১. মহাখন্ধকং

বোধিকথাৱণ্ণনা

ইদানি উভতোৱিভঙ্গানন্তৰং সঙ্গহমাৰোপিতস্স মহাৱগ্গচূড়ৱগ্গসঙ্গহিতস্স খন্ধকস্স অত্থসংৱণ্ণনং আৰভিতুকামো ‘‘উভিন্নং পাতিমোক্খান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উভিন্নং পাতিমোক্খানন্তি উভিন্নং পাতিমোক্খৱিভঙ্গানং. পাতিমোক্খগ্গহণেন হেত্থ তেসং ৱিভঙ্গো অভেদেন গহিতো. যং খন্ধকং সঙ্গাযিংসূতি সম্বন্ধো. খন্ধানং সমূহো খন্ধকো, খন্ধানং ৱা পকাসনতো দীপনতো খন্ধকো. ‘‘খন্ধা’’তি চেত্থ পব্বজ্জুপসম্পদাদিৱিনযকম্মসঙ্খাতা চাৰিত্তৱাৰিত্তসিক্খাপদসঙ্খাতা চ পঞ্ঞত্তিযো অধিপ্পেতা. পব্বজ্জাদীনি হি ভগৱতা পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘পঞ্ঞত্তিযো’’তি ৱুচ্চন্তি. পঞ্ঞত্তিযঞ্চ খন্ধসদ্দো দিস্সতি ‘‘দাৰুক্খন্ধো অগ্গিক্খন্ধো’’তিআদীসু ৱিয. অপিচ ভাগৰাসট্ঠতাপেত্থ যুজ্জতিযেৱ তাসং পঞ্ঞত্তীনং ভাগতো ৰাসিতো চ ৱিভত্তত্তা. খন্ধকোৱিদাতি পঞ্ঞত্তিভাগৰাসট্ঠৱসেন খন্ধট্ঠে কোৱিদা.

পদভাজনীযে যেসং পদানং অত্থা যেহি অট্ঠকথানযেহি পকাসিতাতি যোজেতব্বং. তে চে পুন ৱদেয্যামাতি তে চে অট্ঠকথানযে পুনপি ৱদেয্যাম. অথ ৱা পদভাজনীযে যেসং পদানং যে অত্থা হেট্ঠা পকাসিতা, তে চে অত্থে পুন ৱদেয্যামাতি যোজেতব্বং. ইমস্মিং পক্খে হি-সদ্দো পদপূৰণে দট্ঠব্বো. পৰিযোসানন্তি সংৱণ্ণনাপৰিযোসানং. উত্তানা চেৱ যে অত্থাতি যে অত্থা পুব্বে অপকাসিতাপি উত্তানা অগম্ভীৰা.

১. ৱিসেসকাৰণং নত্থীতি ‘‘যেন সমযেন আযস্মতো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো পৰিৱিতক্কো উদপাদি, তেন সমযেনা’’তিআদিনা ৱুত্তকাৰণং ৱিয ইধ ৱিসেসকাৰণং নত্থি. অযমভিলাপোতি ‘‘তেন সমযেনা’’তি অযমভিলাপো. কিং পনেতস্স ৱচনে পযোজনন্তি যদি ৱিসেসকাৰণং নত্থি, এতস্স ৱচনে কিং পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. নিদানদস্সনং পযোজনন্তি যোজেতব্বং. তমেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘যা হি ভগৱতা’’তিআদি ৱুত্তং.

মহাৱেলা ৱিয মহাৱেলা, ৱিপুলৱালুকপুঞ্জতায মহন্তো ৱেলাতটো ৱিযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মহন্তে ৱালিকৰাসিম্হীতি অত্থো’’তি. উৰু মৰু সিকতা ৱালুকা ৱণ্ণু ৱালিকাতি ইমে সদ্দা সমানত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নানং. তেনাহ ‘‘উৰূতি ৱালিকা ৱুচ্চতী’’তি.

ইতো পট্ঠায চ –

যস্মা সুত্তন্তপাড়ীনং, অত্থো সঙ্খেপৱণ্ণিতো;

তস্মা মযং কৰিস্সাম, তাসং অত্থস্স দীপনং.

নজ্জাতি (উদা. অট্ঠ. ১) নদতি সন্দতীতি নদী, তস্সা নজ্জা, নদিযা নিন্নগাযাতি অত্থো. নেৰঞ্জৰাযাতি ‘‘নেলঞ্জলাযা’’তি ৱত্তব্বে ল-কাৰস্স ৰ-কাৰং কত্ৱা ‘‘নেৰঞ্জৰাযা’’তি ৱুত্তং, কদ্দমসেৱালপণকাদিদোসৰহিতসলিলাযাতি অত্থো. কেচি ‘‘নীলংজলাযাতি ৱত্তব্বে নেৰঞ্জৰাযাতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, নামমেৱ ৱা এতং তস্সা নদিযাতি ৱেদিতব্বং. তস্সা নদিযা তীৰে যত্থ ভগৱা ৱিহাসি, তং দস্সেতুং ‘‘বোধিৰুক্খমূলে’’তি ৱুত্তং. ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূড়ৱ. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) এত্থ মগ্গঞাণং বোধীতি ৱুত্তং, ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৱৰভূৰিমেধসো’’তি (দী. নি. ৩.২১৭) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তদুভযম্পি বোধিং ভগৱা এত্থ পত্তোতি ৰুক্খোপি ‘‘বোধিৰুক্খো’’ত্ৱেৱ নামং লভি. অথ ৱা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বুজ্ঝতীতি ভগৱা বোধি. তেন বুজ্ঝন্তেন সন্নিস্সিতত্তা সো ৰুক্খো ‘‘বোধিৰুক্খো’’তি নামং লভি. অট্ঠকথাযং পন একদেসেনেৱ অত্থং দস্সেতুং ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. মূলেতি সমীপে. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি অনুনাসিকলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পঠমং অভিসম্বুদ্ধো’’তি. পঠমন্তি চ ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, তস্মা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা সব্বপঠমং বোধিৰুক্খমূলে ৱিহৰতীতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.

অথ খো ভগৱাতি এত্থ অথাতি তস্মিং সমযেতি এৱমত্থো গহেতব্বো অনেকত্থত্তা নিপাতানং, যস্মিং সমযে অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা বোধিৰুক্খমূলে ৱিহৰতি, তস্মিং সমযেতি অত্থো. তেনেৱ উদানপাড়িযং (উদা. ২) ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী’’তি ৱুত্তং. অথাতি ৱা পচ্ছাতি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো, তস্মা অভিসম্বোধিতো পচ্ছাতি এৱমত্থো গহেতব্বো. খোতি পদপূৰণে নিপাতো. সত্ত অহানি সত্তাহং. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. যস্মা ভগৱা তং সত্তাহং নিৰন্তৰতায অচ্চন্তমেৱ ফলসমাপত্তিসুখেন ৱিহাসি, তস্মা ‘‘সত্তাহ’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগৱসেন উপযোগৱচনং ৱুত্তং. একপল্লঙ্কেনাতি ৱিসাখপুণ্ণমায অনত্থঙ্গতেযেৱ সূৰিযে অপৰাজিতপল্লঙ্কৱসেন ৱজিৰাসনে নিসিন্নকালতো পট্ঠায সকিম্পি অনুট্ঠহিত্ৱা যথাভুজিতেন একেনেৱ পল্লঙ্কেন.

ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদীতি এত্থ তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সৰণৱিমুত্তীসু পঞ্চসু পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তিসঙ্খাতা ভগৱতো ফলৱিমুত্তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ৱিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদযমানো’’তি. ৱিমুত্তীতি চ উপক্কিলেসেহি পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন চিত্তস্স ৱিমুত্তভাৱো, চিত্তমেৱ ৱা তথা ৱিমুত্তং ৱেদিতব্বং. তায ৱিমুত্তিযা জাতং, সম্পযুত্তং ৱা সুখং ৱিমুত্তিসুখং. ‘‘যাযং, ভন্তে, উপেক্খা সন্তে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮) ৱচনতো উপেক্খাপি চেত্থ সুখমিচ্চেৱ ৱেদিতব্বা. তথা হি ৱুত্তং সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২৩২) ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা’’তি. ভগৱা হি চতুত্থজ্ঝানিকং অৰহত্তফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ন ইতৰং. অথ ৱা ‘‘তেসং ৱূপসমো সুখো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২) যথা সঙ্খাৰদুক্খৱূপসমো ‘‘সুখো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং সকলকিলেসদুক্খূপসমভাৱতো অগ্গফলে লব্ভমানা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি এৱ ইধ ‘‘সুখ’’ন্তি ৱেদিতব্বা.

অথাতি অধিকাৰত্থে নিপাতো, খোতি পদপূৰণে. তেসু অধিকাৰত্থেন ‘‘অথা’’তি ইমিনা ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদনতো অঞ্ঞং অধিকাৰং দস্সেতি. কো পনেসোতি? পটিচ্চসমউপ্পাদমনসিকাৰো. ৰত্তিযাতি অৱযৱসম্বন্ধে সামিৱচনং. পঠমন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনং. ভগৱা হি তস্সা ৰত্তিযা সকলম্পি পঠমং যামং তেনেৱ মনসিকাৰেন যুত্তো অহোসীতি.

পচ্চযাকাৰন্তি অৱিজ্জাদিপচ্চযধম্মং. পটিচ্চাতি পটিমুখং গন্ত্ৱা, কাৰণসামগ্গিং অপটিক্খিপিত্ৱাতি অত্থো. পটিমুখগমনঞ্চ পচ্চযস্স কাৰণসামগ্গিযা অঙ্গভাৱেন ফলস্স উপ্পাদনমেৱ. অপটিক্খিপিত্ৱাতি পন ৱিনা তায কাৰণসামগ্গিযা অঙ্গভাৱং অগন্ত্ৱা সযমেৱ ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. এতেন কাৰণবহুতা দস্সিতা. অৱিজ্জাদিএকেকহেতুসীসেন হি হেতুসমূহো নিদ্দিট্ঠো. সহিতেতি সমুদিতে, অৱিনিব্ভুত্তেতি অত্থো. অৱিজ্জাদিকো হি পচ্চযধম্মো সহিতেযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনিব্ভোগৱুত্তিধম্মে উপ্পাদেতি. ইমিনা পচ্চযুপ্পন্নধম্মবহুতা দস্সিতা. উভযেনপি ‘‘একং ন একতো’’তিআদিনযো (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস; ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৭) দীপিতো হোতি. একতো হি কাৰণতো ন ইধ কিঞ্চি একং ফলমত্থি, ন অনেকং, নাপি অনেকেহি কাৰণেহি একং, অনেকেহি পন কাৰণেহি অনেকমেৱ হোতি. তথা হি অনেকেহি উতুপথৱীবীজসলিলসঙ্খাতেহি কাৰণেহি অনেকমেৱ ৰূপগন্ধৰসাদিঅঙ্কুৰসঙ্খাতং ফলমুপ্পজ্জমানং দিস্সতি. যং পনেতং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি একেকহেতুফলদীপনং কতং, তত্থ পযোজনং ন ৱিজ্জতি.

ভগৱা হি কত্থচি পধানত্তা কত্থচি পাকটত্তা কত্থচি অসাধাৰণত্তা দেসনাৱিলাসস্স চ ৱেনেয্যানঞ্চ অনুৰূপতো একমেৱ হেতুং ৱা ফলং ৱা দীপেতি. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি হি একমেৱ হেতুং ফলঞ্চাহ. ফস্সো হি ৱেদনায পধানহেতু যথাফস্সং ৱেদনাৱৱত্থানতো. ৱেদনা চ ফস্সস্স পধানফলং যথাৱেদনং ফস্সৱৱত্থানতো. ‘‘সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা’’তি (মহানি. ৫) পাকটত্তা একং হেতুং আহ. পাকটো হি এত্থ সেম্হো, ন কম্মাদযো. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, অকুসলা ধম্মা, সব্বেতে অযোনিসোমনসিকাৰমূলকা’’তি অসাধাৰণত্তা একং হেতুং আহ. অসাধাৰণো হি অযোনিসোমনসিকাৰো অকুসলানং, সাধাৰণানি ৱত্থাৰম্মণাদীনীতি. তস্মা অৱিজ্জা তাৱেত্থ ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৱত্থাৰম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খাৰকাৰণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা আসৱসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৱচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খাৰহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৱিদ্ৱা, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতী’’তি পাকটত্তা অসাধাৰণত্তা চ সঙ্খাৰানং হেতুভাৱেন দীপিতাতি ৱেদিতব্বা. এৱং সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে যথাসম্ভৱং নযো নেতব্বো. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো’’তি.

পচ্চেতুমৰহতীতি পটিচ্চো. যো হি নং পচ্চেতি অভিসমেতি, তস্স অচ্চন্তমেৱ দুক্খৱূপসমায সংৱত্ততি. সম্মা সহ চ উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদো. পচ্চযধম্মো হি অত্তনো ফলং উপ্পাদেন্তো সম্পুণ্ণমেৱ উপ্পাদেতি, ন ৱিকলং. যে চ ধম্মে উপ্পাদেতি, তে সব্বে সহেৱ উপ্পাদেতি, ন একেকং. ইতি পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদোতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ৱিত্থাৰোতি পটিচ্চসমুপ্পাদপদৱণ্ণনাপপঞ্চো. মযম্পি তং অতিপপঞ্চভযা ইধ ন দস্সযিস্সাম, এৱং পৰতো ৱক্খমানম্পি ৱিত্থাৰং. অনুলোমপটিলোমন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. স্ৱেৱাতি সো এৱ পচ্চযাকাৰো. পুৰিমনযেন ৱা ৱুত্তোতি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো পচ্চযাকাৰো. পৱত্তিযাতি সংসাৰপ্পৱত্তিযা. মনসি অকাসীতি যো যো পচ্চযধম্মো যস্স যস্স পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স যথা যথা হেতুপচ্চযাদিনা পচ্চযভাৱেন পচ্চযো হোতি, তং সব্বং অৱিপৰীতং অপৰিহাপেত্ৱা অনৱসেসতো পচ্চৱেক্খণৱসেন চিত্তে অকাসীতি অত্থো.

অৱিজ্জাপচ্চযাতিআদীসু (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৫; ৱিসুদ্ধি. ২.৫৮৬-৫৮৭; উদা. অট্ঠ. ১) অৱিন্দিযং কাযদুচ্চৰিতাদিং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিন্দিযং কাযসুচৰিতাদিং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা, অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে ভৱাদীসু সত্তে জৱাপেতীতি অৱিজ্জা, অৱিজ্জমানেসু জৱতি, ৱিজ্জমানেসু ন জৱতীতি অৱিজ্জা, ৱিজ্জাপটিপক্খাতি ৱা অৱিজ্জা. সা ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুব্বিধা ৱেদিতব্বা. পটিচ্চ নং ন ৱিনা ফলং এতি উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চাতি পচ্চযো, উপকাৰট্ঠো ৱা পচ্চযো. অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা, লোকিযা কুসলাকুসলচেতনা. তে পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্চাভিসঙ্খাৰৱসেন তিৱিধা ৱেদিতব্বা. ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং, তং লোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণৱসেন বাত্তিংসৱিধং. নমতীতি নামং, ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযং. ৰুপ্পতীতি ৰূপং, ভূতৰূপং চক্খাদিউপাদাৰূপঞ্চ. আযতন্তি, আযতঞ্চ সংসাৰদুক্খং নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৱেদযতীতি ৱেদনা. ইদম্পি দ্ৱযং দ্ৱাৰৱসেন ছব্বিধং, ৱিপাকৱসেন গহণে বাত্তিংসৱিধং. তস্সতি পৰিতস্সতীতি তণ্হা, সা কামতণ্হাদিৱসেন সঙ্খেপতো তিৱিধা, ৱিত্থাৰতো অট্ঠসতৱিধা চ. উপাদিযতীতি উপাদানং, তং কামুপাদানাদিৱসএন চতুব্বিধং.

ভৱতি ভাৱযতি চাতি ভৱো, সো কম্মোপপত্তিভেদতো দুৱিধো. জননং জাতি. জীৰণং জৰা. মৰন্তি তেনাতি মৰণং. সোচনং সোকো. পৰিদেৱনং পৰিদেৱো. দুক্খযতীতি দুক্খং. উপ্পাদট্ঠিতিৱসেন দ্ৱেধা খনতীতি ৱা দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৱো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৱন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৱলঞ্চ সোকাদীহেৱ, অথ খো সব্বপদেহি ‘‘সম্ভৱন্তী’’তি পদস্স যোজনা কাতব্বা. এৱঞ্হি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তীতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. তেনেৱাহ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তীতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি. এৱমেতস্স…পে… সমুদযো হোতীতি এত্থ পন অযমত্থো. এৱন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৱিজ্জাদীহেৱ কাৰণেহি, ন ইস্সৰনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৱুত্তস্স. কেৱলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৱা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স নাপি সুভসুখাদীনং. সমুদযো হোতীতি নিব্বত্তি সম্ভৱতি.

