ্হন্তস্স অনাপত্তি. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনপঞ্চবন্ধনসীক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘সচে থেৰস্স পত্তো ন ৰুচ্চতি, অপ্পিচ্ছতায ৱা ন গণ্হাতি, ৱট্টতী’’তি. পত্তপৰিযন্তোতি পৰিযন্তপত্তো, অৱসানপত্তোতি অত্থো. ‘‘সঙ্ঘমজ্ঝে পত্তং গাহাপেন্তেন অলজ্জিং অগাহাপেতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে আধাৰকন্তি ৱুত্তত্তা পীঠাদীসু যত্থ কত্থচি আধাৰং ঠপেত্ৱা তত্থ পত্তং ঠপেতুং ৱট্টতি আধাৰঠপনোকাসস্স অনিযমিতত্তা’’তি ৱদন্তি. অপৰিভোগেনাতি অযুত্তপৰিভোগেন.
৬১৬. পাড়িযং ‘‘অবন্ধনেন পত্তেন অবন্ধনং পত্তং. একবন্ধনং পত্তং… দ্ৱিবন্ধনং পত্তং… তিবন্ধনং… চতুবন্ধনং… অবন্ধনোকাসং… এক… দ্ৱি… তি… চতুবন্ধনোকাসং পত্তং চেতাপেতী’’তি এৱং একেকেন পত্তেন দসধা দসৱিধং পত্তং চেতাপনৱসেন একনিস্সগ্গিযপাচিত্তিযসতং ৱুত্তং. ইমস্মিং সিক্খাপদে পমাণযুত্তং অগ্গহিতকাড়ৱণ্ণম্পি পত্তং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স আপত্তিযেৱাতি দট্ঠব্বং. অধিট্ঠানুপগপত্তস্স ঊনপঞ্চবন্ধনতা, অত্তুদ্দেসিকতা, অকতৱিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.
ঊনপঞ্চবন্ধনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভেসজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬২২. ততিযসিক্খাপদে যেসং মংসং কপ্পতীতি ইদং নিস্সগ্গিযৱত্থুদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন পন যেসং মংসং ন কপ্পতি, তেসং সপ্পিআদীনি ন কপ্পন্তীতি দস্সনত্থং. মনুস্সখীৰাদীনিপি হি নো ন কপ্পন্তি, কুতো সসস্স সপ্পীতি আহ ‘‘যেসঞ্হি খীৰং অত্থি, সপ্পিপি তেসং অত্থিযেৱা’’তি. ‘‘ইদঞ্চ যেভুয্যেন ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. উগ্গহিতকং কত্ৱা নিক্খিত্তন্তি অপ্পটিগ্গহিতং সযমেৱ গহেত্ৱা নিক্খিত্তং. সযংকতং নিৰামিসমেৱ ৱট্টতীতি তদহুপুৰেভত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. অথ সযংকতং নিৰামিসং ভুঞ্জন্তস্স কস্মা সামংপাকো ন হোতীতি আহ – ‘‘নৱনীতং তাপেন্তস্স হি সামংপাকো ন হোতী’’তি. সৱত্থুকপটিগ্গহিতস্স ৱত্থুগতিকত্তা আহ – ‘‘সৱত্থুকস্স পটিগ্গহিতত্তা’’তি. পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতেহীতি পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতখীৰদধীহি. পুৰেভত্তম্পি চ উগ্গহিতকেহি কতং অব্ভঞ্জনাদীসু উপনেতব্বন্তি সম্বন্ধো. উভযেসম্পীতি পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতখীৰদধীহি চ পুৰেভত্তং উগ্গহিতকেহি চ কতানং. এসেৱ নযোতি নিস্সগ্গিযং হোতীতি অত্থো. অকপ্পিযমংসসপ্পিম্হীতি অকপ্পিযমংসসত্তানং সপ্পিম্হি. কাৰণপতিৰূপকং ৱত্ৱাতি সজাতিযানং সপ্পিভাৱতোতি কাৰণপতিৰূপকং ৱত্ৱা.
সপ্পিনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি নিৰামিসমেৱ সত্তাহং ৱট্টতীতি অত্থো. এত্থাতি নৱনীতে. ধোতং ৱট্টতীতি অধোতং চে, সৱত্থুকপটিগ্গহিতং হোতি, তস্মা ধোতং পটিগ্গহেত্ৱা সত্তাহং নিক্খিপিতুং ৱট্টতীতি থেৰানং অধিপ্পাযো. তক্কতো উদ্ধটমত্তমেৱ খাদিংসূতি এত্থ তক্কতো উদ্ধটমত্তং অধোতম্পি পটিগ্গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জন্তা ধোৱিত্ৱা পচিত্ৱা ৱা পৰিভুঞ্জিংসূতি এৱমত্থো গহেতব্বো. থেৰস্স হি দধিগুড়িকাদিসহিতম্পি পটিগ্গহিতং পচ্ছা ধোৱিত্ৱা পচিত্ৱা ৱা পৰিভুঞ্জন্তস্স সৱত্থুকপটিগ্গহণে দোসো নত্থীতি অধিপ্পাযো, তেনেৱ থেৰস্স অধিপ্পাযং দস্সেন্তেন ‘‘তস্মা নৱনীতং পৰিভুঞ্জন্তেন…পে… অযমেত্থ অধিপ্পাযো’’তি ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘তক্কতো উদ্ধটমত্তমেৱ খাদিংসূ’’তি ৱচনস্স অধিপ্পাযং অজানন্তা ‘‘তক্কতো উদ্ধটমত্তং অধোতম্পি দধিগুড়িকাদিসহিতং ৱিকালেপি পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হি দধিগুড়িকাদিআমিসেন সংসট্ঠৰসং নৱনীতং পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি সক্কা ৱত্তুং. নৱনীতং পৰিভুঞ্জন্তেনাতি অধোৱিত্ৱা পটিগ্গহিতনৱনীতং পৰিভুঞ্জন্তেন. দধি এৱ দধিগতং যথা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তি (ম. নি. ২.১১৯). খযং গমিস্সতীতি ৱচনতো খীৰং পক্খিপিত্ৱা পক্কসপ্পিআদিপি ৱিকালে কপ্পতীতি ৱেদিতব্বং. কুক্কুচ্চাযন্তি কুক্কুচ্চকাতি ইমিনা অত্তনাপি তত্থ কুক্কুচ্চসব্ভাৱং দীপেতি. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ভেসজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘নিব্বট্টিতসপ্পি ৱা নৱনীতং ৱা পচিতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. তানি পটিগ্গহেত্ৱাতি তানি খীৰদধীনি পটিগ্গহেত্ৱা.
পটিগ্গহেত্ৱা ঠপিতভেসজ্জেহীতি পটিগ্গহেত্ৱা ঠপিতযাৱজীৱিকভেসজ্জেহি. ৱুত্তনযেন যথা তণ্ডুলাদীনি ন পচ্চন্তি, তথা লজ্জীযেৱ সম্পাদেত্ৱা দেতীতি লজ্জীসামণেৰগ্গহণং, অপিচ অলজ্জিনা অজ্ঝোহৰিতব্বং যং কিঞ্চি অভিসঙ্খৰাপেতুং ন ৱট্টতি, তস্মাপি এৱমাহ. তিলে পটিগ্গহেত্ৱা কততেলন্তি অত্তনা ভজ্জনাদীনি অকত্ৱা গহিততেলং. তেনেৱ ‘‘সামিসম্পি ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. নিব্বট্টিতত্তাতি যাৱকালিকৱত্থুতো ৱিৱেচিতত্তা. উভযম্পীতি অত্তনা চ পৰেন চ কতং. যাৱ অৰুণস্স উগ্গমনা তিট্ঠতি, নিস্সগ্গিযন্তি সত্তমদিৱসে কততেলং সচে যাৱ অৰুণুগ্গমনা তিট্ঠতি, নিস্সগ্গিযং.