অচ্চন্তমেৱ সঙ্খাৰেহি ৱিৰজ্জতি এতেনাতি ৱিৰাগো, অৰিযমগ্গোতি আহ ‘‘ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেনা’’তি. অসেসং নিৰোধা অসেসনিৰোধা, অসেসেত্ৱা নিস্সেসেত্ৱা নিৰোধা সমুচ্ছিন্দনা অনুসযপ্পহানৱসেন অগ্গমগ্গেন অৱিজ্জায অচ্চন্তসমুগ্ঘাততোতি অত্থো. যদিপি হেট্ঠিমমগ্গেহিপি পহীযমানা অৱিজ্জা অচ্চন্তসমুগ্ঘাতৱসেনেৱ পহীযতি, তথাপি ন অনৱসেসতো পহীযতি. অপাযগমনীযা হি অৱিজ্জা পঠমমগ্গেন পহীযতি, তথা সকিদেৱ ইমস্মিং লোকে সব্বত্থ চ অনৰিযভূমিযং উপপত্তিযা পচ্চযভূতা অৱিজ্জা যথাক্কমং দুতিযততিযমগ্গেহি পহীযতি, ন ইতৰাতি, অৰহত্তমগ্গেনেৱ পন সা অনৱসেসং পহীযতীতি. অনুপ্পাদনিৰোধো হোতীতি সব্বেসং সঙ্খাৰানং অনৱসেসং অনুপ্পাদনিৰোধো হোতি. হেট্ঠিমেন হি মগ্গত্তযেন কেচি সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তি, কেচি ন নিৰুজ্ঝন্তি অৱিজ্জায সাৱসেসনিৰোধা, অগ্গমগ্গেন পনস্সা অনৱসেসনিৰোধা ন কেচি সঙ্খাৰা ন নিৰুজ্ঝন্তীতি. এৱং নিৰুদ্ধানন্তি এৱং অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধানং. কেৱল-সদ্দো নিৰৱসেসৱাচকো চ হোতি ‘‘কেৱলা অঙ্গমগধা’’তিআদীসু. অসম্মিস্সৱাচকো চ ‘‘কেৱলা সালযো’’তিআদীসু. তস্মা উভযথাপি অত্থং ৱদতি ‘‘সকলস্স, সুদ্ধস্স ৱা’’তি. তত্থ সকলস্সাতি অনৱসেসস্স সব্বভৱাদিগতস্স. সত্তৱিৰহিতস্সাতি পৰপৰিকপ্পিতজীৱৰহিতস্স.

অপিচেত্থ কিঞ্চাপি ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’’তি এত্তাৱতাপি সকলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অনৱসেসতো নিৰোধো ৱুত্তো হোতি, তথাপি যথা অনুলোমে যস্স যস্স পচ্চযধম্মস্স অত্থিতায যো যো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো ন নিৰুজ্ঝতি পৱত্ততি এৱাতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা…পে… সমুদযো হোতী’’তি ৱুত্তং. এৱং তপ্পটিপক্খতো তস্স তস্স পচ্চযস্স অভাৱে সো সো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো নিৰুজ্ঝতি ন পৱত্ততীতি দস্সনত্থং ইধ ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি ৱুত্তং, ন পন অনুলোমে ৱিয কালত্তযপৰিযাপন্নস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধদস্সনত্থং. অনাগতস্সেৱ হি অৰিযমগ্গভাৱনায অসতি উপ্পজ্জনাৰহস্স দুক্খক্খন্ধস্স অৰিযমগ্গভাৱনায নিৰোধো ইচ্ছিতোতি অযম্পি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

যদা হৱেতি এত্থ হৱেতি ব্যত্তন্তি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো. কেচি পন ‘‘হৱেতি আহৱে যুদ্ধে’’তি অত্থং ৱদন্তি, ‘‘যোধেথ মাৰং পঞ্ঞাৱুধেনা’’তি (ধ. প. ৪০) হি ৱচনতো কিলেসমাৰেন যুজ্ঝনসমযেতি তেসং অধিপ্পাযো. আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেনাতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানসভাৱেন. লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেনাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তত্থ আৰম্মণূপনিজ্ঝানং নাম অট্ঠ সমাপত্তিযো কসিণাৰম্মণস্স উপনিজ্ঝাযনতো. লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম ৱিপস্সনামগ্গফলানি. ৱিপস্সনা হি তীণি লক্খণানি উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং, মগ্গো ৱিপস্সনায আগতকিচ্চং সাধেতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং, ফলং তথলক্খণং নিৰোধসচ্চং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং. নো কল্লো পঞ্হোতি অযুত্তো পঞ্হো, দুপ্পঞ্হো এসোতি অত্থো. আদিসদ্দেন –

‘‘ফুসতীতি অহং ন ৱদামি. ফুসতীতি চাহং ৱদেয্যং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো ‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’তি? এৱঞ্চাহং ন ৱদামি, এৱং মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ফস্সো’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং ‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’তি. কো নু খো, ভন্তে, ৱেদযতীতি? নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৱা অৱোচ, ৱেদযতীতি অহং ন ৱদামি, ৱেদযতীতি চাহং ৱদেয্যং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো ‘কো নু খো, ভন্তে, ৱেদযতী’তি? এৱঞ্চাহং ন ৱদামি. এৱং মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ৱেদনা’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং ‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি (সং. নি. ২.১২) –

এৱমাদিং পাড়িসেসং সঙ্গণ্হাতি.

আদিনা চ নযেনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পন ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, জাতি, কস্স চ পনাযং জাতীতি. ‘নো কল্লো পঞ্হো’তি ভগৱা অৱোচা’’তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ননু চেত্থ ‘‘কতমং নু খো, ভন্তে, জৰামৰণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৫) ইদং সুপুচ্ছিতন্তি? কিঞ্চাপি সুপুচ্ছিতং, যথা পন সতসহস্সগ্ঘনকে সুৱণ্ণথালকে ৱড্ঢিতস্স সুভোজনস্স মত্থকে আমলকমত্তে গূথপিণ্ডে ঠপিতে সব্বং ভোজনং দুব্ভোজনং হোতি ছড্ডেতব্বং, এৱমেৱ ‘‘কস্স চ পনিদং জৰামৰণ’’ন্তি ইমিনা সত্তূপলদ্ধিৱাদপদেন গূথপিণ্ডেন তং ভোজনং দুব্ভোজনং ৱিয অযম্পি সব্বো দুপ্পঞ্হো জাতোতি.

সোড়স কঙ্খাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং, কিং নু খো অহোসিং, কথং নু খো অহোসিং, কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ন নু খো ভৱিস্সামি, কিং নু খো ভৱিস্সামি, কথং নু খো ভৱিস্সামি, কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৱিস্সতী’’তি (সং. নি. ২.২০; ম. নি. ১.১৮) এৱমাগতা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৱিসযা সোড়সৱিধা কঙ্খা.

তত্থ (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৮; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২০) অহোসিং নু খো, ন নু খোতি সস্সতাকাৰঞ্চ অধিচ্চসমুপ্পত্তিআকাৰঞ্চ নিস্সায অতীতে অত্তনো ৱিজ্জমানতঞ্চ অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি, কিং কাৰণন্তি ন ৱত্তব্বং. উম্মত্তকো ৱিয হি বালপুথুজ্জনো যথা তথা ৱা পৱত্ততি. অপিচ অযোনিসোমনসিকাৰোযেৱেত্থ কাৰণং. এৱং অযোনিসোমনসিকাৰস্স পন কিং কাৰণন্তি? স্ৱেৱ পুথুজ্জনভাৱো অৰিযানং অদস্সনাদীনি ৱা. ননু চ পুথুজ্জনোপি যোনিসো মনসি কৰোতীতি. কো ৱা এৱমাহ ‘‘ন মনসি কৰোতী’’তি. ন পন তত্থ পুথুজ্জনভাৱো কাৰণং, সদ্ধম্মসৱনকল্যাণমিত্তাদীনি তত্থ কাৰণানি. ন হি মচ্ছমংসাদীনি অত্তনো পকতিযা সুগন্ধানি, অভিসঙ্খাৰপচ্চযা পন সুগন্ধানিপি হোন্তি.

কিং নু খো অহোসিন্তি জাতিলিঙ্গুপপত্তিযো নিস্সায ‘‘খত্তিযো নু খো অহোসিং, ব্ৰাহ্মণৱেস্সসুদ্দগহট্ঠপব্বজিতদেৱমনুস্সানং অঞ্ঞতৰো’’তি কঙ্খতি.

কথং নু খোতি সণ্ঠানাকাৰং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খো অহোসিং, ৰস্সওদাতকণ্হপ্পমাণিকঅপ্পমাণিকাদীনং অঞ্ঞতৰো’’তি কঙ্খতি. কেচি পন ‘‘ইস্সৰনিম্মানাদিং নিস্সায ‘কেন নু খো কাৰণেন অহোসি’ন্তি হেতুতো কঙ্খতী’’তি ৱদন্তি.

কিং হুত্ৱা কিং অহোসিন্তি জাতিআদীনি নিস্সায ‘‘খত্তিযো হুত্ৱা নু খো ব্ৰাহ্মণো অহোসিং…পে… দেৱো হুত্ৱা মনুস্সো’’তি অত্তনো পৰম্পৰং কঙ্খতি. সব্বত্থেৱ পন অদ্ধানন্তি কালাধিৱচনমেতং, তঞ্চ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং.

ভৱিস্সামি নু খো, ন নু খোতি সস্সতাকাৰঞ্চ উচ্ছেদাকাৰঞ্চ নিস্সায অনাগতে অত্তনো ৱিজ্জমানতঞ্চ অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. সেসমেত্থ ৱুত্তনযমেৱ.

অহং নু খোস্মীতি অত্তনো অত্থিভাৱং কঙ্খতি. যুত্তং পনেতন্তি? যুত্তং অযুত্তন্তি কা এত্থ চিন্তা. অপিচেত্থ ইদং ৱত্থুম্পি উদাহৰন্তি, চূড়মাতায কিৰ পুত্তো মুণ্ডো, মহামাতায পুত্তো অমুণ্ডো. তং সুত্তং মুণ্ডেসুং. সো উট্ঠায ‘‘অহং নু খো চূড়মাতায পুত্তো’’তি চিন্তেসি. এৱং ‘‘অহং নু খোস্মী’’তি কঙ্খা হোতি.

নো নু খোস্মীতি অত্তনো নত্থিভাৱং কঙ্খতি. তত্ৰাপি ইদং ৱত্থু – একো কিৰ মচ্ছে গণ্হন্তো উদকে চিৰট্ঠানেন সীতিভূতং অত্তনো ঊৰুং ‘‘মচ্ছো’’তি চিন্তেত্ৱা পহৰি. অপৰো সুসানপস্সে খেত্তং ৰক্খন্তো ভীতো সঙ্কুটিতো সযি. সো পটিবুজ্ঝিত্ৱা অত্তনো জণ্ণুকানি ‘‘দ্ৱে যক্খা’’তি চিন্তেত্ৱা পহৰি, এৱং ‘‘নো নু খোস্মী’’তি কঙ্খতি.

কিং নু খোস্মীতি খত্তিযোৱ সমানো অত্তনো খত্তিযভাৱং কঙ্খতি কণ্ণো ৱিয সূতপুত্তসঞ্ঞী. এস নযো সেসেসু. দেৱো পন সমানো দেৱভাৱং অজানন্তো নাম নত্থি. সোপি পন ‘‘অহং ৰূপী নু খো অৰূপী নু খো’’তিআদিনা নযেন কঙ্খতি. খত্তিযাদযো কস্মা ন জানন্তীতি চে? অপ্পচ্চক্খা তেসং তত্থ তত্থ কুলে উপ্পত্তি. গহট্ঠাপি চ পাতলিকাদযো পব্বজিতসঞ্ঞিনো. পব্বজিতাপি ‘‘কুপ্পং নু খো মে কম্ম’’ন্তিআদিনা নযেন গহট্ঠসঞ্ঞিনো. মনুস্সাপি চ একচ্চে ৰাজানো ৱিয অত্তনি দেৱসঞ্ঞিনো হোন্তি.

কথং নু খোস্মীতি ৱুত্তনযমেৱ. কেৱলঞ্হেত্থ অব্ভন্তৰে জীৱো নাম অত্থীতি গহেত্ৱা তস্স সণ্ঠানাকাৰং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খোস্মি, ৰস্সচতুৰস্সছড়ংসঅট্ঠংসসোড়সংসাদীনং অঞ্ঞতৰপ্পকাৰো’’তি কঙ্খন্তো ‘‘কথং নু খোস্মী’’তি কঙ্খতীতি ৱেদিতব্বো. সৰীৰসণ্ঠানং পন পচ্চুপ্পন্নং অজানন্তো নাম নত্থি.

কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৱিস্সতীতি অত্তভাৱস্স আগতিগতিট্ঠানং কঙ্খতি.

ৱপযন্তীতি ৱিঅপযন্তি, ইকাৰলোপেনাযং নিদ্দেসো. ব্যপযন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘ৱপযন্তি অপগচ্ছন্তী’’তি. অপগমনঞ্চ অনুপ্পত্তিনিৰোধৱসেনাতি আহ ‘‘নিৰুজ্ঝন্তী’’তি.

৩. কদা পনস্স বোধিপক্খিযধম্মা চতুসচ্চধম্মা ৱা পাতুভৱন্তি উপ্পজ্জন্তি পকাসন্তীতি? ৱিপস্সনামগ্গঞাণেসু পৱত্তমানেসু. তত্থ ৱিপস্সনাঞাণে তাৱ ৱিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা সতিআদযো ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ যথাৰহং অত্তনো অত্তনো ৱিসযেসু তদঙ্গপ্পহানৱসেন সুভসঞ্ঞাদিকে পজহন্তা কাযানুপস্সনাদিৱসেন ৱিসুং ৱিসুং উপ্পজ্জন্তি. মগ্গক্খণে পন তে নিব্বানমালম্বিত্ৱা সমুচ্ছেদৱসেন পটিপক্খে পজহন্তা চতূসুপি অৰিযসচ্চেসু অসম্মোহপটিৱেধসাধনৱসেন সকিদেৱ উপ্পজ্জন্তি. এৱং তাৱেত্থ বোধিপক্খিযধম্মানং উপ্পজ্জনট্ঠেন পাতুভাৱো ৱেদিতব্বো. অৰিযসচ্চধম্মানং পন লোকিযানং ৱিপস্সনাক্খণে ৱিপস্সনায আৰম্মণকৰণৱসেন লোকুত্তৰানং তদধিমুত্ততাৱসেন মগ্গক্খণে নিৰোধসচ্চস্স আৰম্মণাভিসমযৱসেন সব্বেসম্পি কিচ্চাভিসমযৱসেন পাকটভাৱতো পকাসনট্ঠেন পাতুভাৱো ৱেদিতব্বো.

ইতি ভগৱা সতিপি সব্বাকাৰেন সব্বধম্মানং অত্তনো ঞাণস্স পাকটভাৱে পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স কতত্তা নিপুণগম্ভীৰসুদুদ্দসতায পচ্চযাকাৰস্স তং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উপ্পন্নবলৱসোমনস্সো পটিপক্খসমুচ্ছেদৱিভাৱনেন সদ্ধিং অত্তনো তদভিসমযানুভাৱদীপকমেৱেত্থ উদানং উদানেসি.

‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তপ্পকাৰং মাৰসেনন্তি –

‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অৰতি ৱুচ্চতি;

ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৱুচ্চতি.

‘‘পঞ্চমী থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীৰূ পৱুচ্চতি;

সত্তমী ৱিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো চ অট্ঠমা.

‘‘লাভো সিলোকো সক্কাৰো, মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;

যো চত্তানং সমুক্কংসে, পৰে চ অৱজানতি.

‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহাৰিনী;

ন নং অসূৰো জিনাতি, জেত্ৱা চ লভতে সুখ’’ন্তি. (সু. নি. ৪৩৮-৪৪১; মহানি. ২৮) –

ইমিনা নযেন ৱুত্তপ্পকাৰং মাৰসেনং.

তত্থ (সু. নি. অট্ঠ. ২.৪৩৯-৪১; মহানি. অট্ঠ. ২৮) যস্মা আদিতোৱ অগাৰিযভূতে সত্তে ৱত্থুকামেসু কিলেসকামা মোহযন্তি, তে অভিভুয্য অনগাৰিযভাৱং উপগতানং পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি উপ্পজ্জতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘পব্বজিতেন খো, আৱুসো, অভিৰতি দুক্কৰা’’তি (সং. নি. ৪.৩৩১). ততো তে পৰপটিবদ্ধজীৱিকত্তা খুপ্পিপাসা বাধতি, তায বাধিতানং পৰিযেসন তণ্হা চিত্তং কিলমযতি, অথ নেসং কিলন্তচিত্তানং থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো ৱিসেসমনধিগচ্ছন্তানং দুৰভিসম্ভৱেসু অৰঞ্ঞৱনপত্থেসু সেনাসনেসু ৱিহৰতং উত্ৰাসসঞ্ঞিতা ভীৰু জাযতি, তেসং উস্সঙ্কিতপৰিসঙ্কিতানং দীঘৰত্তং ৱিৱেকৰসমনস্সাদযমানানং ৱিহৰতং ‘‘ন সিযা নু খো এস মগ্গো’’তি পটিপত্তিযং ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, তং ৱিনোদেত্ৱা ৱিহৰতং অপ্পমত্তকেন ৱিসেসাধিগমেন মানমক্খথম্ভা জাযন্তি, তেপি ৱিনোদেত্ৱা ৱিহৰতং ততো অধিকতৰং ৱিসেসাধিগমং নিস্সায লাভসক্কাৰসিলোকা উপ্পজ্জন্তি, লাভাদিমুচ্ছিতা ধম্মপতিৰূপকানি পকাসেন্তা মিচ্ছাযসং অধিগন্ত্ৱা তত্থ ঠিতা জাতিআদীহি অত্তানং উক্কংসেন্তি পৰং ৱম্ভেন্তি, তস্মা কামাদীনং পঠমসেনাদিভাৱো ৱেদিতব্বো.