৬২৩. অচ্ছৱসন্তি দুক্কটৱত্থুনো ৱসায অনুঞ্ঞাতত্তা তংসদিসানং দুক্কটৱত্থূনংযেৱ অকপ্পিযমংসসত্তানং ৱসা অনুঞ্ঞাতা, ন থুল্লচ্চযৱত্থূনং মনুস্সানং ৱসাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা মনুস্সৱস’’ন্তি. সংসট্ঠন্তি পৰিস্সাৱিতং. ‘‘কালে পটিগ্গহিতং ৱিকালে অনুপসম্পন্নেনপি নিপ্পক্কং সংসট্ঠঞ্চ পৰিভুঞ্জন্তস্স দ্ৱেপি দুক্কটানি হোন্তিযেৱা’’তি ৱদন্তি. যস্মা খীৰদধিআদীনি পক্খিপিত্ৱা তেলং পচন্তি, তস্মা কসটং ন ৱট্টতি, তেলমেৱ ৱট্টতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পক্কতেলকসটে ৱিয কুক্কুচ্চাযতী’’তি. ‘‘সচে ৱসায সদ্ধিং পক্কত্তা ন ৱট্টতি, ইদং কস্মা ৱট্টতী’’তি পুচ্ছন্তা ‘‘ভন্তে’’তিআদিমাহংসু. এতং ৱট্টতীতি ননু এতং দধিগুড়িকাদীহি পক্কং নৱনীতং ৱট্টতীতি অত্থো.
‘‘মধুকৰীহি নাম মধুমক্খিকাহীতি অযং খুদ্দকমক্খিকানং ভমৰমক্খিকানঞ্চ সামঞ্ঞনিদ্দেসো’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘দণ্ডকেসু মধুকৰা মধুকৰী মক্খিকা নামা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তাহি মধুকৰীআদীহি তীহি মক্খিকাহি কতং মধু নামা’’তি ৱদন্তি. ভমৰমক্খিকাহীতি মহাভমৰমক্খিকাহি. সিলেসসদিসন্তি ঘনপক্কং ৱুত্তং. ইতৰন্তি তনুকমধু. মধুপটলন্তি মধুৰহিতং কেৱলং মধুপটলং. ‘‘সচে মধুসহিতং পটলং পটিগ্গহেত্ৱা নিক্খিপন্তি, পটলস্স ভাজনট্ঠানিযত্তা মধুনো ৱসেন সত্তাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি ৱদন্তি, ‘‘মধুমক্খিতং পন মধুগতিকমেৱা’’তি ইমিনা তং ন সমেতি.
‘‘ফাণিতং নাম উচ্ছুম্হা নিব্বত্ত’’ন্তি পাড়িযং অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘উচ্ছুৰসং উপাদায…পে… অৱত্থুকা উচ্ছুৱিকতি ‘ফাণিত’ন্তি ৱেদিতব্বা’’তি ৱচনতো উচ্ছুৰসোপি নিক্কসটো সত্তাহকালিকোতি ৱেদিতব্বো. কেনচি পন ‘‘মধুম্হি চত্তাৰো কালিকা যথাসম্ভৱং যোজেতব্বা, উচ্ছুম্হি চা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সমক্খিকণ্ডসেড়কং যাৱকালিকং, অনেড়কং উদকসম্ভিন্নং যামকালিকং, অসম্ভিন্নং সত্তাহকালিকং, মধুসিত্থং পৰিসুদ্ধং যাৱজীৱিকং, তথা উচ্ছু ৱা ৰসো ৱা সকসটো যাৱকালিকো, নিক্কসটো উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো, অসম্ভিন্নো সত্তাহকালিকো, সুদ্ধকসটং যাৱজীৱিক’’ন্তি চ ৱত্ৱা উত্তৰিপি বহুধা পপঞ্চিতং. তত্থ ‘‘উদকসম্ভিন্নং মধু ৱা উচ্ছুৰসো ৱা উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো’’তি ইদং নেৱ পাড়িযং, ন অট্ঠকথাযং দিস্সতি. ‘‘যাৱকালিকং সমানং গৰুতৰম্পি মুদ্দিকাজাতিৰসং অত্তনা সংসট্ঠং লহুকং যামকালিকভাৱং উপনেন্তং উদকং লহুতৰং সত্তাহকালিকং অত্তনা সংসট্ঠং গৰুতৰং যামকালিকভাৱং উপনেতী’’তি এত্থ কাৰণং সোযেৱ পুচ্ছিতব্বো, সব্বত্থ পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ উদকসম্ভেদেন গৰুতৰস্সপি লহুভাৱোপগমনংযেৱ দস্সিতং. পাড়িযম্পি হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, গিলানস্স গুড়ং, অগিলানস্স গুড়োদক’’ন্তি (মহাৱ. ২৮৪) ৱদন্তেন অগিলানেন পৰিভুঞ্জিতুং অযুত্তোপি গুড়ো উদকসম্ভিন্নো অগিলানস্সপি ৱট্টতীতি অনুঞ্ঞাতো.
যম্পি চ ‘‘উচ্ছু চে যাৱকালিকো, উচ্ছুৰসো চে যামকালিকো, ফাণিতং চে সত্তাহকালিকং, তচো চে যাৱজীৱিকো’’তি অট্ঠকথাৱচনং দস্সেত্ৱা ‘‘উচ্ছুৰসো উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো’’তি অঞ্ঞেন কেনচি ৱুত্তং, তম্পি তথাৱিধস্স অট্ঠকথাৱচনস্স ইমিস্সা সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথায অভাৱতো ন সাৰতো পচ্চেতব্বং. ততোযেৱ চ ‘‘উচ্ছুৰসো উদকেন সম্ভিন্নোপি অসম্ভিন্নোপি সত্তাহকালিকোযেৱা’’তি কেচি আচৰিযা ৱদন্তি. ভেসজ্জক্খন্ধকে চ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, উচ্ছুৰস’’ন্তি (মহাৱ. ৩০০) এত্থ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু অৱিসেসেন ৱুত্তং ‘‘উচ্ছুৰসো সত্তাহকালিকো’’তি.
সযংকতং নিৰামিসমেৱ ৱট্টতীতি এত্থ অপৰিস্সাৱিতং পটিগ্গহিতম্পি কৰণসমযে পৰিস্সাৱেত্ৱা কসটং অপনেত্ৱাৱ অত্তনা কতন্তি গহেতব্বং. ঝামউচ্ছুফাণিতন্তি অগ্গিনা দড্ঢে উচ্ছুখেত্তে ঝামউচ্ছুনা কতফাণিতং. কোট্টিতউচ্ছুফাণিতন্তি খুদ্দানুখুদ্দকং ছিন্দিত্ৱা কোট্টেত্ৱা নিপ্পীড়েত্ৱা পক্কং যেভুয্যেন চ সকসটং ফাণিতং. তাদিসস্স চ কসটস্স অব্বোহাৰিকত্তা ‘‘তং যুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. সীতুদকেন কতন্তি মধুকপুপ্ফানি সীতোদকে পক্খিপিত্ৱা মদ্দিত্ৱা পুপ্ফৰসে উদকগতে সতি তং উদকং গহেত্ৱা পচিত্ৱা কতফাণিতং. খীৰং পক্খিপিত্ৱা কতং মধুকফাণিতং যাৱকালিকন্তি এত্থ খীৰং পক্খিপিত্ৱা পক্কতেলং কস্মা ৱিকালে ৱট্টতীতি চে? তেলে পক্খিত্তখীৰং তেলমেৱ হোতি, অঞ্ঞং পন খীৰং পক্খিপিত্ৱা কতং খীৰভাৱং গণ্হাতীতি ইদমেত্থ কাৰণং. যদি এৱং খণ্ডসক্খৰম্পি খীৰং পক্খিপিত্ৱা কৰোন্তি, তং কস্মা ৱট্টতীতি আহ ‘‘খণ্ডসক্খৰং পনা’’তিআদি. তত্থ খীৰজল্লিকন্তি খীৰফেণং.
ভেসজ্জোদিস্সং দস্সেন্তেন ‘‘সত্তৱিধঞ্হি ওদিস্সং নামা’’তিআদিনা ইতৰানিপি অত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তানি. ৱিকটানীতি অপকতিভেসজ্জত্তা ৱিকটানি, ৱিৰূপানীতি অত্থো. দুক্কটৱত্থূনম্পি অকপ্পিযমংসানং ৱসায অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ৱসোদিস্স’’ন্তি ৱুত্তং. ওড়াৰিকানম্পি আহাৰত্থং ফৰিতুং সমত্থানং সপ্পিআদীনং ভেসজ্জনামেন অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ভেসজ্জোদিস্স’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘পচ্ছাভত্ততো পট্ঠায সতি পচ্চযেতি ৱুত্তত্তা পটিগ্গহিতভেসজ্জানি দুতিযদিৱসতো পট্ঠায পুৰেভত্তম্পি সতি পচ্চযে পৰিভুঞ্জিতব্বানি, ন আহাৰত্থং ভেসজ্জত্থায পটিগ্গহিতত্তা’’তি ৱদন্তি.
৬২৪. দ্ৱাৰৱাতপানকৱাটেসূতি মহাদ্ৱাৰস্স ৱাতপানানঞ্চ কৱাটফলকেসু. কসাৱে পক্খিত্তানি তানি অত্তনো সভাৱং পৰিচ্চজন্তি, তস্মা ‘‘মক্খেতব্বানী’’তি ৱুত্তং, ঘুণপাণকাদিপৰিহাৰত্থং মক্খেতব্বানীতি অত্থো. অধিট্ঠেতীতি ‘‘ইদানি ময্হং অজ্ঝোহৰণীযং ন ভৱিস্সতি, বাহিৰপৰিভোগত্থায গমিস্সতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেতীতি অত্থো. তেনেৱাহ – ‘‘সপ্পিঞ্চ তেলঞ্চ ৱসঞ্চ মুদ্ধনি তেলং ৱা অব্ভঞ্জনং ৱা’’তিআদি. ‘‘এৱং অধিট্ঠিতঞ্চ পটিগ্গহণং ৱিজহতী’’তি ৱদন্তি.
৬২৫. সচে দ্ৱিন্নং সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং অৱিভত্তং হোতি, পৰিভুঞ্জিতুং পন ন ৱট্টতীতি এত্থ মজ্ঝে পাঠো পৰিহীনো, এৱং পনেত্থ পাঠো ৱেদিতব্বো ‘‘সচে দ্ৱিন্নং সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং অৱিভত্তং হোতি, সত্তাহাতিক্কমে দ্ৱিন্নম্পি অনাপত্তি, পৰিভুঞ্জিতুং পন ন ৱট্টতী’’তি. অঞ্ঞথা পন সদ্দপ্পযোগোপি ন সঙ্গচ্ছতি. গণ্ঠিপদেপি চ অযমেৱ পাঠো দস্সিতো. তত্থ দ্ৱিন্নম্পি অনাপত্তীতি যথা অঞ্ঞস্স সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং সত্তাহাতিক্কমেন নিস্সগ্গিযং ন হোতি পৰসন্তকভাৱতো, এৱমিদম্পি অৱিভত্তত্তা উভযসাধাৰণম্পি অৱিনিব্ভোগভাৱতো নিস্সগ্গিযং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. পৰিভুঞ্জিতুং পন ন ৱট্টতীতি ভিক্খুনা পটিগ্গহিতত্তা সত্তাহাতিক্কমে যস্স কস্সচি ভিক্খুনো পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতি পটিগ্গহিতসপ্পিআদীনং পৰিভোগস্স সত্তাহেনেৱ পৰিচ্ছিন্নত্তা. ‘‘তানি পটিগ্গহেত্ৱা সত্তাহপৰমং সন্নিধিকাৰকং পৰিভুঞ্জিতব্বানী’’তি হি ৱুত্তং. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ইধ পাঠস্স পৰিহীনভাৱং অসল্লক্খেত্ৱা ‘‘পৰিভুঞ্জিতুং পন ন ৱট্টতীতি ইদং অন্তোসত্তাহে পৰিভোগং সন্ধায ৱুত্তন্তি সঞ্ঞায ৱিস্সাসগ্গাহাভাৱতো পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতী’’তি এৱমত্থো ৱুত্তো, সো ন গহেতব্বো.
আৱুসো, ইমং তেলং সত্তাহমত্তং পৰিভুঞ্জ ত্ৱন্তি ইমিনা যেন পটিগ্গহিতং, তেন অন্তোসত্তাহেযেৱ পৰস্স ৱিস্সজ্জিতভাৱং দস্সেতি. কস্স আপত্তীতি পঠমং তাৱ উভিন্নং সাধাৰণত্তা অনাপত্তি ৱুত্তা. ইদানি পন একেন ইতৰস্স ৱিস্সট্ঠভাৱতো উভযসাধাৰণতা নত্থীতি ৱিভত্তসদিসং হুত্ৱা ঠিতং, তস্মা এত্থ পটিগ্গহিতস্স সত্তাহাতিক্কমে একস্স আপত্তিযা ভৱিতব্বন্তি মঞ্ঞমানো ‘‘কিং পটিগ্গহণপচ্চযা পটিগ্গাহকস্স আপত্তি, উদাহু যস্স সন্তকং জাতং, তস্সা’’তি পুচ্ছতি. নিস্সট্ঠভাৱতোযেৱ চ ইধ ‘‘অৱিভত্তভাৱতো’’তি কাৰণং অৱত্ৱা ‘‘যেন পটিগ্গহিতং, তেন ৱিস্সজ্জিতত্তা’’তি ৱুত্তং. ইদঞ্চ ৱিস্সট্ঠভাৱতো উভযসাধাৰণতং পহায একস্স সন্তকং হোন্তম্পি যেন পটিগ্গহিতং, ততো অঞ্ঞস্স সন্তকং জাতং, তস্মা পৰসন্তকপটিগ্গহণে ৱিয পটিগ্গাহকস্স পটিগ্গহণপচ্চযা নত্থি আপত্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং, ন পন ‘‘যেন পটিগ্গহিতং, তেন ৱিস্সজ্জিতত্তা’’তি ৱচনতো অৱিস্সজ্জিতে সতি অৱিভত্তেপি সত্তাহাতিক্কমে আপত্তীতি দস্সনত্থং অৱিস্সজ্জিতে অৱিভত্তভাৱতোযেৱ অনাপত্তিযা সিদ্ধত্তা. সচে পন ইতৰো যেন পটিগ্গহিতং, তস্সেৱ অন্তোসত্তাহে অত্তনো ভাগম্পি ৱিস্সজ্জেতি, সত্তাহাতিক্কমে সিযা আপত্তি যেন পটিগ্গহিতং, তস্সেৱ সন্তকভাৱমাপন্নত্তা ইতৰস্স অপ্পটিগ্গহিতত্তা. ইমিনা তস্স সন্তকভাৱেপি অঞ্ঞেন পটিগ্গহিতসকসন্তকে ৱিয তেন অপ্পটিগ্গহিতভাৱতো অনাপত্তীতি দীপেতি. ইদং পন অধিপ্পাযং অজানিত্ৱা ইতো অঞ্ঞথা গণ্ঠিপদকাৰাদীহি পপঞ্চিতং, ন তং সাৰতো পচ্চেতব্বং.
অপৰিভোগং হোতীতি কস্সচি অমনুঞ্ঞস্স পতিতত্তা পৰিভোগাৰহং ন হোতি. যেন চিত্তেনাতি যেন পৰিচ্চজিতুকামতাচিত্তেন. ‘‘অন্তোসত্তাহে’’তি অধিকাৰত্তা ‘‘অন্তোসত্তাহে অনপেক্খো দত্ৱা পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতী’’তি ইমং সম্বন্ধং সন্ধায মহাসুমত্থেৰেন ‘‘এৱং অন্তোসত্তাহে দত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. মহাপদুমত্থেৰো পন যদি এৱং ‘‘ৱিস্সজ্জেতী’’তি ইমিনাৱ তং সিদ্ধং, সত্তাহাতিক্কন্তং পন নিস্সট্ঠং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতি, তস্মা তস্স পৰিভোগমুখদস্সনমিদন্তি আহ – ‘‘নযিদং যাচিতব্ব’’ন্তিআদি. অঞ্ঞেন ভিক্খুনাতি এত্থ সুদ্ধচিত্তেন দিন্নত্তা সযম্পি আহৰাপেত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতিযেৱ. সপ্পিআদীনং পটিগ্গহিতভাৱো, অত্তনো সন্তকতা, সত্তাহাতিক্কমোতি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.
ভেসজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱস্সিকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬২৭. চতুত্থে সিব্বনৰজনকপ্পপৰিযোসানেন নিট্ঠাপেত্ৱাতি সূচিকম্মনিট্ঠানেন সকিম্পি ৱণ্ণভেদমত্তৰজনেন কপ্পবিন্দুকৰণেন চ নিট্ঠাপেত্ৱা. সমযেতি ৱস্সানসমযে.