এৱমেতং দসৱিধং সেনং উদ্দিসিত্ৱা যস্মা সা কণ্হধম্মসমন্নাগতত্তা কণ্হস্স নমুচিনো উপকাৰায সংৱত্ততি, তস্মা নং ‘‘তৱ সেনা’’তি নিদ্দিসন্তেন ‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহাৰিনী’’তি ৱুত্তং. তত্থ অভিপ্পহাৰিনীতি সমণব্ৰাহ্মণানং ঘাতনী নিপ্পোথনী, অন্তৰাযকৰীতি অত্থো. ন নং অসূৰো জিনাতি, জেত্ৱা চ লভতে সুখন্তি এৱং তৱ সেনং অসূৰো কাযে চ জীৱিতে চ সাপেক্খো পুৰিসো ন জিনাতি, সূৰো পন জিনাতি, জেত্ৱা চ মগ্গসুখং ফলসুখঞ্চ অধিগচ্ছতীতি অত্থো. সোপি ব্ৰাহ্মণোতি সোপি খীণাসৱব্ৰাহ্মণো.

ইদানি ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী. অথ খো ভগৱা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা ৰত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমং সাধুকং মনসাকাসি. ৰত্তিযা মজ্ঝিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিলোমং সাধুকং মনসাকাসি. ৰত্তিযা পচ্ছিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং সাধুকং মনসাকাসী’’তি এৱং ৱুত্তায উদানপাড়িযা (উদা. ১) ইমিস্সা চ খন্ধকপাড়িযা অৱিৰোধং দস্সেতুং ‘‘উদানে পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. এত্থ তস্স ৱসেনাতি তস্স পচ্চযাকাৰপজাননস্স পচ্চযক্খযাধিগমস্স চ ৱসেন. একেকমেৱ কোট্ঠাসন্তি অনুলোমপটিলোমেসু একেকমেৱ কোট্ঠাসং. পাটিপদৰত্তিযা এৱং মনসাকাসীতি ৰত্তিযা তীসুপি যামেসু অনুলোমপটিলোমংযেৱ মনসাকাসি. ভগৱা কিৰ ঠপেত্ৱা ৰতনঘৰসত্তাহং সেসেসু ছসু সত্তাহেসু অন্তৰন্তৰা ধম্মং পচ্চৱেক্খিত্ৱা যেভুয্যেন ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী ৱিহাসি, ৰতনঘৰসত্তাহে পন অভিধম্মপৱিচযৱসেনেৱ ৱিহাসি. তস্মা অন্তৰন্তৰা ধম্মপচ্চৱেক্খণৱসেন উপ্পাদিতমনসিকাৰেসু পাটিপদৰত্তিযা উপ্পাদিতং মনসিকাৰং সন্ধায ইমিস্সং খন্ধকপাড়িযং এৱং ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

বোধিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অজপালকথাৱণ্ণনা

৪. তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেনাতি পল্লঙ্কসত্তাহস্স অপগমনেন. তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি ততো অৰহত্তফলসমাপত্তিসমাধিতো যথাকালপৰিচ্ছেদং ৱুট্ঠহিত্ৱা. অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তকৰাতি ৱিসাখপুণ্ণমিতো পট্ঠায ৰত্তিন্দিৱং এৱং নিচ্চসমাহিতভাৱহেতুভূতানং বুদ্ধগুণানং উপৰি অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তসাধকা. ‘‘অযং বুদ্ধো’’তি বুদ্ধভাৱস্স পৰেসং ৱিভাৱনা ধম্মা কিং নু খো সন্তীতি যোজনা. একচ্চানং দেৱতানন্তি যা অধিগতমগ্গা সচ্ছিকতনিৰোধা একপদেসেন বুদ্ধগুণে জানন্তি, তা ঠপেত্ৱা তদঞ্ঞাসং দেৱতানং. অনিমিসেহীতি ধম্মপীতিৱিপ্ফাৰৱসেন পসাদৱিভাৱনিচ্চলদলতায নিমেসৰহিতেহি. ৰতনচঙ্কমেতি দেৱতাহি মাপিতে ৰতনমযচঙ্কমে. ‘‘ৰতনভূতানং সত্তন্নং পকৰণানং তত্থ চ অনুত্তৰস্স ধম্মৰতনস্স সম্মসনেন তং ঠানং ৰতনঘৰচেতিযং নাম জাত’’ন্তিপি ৱদন্তি. তেনেৱ অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ‘‘ৰতনঘৰং নাম ন ৰতনমযং গেহং, সত্তন্নং পন পকৰণানং সম্মসিতট্ঠানং ৰতনঘৰন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.

কস্মা পনাযং অজপালনিগ্ৰোধো নাম জাতোতি আহ ‘‘তস্স কিৰা’’তিআদি. কেচি পন ‘‘যস্মা তত্থ ৱেদে সজ্ঝাযিতুং অসমত্থা মহল্লকব্ৰাহ্মণা পাকাৰপৰিক্খেপযুত্তানি নিৱেসনানি কত্ৱা সব্বে ৱসিংসু, তস্মাস্স ‘অজপালনিগ্ৰোধো’তি নামং জাত’’ন্তি ৱদন্তি. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – ন জপন্তীতি অজপা, মন্তানং অনজ্ঝাযকাতি অত্থো. অজপা লন্তি আদিযন্তি নিৱাসং এত্থাতি অজপালোতি. অপৰে পন ৱদন্তি ‘‘যস্মা মজ্ঝন্হিকে সমযে অন্তো পৱিট্ঠে অজে অত্তনো ছাযায পালেতি ৰক্খতি, তস্মা ‘অজপালো’তিস্স নামং ৰুড়্হ’’ন্তি. সব্বথাপি নামমেতং তস্স ৰুক্খস্স.

ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদেন্তোতি ধম্মং ৱিচিনন্তোযেৱ অন্তৰন্তৰা ৱিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৱেদেন্তো. ‘‘ধম্মং ৱিচিনন্তো ৱিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৱেদেন্তো’’তি এৱং ৱা এত্থ পাঠো গহেতব্বো. উদানট্ঠকথাযম্পি (উদা. অট্ঠ. ৪) হি অযমেৱ পাঠো. ধম্মং ৱিচিনন্তো চেত্থ এৱং অভিধম্মে নযমগ্গং সম্মসি পঠমং ধম্মসঙ্গণীপকৰণং নাম, ততো ৱিভঙ্গপ্পকৰণং, ধাতুকথাপকৰণং, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকৰণং, কথাৱত্থুং নাম, যমকং নাম, ততো মহাপকৰণং পট্ঠানং নামাতি. তত্থস্স সণ্হসুখুমট্ঠানম্হি চিত্তে ওতিণ্ণে পীতি উপ্পজ্জি, পীতিযা উপ্পন্নায লোহিতং পসীদি, লোহিতে পসন্নে ছৱি পসীদি, ছৱিযা পসন্নায পুৰত্থিমকাযতো কূটাগাৰাদিপ্পমাণা ৰস্মিযো উট্ঠহিত্ৱা আকাসে পক্খন্দং ছদ্দন্তনাগকুলং ৱিয পাচীনদিসায অনন্তানি চক্কৱাড়ানি পক্খন্দা. পচ্ছিমকাযতো উট্ঠহিত্ৱা পচ্ছিমদিসায, দক্খিণংসকূটতো উট্ঠহিত্ৱা দক্খিণদিসায, ৱামংসকূটতো উট্ঠহিত্ৱা উত্তৰদিসায অনন্তানি চক্কৱাড়ানি পক্খন্দা. পাদতলেহি পৱাড়ঙ্কুৰৱণ্ণা ৰস্মিযো নিক্খমিত্ৱা মহাপথৱিং ৱিনিব্বিজ্ঝ উদকং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা ৱাতক্খন্ধং পদালেত্ৱা অজটাকাসং পক্খন্দা. সীসতো সংপৰিৱত্তিযমানং মণিদামং ৱিয নীলৱণ্ণৰস্মিৱট্টি উট্ঠহিত্ৱা ছ দেৱলোকে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা নৱ ব্ৰহ্মলোকে অতিক্কম্ম অজটাকাসং পক্খন্দা. তস্মিং দিৱসে অপৰিমাণেসু চক্কৱাড়েসু অপৰিমাণা সত্তা সব্বে সুৱণ্ণৱণ্ণাৱ অহেসুং. তং দিৱসঞ্চ পন ভগৱতো সৰীৰা নিক্খন্তা যাৱজ্জদিৱসাপি কিৰ তা ৰস্মিযো অনন্তলোকধাতুযো গচ্ছন্তিযেৱ. ন কেৱলঞ্চ ইমস্মিংযেৱ সত্তাহে ধম্মং ৱিচিনন্তস্স সৰীৰতো ৰস্মিযো নিক্খমিংসু, অথ খো ৰতনঘৰসত্তাহেপি পট্ঠানং সম্মসন্তস্স এৱমেৱ সৰীৰতো ৰস্মিযো নিক্খন্তা এৱাতি ৱেদিতব্বং.

ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) –

‘‘ইমেসু চ একৱীসতিযা দিৱসেসু একদিৱসেপি সত্থু সৰীৰতো ৰস্মিযো ন নিক্খন্তা, চতুত্থে পন সত্তাহে পচ্ছিমুত্তৰায দিসায ৰতনঘৰে নিসীদি. তত্থ ধম্মসঙ্গণিং সম্মসন্তস্সপি সৰীৰতো ৰস্মিযো ন নিক্খন্তা. ৱিভঙ্গপ্পকৰণং, ধাতুকথং, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং, কথাৱত্থুপ্পকৰণং, যমকপ্পকৰণং সম্মসন্তস্সপি ৰস্মিযো ন নিক্খন্তা. যদা পন মহাপকৰণং ওৰুয্হ ‘হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো…পে… অৱিগতপচ্চযো’তি সম্মসনং আৰভি, অথস্স চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানং সম্মসন্তস্স একন্ততো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং মহাপকৰণে ওকাসং লভি. যথা হি তিমিৰপিঙ্গলমহামচ্ছো চতুৰাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীৰে মহাসমুদ্দেযেৱ ওকাসং লভতি, এৱমেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একন্ততো মহাপকৰণেযেৱ ওকাসং লভি.

‘‘সত্থু এৱং লদ্ধোকাসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন যথাসুখং সণ্হসুখুমধম্মং সম্মসন্তস্স সৰীৰতো নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰৱসেন ছব্বণ্ণৰস্মিযো নিক্খমিংসু. কেসমস্সূহি চেৱ অক্খীনঞ্চ নীলট্ঠানেহি নীলৰস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৱসেন গগনতলং অঞ্জনচুণ্ণসমোকিণ্ণং ৱিয উমাপুপ্ফনীলুপ্পলদলসঞ্ছন্নং ৱিয ৱীতিপতন্তমণিতালৱণ্টং ৱিয সম্পসাৰিতমেচকপটং ৱিয চ অহোসি. ছৱিতো চেৱ অক্খীনঞ্চ পীতট্ঠানেহি পীতৰস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৱসেন দিসাভাগা সুৱণ্ণৰসনিসিঞ্চমানা ৱিয সুৱণ্ণপটপসাৰিতা ৱিয কুঙ্কুমচুণ্ণকণিকাৰপুপ্ফসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচিংসু. মংসলোহিতেহি চেৱ অক্খীনঞ্চ ৰত্তট্ঠানেহি লোহিতৰস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৱসেন দিসাভাগা চীনপিট্ঠচুণ্ণৰঞ্জিতা ৱিয সুপক্কলাখাৰসনিসিঞ্চমানা ৱিয ৰত্তকম্বলপৰিক্খিত্তা ৱিয জযসুমনপাৰিবদ্ধকবন্ধুজীৱককুসুমসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচিংসু. অট্ঠীহি চেৱ দন্তেহি চ অক্খীনঞ্চ সেতট্ঠানেহি ওদাতৰস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৱসেন দিসাভাগা ৰজতকুটেহি আসিঞ্চমানখীৰধাৰাসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয পসাৰিতৰজতপটৱিতানা ৱিয ৱীতিপতন্তৰজততালৱণ্টা ৱিয কুন্দকুমুদসিন্ধুৱাৰসুমনমল্লিকাদিকুসুমসঞ্ছন্না ৱিয চ ৱিৰোচিংসু. মঞ্জিট্ঠপভস্সৰা পন তম্হা তম্হা সৰীৰপ্পদেসা নিক্খমিংসু. ইতি তা ছব্বণ্ণৰস্মিযো নিক্খমিত্ৱা ঘনমহাপথৱিং গণ্হিংসু.

‘‘চতুনহুতাধিকদ্ৱিযোজনসতসহস্সবহলা মহাপথৱী নিদ্ধন্তসুৱণ্ণপিণ্ডি ৱিয অহোসি. পথৱিং ভিন্দিত্ৱা হেট্ঠা উদকং গণ্হিংসু. পথৱীসন্ধাৰকং অট্ঠনহুতাধিকচতুযোজনসতসহস্সবহলং উদকং সুৱণ্ণকলসেহি আসিঞ্চমানৱিলীনসুৱণ্ণং ৱিয অহোসি. উদকং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱাতং অগ্গহেসুং. ছন্নৱুতাধিকনৱযোজনসতসহস্সবহলো ৱাতো সমুস্সিতসুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয অহোসি. ৱাতং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা হেট্ঠা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু. উপৰিভাগেন উগ্গন্ত্ৱাপি চতুমহাৰাজিকে গণ্হিংসু. তে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা তাৱতিংসে, ততো যামে, ততো তুসিতে, ততো নিম্মানৰতী, ততো পৰনিম্মিতৱসৱত্তী, ততো নৱ ব্ৰহ্মলোকে, ততো ৱেহপ্ফলে, ততো পঞ্চ সুদ্ধাৱাসে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা চত্তাৰো আৰুপ্পে গণ্হিংসু. চত্তাৰো চ আৰুপ্পে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু.

‘‘তিৰিযভাগেহি অনন্তা লোকধাতুযো পক্খন্দিংসু, এত্তকে ঠানে চন্দম্হি চন্দপ্পভা নত্থি, সূৰিযে সূৰিযপ্পভা নত্থি, তাৰকৰূপেসু তাৰকৰূপপ্পভা নত্থি, দেৱতানং উয্যানৱিমানকপ্পৰুক্খেসু সৰীৰে আভৰণেসূতি সব্বত্থ পভা নত্থি. তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুযা আলোকফৰণসমত্থো মহাব্ৰহ্মাপি সূৰিযুগ্গমনে খজ্জোপনকো ৱিয অহোসি, চন্দসূৰিযতাৰকৰূপদেৱতুয্যানৱিমানকপ্পৰুক্খানং পৰিচ্ছেদমত্তকমেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. এত্তকং ঠানং বুদ্ধৰস্মীহিযেৱ অজ্ঝোত্থটং অহোসি. অযঞ্চ নেৱ বুদ্ধানং অধিট্ঠানিদ্ধি, ন ভাৱনামযিদ্ধি. সণ্হসুখুমধম্মং পন সম্মসতো লোকনাথস্স লোহিতং পসীদি, ৱত্থুৰূপং পসীদি, ছৱিৱণ্ণো পসীদি. চিত্তসমুট্ঠানা ৱণ্ণধাতু সমন্তা অসীতিহত্থমত্তে পদেসে নিচ্চলা অট্ঠাসী’’তি.