৬২৮. কুচ্ছিসমযোতি অন্তোসমযো. ‘‘অযমেকো অড্ঢমাসো পৰিযেসনক্খেত্তঞ্চেৱ কৰণক্খেত্তঞ্চ. এতস্মিঞ্হি অন্তৰে ৱস্সিকসাটিকং অলদ্ধং পৰিযেসিতুং লদ্ধং কাতুঞ্চ ৱট্টতি, নিৱাসেতুং অধিট্ঠাতুঞ্চ ন ৱট্টতী’’তি পোত্থকেসু পাঠো দিস্সতি, সো অপাঠো. এৱং পনেত্থ পাঠেন ভৱিতব্বং ‘‘অযমেকো অড্ঢমাসো পৰিযেসনক্খেত্তং. এতস্মিঞ্হি অন্তৰে ৱস্সিকসাটিকং অলদ্ধং পৰিযেসিতুং ৱট্টতি, লদ্ধং কাতুং নিৱাসেতুং অধিট্ঠাতুঞ্চ ন ৱট্টতী’’তি. ন হি গিম্হানং পচ্ছিমমাসস্স পঠমো অড্ঢমাসো কৰণক্খেত্তং হোতি. ‘‘অড্ঢমাসো সেসো গিম্হানন্তি কত্ৱা নিৱাসেতব্ব’’ন্তি ৱচনতো পন গিম্হানং পচ্ছিমমাসস্স পচ্ছিমো অড্ঢমাসো কৰণক্খেত্তঞ্চেৱ নিৱাসনক্খেত্তঞ্চ হোতি. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ৱহিসকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘গিম্হানং পচ্ছিমো মাসো পৰিযেসনক্খেত্তং, পচ্ছিমো অড্ঢমাসো কৰণনিৱাসনক্খেত্তম্পী’’তি ৱুত্তং. তস্মা পাড়িযা মাতিকাট্ঠকথায চ অৱিৰোধং ইচ্ছন্তেন ৱুত্তনযেনেৱ পাঠো গহেতব্বো.
‘‘ৱিঞ্ঞত্তিং কত্ৱা নিপ্ফাদেন্তস্স অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন অনাপত্তী’’তি ৱদন্তেন ‘‘পিট্ঠিসমযত্তা ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তী’’তি দীপিতা হোতি. ন হি ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানতো পিট্ঠিসমযে সতুপ্পাদকৰণমত্তেনপি সম্ভৱন্তী আপত্তি ততো গৰুকতৰায ৱিঞ্ঞত্তিযা ন হোতীতি সক্কা ৱত্তুং. তেনেৱ ভদন্তবুদ্ধদত্তাচৰিযেন ৱুত্তং –
‘‘কত্ৱা পন সতুপ্পাদং, ৱস্সিকসাটিচীৱৰং;
নিপ্ফাদেন্তস্স ভিক্খুস্স, সমযে পিট্ঠিসম্মতে.
‘‘হোতি নিস্সগ্গিযাপত্তি, ঞাতকাঞাতকাদিনো;
তেসুযেৱ চ ৱিঞ্ঞত্তিং, কত্ৱা নিপ্ফাদনে তথা’’তি.
কেনস্স হোতি আপত্তীতি অস্স মাতৰং চীৱৰং যাচন্তস্স কেন সিক্খাপদেন আপত্তীতি পুচ্ছতি. ‘‘পৰিণতং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স পৰিণামনসিক্খাপদেন আপত্তী’’তি চোদনাভাৱং দস্সেতি নো চ সঙ্ঘে পৰিণতন্তি. অথ অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেনাতি চে, এতম্পি নত্থীতি আহ ‘‘অনাপত্তি চ ঞাতকে’’তি. ‘‘ঞাতকে ৱিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি পাঠসেসো. ইমমত্থং সন্ধাযাতি পিট্ঠিসমযে ৱস্সিকসাটিকত্থং ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানে সতুপ্পাদকৰণেন আপত্তিং, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন অনাপত্তিঞ্চ সন্ধায.
অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতট্ঠানতো…পে… দুক্কটন্তি ইদং ৱস্সিকসাটিকং অদিন্নপুব্বে সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱেত্থ ৱত্তভেদে দুক্কটং ৱুত্তং, দিন্নপুব্বেসু পন ৱত্তভেদো নত্থি. তেনেৱাহ – ‘‘যে মনুস্সা…পে… ৱত্তভেদো নত্থী’’তি. ইদন্তি যথাৱুত্তনিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং. ৱিঞ্ঞত্তিং কত্ৱা নিপ্ফাদেন্তস্সাতি অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতট্ঠানতো ৱিঞ্ঞত্তিং কত্ৱা নিপ্ফাদেন্তস্স. পকতিযা ৱস্সিকসাটিকদাযকা নাম সঙ্ঘৱসেন ৱা পুগ্গলৱসেন ৱা অপৱাৰেত্ৱা অনুসংৱচ্ছৰং ৱস্সিকসাটিকানং দাযকা. অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন অনাপত্তীতি এত্থ ইমিনাপি সিক্খাপদেন অনাপত্তীতি ৱেদিতব্বং. কুচ্ছিসমযে হি অত্তনো ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানতো ‘‘দেথ মে ৱস্সিকসাটিক’’ন্তিআদিনা ৱিঞ্ঞাপেন্তস্সপি অনাপত্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ন ৱত্তব্বা দেথ মেতি ইদঞ্হি পৰিযেসনকালে অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতে এৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. মাতিকাট্ঠকথাযঞ্হি (কঙ্খা. অট্ঠ. ৱস্সিকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘অত্তনো ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানতো পন ‘দেথ মে ৱস্সিকসাটিকচীৱৰ’ন্তিআদিকায ৱিঞ্ঞত্তিযাপি পৰিযেসিতব্ব’’ন্তি.
৬২৯. ‘‘আকাসতো পতিতউদকেনেৱাতি ৱচনতো ছদনকোটিযা পতিতউদকেন নহাযন্তস্স অনাপত্তী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং.
৬৩০. ছ মাসে পৰিহাৰং লভতীতি এতেন অন্তোৱস্সেপি যাৱ ৱস্সানস্স পচ্ছিমদিৱসা অকতা পৰিহাৰং লভতীতি দীপিতং হোতি. যস্মা মূলচীৱৰং কৰোন্তেন হেমন্তস্স পচ্ছিমুপোসথদিৱসেযেৱ কাতব্বং, তস্মা গিম্হানতো একূনতিংসদিৱসে পৰিহাৰং লভতি, এৱং সন্তেপি অপ্পকং ঊনমধিকং ৱা গণনূপগং ন হোতীতি কত্ৱা ‘‘ততো পৰম্পি…পে… একমাস’’ন্তি ৱুত্তং. একাহদ্ৱীহাদিৱসেন…পে… লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চাতি ইমিনা একাহানাগতায ৱস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ, দ্ৱীহানাগতায…পে… দসাহানাগতায ৱস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ, অন্তোৱস্সে ৱা লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চাতি অযমত্থো দস্সিতো. তত্থ আসাড়্হিমাসস্স জুণ্হপক্খপুণ্ণমিযং লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ ৱস্সিকসাটিকা ‘‘একাহানাগতায ৱস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চা’’তি ৱুচ্চতি. এতেনেৱ নযেন জুণ্হপক্খস্স ছট্ঠিযং লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ ‘‘দসাহানাগতায ৱস্সূপনাযিকায লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চা’’তি ৱুচ্চতি. যাৱ পঠমকত্তিকতেমাসপুণ্ণমী, তাৱ অন্তোতেমাসে লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ ‘‘অন্তোৱস্সে লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চা’’তি ৱুচ্চতি. পঠমকত্তিকতেমাসপুণ্ণমিতো পৰঞ্হি লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ যাৱ চীৱৰকালো নাতিক্কমতি, তাৱ অনধিট্ঠহিত্ৱা ঠপেতুং ৱট্টতীতি ন তত্ৰাযং ৱিচাৰণা সম্ভৱতি.
তস্মিংযেৱ অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বাতি অৱিসেসেন ৱুত্তেপি ৱস্সানতো পুব্বে একাহদ্ৱীহাদিৱসেন অনাগতায ৱস্সূপনাযিকায লদ্ধা তেহি দিৱসেহি সদ্ধিং দসাহং অনতিক্কমন্তেন ৱস্সূপনাযিকদিৱসতো পট্ঠায অধিট্ঠানক্খেত্তং সম্পত্তাযেৱ অধিট্ঠাতব্বা, ন ততো পুব্বে অধিট্ঠানস্স অখেত্তত্তা. অন্তোৱস্সে পন লদ্ধা তস্মিংযেৱ অন্তোৱস্সে লদ্ধদিৱসতো পট্ঠায দসাহং অনতিক্কামেত্ৱা অধিট্ঠাতব্বা.
ননু চ ৱস্সানতো পুব্বে অনধিট্ঠহিত্ৱা দসাহং অতিক্কামেতুং ৱট্টতিযেৱ, তস্মা অধিট্ঠানস্স অখেত্তভূতেপি দিৱসে গহেত্ৱা ‘‘অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং? যথা ‘‘অন্তোৱস্সে লদ্ধাপি যাৱ ন নিট্ঠাতি, তাৱ অনধিট্ঠহিত্ৱা দসাহং অতিক্কামেতুং ৱট্টতী’’তি অকতায অনধিট্ঠানক্খেত্তসদিসাপি অতিক্কন্তদিৱসা দসাহং অতিক্কামেত্ৱা নিট্ঠিতায গণনূপগা হোন্তীতি নিট্ঠিতদিৱসেযেৱ অধিট্ঠাতব্বা, এৱমিধাপি ৱস্সানতো পুব্বে অনধিট্ঠানক্খেত্তভূতাপি দিৱসা লদ্ধদিৱসতো পট্ঠায গণনূপগা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. যদি এৱং ‘‘তস্মিংযেৱ অন্তোদসাহে’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা দসাহানাগতায ৱস্সূপনাযিকায ছট্ঠিযং লদ্ধা পুণ্ণমিযং অধিট্ঠাতব্বাতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতু’’ন্তি ৱচনেনেৱ পটিক্খিত্তত্তা. এৱং সন্তে ‘‘দসাহানাগতাযা’’তি ইমিনা কিং পযোজনন্তি চে? ৱস্সানতো পুব্বেযেৱ দসাহে অতিক্কন্তে ৱস্সূপনাযিকদিৱসে নিট্ঠিতা তদহেৱ অধিট্ঠাতব্বাতি দস্সনত্থং ৱুত্তন্তি ইদমেত্থ পযোজনং. তেনেৱাহ – ‘‘দসাহাতিক্কমে নিট্ঠিতা তদহেৱ অধিট্ঠাতব্বা’’তি.
দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কমেতব্বাতি তেমাসব্ভন্তৰে দসাহে অপ্পহোন্তে লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ চীৱৰকালং নাতিক্কমেতব্বাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘পঠমকত্তিকতেমাসপুণ্ণমিতো পুব্বে সত্তমিতো পট্ঠায লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ ৱস্সিকসাটিকা দসাহে অনতিক্কন্তেযেৱ চীৱৰকালং ওতিণ্ণত্তা তত্থ অনধিট্ঠহিত্ৱাপি ঠপেতুং ৱট্টতী’’তি. ইমিনা চ ইমং দীপেতি – অকতা চে ৱস্সিকসাটিকা, ৱস্সানং চাতুমাসং অকতত্তাযেৱ পৰিহাৰং লভতি, কতায পন দসাহপৰমসিক্খাপদং অৱিকোপেত্ৱা পৰিহাৰো ৱত্তব্বোতি.
যদা ৱা তদা ৱা অধিট্ঠাতুং ৱট্টতীতি চাতুমাসব্ভন্তৰে দসাহে অতিক্কন্তেপি নত্থি দোসোতি অধিপ্পাযো. ‘‘কদা অধিট্ঠাতব্বা…পে… যদি নপ্পহোতি, যাৱ কত্তিকপুণ্ণমা পৰিহাৰং লভতী’’তি ইমিনাপি কুৰুন্দিৱচনেন অকতায ৱস্সিকসাটিকায চাতুমাসং পৰিহাৰো, কতায দসাহমেৱ পৰিহাৰোতি অযমত্থো দীপিতোযেৱাতি আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি.
পাড়িযং অচ্ছিন্নচীৱৰস্স নট্ঠচীৱৰস্সাতিআদিনা নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি ৱুত্তা, উদাহু নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেন অনাপত্তি ৱুত্তাতি? কিমেত্থ পুচ্ছিতব্বং. সব্বসিক্খাপদেসু হি যত্থ যত্থ মূলসিক্খাপদেন আপত্তিপ্পসঙ্গো, তত্থ তত্থ অনাপত্তিদস্সনত্থং অনাপত্তিৱাৰো আৰভীযতীতি ইধাপি নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তিদস্সনত্থন্তি যুত্তং ৱত্তুং. ন হি মূলাপত্তিযা অনাপত্তিং অদস্সেত্ৱা অন্তৰা ৱুত্তায এৱ আপত্তিযা অনাপত্তিদস্সনত্থং অনাপত্তিৱাৰো আৰভীযতীতি. তেনেৱ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ইদং ৱুত্তং ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰস্স নট্ঠচীৱৰস্স চাতি এত্থ অচ্ছিন্নসেসচীৱৰস্স নট্ঠসেসচীৱৰস্স চ অসমযে নিৱাসেন্তস্স পৰিযেসন্তস্স চ অনাপত্তি. আপদাসূতি এত্থ অনিৱত্থং চোৰা হৰন্তীতি অসমযে নিৱাসেন্তস্স অনাপত্তী’’তি. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. ৱস্সিকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰস্স ৱা নট্ঠচীৱৰস্স ৱা অনিৱত্থং চোৰা হৰন্তীতি এৱং আপদাসু ৱা নিৱাসযতো উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তী’’তি. অট্ঠকথাযং পন নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেনেৱ অনাপত্তিং সন্ধায ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰস্সাতি এতং ৱস্সিকসাটিকমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তেসঞ্হি নগ্গানং কাযোৱস্সাপনে অনাপত্তি. এত্থ চ মহগ্ঘৱস্সিকসাটিকং নিৱাসেত্ৱা নহাযন্তস্স চোৰুপদ্দৱো আপদা নামা’’তি যং ৱুত্তং, তত্থ কাৰণং পৰিযেসিতব্বং.
অথ উভযেনপি অনাপত্তিদস্সনত্থং ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰস্সা’’তিআদি আৰদ্ধন্তি এৱমধিপ্পাযো সিযা, এৱম্পি ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰস্সাতি এতং ৱস্সিকসাটিকমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তিআদিনা ৱিসেসেত্ৱা ন ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি ৱত্তব্বং সিযা ‘‘অচ্ছিন্নসেসচীৱৰস্স নট্ঠসেসচীৱৰস্স ৱা অসমযে নিৱাসেন্তস্স পৰিযেসন্তস্স চ নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি, অচ্ছিন্নৱস্সিকসাটিকস্স নট্ঠৱস্সিকসাটিকস্স ৱা নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেন অনাপত্তি, আপদাসু অনিৱত্থং চোৰা হৰন্তীতি অসমযে নিৱাসযতো নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি, মহগ্ঘৱস্সিকসাটিকং নিৱাসেত্ৱা নহাযন্তস্স চোৰা হৰন্তি, নগ্গস্স নহাযতো দুক্কটেন অনাপত্তী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
অঙ্গেসু পন ৱস্সিকসাটিকায অত্তুদ্দেসিকতা, অসমযে পৰিযেসনতা, তায চ পটিলাভোতি ইমানি তাৱ পৰিযেসনাপত্তিযা তীণি অঙ্গানি. সচীৱৰতা, আপদাভাৱো, ৱস্সিকসাটিকায সকভাৱো, অসমযে নিৱাসনন্তি ইমানি নিৱাসনাপত্তিযা চত্তাৰি অঙ্গানি.
ৱস্সিকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চীৱৰঅচ্ছিন্দনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৩১. পঞ্চমে যম্পি ত্যাহন্তি এত্থ যন্তি কাৰণৱচনং, তস্মা এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো – মযা সদ্ধিং জনপদচাৰিকং পক্কমিস্সতীতি যং কাৰণং নিস্সায অহং তে, আৱুসো, চীৱৰং অদাসিং, তং ন কৰোসীতি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দীতি. যন্তি ৱা চীৱৰং পৰামসতি, তত্থ ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচাৰিকং পক্কমিস্সতীতি যম্পি তে অহং চীৱৰং অদাসিং, তং চীৱৰং গণ্হিস্সামীতি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দী’’তি সম্বন্ধিতব্বং.
৬৩৩. আণত্তো বহূনি গণ্হাতি, একং পাচিত্তিযন্তি ‘‘চীৱৰং গণ্হা’’তি আণত্তিযা একচীৱৰৱিসযত্তা একমেৱ পাচিত্তিযং. ৱাচায ৱাচায দুক্কটন্তি এত্থ অচ্ছিন্নেসু ৱত্থুগণনায পাচিত্তিযানি. একৱাচায সম্বহুলা আপত্তিযোতি ইদং অচ্ছিন্নেসু ৱত্থুগণনায আপজ্জিতব্বং পাচিত্তিযাপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. আণত্তিযা আপজ্জিতব্বং পন দুক্কটং একমেৱ.
৬৩৪. এৱন্তি ইমিনা ‘‘ৱত্থুগণনায দুক্কটানী’’তি ইদং পৰামসতি. এসেৱ নযোতি সিথিলং গাড়্হঞ্চ পক্খিত্তাসু আপত্তিযা বহুত্তং একত্তঞ্চ অতিদিস্সতি.