এৱং নিসিন্নেতি তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা নিসিন্নে. একো ব্ৰাহ্মণোতি নামগোত্তৱসেন অনভিঞ্ঞাতো অপাকটো একো ব্ৰাহ্মণো. ‘‘হুং হু’’ন্তি কৰোন্তো ৱিচৰতীতি সব্বং অচোক্খজাতিকং পস্সিত্ৱা জিগুচ্ছন্তো ‘‘হুং হু’’ন্তি কৰোন্তো ৱিচৰতি. এতদৱোচাতি (উদা. অট্ঠ. ৪) এতং ইদানি ৱত্তব্বং ‘‘কিত্তাৱতা নু খো’’তিআদিৱচনং অৱোচ. তত্থ কিত্তাৱতাতি কিত্তকেন পমাণেন. নু-তি সংসযত্থে নিপাতো, খো-তি পদপূৰণে. ভো-তি ব্ৰাহ্মণানং জাতিসমুদাগতং আলপনং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ভোৱাদি নাম সো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি (ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫). গোতমাতি ভগৱন্তং গোত্তেন আলপতি. কথং পনাযং ব্ৰাহ্মণো সম্পতি সমাগতো ভগৱতো গোত্তং জানাতীতি? নাযং সম্পতি সমাগতো, ছব্বস্সানি পধানকৰণকালে উপট্ঠহন্তেহি পঞ্চৱগ্গিযেহি সদ্ধিং চৰমানো অপৰভাগে তং ৱতং ছড্ডেত্ৱা উৰুৱেলাযং সেননিগমে একো অদুতিযো হুত্ৱা পিণ্ডায চৰমানোপি তেন ব্ৰাহ্মণেন দিট্ঠপুব্বো চেৱ সল্লপিতপুব্বো চ, তেন সো পুব্বে পঞ্চৱগ্গিযেহি গয্হমানং ভগৱতো গোত্তং অনুস্সৰন্তো ‘‘ভো গোতমা’’তি ভগৱন্তং গোত্তেন আলপতি. যতো পট্ঠায ৱা ভগৱা মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো অনোমানদীতীৰে পব্বজি, ততো পভুতি ‘‘সমণো গোতমো’’তি চন্দো ৱিয সূৰিযো ৱিয পাকটো পঞ্ঞাতো হোতি, ন চ তস্স গোত্তজাননে কাৰণং গৱেসিতব্বং. ব্ৰাহ্মণকৰণাতি ব্ৰাহ্মণং কৰোন্তীতি ব্ৰাহ্মণকৰণা, ব্ৰাহ্মণভাৱকৰাতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘কিত্তাৱতা’’তি এতেন যেহি ধম্মেহি ব্ৰাহ্মণো হোতি, তেসং ধম্মানং পৰিমাণং পুচ্ছতি. ‘‘কতমে’’তি পন ইমিনা তেসং সৰূপং পুচ্ছতি.

উদানং উদানেসীতি ‘‘যো ব্ৰাহ্মণো’’তিআদিকং উদানং উদানেসি, ন পন তস্স ব্ৰাহ্মণস্স ধম্মং দেসেসি. কস্মা? ধম্মদেসনায অভাজনভাৱতো. তথা হি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স ইমং গাথং সুত্ৱা ন সচ্চাভিসমযো অহোসি. যথা চ ইমস্স, এৱং উপকস্স আজীৱকস্স বুদ্ধগুণপ্পকাসনং সুত্ৱা. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো হি পুব্বভাগে ভগৱতা ভাসিতং পৰেসং সুণন্তানম্পি তপুস্সভল্লিকানং সৰণদানং ৱিয ৱাসনাভাগিযমেৱ জাতং, ন অসেক্খভাগিযং ৱা নিব্বেধভাগিযং ৱা. এসা হি ধম্মতাতি. ৱেদেহি ৱা অন্তন্তি এত্থ অন্তং নাম সব্বসঙ্খাৰপৰিযোসানং নিব্বানং. ইমে উস্সদা নত্থীতি সব্বসো ইমে পহীনত্তা ন সন্তি.

অজপালকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মুচলিন্দকথাৱণ্ণনা

৫. মুচলিন্দমূলেতি (উদা. অট্ঠ. ১১) এত্থ মুচলিন্দো ৱুচ্চতি নীপৰুক্খো, যো ‘‘নিচুলো’’তিপি ৱুচ্চতি, তস্স সমীপেতি অত্থো. কেচি পন ‘‘মুচলোতি তস্স ৰুক্খস্স নামং, ৱনজেট্ঠকতায পন মুচলিন্দোতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. উদপাদীতি সকলচক্কৱাড়গব্ভং পূৰেন্তো মহামেঘো উদপাদি. এৱৰূপো কিৰ মেঘো দ্ৱীসুযেৱ কালেসু ৱস্সতি চক্কৱত্তিম্হি ৱা উপ্পন্নে বুদ্ধে ৱা, ইধ বুদ্ধুপ্পাদকালে উদপাদি. পোক্খৰণিযা নিব্বত্তোতি পোক্খৰণিযা হেট্ঠা নাগভৱনং অত্থি, তত্থ নিব্বত্তো. সকভৱনাতি অত্তনো নাগভৱনতো. এৱং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱাতি সত্ত ৱাৰে অত্তনো সৰীৰভোগেহি ভগৱতো কাযং পৰিৱাৰেত্ৱা. উপৰিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং ৱিহচ্চাতি ভগৱতো মুদ্ধপ্পদেসস্স উপৰি অত্তনো মহন্তং ফণং পসাৰেত্ৱা. ‘‘ফণং কৰিত্ৱা’’তিপি পাঠো, সোযেৱত্থো.

তস্স কিৰ নাগৰাজস্স এতদহোসি ‘‘ভগৱা চ ময্হং ভৱনসমীপে ৰুক্খমূলে নিসিন্নো, অযঞ্চ সত্তাহৱদ্দলিকা ৱত্ততি, ৱাসাগাৰমস্স লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি. সো সত্তৰতনমযং পাসাদং নিম্মিনিতুং সক্কোন্তোপি ‘‘এৱং কতে কাযসাৰো গহিতো ন ভৱিস্সতি, দসবলস্স কাযৱেয্যাৱচ্চং কৰিস্সামী’’তি মহন্তং অত্তভাৱং কত্ৱা সত্থাৰং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰি ফণং ধাৰেসি. ‘‘তস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰং লোহপাসাদে ভণ্ডাগাৰগব্ভপ্পমাণং অহোসী’’তি ইধ ৱুত্তং. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪) পন –

‘‘পৰিক্খেপস্স অন্তো ওকাসো হেট্ঠা লোহপাসাদপ্পমাণো অহোসি, ‘ইচ্ছিতিচ্ছিতেন ইৰিযাপথেন সত্থা ৱিহৰিস্সতী’তি নাগৰাজস্স অজ্ঝাসযো অহোসি, তস্মা এৱং মহন্তং ওকাসং পৰিক্খিপি, মজ্ঝে ৰতনপল্লঙ্কো পঞ্ঞত্তো হোতি, উপৰি সুৱণ্ণতাৰকৱিচিত্তং সমোসৰিতগন্ধদামকুসুমচেলৱিতানং অহোসি, চতূসু কোণেসু গন্ধতেলেন দীপা জলিতা, চতূসু দিসাসু ৱিৱৰিত্ৱা চন্দনকৰণ্ডকা ঠপিতা’’তি –

ৱুত্তং. ইচ্ছিতিচ্ছিতেন ইৰিযাপথেন ৱিহৰিস্সতীতি চ নাগৰাজস্স অজ্ঝাসযমত্তমেতং, ভগৱা পন যথানিসিন্নোৱ সত্তাহং ৱীতিনামেসি.

কিঞ্চাপি…পে… চিন্তেতুং যুত্তন্তি এত্থ কেচি ৱদন্তি ‘‘উণ্হগ্গহণং ভোগপৰিক্খেপস্স ৱিপুলভাৱকৰণে কাৰণকিত্তনং. খুদ্দকে হি তস্মিং ভগৱন্তং নাগৰাজস্স সৰীৰসম্ভূতা উস্মা বাধেয্য, ৱিপুলভাৱকৰণেন পন তাদিসং মা উণ্হং বাধযিত্থা’’তি. সউপসগ্গপদস্স অত্থো উপসগ্গেন ৱিনাপি ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ৱিদ্ধন্তি উব্বিদ্ধ’’ন্তি, সা চস্স উব্বিদ্ধতা উপক্কিলেসৱিগমেন দূৰভাৱেন উপট্ঠানন্তি আহ ‘‘মেঘৱিগমেন দূৰীভূত’’ন্তি. ইন্দনীলমণি ৱিয দিব্বতি জোততীতি দেৱো, আকাসো. ৱিদিত্ৱাতি ‘‘ইদানি ৱিগতৱলাহকো আকাসো, নত্থি ভগৱতো সীতাদিউপদ্দৱো’’তি ঞত্ৱা. ৱিনিৱেঠেত্ৱাতি অপনেত্ৱা. অত্তনো ৰূপন্তি অত্তনো নাগৰূপং. পটিসংহৰিত্ৱাতি অন্তৰধাপেত্ৱা. মাণৱকৱণ্ণন্তি কুমাৰকৰূপং.

এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি ‘‘ৱিৱেকসুখপটিসংৱেদিনো যত্থ কত্থচি সুখমেৱ হোতী’’তি এতং অত্থং সব্বাকাৰেন জানিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং ৱিৱেকসুখানুভাৱদীপকং উদানং উদানেসি. সুতধম্মস্সাতি ৱিস্সুতধম্মস্স. তেনাহ ‘‘পকাসিতধম্মস্সা’’তি. অকুপ্পনভাৱোতি অকুপ্পনসভাৱো.

মুচলিন্দকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰাজাযতনকথাৱণ্ণনা

৬. ওসধহৰীতকং উপনেসীতি ন কেৱলং ওসধহৰীতকমেৱ, দন্তকট্ঠম্পি উপনেসি. পচ্চগ্ঘেতি এত্থ পুৰিমং অত্থৱিকপ্পং কেচি ন ইচ্ছন্তি, তেনেৱ আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চগ্ঘেতি অভিনৱে. পচ্চেকং মহগ্ঘতায পচ্চগ্ঘেতি কেচি, তং ন সুন্দৰং. ন হি বুদ্ধা ভগৱন্তো মহগ্ঘং পটিগ্গণ্হন্তি পৰিভুঞ্জন্তি ৱা’’তি.

ৰাজাযতনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ব্ৰহ্মযাচনকথাৱণ্ণনা

৭. আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি আচৰিতো চেৱ আচৰন্তেহি চ সম্মদেৱ আচৰিতোতি অত্থো. এতেন অযং পৰিৱিতক্কো সব্ববুদ্ধানং পঠমাভিসম্বোধিযং উপ্পজ্জতেৱাতি অযমেত্থ ধম্মতাতি দস্সেতি. গম্ভীৰোপি ধম্মো পটিপক্খৱিধমনেন সুপাকটো ভৱেয্য, পটিপক্খৱিধমনং পন সম্মাপটিপত্তিপটিবদ্ধং, সা সদ্ধম্মসৱনাধীনা, তং সত্থৰি ধম্মে চ পসাদাযত্তং. সো ৱিসেসতো লোকে সম্ভাৱনীযস্স গৰুকাতব্বস্স অভিপত্থনাহেতুকোতি পৰম্পৰায সত্তানং ধম্মসম্পটিপত্তিযা ব্ৰহ্মুনো যাচনানিমিত্তন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘ব্ৰহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতাযা’’তিআদিমাহ.

অধিগতোতি পটিৱিদ্ধো, সযম্ভূঞাণেন ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা যথাভূতং অৱবুদ্ধোতি অত্থো. ধম্মোতি চতুসচ্চধম্মো তব্বিনিমুত্তস্স পটিৱিজ্ঝিতব্বধম্মস্স অভাৱতো. গম্ভীৰোতি মহাসমুদ্দো ৱিয মকসতুণ্ডসূচিযা অঞ্ঞত্ৰ সমুপচিতপৰিপক্কঞাণসম্ভাৰেহি অঞ্ঞেসং ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো. গম্ভীৰত্তাৱ দুদ্দসো দুক্খেন দট্ঠব্বো, ন সক্কা সুখেন দট্ঠুং. যো হি অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো, সো ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায সৰূপতো চ ৱিসেসতো চ সুখেন পস্সিতুং ন সক্কা, অথ খো কিচ্ছেন কেনচি কদাচিদেৱ দট্ঠব্বো. দুদ্দসত্তাৱ দুৰনুবোধো দুক্খেন অৱবুজ্ঝিতব্বো, ন সক্কা সুখেন অৱবুজ্ঝিতুং. যঞ্হি দট্ঠুমেৱ ন সক্কা, তস্স ওগাহেত্ৱা অনুবুজ্ঝনে কথা এৱ নত্থি অৱবোধস্স দুক্কৰভাৱতো. ইমস্মিং ঠানে ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো দুক্কৰতৰং ৱা দুৰভিসম্ভৱতৰং ৱা’’তি (সং. নি. ৫.১১১৫) সুত্তপদং ৱত্তব্বং.

সন্তোতি অনুপসন্তসভাৱানং কিলেসানং সঙ্খাৰানঞ্চ অভাৱতো ৱূপসন্তসব্বপৰিড়াহতায সন্তো নিব্বুতো, সন্তাৰম্মণতায ৱা সন্তো. এত্থ চ নিৰোধসচ্চং সন্তং আৰম্মণন্তি সন্তাৰম্মণং, মগ্গসচ্চং সন্তং সন্তাৰম্মণঞ্চাতি সন্তাৰম্মণং. পধানভাৱং নীতোতি পণীতো. অথ ৱা পণীতোতি অতিত্তিকৰণট্ঠেন অতপ্পকো সাদুৰসভোজনং ৱিয. সন্তপণীতভাৱেনেৱ চেত্থ অসেচনকতায অতপ্পকতা দট্ঠব্বা. ইদঞ্হি দ্ৱযং লোকুত্তৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. অতক্কাৱচৰোতি উত্তমঞাণৱিসযত্তা তক্কেন অৱচৰিতব্বো ওগাহিতব্বো ন হোতি, ঞাণেনেৱ অৱচৰিতব্বো. ততো এৱ নিপুণঞাণগোচৰতায সণ্হসুখুমসভাৱত্তা চ নিপুণো সণ্হো. পণ্ডিতৱেদনীযোতি বালানং অৱিসযত্তা সম্মাপটিপদং পটিপন্নেহি পণ্ডিতেহি এৱ ৱেদিতব্বো.

অল্লীযন্তি অভিৰমিতব্বট্ঠেন সেৱিযন্তীতি আলযা, পঞ্চ কামগুণাতি আহ ‘‘সত্তা পঞ্চকামগুণে অল্লীযন্তি, তস্মা তে আলযাতি ৱুচ্চন্তী’’তি. তত্থ পঞ্চকামগুণে অল্লীযন্তীতি পঞ্চকামগুণে সেৱন্তীতি অত্থো. তেতি পঞ্চ কামগুণা. ৰমন্তীতি ৰতিং ৱিন্দন্তি কীড়ন্তি লড়ন্তি. আলীযন্তি অভিৰমণৱসেন সেৱন্তীতি আলযা, অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি, তেহি আলযেহি ৰমন্তীতি আলযৰামাতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ইমে হি সত্তা যথা কামগুণে, এৱং ৰাগম্পি অস্সাদেন্তি অভিনন্দন্তিযেৱ. যথেৱ হি সুসজ্জিতপুপ্ফফলভৰিতৰুক্খাদিসম্পন্নং উয্যানং পৱিট্ঠো ৰাজা তায তায সম্পত্তিযা ৰমতি, সম্মুদিতো আমোদিতপমোদিতো হোতি, ন উক্কণ্ঠতি, সাযম্পি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছতি, এৱমিমেহি কামালযতণ্হালযেহি সত্তা ৰমন্তি, সংসাৰৱট্টে সম্মোদিতা অনুক্কণ্ঠিতা ৱসন্তি. তেন নেসং ভগৱা দুৱিধম্পি আলযং উয্যানভূমিং ৱিয দস্সেন্তো ‘‘আলযৰামা’’তিআদিমাহ. ৰতাতি নিৰতা. সুট্ঠু মুদিতাতি অতিৱিয মুদিতা অনুক্কণ্ঠনতো.

ঠানং সন্ধাযাতি ঠানসদ্দং সন্ধায. অত্থতো পন ঠানন্তি চ পটিচ্চসমুপ্পাদো এৱ অধিপ্পেতো. তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানং, সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযভূতা অৱিজ্জাদযো. ইমেসং সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযাতি ইদপ্পচ্চযা, অৱিজ্জাদযোৱ. ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতা যথা দেৱো এৱ দেৱতা. ইদপ্পচ্চযানং ৱা অৱিজ্জাদীনং অত্তনো ফলং পটিচ্চ পচ্চযভাৱো উপ্পাদনসমত্থতা ইদপ্পচ্চযতা. তেন সমত্থপচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো হোতি. পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি ফলং এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পদদ্ৱযেনপি ধম্মানং পচ্চযট্ঠো এৱ ৱিভাৱিতো. সঙ্খাৰাদিপচ্চযানঞ্হি অৱিজ্জাদীনং এতং অধিৱচনং ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদোতি. সব্বসঙ্খাৰসমথোতিআদি সব্বং অত্থতো নিব্বানমেৱ. যস্মা হি তং আগম্ম পটিচ্চ অৰিযমগ্গস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱহেতু সব্বসঙ্খাৰৱিপ্ফন্দিতানি সম্মন্তি ৱূপসম্মন্তি, তস্মা ‘‘সব্বসঙ্খাৰসমথো’’তি ৱুচ্চতি. সব্বসঙ্খতৱিসংযুত্তে হি নিব্বানে সঙ্খাৰৱূপসমপৰিযাযো ঞাযাগতোযেৱাতি. ইদং পনেত্থ নিব্বচনং – সব্বে সঙ্খাৰা সম্মন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খাৰসমথোতি.