৬৩৫. আৱুসো, মযন্তিআদীসু গণ্হিতুকামতায এৱং ৱুত্তেপি তেনেৱ দিন্নত্তা অনাপত্তি. অম্হাকং সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হিস্সতীতি ইদং সামণেৰস্সপি দানং দীপেতি. তস্মা কিঞ্চাপি পাড়িযং ‘‘ভিক্খুস্স সামং চীৱৰং দত্ৱা’’তি ৱুত্তং, তথাপি অনুপসম্পন্নকালে দত্ৱাপি উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিযমেৱাতি ৱেদিতব্বং. অচ্ছিন্দনসমযে উপসম্পন্নভাৱোযেৱ হেত্থ পমাণং. দেতীতি তুট্ঠো ৱা কুপিতো ৱা দেতি. ৰুন্ধথাতি নিৱাৰেথ. এৱং পন দাতুং ন ৱট্টতীতি এত্থ এৱং দিন্নং ন তাৱ তস্স সন্তকন্তি অনধিট্ঠহিত্ৱাৱ পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি ৱেদিতব্বং. আহৰাপেতুং পন ৱট্টতীতি এৱং দিন্নং ভতিসদিসত্তা আহৰাপেতুং ৱট্টতি. চজিত্ৱা দিন্নন্তি ৱুত্তনযেন অদত্ৱা অনপেক্খেন হুত্ৱা তস্সেৱ দিন্নং. ভণ্ডগ্ঘেন কাৰেতব্বোতি সকসঞ্ঞায ৱিনা গণ্হন্তো ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৱা আপত্তিযা কাৰেতব্বো. ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৱৰতা, সামং দিন্নতা, সকসঞ্ঞিতা, উপসম্পন্নতা, কোধৱসেন অচ্ছিন্দনং অচ্ছিন্দাপনং ৱাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি.
চীৱৰঅচ্ছিন্দনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সুত্তৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৩৬. ছট্ঠে পাড়িযং চীৱৰকাৰসমযেতি ইমিনা ৱস্সংৱুত্থভিক্খূনং চীৱৰকম্মসমযত্তা চীৱৰমাসো ৱুত্তো, অথঞ্ঞোপি পন চীৱৰকম্মকালো চীৱৰকাৰসমযোতি ৱত্তুং ৱট্টতি.
৬৩৮. পঞ্চহিপি মিস্সেত্ৱাতি খোমাদীহি পঞ্চহি মিস্সেত্ৱা. ৱীতৱীতট্ঠানং যত্থ সংহৰিত্ৱা ঠপেন্তি, তস্স তুৰীতি অধিৱচনং. সুত্তং পৱেসেত্ৱা যেন আকোটেন্তা ঘনভাৱং সম্পাদেন্তি, তং ৱেমন্তি ৱুচ্চতি. যং যন্তি যং যং পযোগং. তন্তূনং অত্তনো সন্তকত্তা ৱীতৱীতট্ঠানং পটিলদ্ধমেৱ হোতীতি আহ ‘‘দীঘতো…পে… ৱীতে নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি. পাড়িযম্পি হি ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ‘‘পটিলাভেন নিস্সগ্গিয’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা যাৱ চীৱৰং ৱড্ঢতি, তাৱ ইমিনা পমাণেন আপত্তিযো ৱড্ঢন্তি.
সেসো কপ্পিযোতি এত্থ হত্থকম্মযাচনৱসেন. পুব্বে ৱুত্তনযেন নিস্সগ্গিযন্তি দীঘসো ৱিদত্থিমত্তে তিৰিযং হত্থমত্তে চ ৱীতে নিস্সগ্গিযং. তেনেৱাতি অকপ্পিযতন্তৱাযেন. তথেৱ দুক্কটন্তি পৰিচ্ছেদে পৰিচ্ছেদে দুক্কটং. কেদাৰবদ্ধাদীহীতি আদি-সদ্দেন অচ্ছিমণ্ডলবদ্ধাদি গহিতং. তন্তে ঠিতংযেৱ অধিট্ঠাতব্বন্তি এত্থ ‘‘পচ্ছা ৱীতট্ঠানং অধিট্ঠিতগতিকমেৱ হোতি, পুন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি. সচে পন পৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱা অন্তৰন্তৰা অৱীতং হোতি, পুন অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. এসেৱ নযোতি ৱিকপ্পনুপগপ্পমাণমত্তে ৱীতে তন্তে ঠিতংযেৱ অধিট্ঠাতব্বন্তি অত্থো. চীৱৰত্থায ৱিঞ্ঞাপিতসুত্তং, অত্তুদ্দেসিকতা, অকপ্পিযতন্তৱাযেন ৱাযাপনন্তি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.
মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সুত্তৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা) পন ৱাযাপেয্যাতি এত্থ ‘‘চীৱৰং মে, আৱুসো, ৱাযথাতি অকপ্পিযৱিঞ্ঞত্তিযা ৱাযাপেয্যা’’তি অত্থং ৱত্ৱা অঙ্গেসুপি ‘‘অকপ্পিযতন্তৱাযেন অকপ্পিযৱিঞ্ঞত্তিযা ৱাযাপন’’ন্তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং, তথাৱিধং পন ৱিসেসৱচনং নেৱ পাড়িযং, ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতি. পাড়িযম্পি ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি এত্তকমেৱ অনাপত্তিৱাৰে ৱুত্তং, অট্ঠকথাযঞ্চ সুত্ততন্তৱাযানমেৱ কপ্পিযাকপ্পিযভাৱেন বহুধা নযো দস্সিতো, ন কপ্পিযাকপ্পিযৱিঞ্ঞত্তিৱসেনাতি. ‘‘অকপ্পিযৱিঞ্ঞত্তিযা ৱাযাপেয্যা’’তি চ ৱিসেসেত্ৱা ৱদন্তেন অযং নাম কপ্পিযৱিঞ্ঞত্তীতি ৱিসুং ন দস্সিতং, তস্মা ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.
সুত্তৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. মহাপেসকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৪২. সত্তমে কিঞ্চিমত্তং অনুপদজ্জেয্যাতি ইদং তস্স কত্তব্বাকাৰমত্তদস্সনং, দানং পনেত্থ অঙ্গং ন হোতি সুত্তৱড্ঢনৱসেনেৱ আপজ্জিতব্বত্তা. তেনেৱ পদভাজনেপি ‘‘তস্স ৱচনেন আযতং ৱা ৱিত্থতং ৱা অপ্পিতং ৱা কৰোতি, পযোগে দুক্কটং, পটিলাভেন নিস্সগ্গিয’’ন্তি সুত্তৱড্ঢনাকাৰমেৱ দস্সেত্ৱা আপত্তি ৱুত্তা. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. মহাপেসকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘ন ভিক্খুনো পিণ্ডপাতদানমত্তেন তং নিস্সগ্গিযং হোতি. সচে পন তে তস্স ৱচনেন চীৱৰসামিকানং হত্থতো সুত্তং গহেত্ৱা ঈসকম্পি আযতং ৱা ৱিত্থতং ৱা অপ্পিতং ৱা কৰোন্তি, অথ তেসং পযোগে ভিক্খুনো দুক্কটং, পটিলাভেন নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি. আযতাদীসু সত্তসু আকাৰেসু আদিম্হি তযো আকাৰে সুত্তৱড্ঢনেন ৱিনা ন সক্কা কাতুন্তি আহ ‘‘সুত্তৱড্ঢনআকাৰমেৱ দস্সেতী’’তি. সুৱীতাদযো হি আকাৰে ৱিনাপি সুত্তৱড্ঢনেন সক্কা কাতুং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতানং তন্তৱাযে উপসঙ্কমিত্ৱা ৱিকপ্পমাপজ্জনতা, চীৱৰস্স অত্তুদ্দেসিকতা, তস্স ৱচনেন সুত্তৱড্ঢনং, চীৱৰস্স পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.
মহাপেসকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৪৬. অট্ঠমে অসম্মোহত্থন্তি দসাহানাগতপদে অসম্মোহত্থং. পঠমপদস্সাতি দসাহানাগতপদস্স. তানি দিৱসানীতি তেসু দিৱসেসু. উপ্পজ্জেয্যাতি সঙ্ঘতো ৱা গণতো ৱা উজুকং অত্তনোযেৱ ৱা উপ্পজ্জেয্য. পঞ্চমিতোতি এত্থ ৱস্সং ৱসন্তস্স সঙ্ঘস্স পঞ্চমিতো পুব্বে উপ্পন্নং অচ্চেকচীৱৰং পঞ্চমিযং ৱিভজিত্ৱা গহিতং অচ্চেকচীৱৰপৰিহাৰমেৱ লভতি. উজুকং অত্তনোযেৱ উপ্পন্নং চে, পঞ্চমিযং উপ্পন্নমেৱ অচ্চেকচীৱৰপৰিহাৰং লভতি, ন ততো পুব্বেতি দট্ঠব্বং.