যস্মা চ তং আগম্ম সব্বে উপধযো পটিনিস্সট্ঠা সমুচ্ছেদৱসেন পৰিচ্চত্তা হোন্তি, অট্ঠসতপ্পভেদা সব্বাপি তণ্হা খীযন্তি, সব্বে কিলেসৰাগা ৱিৰজ্জন্তি, জৰামৰণাদিভেদং সব্বং ৱট্টদুক্খং নিৰুজ্ঝতি, তস্মা ‘‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো’’তি ৱুচ্চতি, যা পনেসা তণ্হা তেন তেন ভৱেন ভৱন্তৰং ভৱনিকন্তিভাৱেন ৱিনতি সংসিব্বতি, ফলেন ৱা সদ্ধিং কম্মং ৱিনতি সংসিব্বতীতি কত্ৱা ৱানন্তি ৱুচ্চতি, ততো নিক্খন্তং ৱানতোতি নিব্বানং. কিলমথোতি কাযকিলমথো. ৱিহেসাপি কাযৱিহেসাযেৱ, চিত্তে পন উভযম্পেতং বুদ্ধানং নত্থি বোধিমূলেযেৱ সমুচ্ছিন্নত্তা. এত্থ চ চিৰনিসজ্জাচিৰভাসনেহি পিট্ঠিআগিলাযনতালুগলসোসাদিৱসেন কাযকিলমথো চেৱ কাযৱিহেসা চ ৱেদিতব্বা, সা চ খো দেসনায অত্থং অজানন্তানঞ্চ অপ্পটিপজ্জন্তানঞ্চ ৱসেন. জানন্তানং পন পটিপজ্জন্তানঞ্চ দেসনায কাযপৰিস্সমোপি সত্থু অপৰিস্সমোৱ, তেনাহ ভগৱা ‘‘ন চ মং ধম্মাধিকৰণং ৱিহেসেতী’’তি. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্সা’’তি.

অপিস্সূতি সম্পিণ্ডনত্থে নিপাতো. সো ন কেৱলং এতদহোসি, ইমাপি গাথা পটিভংসূতি দীপেতি. ভগৱন্তন্তি পটিসদ্দযোগেন সামিঅত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘ভগৱতো’’তি. ৱুদ্ধিপ্পত্তা অচ্ছৰিযা ৱা অনচ্ছৰিযা. ৱুদ্ধিঅত্থোপি হি অ-কাৰো হোতি যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি. কপ্পানং চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ সদেৱকস্স লোকস্স ধম্মসংৱিভাগকৰণত্থমেৱ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা ইদানি সমধিগতধম্মৰজ্জস্স তত্থ অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিদীপনত্তা গাথাত্থস্স অনুঅচ্ছৰিযতা তস্স ৱুদ্ধিপ্পত্তি চ ৱেদিতব্বা. অত্থদ্ৱাৰেন হি গাথানং অনচ্ছৰিযতা. গোচৰা অহেসুন্তি উপট্ঠহংসু, উপট্ঠানঞ্চ ৱিতক্কযিতব্বতাতি আহ ‘‘পৰিৱিতক্কযিতব্বভাৱং পাপুণিংসূ’’তি.

কিচ্ছেনাতি ন দুক্খপ্পটিপদায. বুদ্ধানঞ্হি চত্তাৰোপি মগ্গা সুখপ্পটিপদাৱ হোন্তি. পাৰমীপূৰণকালে পন সৰাগসদোসসমোহস্সেৱ সতো আগতাগতানং যাচকানং অলঙ্কতপ্পটিযত্তং সীসং কন্তিত্ৱা গললোহিতং নীহৰিত্ৱা সুঅঞ্জিতানি অক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা কুলৱংসপ্পদীপং পুত্তং মনাপচাৰিনিং ভৰিযন্তি এৱমাদীনি দেন্তস্স অঞ্ঞানি চ খন্তিৱাদিসদিসেসু অত্তভাৱেসু ছেজ্জভেজ্জাদীনি পাপুণন্তস্স আগমনীযপটিপদং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. হ-ইতি ৱা ব্যত্তন্তি এতস্মিং অত্থে নিপাতো. একংসত্থেতি কেচি. হ ব্যত্তং একংসেন ৱা অলং নিপ্পযোজনং এৱং কিচ্ছেন অধিগতং ধম্মং দেসেতুন্তি যোজনা. হলন্তি ৱা অলন্তি ইমিনা সমানত্থং পদং ‘‘হলন্তি ৱদামী’’তিআদীসু ৱিয. ‘‘পকাসিত’’ন্তিপি পঠন্তি, দেসিতন্তি অত্থো. এৱং কিচ্ছেন অধিগতস্স ধম্মস্স অলং দেসিতং পৰিযত্তং দেসিতং, কো অত্থো দেসিতেনাতি ৱুত্তং হোতি. ৰাগদোসপৰেতেহীতি ৰাগদোসফুট্ঠেহি, ফুট্ঠৱিসেন ৱিয সপ্পেন ৰাগেন দোসেন চ সম্ফুট্ঠেহি অভিভূতেহীতি অত্থো. অথ ৱা ৰাগদোসপৰেতেহীতি ৰাগদোসানুগতেহি, ৰাগেন চ দোসেন চ অনুবন্ধেহীতি অত্থো.

পটিসোতগামিন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৬৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮১; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭২) নিচ্চগাহাদীনং পটিসোতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভন্তি এৱং গতং পৱত্তং চতুসচ্চধম্মন্তি অত্থো. ৰাগৰত্তাতি কামৰাগেন ভৱৰাগেন দিট্ঠিৰাগেন চ ৰত্তা. ন দক্খন্তীতি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভন্তি ইমিনা সভাৱেন ন পস্সিস্সন্তি, তে অপস্সন্তে কো সক্খিস্সতি অনিচ্চন্তিআদিনা সভাৱেন যাথাৱতো ধম্মং জানাপেতুন্তি অধিপ্পাযো. ৰাগদোসপৰেততাপি নেসং সম্মুড়্হভাৱেনেৱাতি আহ ‘‘তমোখন্ধেন আৱুটা’’তি, অৱিজ্জাৰাসিনা অজ্ঝোত্থটাতি অত্থো.

অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতীতি কস্মা পনস্স এৱং চিত্তং নমি, ননু এস ‘‘মুত্তোহং মোচেস্সামি, তিণ্ণোহং তাৰেস্সামি,

কিং মে অঞ্ঞাতৱেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, তাৰযিস্সং সদেৱক’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.৫৫) –

পত্থনং কত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি? সচ্চমেৱ, তদেৱ পচ্চৱেক্খণানুভাৱেন পনস্স এৱং চিত্তং নমি. তস্স হি সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা সত্তানং কিলেসগহনতং ধম্মস্স চ গম্ভীৰতং পচ্চৱেক্খন্তস্স সত্তানং কিলেসগহনতা চ ধম্মগম্ভীৰতা চ সব্বাকাৰেন পাকটা জাতা. অথস্স ‘‘ইমে সত্তা কঞ্জিযপুণ্ণলাবু ৱিয তক্কভৰিতচাটি ৱিয ৱসাতেলপীতপিলোতিকা ৱিয অঞ্জনমক্খিতহত্থো ৱিয চ কিলেসভৰিতা অতিসংকিলিট্ঠা ৰাগৰত্তা দোসদুট্ঠা মোহমুড়্হা, তে কিং নাম পটিৱিজ্ঝিস্সন্তী’’তি চিন্তযতো কিলেসগহনপচ্চৱেক্খণানুভাৱেনপি এৱং চিত্তং নমি.

‘‘অযং ধম্মো পথৱীসন্ধাৰকউদকক্খন্ধো ৱিয গম্ভীৰো, পব্বতেন পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠপিতো সাসপো ৱিয দুদ্দসো, সতধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটি ৱিয অণু. মযা হি ইমং ধম্মং পটিৱিজ্ঝিতুং ৱাযমন্তেন অদিন্নং দানং নাম নত্থি, অৰক্খিতং সীলং নাম নত্থি, অপৰিপূৰিতা কাচি পাৰমী নাম নত্থি, তস্স মে নিৰুস্সাহং ৱিয মাৰবলং ৱিধমন্তস্সপি পথৱী ন কম্পিত্থ, পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তস্সপি ন কম্পিত্থ, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেন্তস্সপি ন কম্পিত্থ, পচ্ছিমযামে পন পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিৱিজ্ঝন্তস্সেৱ মে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. ইতি মাদিসেনপি তিক্খঞাণেন কিচ্ছেনেৱাযং ধম্মো পটিৱিদ্ধো, তং লোকিযমহাজনা কথং পটিৱিজ্ঝিস্সন্তী’’তি ধম্মগম্ভীৰতায পচ্চৱেক্খণানুভাৱেনপি এৱং চিত্তং নমীতি ৱেদিতব্বং.

অপিচ ব্ৰহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতাযপিস্স এৱং চিত্তং নমি. জানাতি হি ভগৱা ‘‘মম অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তে নমমানে মহাব্ৰহ্মা ধম্মদেসনং যাচিস্সতি, ইমে চ সত্তা ব্ৰহ্মগৰুকা, তে ‘সত্থা কিৰ ধম্মং ন দেসেতুকামো অহোসি, অথ নং মহাব্ৰহ্মা যাচিত্ৱা দেসাপেতি, সন্তো ৱত ভো ধম্মো পণীতো’তি মঞ্ঞমানা সুস্সূসিস্সন্তী’’তি. ইদম্পিস্স কাৰণং পটিচ্চ অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযাতি ৱেদিতব্বং.

৮. সহম্পতিস্সাতি সো কিৰ কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে সহকো নাম থেৰো পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা পঠমজ্ঝানভূমিযং কপ্পাযুকব্ৰহ্মা হুত্ৱা নিব্বত্তো, তত্ৰ নং সহম্পতি ব্ৰহ্মাতি সঞ্জানন্তি. তং সন্ধাযাহ ‘‘ব্ৰহ্মুনো সহম্পতিস্সা’’তি. নস্সতি ৱতাতি সো কিৰ ইমং সদ্দং তথা নিচ্ছাৰেতি, যথা দসসহস্সিলোকধাতুব্ৰহ্মানো সুত্ৱা সব্বে সন্নিপতিংসু. অপ্পৰজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পৰিত্তং ৰাগদোসমোহৰজং এতেসং এৱংসভাৱাতি অপ্পৰজক্খজাতিকা. অপ্পং ৰাগাদিৰজং যেসং তে সভাৱা অপ্পৰজক্খজাতিকাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অস্সৱনতাতি ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু ৱিয কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনং, অস্সৱনতাযাতি অত্থো. ভৱিস্সন্তীতি পুৰিমবুদ্ধেসু দসপুঞ্ঞকিৰিযৱসেন কতাধিকাৰা পৰিপাকগতপদুমানি ৱিয সূৰিযৰস্মিসম্ফস্সং ধম্মদেসনংযেৱ আকঙ্খমানা চতুপ্পদিকগাথাৱসানে অৰিযভূমিং ওক্কমনাৰহা ন একো, ন দ্ৱে, অনেকসতসহস্সা ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰো ভৱিস্সন্তীতি দস্সেতি.

পাতুৰহোসীতি পাতুভৱি. সমলেহি চিন্তিতোতি সমলেহি পূৰণকস্সপাদীহি ছহি সত্থাৰেহি চিন্তিতো. তে হি পুৰেতৰং উপ্পজ্জিত্ৱা সকলজম্বুদীপে কণ্টকে পত্থৰমানা ৱিয ৱিসং সিঞ্চমানা ৱিয চ সমলং মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মং দেসযিংসু. তে কিৰ বুদ্ধকোলাহলানুস্সৱেন সঞ্জাতকুতূহলা লোকং ৱঞ্চেত্ৱা কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পটিজানন্তা যং কিঞ্চি অধম্মংযেৱ ধম্মোতি দীপেসুং. অপাপুৰেতন্তি ৱিৱৰ এতং. অমতস্স দ্ৱাৰন্তি অমতস্স নিব্বানস্স দ্ৱাৰভূতং অৰিযমগ্গং. ইদং ৱুত্তং হোতি – এতং কস্সপস্স ভগৱতো সাসনন্তৰধানতো পভুতি পিহিতং নিব্বাননগৰস্স মহাদ্ৱাৰং অৰিযমগ্গং সদ্ধম্মদেসনাহত্থেন অপাপুৰ ৱিৱৰ উগ্ঘাটেহীতি. সুণন্তু ধম্মং ৱিমলেনানুবুদ্ধন্তি ইমে সত্তা ৰাগাদিমলানং অভাৱতো ৱিমলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুবুদ্ধং চতুসচ্চধম্মং সুণন্তু তাৱ ভগৱাতি যাচতি.

সেলপব্বতো উচ্চো হোতি থিৰো চ, ন পংসুপব্বতো মিস্সকপব্বতো ৱাতি আহ ‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি. তস্সত্থো ‘‘সেলমযে একগ্ঘনে পব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৱ. ন হি তত্থ ঠিতস্স দস্সনত্থং গীৱুক্খিপনপসাৰণাদিকিচ্চং অত্থী’’তি. তথূপমন্তি তপ্পটিভাগং সেলপব্বতূপমং. ধম্মমযং পাসাদন্তি লোকুত্তৰধম্মমাহ. সো হি সব্বসো পসাদাৱহো সব্বধম্মে অতিক্কম্ম অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদসদিসো চ, পঞ্ঞাপৰিযাযো ৱা ইধ ধম্ম-সদ্দো. পঞ্ঞা হি অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদোতি অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠা. তথা চাহ –

‘‘পঞ্ঞাপাসাদমাৰুয্হ, অসোকো সোকিনিং পজং;

পব্বতট্ঠোৱ ভূমট্ঠে, ধীৰো বালে অৱেক্খতী’’তি. (ধ. প. ২৮);

অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা সেলপব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৱ চক্খুমা পুৰিসো সমন্ততো জনতং পস্সেয্য, তথা ত্ৱম্পি সুমেধ সুন্দৰপঞ্ঞ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সমন্তচক্খু ভগৱা ধম্মমযং পঞ্ঞামযং পাসাদমাৰুয্হ সযং অপেতসোকো সোকাৱতিণ্ণং জাতিজৰাভিভূতং জনতং অৱেক্খস্সু উপধাৰয উপপৰিক্খাতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথা হি পব্বতপাদে সমন্তা মহন্তং খেত্তং কত্ৱা তত্থ কেদাৰপাড়ীসু কুটিকাযো কত্ৱা ৰত্তিং অগ্গিং জালেয্যুং, চতুৰঙ্গসমন্নাগতঞ্চ অন্ধকাৰং অস্স, অথ তস্স পব্বতস্স মত্থকে ঠত্ৱা চক্খুমতো পুৰিসস্স ভূমিং ওলোকযতো নেৱ খেত্তং, ন কেদাৰপাড়িযো, ন কুটিযো, ন তত্থ সযিতমনুস্সা পঞ্ঞাযেয্যুং অনুজ্জলভাৱতো, কুটিকাসু পন অগ্গিজালামত্তমেৱ পঞ্ঞাযেয্য উজ্জলভাৱতো, এৱং ধম্মপাসাদং আৰুয্হ সত্তনিকাযং ওলোকযতো তথাগতস্স যে তে অকতকল্যাণা সত্তা, তে একৱিহাৰে দক্খিণজাণুপস্সে নিসিন্নাপি বুদ্ধচক্খুস্স আপাথং নাগচ্ছন্তি ঞাণগ্গিনা অনুজ্জলভাৱতো অনুড়াৰভাৱতো চ, ৰত্তিং খিত্তা সৰা ৱিয হোন্তি. যে পন কতকল্যাণা ৱেনেয্যপুগ্গলা, তে এৱস্স দূৰেপি ঠিতা আপাথমাগচ্ছন্তি পৰিপক্কঞাণগ্গিতায সমুজ্জলভাৱতো উড়াৰসন্তানতায চ, সো অগ্গি ৱিয হিমৱন্তপব্বতো ৱিয চ. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘দূৰে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৱন্তোৱ পব্বতো;

অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, ৰত্তিং খিত্তা যথা সৰা’’তি. (ধ. প. ৩০৪);

উট্ঠেহীতি ভগৱতো ধম্মদেসনত্থং চাৰিকচৰণং যাচন্তো ভণতি. উট্ঠেহীতি ৱা ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কতাসঙ্খাতসঙ্কোচাপত্তিতো কিলাসুভাৱতো উট্ঠহ. ৱীৰাতিআদীসু ভগৱা সাতিসযচতুব্বিধসম্মপ্পধানৱীৰিযৱন্ততায ৱীৰো, দেৱপুত্তমচ্চুকিলেসাভিসঙ্খাৰানং ৱিজিতত্তা ৱিজিতসঙ্গামো, জাতিকন্তাৰাদিতো ৱেনেয্যসত্থং ৱাহনসমত্থতায নিব্বানসঙ্খাতং খেমপ্পদেসং সম্পাপনসমত্থতায সত্থৱাহো, কামচ্ছন্দইণস্স অভাৱতো অণণোতি ৱেদিতব্বো. যো হি পৰেসং ইণং গহেত্ৱা ৱিনাসেতি, সো তেহি ‘‘ইণং দেহী’’তি তজ্জমানোপি ফৰুসং ৱুচ্চমানোপি ৱম্ভমানোপি ৱধিযমানোপি কিঞ্চি পটিপ্পহৰিতুং ন সক্কোতি, সব্বং তিতিক্খতি. তিতিক্খকাৰণঞ্হিস্স তং ইণং হোতি, এৱমেৱ যো যম্হি কামচ্ছন্দেন ৰজ্জতি, তণ্হাগহণেন তং ৱত্থুং গণ্হাতি, সো তেন ফৰুসং ৱুচ্চমানোপি ৱম্ভমানোপি ৱধিযমানোপি কিঞ্চি পটিপ্পহৰিতুং ন সক্কোতি, সব্বং তিতিক্খতি. তিতিক্খকাৰণঞ্হিস্স সো কামচ্ছন্দো হোতি ঘৰসামিকেহি ৱিহেঠিযমানানং ইত্থীনং ৱিয. কস্মা? ইণসদিসত্তা কামচ্ছন্দস্স.