সদ্ধামত্তকন্তি ধম্মস্সৱনাদীহি তঙ্খণুপ্পন্নং সদ্ধামত্তকং. আৰোচিতং চীৱৰন্তি আৰোচেত্ৱা দিন্নচীৱৰং. ছট্ঠিযং উপ্পন্নচীৱৰস্স একাদসমো অৰুণো চীৱৰকালে উট্ঠাতীতি আহ ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠাযা’’তিআদি. ঠপিতচীৱৰম্পীতি পধানচীৱৰদস্সনমুখেন সব্বম্পি অতিৰেকচীৱৰং ৱুত্তং. অথ ‘‘চীৱৰমাসেপি অতিৰেকচীৱৰং নিক্খিপিতুং ৱট্টতী’’তি ইদং কুতো লদ্ধন্তি চে? ‘‘ৱিসুং অননুঞ্ঞাতেপি ইমস্মিং সিক্খাপদে ‘চীৱৰকালসমযো নাম অনত্থতে কথিনে ৱস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো, অত্থতে কথিনে পঞ্চ মাসা’তি ৱদন্তেন ততিযকথিনসিক্খাপদে ‘অকালচীৱৰং নাম অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্নং, অত্থতে কথিনে সত্তমাসে উপ্পন্ন’ন্তি ৱদন্তেন চ অনুঞ্ঞাতমেৱ হোতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘অট্ঠকথাৱচনপ্পমাণেন গহেতব্ব’’ন্তি চ কেচি.
৬৫০. ইদানি পঠমকথিনাদিসিক্খাপদেহি তস্স তস্স চীৱৰস্স লব্ভমানং পৰিহাৰং ইধেৱ উপসংহৰিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘ইতি অতিৰেকচীৱৰস্স দসাহং পৰিহাৰো’’তিআদিমাহ. ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসদিৱসাধিকো মাসো, অত্থতে কথিনে একাদসদিৱসাধিকা পঞ্চ মাসা’’তি অযমেৱ পাঠো গহেতব্বো. কেচি পনেত্থ ‘‘কামঞ্চেস ‘দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্ব’ন্তি ইমিনাৱ সিদ্ধো, অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন পন অপুব্বং ৱিয অত্থং দস্সেত্ৱা সিক্খাপদং ঠপিত’’ন্তি পাঠং ৱত্ৱা ‘‘দসদিৱসাধিকো মাসো, দসদিৱসাধিকা পঞ্চ মাসাতি পাঠেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং তস্স পমাদপাঠত্তা. ন হি দসাহেন অসম্পত্তায কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণমায চীৱৰকালতো পুব্বে দস দিৱসা অধিকা হোন্তি. এৱঞ্হি সতি ‘‘নৱাহানাগতং কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণম’’ন্তি ৱত্তব্বং.
মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘পৱাৰণমাসস্স জুণ্হপক্খপঞ্চমিতো পট্ঠায উপ্পন্নস্স চীৱৰস্স নিধানকালো দস্সিতো হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কামঞ্চেস ‘দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্ব’ন্তি ইমিনাৱ সিদ্ধো, অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন পন অপুব্বং ৱিয অত্থং দস্সেত্ৱা সিক্খাপদং ঠপিত’’ন্তি পাঠো দস্সিতো, সোপি পমাদপাঠোযেৱ. ‘‘জুণ্হপক্খপঞ্চমিতো পট্ঠাযা’’তি চ ৱুত্তত্তা তত্থেৱ পুব্বাপৰৱিৰোধোপি সিযা, ছট্ঠিতো পট্ঠাযাতি ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি সতি ‘‘দসাহপৰমসিক্খাপদেনেৱ সিদ্ধ’’ন্তি সক্কা ৱত্তুং. ইমমেৱ চ পমাদপাঠং গহেত্ৱা ভদন্তবুদ্ধদত্তাচৰিযেন চ –
‘‘তস্সাচ্চাযিকৱত্থস্স, কথিনে তু অনত্থতে;
পৰিহাৰেকমাসোৱ, দসাহপৰমো মতো.
‘‘অত্থতে কথিনে তস্স, পঞ্চ মাসা পকাসিতা;
পৰিহাৰো মুনিন্দেন, দসাহপৰমা পনা’’তি. –
ৱুত্তং.
অচ্চেকচীৱৰকালে উপ্পন্নত্তা ‘‘অচ্চেকচীৱৰসদিসে’’তি ৱুত্তং. ‘‘পঞ্চমিযং উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৱৰং দসাহং অতিক্কামযতো চীৱৰকালতো পুব্বেযেৱ আপত্তি হোতি, ন চীৱৰকালাতিক্কমে, তস্মা চীৱৰকালাতিক্কমে পুন আপজ্জিতব্বায আপত্তিযা অভাৱং সন্ধায ‘অনচ্চেকচীৱৰে অনচ্চেকচীৱৰসঞ্ঞী অনাপত্তী’তি ৱুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমপ্পমাণস্স অচ্চেকচীৱৰস্স অত্তনো সন্তকতা, দসাহানাগতায কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণমায উপ্পন্নভাৱো, অনধিট্ঠিতঅৱিকপ্পিততা, চীৱৰকালাতিক্কমোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.
অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৫২. নৱমে অন্তৰঘৰেতি অন্তৰে ঘৰানি এত্থ, এতস্সাতি ৱা অন্তৰঘৰন্তি লদ্ধৱোহাৰে গোচৰগামে. তেনাহ ‘‘অন্তোগামে’’তি. পাড়িযং ৱিপ্পৱসন্তীতি ইদং যস্মিং ৱিহাৰে ৱসন্তা অন্তৰঘৰে চীৱৰং নিক্খিপিংসু, ততো অঞ্ঞত্থ ৱসন্তে সন্ধায ৱুত্তং. তস্মিঞ্হি ৱিহাৰে অন্তৰঘৰে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা ৱসিতুং অনুঞ্ঞাতত্তা তত্থ ৱাসো ৱিপ্পৱাসো নাম ন হোতি. দুব্বলচোড়া দুচ্চোড়া ৱিৰূপচোড়া ৱা, দুচ্চোড়ত্তা এৱ লূখচীৱৰা.
৬৫৩. ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি ইমস্স ৱিভঙ্গে ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি উদ্ধৰিতব্বে ‘‘উপসম্পজ্জ’’ন্তি উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘যো পঠমস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো’’তিআদি ৱুত্তং, তং সন্ধাযাহ ‘‘উপসম্পজ্জন্তিআদীসু ৱিযা’’তি. আদি-সদ্দেন ‘‘অনাপুচ্ছং ৱা পক্কমেয্যা’’তিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উপগন্ত্ৱাতি উপ-সদ্দস্স অত্থমাহ. ৱসিত্ৱাতি অখণ্ডং ৱসিত্ৱা. ‘‘যেন যস্স হি সম্বন্ধো, দূৰট্ঠম্পি চ তস্স ত’’ন্তি ৱচনতো ‘‘ইমস্স…পে… ইমিনা সম্বন্ধো’’তি ৱুত্তং. তত্থ ইমস্সাতি ‘‘উপৱস্স’’ন্তি পদস্স. নিক্খিপেয্যাতি ঠপেয্য.
এত্তাৱতা চ পুৰিমিকায উপগন্ত্ৱা অখণ্ডং কত্ৱা ৱুত্থৱস্সেন আৰঞ্ঞকেসু সেনাসনেসু ৱিহৰন্তেন সকলং কত্তিকমাসং তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱসিতুং অনুঞ্ঞাতং হোতি. অনত্থতকথিনস্স হি চীৱৰমাসে ৱিপ্পৱাসো ন ৱট্টতি অত্থতকথিনানংযেৱ অসমাদানচাৰস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. কেচি পন ‘‘অনত্থতকথিনানং চীৱৰমাসেপি অসমাদানচাৰো লব্ভতী’’তি ৱত্ৱা বহুধা পপঞ্চেন্তি, তং ন গহেতব্বং. ব্যঞ্জনৱিচাৰণন্তি ‘‘উপৱস্স উপৱস্সিত্ৱা’’তিআদিৱিচাৰণং. তস্সপীতি ‘‘ৱুত্থৱস্সান’’ন্তি ৱিভঙ্গপদস্স. ৱুত্থৱস্সানন্তি চ নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. তেনাহ – ‘‘এৱৰূপানং ভিক্খূনং অব্ভন্তৰে’’তি. সেনাসনেসূতি এত্থ তথাৰূপেসূতি সম্বন্ধিতব্বং.