৯. অজ্ঝেসনন্তি গৰুট্ঠানীযং পযিৰুপাসিত্ৱা গৰুতৰং পযোজনং উদ্দিস্স অভিপত্থনা অজ্ঝেসনা, সাপি অত্থতো যাচনা এৱ. বুদ্ধচক্খুনাতি ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণেন চ আসযানুসযঞাণেন চ. ইমেসঞ্হি দ্ৱিন্নং ঞাণানং বুদ্ধচক্খূতি নামং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সমন্তচক্খূতি. হেট্ঠিমানং তিণ্ণং মগ্গঞাণানং ধম্মচক্খূতি. অপ্পৰজক্খেতিআদীসু যেসং ৱুত্তনযেনেৱ পঞ্ঞাচক্খুম্হি ৰাগাদিৰজং অপ্পং, তে অপ্পৰজক্খা. যেসং তং মহন্তং, তে মহাৰজক্খা. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি, তে তিক্খিন্দ্ৰিযা. যেসং তানি মুদূনি, তে মুদিন্দ্ৰিযা. যেসং তেযেৱ সদ্ধাদযো আকাৰা সুন্দৰা, তে স্ৱাকাৰা. যে কথিতকাৰণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৱিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৱিঞ্ঞাপযা. যে পৰলোকঞ্চেৱ ৱজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তি, তে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো নাম.

উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনী, গচ্ছোপি জলাসযোপি, ইধ পন জলাসযো অধিপ্পেতো, তস্মা উপ্পলিনিযন্তি উপ্পলৱনেতি এৱমত্থো গহেতব্বো. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি যানি উদকস্স অন্তো নিমুগ্গানেৱ হুত্ৱা পুস্সন্তি ৱড্ঢন্তি, তানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি. উদকং অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠন্তীতি উদকং অতিক্কমিত্ৱা তিট্ঠন্তি. তত্থ যানি অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি সূৰিযৰস্মিসম্ফস্সং আগমযমানানি, তানি অজ্জ পুপ্ফনকানি. যানি সমোদকং ঠিতানি, তানি স্ৱে পুপ্ফনকানি. যানি উদকা অনুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, তানি ততিযদিৱসে পুপ্ফনকানি. উদকা পন অনুগ্গতানি অঞ্ঞানিপি সৰোগউপ্পলাদীনি নাম অত্থি, যানি নেৱ পুপ্ফিস্সন্তি মচ্ছকচ্ছপভক্খানেৱ ভৱিস্সন্তি, তানি পাড়িং নাৰুড়্হানি, আহৰিত্ৱা পন দীপেতব্বানীতি অট্ঠকথাযং পকাসিতানি. যথেৱ হি তানি চতুব্বিধানি পুপ্ফানি, এৱমেৱ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপৰমোতি চত্তাৰো পুগ্গলা.

তত্থ যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৱেলায ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সঙ্খিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি ৱুচ্চতি. যস্স পুগ্গলস্স সঙ্খিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পৰিপুচ্ছতো যোনিসো মনসিকৰোতো কল্যাণমিত্তে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো. যস্স পুগ্গলস্স বহুম্পি সুণতো বহুম্পি ভণতো বহুম্পি ধাৰযতো বহুম্পি ৱাচযতো ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতি, তেন অত্তভাৱেন মগ্গং ৱা ফলং ৱা অন্তমসো ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো পদপৰমো. তত্থ ভগৱা উপ্পলৱনাদিসদিসং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেন্তো অজ্জ পুপ্ফনকানি ৱিয উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, স্ৱে পুপ্ফনকানি ৱিয ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ততিযদিৱসে পুপ্ফনকানি ৱিয নেয্যে, মচ্ছকচ্ছপভক্খপুপ্ফানি ৱিয পদপৰমে চ অদ্দস, পস্সন্তো চ ‘‘এত্তকা অপ্পৰজক্খা, এত্তকা মহাৰজক্খা, তত্ৰাপি এত্তকা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি এৱং সব্বাকাৰতোৱ অদ্দস.

তত্থ তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমস্মিঞ্ঞেৱ অত্তভাৱে ভগৱতো ধম্মদেসনা অত্থং সাধেতি. পদপৰমানং অনাগতত্থায ৱাসনা হোতি. অথ ভগৱা ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অত্থাৱহং ধম্মদেসনং ৱিদিত্ৱা দেসেতুকম্যতং উপ্পাদেত্ৱা পুন সব্বেপি তীসু ভৱেসু সত্তে ভব্বাভব্বৱসেন দ্ৱে কোট্ঠাসে অকাসি. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যে তে সত্তা কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতা ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতা কিলেসাৱৰণেন সমন্নাগতা অস্সদ্ধা অচ্ছন্দিকা দুপ্পঞ্ঞা অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমে তে সত্তা অভব্বা. কতমে তে সত্তা ভব্বা? যে তে সত্তা ন কম্মাৱৰণেন…পে… ইমে তে সত্তা ভব্বা’’তি (ৱিভ. ৮২৬-৮২৭). তত্থ সব্বেপি অভব্বপুগ্গলে পহায ভব্বপুগ্গলেযেৱ ঞাণেন পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘এত্তকা ৰাগচৰিতা, এত্তকা দোস, মোহ, ৱিতক্ক, সদ্ধা, বুদ্ধিচৰিতা’’তি ছ কোট্ঠাসে অকাসি, এৱং কত্ৱা ধম্মং দেসেস্সামীতি চিন্তেসি. এত্থ চ অপ্পৰজক্খাদিভব্বাদিৱসেন আৱজ্জেন্তস্স ভগৱতো তে সত্তা পুঞ্জপুঞ্জাৱ হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, ন একেকাতি দট্ঠব্বং.

পচ্চভাসীতি পতিঅভাসি. অপাৰুতাতি ৱিৱটা. অমতস্স দ্ৱাৰাতি অৰিযমগ্গো. সো হি অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স দ্ৱাৰং, সো মযা ৱিৱৰিত্ৱা ঠপিতো মহাকৰুণূপনিস্সযেন সযম্ভূঞাণেন অধিগতত্তাতি দস্সেতি. ‘‘অপাৰুতং তেসং অমতস্স দ্ৱাৰ’’ন্তি কেচি পঠন্তি. পমুঞ্চন্তু সদ্ধন্তি সব্বে অত্তনো সদ্ধং মুঞ্চন্তু ৱিস্সজ্জেন্তু পৱেদেন্তু, মযা দেসিতে ধম্মে মযি চ অত্তনো সদ্দহনাকাৰং উট্ঠাপেন্তূতি অত্থো. পচ্ছিমপদদ্ৱযে অযমত্থো – অহঞ্হি অত্তনো পগুণং সুপ্পৱত্তিতম্পি ইমং পণীতং উত্তমং ধম্মং কাযৱাচাকিলমথসঞ্ঞী হুত্ৱা ন ভাসিং, ন ভাসিস্সামীতি চিন্তেসিং, ইদানি পন সব্বো জনো সদ্ধাভাজনং উপনেতু, পূৰেস্সামি নেসং সঙ্কপ্পন্তি. অন্তৰধাযীতি সত্থাৰং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা অন্তৰহিতো, সকট্ঠানমেৱ গতোতি অত্থো. সত্থুসন্তিকঞ্হি উপগতানং দেৱানং ব্ৰহ্মানঞ্চ তস্স পুৰতো অন্তৰধানং নাম সকট্ঠানগমনমেৱ.

ব্ৰহ্মযাচনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চৱগ্গিযকথাৱণ্ণনা

১০. এতদহোসীতি এতং অহোসি, ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি অযং ধম্মদেসনাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো উদপাদীতি অত্থো. আড়াৰোতি তস্স নামং. দীঘপিঙ্গলো কিৰেস. সো হি তুঙ্গসৰীৰতায দীঘো, পিঙ্গলচক্খুতায পিঙ্গলো, তেনস্স ‘‘আড়াৰো’’তি নামং অহোসি. কালামোতি গোত্তং. পণ্ডিতোতি (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪) পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো, সমাপত্তিপটিলাভসংসিদ্ধেন অধিগমবাহুসচ্চসঙ্খাতেন পণ্ডিতভাৱেন সমন্নাগতোতি অত্থো. ব্যত্তোতি ৱেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো, সমাপত্তিপটিলাভপচ্চযেন পাৰিহাৰিকপঞ্ঞাসঙ্খাতেন ব্যত্তভাৱেন সমন্নাগতোতি অত্থো. মেধাৱীতি ঠানুপ্পত্তিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো. অথ ৱা মেধাৱীতি তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞাসঙ্খাতায তংতংইতিকত্তব্বতাপঞ্ঞাসঙ্খাতায চ মেধায সমন্নাগতোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অপ্পৰজক্খজাতিকোতি সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভিতত্তা নিক্কিলেসজাতিকো ৱিসুদ্ধসত্তো. আজানিস্সতীতি সল্লক্খেস্সতি পটিৱিজ্ঝিস্সতি.

ভগৱতোপি খো ঞাণং উদপাদীতি ভগৱতোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উপ্পজ্জি. ভগৱা কিৰ দেৱতায কথিতেনেৱ নিট্ঠং অগন্ত্ৱা সযম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তো ইতো সত্তমদিৱসমত্থকে কালং কত্ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তোতি অদ্দস. তং সন্ধাযাহ ‘‘ভগৱতোপি খো ঞাণং উদপাদী’’তি. মহাজানিযোতি সত্তদিৱসব্ভন্তৰে পত্তব্বমগ্গফলতো পৰিহীনত্তা মহতী জানি পৰিহানি অস্সাতি মহাজানিযো. অক্খণে নিব্বত্তত্থা ইধ ধম্মদেসনট্ঠানং আগমনপাদাপি নত্থি, অথাহং তত্থ গচ্ছেয্যং, গন্ত্ৱা দেসিযমানং ধম্মম্পিস্স সোতুং সোতপসাদোপি নত্থি, এৱং মহাজানিযো জাতোতি দস্সেতি. কিং পন ভগৱতা তং অত্তনো বুদ্ধানুভাৱেন ধম্মং ঞাপেতুং ন সক্কাতি? আম ন সক্কা, ন হি পৰতোঘোসমন্তৰেন সাৱকানং ধম্মাভিসমযো সম্ভৱতি, অঞ্ঞথা ইতৰপচ্চযৰহিতস্সপি ধম্মাভিসমযেন ভৱিতব্বং, ন চ তং অত্থি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পৰতো চ ঘোসো অজ্ঝত্তঞ্চ যোনিসোমনসিকাৰো’’তি (অ. নি. ২.১২৭).

উদকোতি তস্স নামং, ৰামস্স পন পুত্ততায ৰামপুত্তো. অভিদোসকালকতোতি অড্ঢৰত্তে কালকতো. ভগৱতোপি খো ঞাণং উদপাদীতি ইধাপি কিৰ ভগৱা দেৱতায কথিতৱচনেন সন্নিট্ঠানং অকত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তো ‘‘হিয্যো অড্ঢৰত্তে কালং কত্ৱা উদকো ৰামপুত্তো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো’’তি অদ্দস, তস্মা এৱং ৱুত্তং. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.

বহূপকাৰাতি বহুউপকাৰা. পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসূতি পধানত্থায পেসিতত্তভাৱং ৱসনট্ঠানে পৰিৱেণসম্মজ্জনেন পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা অনুবন্ধনেন মুখোদকদন্তকট্ঠদানাদিনা চ উপট্ঠহিংসু. কে পনেতে পঞ্চৱগ্গিযা নাম? যে তে –

ৰামো ধজো লক্খণো চাপি মন্তী;

কোণ্ডঞ্ঞো চ ভোজো সুযামো সুদত্তো;

এতে তদা অট্ঠ অহেসুং ব্ৰাহ্মণা;

ছড়ঙ্গৱা মন্তং ৱিযাকৰিংসূতি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪; জা. অট্ঠ. ১.নিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা);

বোধিসত্তস্স জাতকালে সুপিনপটিগ্গাহকা চেৱ লক্খণপটিগ্গাহকা চ অট্ঠ ব্ৰাহ্মণা. তেসু তযো দ্ৱেধা ব্যাকৰিংসু ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অগাৰং অজ্ঝাৱসমানো ৰাজা হোহিতি চক্কৱত্তী, পব্বজমানো বুদ্ধো’’তি. পঞ্চ ব্ৰাহ্মণা একংসব্যাকৰণা অহেসুং ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অগাৰে ন তিট্ঠতি, বুদ্ধোৱ হোতী’’তি. তেসু পুৰিমা তযো যথামন্তপদং গতা. এতে হি লক্খণমন্তসঙ্খাতৱেদৱচনানুৰূপং পটিপন্না দ্ৱে গতিযো ভৱন্তি অনঞ্ঞাতি ৱুত্তনিযামেন নিচ্ছিনিতুং অসক্কোন্তা ৱুত্তমেৱ পটিপজ্জিংসু, ন মহাপুৰিসস্স বুদ্ধভাৱপ্পত্তিং পচ্চাসীসিংসু. ইমে পন কোণ্ডঞ্ঞাদযো পঞ্চ ‘‘একংসতো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি জাতনিচ্ছযত্তা মন্তপদং অতিক্কন্তা. তে অত্তনা লদ্ধং তুট্ঠিদানং ঞাতকানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘অযং মহাপুৰিসো অগাৰে ন অজ্ঝাৱসিস্সতি, একন্তেন বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি নিব্বেমতিকা বোধিসত্তং উদ্দিস্স সমণপব্বজ্জং পব্বজিতা, তেসং পুত্তাতিপি ৱদন্তি, তং অট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তং. এতে কিৰ দহৰকালেৱ বহূ মন্তে জানিংসু, তস্মা নে ব্ৰাহ্মণা আচৰিযট্ঠানে ঠপযিংসু. তে ‘‘পচ্ছা অম্হেহি পুত্তদাৰজটং ছিন্দিত্ৱা ন সক্কা ভৱিস্সতি পব্বজিতু’’ন্তি দহৰকালেযেৱ পব্বজিত্ৱা ৰমণীযানি সেনাসনানি পৰিভুঞ্জন্তা ৱিচৰিংসু. কালেন কালং পন ‘‘কিং ভো মহাপুৰিসো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো’’তি পুচ্ছন্তি. মনুস্সা ‘‘কুহিং তুম্হে মহাপুৰিসং পস্সিস্সথ, তীসু পাসাদেসু ৱিৱিধনাটকমজ্ঝে দেৱো ৱিয সম্পত্তিং অনুভোতী’’তি ৱদন্তি. তে সুত্ৱা ‘‘ন তাৱ মহাপুৰিসস্স ঞাণং পৰিপাকং গচ্ছতী’’তি অপ্পোস্সুক্কা ৱিহৰিংসুযেৱ.

কস্মা পনেত্থ ভগৱা ‘‘বহুকাৰা খো মে পঞ্চৱগ্গিযা’’তি আহ. কিং উপকাৰকানংযেৱ এস ধম্মং দেসেতি, অনুপকাৰকানং ন দেসেতীতি? নো ন দেসেতি. পৰিচযৱসেন হেস আড়াৰঞ্চেৱ কালামং উদকঞ্চ ৰামপুত্তং ওলোকেসি. এতস্মিং পন বুদ্ধক্খেত্তে ঠপেত্ৱা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞং অঞ্ঞো পঠমং ধম্মং সচ্ছিকাতুং সমত্থো নাম নত্থি. কস্মা? তথাৱিধউপনিস্সযত্তা. পুব্বে কিৰ পুঞ্ঞকৰণকালে দ্ৱে ভাতৰো অহেসুং. তে চ একতো সস্সং অকংসু. তত্থ জেট্ঠস্স ‘‘একস্মিং সস্সে নৱ ৱাৰে অগ্গসস্সদানং মযা দাতব্ব’’ন্তি অহোসি. সো ৱপ্পকালে বীজগ্গং নাম দত্ৱা গব্ভকালে কনিট্ঠেন সদ্ধিং মন্তেসি ‘‘গব্ভকালে গব্ভং ফালেত্ৱা দস্সামী’’তি. কনিট্ঠো ‘‘তৰুণসস্সং নাসেতুকামোসী’’তি আহ. জেট্ঠো কনিট্ঠস্স অননুৱত্তনভাৱং ঞত্ৱা খেত্তং ৱিভজিত্ৱা অত্তনো কোট্ঠাসতো গব্ভং ফালেত্ৱা খীৰং নীহৰিত্ৱা সপ্পিফাণিতেন যোজেত্ৱা অদাসি, পুথুককালে পুথুকং কাৰেত্ৱা অদাসি, লাযনে লাযনগ্গং, ৱেণিকৰণে ৱেণগ্গং, ৱেণিযো পুৰিসভাৰৱসেন বন্ধিত্ৱা কলাপকৰণে কলাপগ্গং, খলে কলাপানং ঠপনদিৱসে খলগ্গং, মদ্দিত্ৱা ৱীহীনং ৰাসিকৰণদিৱসে খলভণ্ডগ্গং, কোট্ঠাগাৰে ধঞ্ঞস্স পক্খিপনদিৱসে কোট্ঠগ্গন্তি এৱং একস্মিং সস্সে নৱ ৱাৰে অগ্গদানং অদাসি. কনিট্ঠো পন খলতো ধঞ্ঞং উদ্ধৰিত্ৱা গহণদিৱসে অদাসি. তেসু জেট্ঠো অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো জাতো, কনিট্ঠো সুভদ্দপৰিব্বাজকো. ইতি একস্মিং সস্সে নৱন্নং অগ্গদানানং দিন্নত্তা ঠপেত্ৱা থেৰং অঞ্ঞো পঠমং ধম্মং সচ্ছিকাতুং সমত্থো নাম নত্থি. ‘‘নৱন্নং অগ্গদানানং দিন্নত্তা’’তি ইদঞ্চ তস্স ৰত্তঞ্ঞূনং অগ্গভাৱত্থায কতাভিনীহাৰানুৰূপং পৱত্তিতসাৱকপাৰমিযা চিণ্ণন্তে পৱত্তিতত্তা ৱুত্তং. তিণ্ণম্পি হি বোধিসত্তানং তংতংপাৰমিযা সিখাপ্পত্তকালে পৱত্তিতং পুঞ্ঞং অপুঞ্ঞং ৱা গৰুতৰৱিপাকমেৱ হোতি, ধম্মস্স চ সব্বপঠমং সচ্ছিকিৰিযায ৱিনা কথং ৰত্তঞ্ঞূনং অগ্গভাৱসিদ্ধীতি? ‘‘বহুকাৰা খো মে পঞ্চৱগ্গিযা’’তি ইদং পন উপকাৰানুস্সৰণমত্তকেনেৱ ৱুত্তং.

ইসিপতনে মিগদাযেতি তস্মিং কিৰ পদেসে অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকসম্বুদ্ধা গন্ধমাদনপব্বতে সত্তাহং নিৰোধসমাপত্তিযা ৱীতিনামেত্ৱা নিৰোধা ৱুট্ঠায নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা অনোতত্তদহে মুখং ধোৱিত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায আকাসেন আগন্ত্ৱা নিপতন্তি. তত্থ চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা নগৰে পিণ্ডায চৰিত্ৱা কতভত্তকিচ্চা গমনকালেপি ততোযেৱ উপ্পতিত্ৱা গচ্ছন্তি. ইতি ইসযো এত্থ নিপতন্তি উপ্পতন্তি চাতি তং ঠানং ‘‘ইসিপতন’’ন্তি সঙ্খং গতং, মিগানং পন অভযত্থায দিন্নত্তা ‘‘মিগদাযো’’তি ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইসিপতনে মিগদাযে’’তি. অঞ্ঞে বুদ্ধা পঠমং ধম্মদেসনত্থায গচ্ছন্তা আকাসেন গন্ত্ৱা তত্থেৱ ওতৰন্তি, অম্হাকং পন ভগৱা উপকস্স আজীৱকস্স উপনিস্সযং দিস্ৱা ‘‘উপকো ইমং অদ্ধানং পটিপন্নো, সো মং দিস্ৱা সল্লপিত্ৱা গমিস্সতি, অথ পুন নিব্বিন্নো আগম্ম অৰহত্তং সচ্ছিকৰিস্সতী’’তি ঞত্ৱা অট্ঠাৰসযোজনং মগ্গং পদসাৱ অগমাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘যেন বাৰাণসী, তেন চাৰিকং পক্কামী’’তি.

১১. অন্তৰা চ গযং অন্তৰা চ বোধিন্তি গযায চ বোধিস্স চ ৱিৱৰে তিগাৱুতন্তৰে ঠানে. বোধিমণ্ডতো হি গযা তীণি গাৱুতানি, বাৰাণসী অট্ঠাৰস যোজনানি. উপকো বোধিমণ্ডস্স চ গযায চ অন্তৰে ভগৱন্তং অদ্দস. অন্তৰা-সদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৱচনং কতং. ঈদিসেসু চ ঠানেসু অক্খৰচিন্তকা ‘‘অন্তৰা গামঞ্চ নদিঞ্চ যাতী’’তি এৱং একমেৱ অন্তৰা-সদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি, অযোজিযমানে উপযোগৱচনং ন পাপুণাতি সামিৱচনস্স পসঙ্গে অন্তৰা-সদ্দযোগেন উপযোগৱচনস্স ইচ্ছিতত্তা. ইধ পন যোজেত্ৱা এৱ ৱুত্তো. অদ্ধানমগ্গন্তি অদ্ধানসঙ্খাতং মগ্গং, দীঘমগ্গন্তি অত্থো. অদ্ধানগমনসমযস্স ৱিভঙ্গে ‘‘অদ্ধযোজনং গচ্ছিস্সামীতি ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো (পাচি. ২১৮) অদ্ধযোজনম্পি অদ্ধানমগ্গো হোতি. বোধিমণ্ডতো পন গযা তিগাৱুতং. ৱিপ্পসন্নানীতি সুট্ঠু পসন্নানি. ইন্দ্ৰিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানি. পৰিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো. পৰিযোদাতোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. নিৰুপক্কিলেসতাযেৱ হি এস ‘‘পৰিযোদাতো’’তি ৱুত্তো, ন সেতভাৱেন. এতস্স পৰিযোদাততং দিস্ৱাৱ ইন্দ্ৰিযানং ৱিপ্পসন্নতং অঞ্ঞাসি, নযগ্গাহীপঞ্ঞা কিৰেসা তস্স আজীৱকস্স.

সব্বাভিভূতি সব্বং তেভূমকধম্মং অভিভৱিত্ৱা ঠিতো. সব্বৱিদূতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অৱেদিং অঞ্ঞাসিং সব্বসো ঞেয্যাৱৰণস্স পহীনত্তা. সব্বেসু ধম্মেসু অনূপলিত্তোতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু ৰজ্জনদুস্সনমুয্হনাদিনা কিলেসলেপেন অলিত্তো. সব্বঞ্জহোতি সব্বং তেভূমকধম্মং জহিত্ৱা ঠিতো. অপ্পহাতব্বম্পি হি কুসলাব্যাকতং তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানেন পহীনত্তা ন হোতীতি জহিতমেৱ হোতি. তণ্হক্খযে ৱিমুত্তোতি তণ্হক্খযে নিব্বানে আৰম্মণকৰণৱসেন ৱিমুত্তো. সযং অভিঞ্ঞাযাতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অত্তনাৱ জানিত্ৱা. কমুদ্দিসেয্যন্তি কং অঞ্ঞং ‘‘অযং মে আচৰিযো’’তি উদ্দিসেয্যং.

ন মে আচৰিযো অত্থীতি লোকুত্তৰধম্মে ময্হং আচৰিযো নাম নত্থি. কিঞ্চাপি হি লোকিযধম্মানম্পি যাদিসো লোকনাথস্স অধিগমো, ন তাদিসো অধিগমো পৰূপদেসো অত্থি, লোকুত্তৰধম্মে পনস্স লেসোপি নত্থি. নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি ময্হং সীলাদীহি গুণেহি পটিনিধিভূতো পুগ্গলো নাম নত্থি. সম্মাসম্বুদ্ধোতি হেতুনা নযেন চত্তাৰি সচ্চানি সযং বুদ্ধো. সীতিভূতোতি সব্বকিলেসগ্গিনিব্বাপনেন সীতিভূতো, কিলেসানং যেৱ নিব্বুতত্তা নিব্বুতো.

কাসিনং পুৰন্তি কাসিৰট্ঠে নগৰং. আহঞ্ছন্তি আহনিস্সামি. অমতদুন্দুভিন্তি ৱেনেয্যানং অমতাধিগমায উগ্ঘোসনাদিং কত্ৱা সত্থু ধম্মদেসনা ‘‘অমতদুন্দুভী’’তি ৱুত্তা, ধম্মচক্কপটিলাভায তং অমতভেৰিং পহৰিস্সামীতি গচ্ছামীতি ৱুত্তং হোতি.

অৰহসি অনন্তজিনোতি অনন্তজিনোপি ভৱিতুং যুত্তোতি অত্থো. অনন্তঞাণো জিতকিলেসোতি অনন্তজিনো. হুপেয্যপাৱুসোতি আৱুসো এৱম্পি নাম ভৱেয্য, এৱংৱিধে নাম ৰূপৰতনে ঈদিসেন ঞাণেন ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অযঞ্হিস্স পব্বজ্জায পচ্চযো জাতো. কতাধিকাৰো হেস. তথা হি ভগৱা তেন সমাগমনত্থং পদসাৱ তং মগ্গং পটিপজ্জি. পক্কামীতি ৱঙ্কহাৰজনপদং নাম অগমাসি.

তত্থেকং মিগলুদ্দকগামকং নিস্সায ৱাসং কপ্পেসি, জেট্ঠকলুদ্দকো তং উপট্ঠাসি. তস্মিঞ্চ জনপদে চণ্ডা মক্খিকা হোন্তি. অথ নং একায চাটিযা ৱসাপেসুং. মিগলুদ্দকো দূৰং মিগৱং গচ্ছন্তো ‘‘অম্হাকং অৰহন্তে মা পমজ্জী’’তি চাপং নাম ধীতৰং আণাপেত্ৱা অগমাসি সদ্ধিং পুত্তভাতুকেহি. সা চস্স ধীতা দস্সনীযা হোতি কোট্ঠাসসম্পন্না. দুতিযদিৱসে উপকো ঘৰং আগতো তং দাৰিকং সব্বং উপচাৰং কত্ৱা পৰিৱিসিতুং উপগতং দিস্ৱা ৰাগেন অভিভূতো ভুঞ্জিতুম্পি অসক্কোন্তো ভাজনেন ভত্তং আদায ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা ভত্তং একমন্তং নিক্খিপিত্ৱা ‘‘সচে চাপং লভামি, জীৱামি. নো চে, মৰামী’’তি নিৰাহাৰো সযি. সত্তমে দিৱসে মাগৱিকো আগন্ত্ৱা ধীতৰং উপকস্স পৱত্তিং পুচ্ছি. সা ‘‘একদিৱসমেৱ আগন্ত্ৱা পুন নাগতপুব্বো’’তি আহ.

মাগৱিকো আগতৱেসেনেৱ নং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সামীতি তঙ্খণংযেৱ গন্ত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, অফাসুক’’ন্তি পাদে পৰামসন্তো পুচ্ছি. উপকো নিত্থুনন্তো পৰিৱত্ততিযেৱ. সো ‘‘ৱদ ভন্তে, যং মযা সক্কা কাতুং, সব্বং কৰিস্সামী’’তি আহ. উপকো ‘‘সচে চাপং লভামি, জীৱামি, নো চে, ময্হমেৱ মৰণং সেয্যো’’তি আহ. জানাসি কিৰ, ভন্তে, কিঞ্চি সিপ্পন্তি? ন জানামীতি. ন, ভন্তে, কিঞ্চি সিপ্পং অজানন্তেন সক্কা ঘৰাৱাসং অধিট্ঠাতুন্তি. সো আহ ‘‘নাহং কিঞ্চি সিপ্পং জানামি, অপিচ তুম্হাকং মংসহাৰকো ভৱিস্সামি, মংসঞ্চ ৱিক্কিণিস্সামী’’তি. মাগৱিকো ‘‘অম্হাকম্পি এতদেৱ ৰুচ্চতী’’তি উত্তৰসাটকং দত্ৱা ঘৰং আনেত্ৱা ধীতৰং অদাসি. তেসং সংৱাসমন্ৱায পুত্তো ৱিজাযি, ‘‘সুভদ্দো’’তিস্স নামং অকংসু. চাপা তস্স ৰোদনকালে ‘‘মংসহাৰকস্স পুত্ত মিগলুদ্দকস্স পুত্ত মা ৰোদি মা ৰোদী’’তিআদীনি ৱদমানা পুত্ততোসনগীতেন উপকং উপ্পণ্ডেসি. ‘‘ভদ্দে ত্ৱং মং অনাথোতি মঞ্ঞসি, অত্থি মে অনন্তজিনো নাম সহাযো, তস্সাহং সন্তিকং গমিস্সামী’’তি আহ. চাপা ‘‘এৱমযং অট্টীযতী’’তি ঞত্ৱা পুনপ্পুনং কথেসি. সো একদিৱসং অনাৰোচেত্ৱাৱ মজ্ঝিমদেসাভিমুখো পক্কামি.

ভগৱা চ তেন সমযেন সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে, অথ খো ভগৱা পটিকচ্চেৱ ভিক্খূ আণাপেসি ‘‘যো, ভিক্খৱে, অনন্তজিনোতি পুচ্ছমানো আগচ্ছতি, তস্স মং দস্সেয্যাথা’’তি. উপকোপি খো ‘‘কুহিং অনন্তজিনো ৱসতী’’তি পুচ্ছন্তো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং আগন্ত্ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে ঠত্ৱা ‘‘কুহিং অনন্তজিনো’’তি পুচ্ছি. তং ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকং নযিংসু. সো চ ভগৱন্তং দিস্ৱা ‘‘সঞ্জানাথ মং ভগৱা’’তি আহ. আম উপক সঞ্জানামি, কুহিং পন ত্ৱং ৱসিত্থাতি. ৱঙ্কহাৰজনপদে, ভন্তেতি. উপক মহল্লকোসি জাতো, পব্বজিতুং সক্খিস্সসীতি. পব্বজিস্সামি, ভন্তেতি. ভগৱা পব্বাজেত্ৱা তস্স কম্মট্ঠানং অদাসি. সো কম্মট্ঠানে কম্মং কৰোন্তো অনাগামিফলে পতিট্ঠায কালং কত্ৱা অৱিহেসু নিব্বত্তো, নিব্বত্তিক্খণেযেৱ চ অৰহত্তং পাপুণি. অৱিহে নিব্বত্তমত্তা হি সত্ত জনা অৰহত্তং পাপুণিংসু, তেসং সো অঞ্ঞতৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘অৱিহং উপপন্নাসে, ৱিমুত্তা সত্ত ভিক্খৱো;

ৰাগদোসপৰিক্খীণা, তিণ্ণা লোকে ৱিসত্তিকং.

‘‘উপকো পলগণ্ডো চ, পুক্কুসাতি চ তে তযো;

ভদ্দিযো খণ্ডদেৱো চ, বাহুৰগ্গি চ সঙ্গিযো;

তে হিত্ৱা মানুসং দেহং, দিব্বযোগং উপচ্চগু’’ন্তি. (সং. নি. ১.৫০, ১০৫);

১২. সণ্ঠপেসুন্তি ‘‘নেৱ অভিৱাদেতব্বো’’তিআদিনা কতিকং অকংসু. বাহুল্লিকোতি চীৱৰবাহুল্লাদীনং অত্থায পটিপন্নো. পধানৱিব্ভন্তোতি পধানতো পুব্বে অনুট্ঠিতদুক্কৰচৰণতো ৱিব্ভন্তো ভট্ঠো পৰিহীনো. আৱত্তো বাহুল্লাযাতি চীৱৰাদিবহুভাৱত্থায আৱত্তো. অপিচ খো আসনং ঠপেতব্বন্তি অপিচ খো পনস্স উচ্চকুলে নিব্বত্তস্স আসনমত্তং ঠপেতব্বন্তি ৱদিংসু. অসণ্ঠহন্তাতি বুদ্ধানুভাৱেন বুদ্ধতেজেন অভিভূতা অত্তনো কতিকায ঠাতুং অসক্কোন্তা. নামেন চ আৱুসোৱাদেন চ সমুদাচৰন্তীতি ‘‘গোতমা’’তি চ ‘‘আৱুসো’’তি চ ৱদন্তি, ‘‘আৱুসো গোতম, মযং উৰুৱেলাযং পধানকালে তুয্হং পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱিচৰিম্হ, মুখোদকং দন্তকট্ঠং অদম্হ, ৱুত্থপৰিৱেণং সম্মজ্জিম্হ, পচ্ছা তে কো ৱত্তপটিপত্তিং অকাসি, কচ্চি অম্হেসু পক্কন্তেসু ন চিন্তযিত্থা’’তি এৱৰূপং কথং কথেন্তীতি অত্থো.