পৰিক্খেপাৰহট্ঠানতোতি এত্থ ‘‘পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং নাম দ্ৱে লেড্ডুপাতা’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. অপৰিক্খিত্তস্স পন গামস্স পৰিযন্তে ঠিতঘৰূপচাৰতো পট্ঠায একো লেড্ডুপাতো পৰিক্খেপাৰহট্ঠানন্তি ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং. তেনেৱ ৱিসুদ্ধিমগ্গেপি (ৱিসুদ্ধি. ১.৩১) ৱুত্তং ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স পঠমলেড্ডুপাততো পট্ঠাযা’’তি. সব্বপঠমন্তি গামাভিমুখদিসাভাগতো সব্বপঠমং. তং পৰিচ্ছেদং কত্ৱাতি তং পঠমসেনাসনাদিং পৰিচ্ছেদং কত্ৱা. ইদঞ্চ ৱিনযধৰানং মতেন ৱুত্তং, মজ্ঝিমভাণকানং মতেন পন ‘‘সেনাসনাদীনং উপচাৰে ঠিতস্স একলেড্ডুপাতং মুঞ্চিত্ৱা মিনিতব্ব’’ন্তি মজ্ঝিমভাণকা ৱদন্তি. তেনেৱ মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘ৱিহাৰস্সপি গামস্সেৱ উপচাৰং নীহৰিত্ৱা উভিন্নং লেড্ডুপাতানং অন্তৰা মিনিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. পঞ্চধনুসতিকন্তি আৰোপিতেন আচৰিযধনুনা পঞ্চধনুসতপ্পমাণং. ততো ততো মগ্গং পিদহতীতি তত্থ তত্থ খুদ্দকমগ্গং পিদহতি. ধুতঙ্গচোৰোতি ইমিনা ইমস্সপি সিক্খাপদস্স অঙ্গসম্পত্তিযা অভাৱং দীপেতি.
‘‘সাসঙ্কানী’’তি সম্মতানীতি চোৰানং নিৱিট্ঠোকাসাদিদস্সনেন ‘‘সাসঙ্কানী’’তি সম্মতানি. সন্নিহিতবলৱভযানীতি চোৰেহি মনুস্সানং হতৱিলুত্তাকোটিতভাৱদস্সনতো সন্নিহিতবলৱভযানীতি অত্থো. সচে পচ্ছিমিকাযাতিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং ব্যতিৰেকমুখেন ৱিভাৱেতি. যত্ৰ হি পিণ্ডাযাতিআদিনা ৱুত্তপ্পমাণমেৱ ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি. সাসঙ্কসপ্পটিভযমেৱাতি এত্থ সাসঙ্কং ৱা সপ্পটিভযং ৱা হোতু, ৱট্টতিযেৱ.
পাড়িযং ‘‘সিযা চ তস্স ভিক্খুনো কোচিদেৱ পচ্চযো তেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱাসায, ছাৰত্তপৰমং তেন ভিক্খুনা তেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱসিতব্ব’’ন্তি ইমিনা অন্তৰঘৰে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা তস্মিং ৱিহাৰে ৱসন্তস্স অঞ্ঞত্থ গমনকিচ্চে সতি ৱিহাৰতো বহি ছাৰত্তং ৱিপ্পৱাসো অনুঞ্ঞাতো. ৱসনট্ঠানতো হি অঞ্ঞত্থ ছাৰত্তং ৱিপ্পৱাসো ৱুত্তো, ন তস্মিং ৱিহাৰে ৱসন্তস্স. তেন চ ‘‘পুন গামসীমং ওক্কমিত্ৱাতি এত্থ সচে গোচৰগামতো পুৰত্থিমায দিসায সেনাসনং, অযঞ্চ পচ্ছিমদিসং গতো হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. ততোযেৱ চ মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘ততো চে উত্তৰি ৱিপ্পৱসেয্যা’’তি এত্থ ‘‘ছাৰত্ততো উত্তৰি তস্মিং সেনাসনে সত্তমং অৰুণং উট্ঠাপেয্যা’’তি অত্থো ৱুত্তো. ভদন্তবুদ্ধদত্তাচৰিযেন পন পাকটতৰং কত্ৱা অযমেৱত্থো ৱুত্তো. ৱুত্তঞ্হি তেন –
‘‘যং গামং গোচৰং কত্ৱা, ভিক্খু আৰঞ্ঞকে ৱসে;
তস্মিং গামে ঠপেতুং তং, মাসমেকন্তু ৱট্টতি.
‘‘অঞ্ঞত্থেৱ ৱসন্তস্স, ছাৰত্তপৰমং মতং;
অযমস্স অধিপ্পাযো, পটিচ্ছন্নো পকাসিতো’’তি.
‘‘কোসম্বিযং অঞ্ঞতৰো ভিক্খু গিলানো হোতী’’তি আগতত্তা ‘‘কোসম্বকসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা’’তি ৱুত্তং. কোসম্বকস্স ভিক্খুনো সম্মুতি কোসম্বকসম্মুতি. সেনাসনং আগন্ত্ৱাতি ৱুসিতৱিহাৰস্সেৱ সন্ধায ৱুত্তত্তা তস্মিং গামূপচাৰেপি অঞ্ঞস্মিং ৱিহাৰে অৰুণং উট্ঠাপেতুং ন ৱট্টতি. ৱসিত্ৱাতি অৰুণং উট্ঠাপেত্ৱা. গতট্ঠানস্স অতিদূৰত্তা ‘‘এৱং অসক্কোন্তেনা’’তি ৱুত্তং. তত্থেৱাতি তস্মিংযেৱ গতট্ঠানে.
সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পৰিণতসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৫৭-৬৫৯. দসমে উদ্দিস্স ঠপিতভাগেতি অত্তনো ঘৰেপি উদ্দিসিত্ৱা ৱিসুং ঠপিতকোট্ঠাসে. ‘‘একং ময্হং, একং ইমস্স দেহী’’তি এৱং একৱাচায আপজ্জিতব্বত্তা ‘‘আপজ্জেয্য একতো’’তি ৱুত্তং. তুম্হাকং সপ্পিআদীনি আভতানীতি তুম্হাকং অত্থায আভতানি সপ্পিআদীনি. পৰিণতভাৱং জানিত্ৱাপি ৱুত্তৱিধিনা ৱিঞ্ঞাপেন্তেন তেসং সন্তকমেৱ ৱিঞ্ঞাপিতং নাম হোতীতি আহ – ‘‘ময্হম্পি দেথাতি ৱদতি, ৱট্টতী’’তি.
৬৬০. পুপ্ফম্পি আৰোপেতুং ন ৱট্টতীতি ইদং পৰিণতং সন্ধায ৱুত্তং. সচে পন একস্মিং চেতিযে পূজিতং পুপ্ফং গহেত্ৱা অঞ্ঞস্মিং চেতিযে পূজেতি, ৱট্টতি. ঠিতং দিস্ৱাতি সেসকং গহেত্ৱা ঠিতং দিস্ৱা. ইমস্স সুনখস্স মা দেহি, এতস্স দেহীতি ইদং পৰিণতেযেৱ. তিৰচ্ছানগতস্স পৰিচ্চজিত্ৱা দিন্নে পন তং পলাপেত্ৱা অঞ্ঞং ভুঞ্জাপেতুং ৱট্টতি. ‘‘কত্থ দেমাতিআদিনা একেনাকাৰেন পাড়িযং অনাপত্তি দস্সিতা, এৱং পন অপুচ্ছিতেপি অপৰিণতং ইদন্তি জানন্তেন অত্তনো ৰুচিযা যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ দাপেতুং ৱট্টতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. যত্থ ইচ্ছথ, তত্থ দেথাতি এত্থাপি ‘‘তুম্হাকং ৰুচিযা’’তি ৱুত্তত্তা যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ দাপেতুং লভতি. পাড়িযং আগতনযেনেৱাতি ‘‘যত্থ তুম্হাকং দেয্যধম্মো’’তিআদিনা নযেন. সঙ্ঘপৰিণতভাৱো, তং ঞত্ৱা অত্তনো পৰিণামনং, পটিলাভোতি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.
পৰিণতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো পত্তৱগ্গো ততিযো.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথায সাৰত্থদীপনিযং
নিস্সগ্গিযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযো ভাগো নিট্ঠিতো.