ন চিৰস্সেৱাতি অচিৰেনেৱ. কুলপুত্তাতি দুৱিধা কুলপুত্তা জাতিকুলপুত্তা আচাৰকুলপুত্তা চ, এতে পন উভযথাপি কুলপুত্তাযেৱ. অগাৰস্মাতি ঘৰা. অগাৰায হিতং অগাৰিযং, কসিগোৰক্খাদি কুটুম্বপোসনকম্মং ৱুচ্চতি. নত্থি এত্থ অগাৰিযন্তি অনগাৰিযং. পব্বজ্জাযেতং অধিৱচনং. পব্বজন্তীতি উপগচ্ছন্তি উপসঙ্কমন্তি. তদনুত্তৰন্তি তং অনুত্তৰং. ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স পৰিযোসানং, অৰহত্তফলন্তি ৱুত্তং হোতি. তস্স হি অত্থায কুলপুত্তা পব্বজন্তি. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱাতি অত্তনোযেৱ পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৱা, অপৰপ্পচ্চযং কত্ৱাতি অত্থো. উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথাতি পাপুণিত্ৱা সম্পাদেত্ৱা ৱিহৰিস্সথ.

ইৰিযাযাতি দুক্কৰইৰিযায. পটিপদাযাতি দুক্কৰপটিপত্তিযা. দুক্কৰকাৰিকাযাতি পসতপসতমুগ্গযূসাদিআহৰণাদিনা দুক্কৰকৰণেন. উত্তৰি মনুস্সধম্মাতি মনুস্সধম্মতো উপৰি. অলং অৰিযং কাতুন্তি অলমৰিযো, অৰিযভাৱায সমত্থোতি ৱুত্তং হোতি, ঞাণদস্সনমেৱ ঞাণদস্সনৱিসেসো, অলমৰিযো চ সো ঞাণদস্সনৱিসেসো চাতি অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো. ঞাণদস্সনন্তি চ দিব্বচক্খুপি ৱিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি পচ্চৱেক্খণঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি ৱুচ্চতি. ‘‘অপ্পমত্তো সমানো ঞাণদস্সনং আৰাধেতী’’তি (ম. নি. ১.৩১১) হি এত্থ দিব্বচক্খু ঞাণদস্সনং নাম. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৫) এত্থ ৱিপস্সনাঞাণং. ‘‘অভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৯৬) এত্থ মগ্গো. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘অকুপ্পা মে চেতোৱিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৬) এত্থ পচ্চৱেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘সত্তাহকালকতো আড়াৰো কালামো’’’তি (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪০; মহাৱ. ১০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ইধ পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানো অৰিযমগ্গো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ ৱা অধিপ্পেতং.

অভিজানাথ মে নোতি অভিজানাথ নু মে. এৱৰূপং পভাৱিতমেতন্তি এত্থ এৱৰূপং ৱাক্যভেদন্তি অত্থো, অপি নু অহং উৰুৱেলাযং পধানে তুম্হাকং সঙ্গণ্হনত্থং অনুক্কণ্ঠনত্থং ৰত্তিং ৱা দিৱা ৱা আগন্ত্ৱা ‘‘আৱুসো, মযং যত্থ কত্থচি গমিস্সামাতি মা ৱিতক্কযিত্থ, ময্হং ওভাসো ৱা কম্মট্ঠাননিমিত্তং ৱা পঞ্ঞাযতী’’তি এৱৰূপং কঞ্চি ৱচনভেদং অকাসিন্তি অধিপ্পাযো. তে একপদেনেৱ সতিং লভিত্ৱা উপ্পন্নগাৰৱা ‘‘অদ্ধা এস বুদ্ধো জাতো’’তি সদ্দহিত্ৱা ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি আহংসু. অসক্খি খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুন্তি ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ ‘‘বুদ্ধো অহ’’ন্তি জানাপেতুং অসক্খি. অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেসুন্তি অঞ্ঞায অৰহত্তপ্পত্তিযা চিত্তং উপট্ঠপেসুং অভিনীহৰিংসু.

ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তৱণ্ণনা

১৩. দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তাতি দ্ৱে ইমে, ভিক্খৱে, কোট্ঠাসা, দ্ৱে ভাগাতি অত্থো. ভাগৱচনো হেত্থ অন্ত-সদ্দো ‘‘পুব্বন্তে ঞাণং অপৰন্তে ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ১০৬৩) ৱিয. ইমস্স পন পদস্স উচ্চাৰণসমকালং পৱত্তনিগ্ঘোসো বুদ্ধানুভাৱেন হেট্ঠা অৱীচিং উপৰি ভৱগ্গং পত্ৱা দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিত্ৱা অট্ঠাসি. তস্মিংযেৱ সমযে পৰিপক্ককুসলমূলা সচ্চাভিসম্বোধায কতাধিকাৰা অট্ঠাৰসকোটিসঙ্খা ব্ৰহ্মানো সমাগচ্ছিংসু. পচ্ছিমদিসায সূৰিযো অত্থমেতি, পাচীনদিসায আসাড়্হনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণচন্দো উগ্গচ্ছতি. তস্মিং সমযে ভগৱা ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তং আৰভন্তো ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পব্বজিতেনাতি গিহিবন্ধনং ছেত্ৱা পব্বজ্জুপগতেন. ন সেৱিতব্বাতি ন ৱড়ঞ্জেতব্বা নানুযুঞ্জিতব্বা. যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগোতি যো চ অযং ৱত্থুকামেসু কিলেসকামসুখস্স অনুযোগো, কিলেসকামসংযুত্তস্স সুখস্স অনুগতোতি অত্থো. হীনোতি লামকো. গম্মোতি গামৱাসীনং সন্তকো তেহি সেৱিতব্বতায. পোথুজ্জনিকোতি পুথুজ্জনেন অন্ধবালজনেন আচিণ্ণো. অনৰিযোতি ন অৰিযো ন ৱিসুদ্ধো ন উত্তমো, ন ৱা অৰিযানং সন্তকো. অনত্থসংহিতোতি ন অত্থসংহিতো, হিতসুখাৱহকাৰণং অনিস্সিতোতি অত্থো. অত্তকিলমথানুযোগোতি অত্তনো কিলমথস্স অনুযোগো, দুক্খকৰণং দুক্খুপ্পাদনন্তি অত্থো. দুক্খোতি কণ্টকাপস্সযসেয্যাদীহি অত্তবাধনেহি দুক্খাৱহো. মজ্ঝিমা পটিপদাতি অৰিযমগ্গং সন্ধায ৱুত্তং. মগ্গো হি কামসুখল্লিকানুযোগো একো অন্তো, অত্তকিলমথানুযোগো একো অন্তো, এতে দ্ৱে অন্তে ন উপেতি ন উপগচ্ছতি, ৱিমুত্তো এতেহি অন্তেহি, তস্মা ‘‘মজ্ঝিমা পটিপদা’’তি ৱুচ্চতি. এতেসং মজ্ঝে ভৱত্তা মজ্ঝিমা, ৱট্টদুক্খনিস্সৰণত্থিকেহি পটিপজ্জিতব্বতো চ পটিপদাতি, তথা লোভো একো অন্তো, দোসো একো অন্তো. সস্সতং একং অন্তং, উচ্ছেদো একো অন্তোতি পুৰিমনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং.

চক্খুকৰণীতিআদীহি তমেৱ পটিপদং থোমেতি. পঞ্ঞাচক্খুং কৰোতীতি চক্খুকৰণী. সা হি চতুন্নং সচ্চানং দস্সনায সংৱত্ততি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিভেদস্স দস্সনস্স পৱত্তনট্ঠেনাতি ‘‘চক্খুকৰণী’’তি ৱুচ্চতি. তযিদং সতিপি পটিপদায অনঞ্ঞত্তে অৱযৱৱসেন সিজ্ঝমানো অত্থো সমুদাযেন কতো নাম হোতীতি উপচাৰৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. দুতিযপদং তস্সেৱ ৱেৱচনং. উপসমাযাতি কিলেসুপসমত্থায. অভিঞ্ঞাযাতি চতুন্নং সচ্চানং অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি তেসংযেৱ সম্বুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি নিব্বানসচ্ছিকিৰিযায. অথ ৱা নিব্বানাযাতি অনুপাদিসেসনিব্বানায. ‘‘উপসমাযা’’তি হি ইমিনা সউপাদিসেসনিব্বানং গহিতং.

ইদানি তং মজ্ঝিমপ্পটিপদং সৰূপতো দস্সেতুকামো ‘‘কতমা চ সা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অযমেৱা’’তিআদিনা নযেন ৱিস্সজ্জেসি. তত্থ অযমেৱাতি অৱধাৰণৱচনং অঞ্ঞস্স নিব্বানগামিমগ্গস্স অত্থিভাৱপটিসেধনত্থং. সত্তাপটিক্খেপো হি ইধ পটিসেধনং অলব্ভমানত্তা অঞ্ঞস্স মগ্গস্স. অৰিযোতি কিলেসানং আৰকত্তা অৰিযো নিৰুত্তিনযেন. অৰিপহানায সংৱত্ততীতিপি অৰিযো অৰযো পাপধম্মা যন্তি অপগচ্ছন্তি এতেনাতি কত্ৱা. অৰিযেন ভগৱতা দেসিতত্তা অৰিযস্স অযন্তিপি অৰিযো, অৰিযভাৱপ্পটিলাভায সংৱত্ততীতিপি অৰিযো. এত্থ পন অৰিযকৰো অৰিযোতিপি উত্তৰপদলোপেন অৰিয-সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. অট্ঠহি অঙ্গেহি উপেতত্তা অট্ঠঙ্গিকো. মগ্গঙ্গসমুদাযে হি মগ্গৱোহাৰো, সমুদাযো চ সমুদাযীহি সমন্নাগতো নাম হোতি. অযং পনেত্থ ৱচনত্থো – অত্তনো অৱযৱভূতানি অট্ঠঙ্গানি এতস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকোতি. পৰমত্থতো পন অঙ্গানিযেৱ মগ্গো পঞ্চঙ্গিকতূৰিযাদীনি ৱিয, ন চ অঙ্গৱিনিমুত্তো ছড়ঙ্গো ৱেদো ৱিয. কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো নিৰুত্তিনযেন, নিব্বানং মগ্গতি গৱেসতীতি ৱা মগ্গো. অৰিযমগ্গো হি নিব্বানং আৰম্মণং কৰোন্তো গৱেসন্তো ৱিয হোতি. নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযতীতি ৱা মগ্গো ৱিৱট্টূপনিস্সযপুঞ্ঞকৰণতো পট্ঠায তদত্থপটিপত্তিতো. গম্মতি ৱা তেহি পটিপজ্জীযতীতি মগ্গো. এত্থ পন আদিঅন্তৱিপৰিযাযেন সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স কতমো সো ইতি চেতি অত্থো, কতমানি ৱা তানি অট্ঠঙ্গানীতি. সব্বলিঙ্গৱিভত্তিৱচনসাধাৰণো হি অযং নিপাতো. একমেকম্পি অঙ্গং মগ্গোযেৱ. যথাহ ‘‘সম্মাদিট্ঠি মগ্গো চেৱ হেতু চা’’তি (ধ. স. ১০৩৯). পোৰাণাপি ভণন্তি ‘‘দস্সনমগ্গো সম্মাদিট্ঠি, অভিনিৰোপনমগ্গো সম্মাসঙ্কপ্পো…পে… অৱিক্খেপমগ্গো সম্মাসমাধী’’তি. ননু চ অঙ্গানি সমুদিতানি মগ্গো অন্তমসো সত্তঙ্গৱিকলস্স অৰিযমগ্গস্স অভাৱতোতি? সচ্চমেতং সচ্চসম্পটিৱেধে, মগ্গপ্পচ্চযতায পন যথাসকং কিচ্চকৰণেন পচ্চেকম্পি তানি মগ্গোযেৱ, অঞ্ঞথা সমুদিতানম্পি তেসং মগ্গকিচ্চং ন সম্ভৱেয্যাতি. সম্মাদিট্ঠিআদীসু সম্মা পস্সতীতি সম্মাদিট্ঠি, সম্মা সঙ্কপ্পেতি সম্পযুত্তধম্মে নিব্বানসঙ্খাতে আৰম্মণে অভিনিৰোপেতীতি সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মা ৱদতি এতাযাতি সম্মাৱাচা, সম্মা কৰোতি এতেনাতি সম্মাকম্মং, তদেৱ সম্মাকম্মন্তো, সম্মা আজীৱতি এতেনাতি সম্মাআজীৱো, সম্মা ৱাযমতি উস্সহতীতি সম্মাৱাযামো, সম্মা সৰতি অনুস্সৰতীতি সম্মাসতি, সম্মা সমাধিযতি চিত্তং এতেনাতি সম্মাসমাধীতি এৱং নিব্বচনং ৱেদিতব্বং. ইদানি অযং খো সা ভিক্খৱেতি তমেৱ পটিপদং নিগমেন্তো আহ. তস্সত্থো – য্ৱাযং চত্তাৰোপি লোকুত্তৰমগ্গে একতো কত্ৱা কথিতো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং খো সা ভিক্খৱে…পে… নিব্বানায সংৱত্ততীতি.

১৪. এৱং মজ্ঝিমপটিপদং সৰূপতো দস্সেত্ৱা ইদানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি দস্সেতুং ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৩০) দুক্খন্তি এত্থ দু-ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি. কুচ্ছিতঞ্হি পুত্তং ‘‘দুপুত্তো’’তি ৱদন্তি, খং-সদ্দো পন তুচ্ছে. তুচ্ছঞ্হি আকাসং ‘‘খ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকউপদ্দৱাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপৰিকপ্পিতধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিততো, তস্মা কুচ্ছিতত্তা তুচ্ছত্তা চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি. যস্মা পনেতং বুদ্ধাদযো অৰিযা পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা ‘‘অৰিযসচ্চ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অৰিযপটিৱিজ্ঝিতব্বঞ্হি সচ্চং পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপেন ‘‘অৰিযসচ্চ’’ন্তি ৱুত্তং. অৰিযস্স তথাগতস্স সচ্চন্তিপি অৰিযসচ্চং. তথাগতেন হি সযং অধিগতত্তা পৱেদিতত্তা ততো এৱ চ অঞ্ঞেহি অধিগমনীযত্তা তং তস্স হোতীতি. অথ ৱা এতস্স অভিসম্বুদ্ধত্তা অৰিযভাৱসিদ্ধিতো অৰিযসাধকং সচ্চন্তিপি অৰিযসচ্চং পুব্বে ৱিয উত্তৰপদলোপেন. অৱিতথভাৱেন ৱা অৰণীযত্তা অধিগন্তব্বত্তা অৰিযং সচ্চন্তিপি অৰিযসচ্চং. সচ্চত্থং পন চতুন্নম্পি সচ্চানং পৰতো একজ্ঝং দস্সযিস্সাম.

ইদানি তং দুক্খং অৰিযসচ্চং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিমাহ. তত্ৰাযং জাতি-সদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো’’তি (দী. নি. ১.৩১; ম. নি. ১.১৪৮) এত্থ ভৱে আগতো. ‘‘অত্থি, ৱিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং মাতুকুচ্ছিস্মিং পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং পঠমং ৱিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৱস্স জাতী’’তি (মহাৱ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৱাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩০৩) এত্থ কুলে. স্ৱাযমিধ গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমনং, তাৱ পৱত্তেসু খন্ধেসু, ইতৰেসং পটিসন্ধিক্খণেস্ৱেৱাতি দট্ঠব্বো. অযম্পি চ পৰিযাযকথাৱ, নিপ্পৰিযাযতো পন তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে খন্ধা পাতুভৱন্তি, তেসং পঠমপাতুভাৱো জাতি নাম.

কস্মা পনেসা দুক্খাতি চে? অনেকেসং দুক্খানং ৱত্থুভাৱতো. অনেকানি হি দুক্খানি. সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং ৱিপৰিণামদুক্খং সঙ্খাৰদুক্খং পটিচ্ছন্নদুক্খং অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং পৰিযাযদুক্খং নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি. তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খা ৱেদনা সভাৱতো চ নামতো চ দুক্খত্তা দুক্খদুক্খন্তি ৱুচ্চতি. সুখা ৱেদনা ৱিপৰিণামদুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ৱিপৰিণামদুক্খং. উপেক্খা ৱেদনা চেৱ সেসা চ তেভূমকা সঙ্খাৰা উদযব্বযপীড়িতত্তা সঙ্খাৰদুক্খং. কণ্ণসূলদন্তসূলৰাগজপৰিড়াহদোসজপৰিড়াহাদিকাযিকচেতসিকা আবাধা পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৱতো পটিচ্ছন্নদুক্খং. দ্ৱত্তিংসকম্মকাৰণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৱাৱ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৱতো অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং. ঠপেত্ৱা দুক্খদুক্খং সেসদুক্খং সচ্চৱিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো পৰিযাযদুক্খং. দুক্খদুক্খং পন নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি ৱুচ্চতি. তত্ৰাযং জাতি যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৱতাপি উপমাৱসেন পকাসিতং আপাযিকং দুক্খং, যঞ্চ সুগতিযম্পি মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স ৱত্থুভাৱতো দুক্খা. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘জাযেথ নো চে নৰকেসু সত্তো;

তত্থগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;

লভেথ দুক্খং ন কুহিং পতিট্ঠং;

ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতিং.