৭. সেখিযকণ্ডং
১. পৰিমণ্ডলৱগ্গৱণ্ণনা
সেখিযেসু সিক্খিতসিক্খেনাতি চতূহি মগ্গেহি তিস্সো সিক্খা সিক্খিত্ৱা ঠিতেন, সব্বসো পৰিনিট্ঠিতকিচ্চেনাতি ৱুত্তং হোতি. তাদিনাতি অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পিযট্ঠেন তাদিনা.
৫৭৬. সিক্খা কৰণীযাতি ‘‘এৱং নিৱাসেস্সামী’’তি আৰামেপি অন্তৰঘৰেপি সব্বত্থ সিক্খা কত্তব্বা. এত্থ চ যস্মা ৱত্তক্খন্ধকে ৱুত্তৱত্তানিপি সিক্খিতব্বত্তা সেখিযানেৱ হোন্তি, তস্মা পাৰাজিকাদীসু ৱিয পৰিচ্ছেদো ন কতো, চাৰিত্তনযদস্সনত্থঞ্চ ‘‘যো পন ভিক্খু ওলম্বেন্তো নিৱাসেয্য, দুক্কট’’ন্তি এৱং আপত্তিনামেন অৱত্ৱা ‘‘সিক্খা কৰণীযা’’তি এৱং সব্বসিক্খাপদেসু পাড়ি আৰোপিতা. পদভাজনে পন ‘‘আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তত্তা সব্বত্থ অনাদৰিযকৰণে দুক্কটং ৱেদিতব্বং. ৱুত্তন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং. যস্মা অট্ঠঙ্গুলমত্তং ওতাৰেত্ৱা নিৱত্থমেৱ নিসিন্নস্স চতুৰঙ্গুলমত্তং হোতি, তস্মা উভোপেতে অট্ঠকথাৱাদা একপৰিচ্ছেদা. তে সব্বেতি নিৱাসনদোসা.
তং পনাতি তং অনাদৰিযং. কিঞ্চাপি কুৰুন্দিৱাদং পচ্ছা ৱদন্তেন ‘‘পৰিমণ্ডলং নিৱাসেতুং অজানন্তস্স অনাপত্তী’’তি অযমত্থো পতিট্ঠাপিতো, তথাপি নিৱাসনৱত্তং সাধুকং উগ্গহেতব্বমেৱ. সঞ্চিচ্চ অনুগ্গণ্হন্তস্স অনাদৰিযং সিযা. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পৰিমণ্ডলসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘অজানন্তস্সাতি পৰিমণ্ডলং নিৱাসেতুং অজানন্তস্স অনাপত্তি, অপিচ নিৱাসনৱত্তং উগ্গহেতব্ব’’ন্তি.
সচিত্তকন্তি ৱত্থুৱিজাননচিত্তেন পণ্ণত্তিৱিজাননচিত্তেন চ সচিত্তকং ‘‘অনাদৰিযং পটিচ্চা’’তি ৱুত্তত্তা. ‘‘পাণাতিপাতাদি ৱিয নিৱাসনদোসো লোকগৰহিতো ন হোতীতি পণ্ণত্তিৱজ্জ’’ন্তি ফুস্সদেৱত্থেৰো আহ. উপতিস্সত্থেৰো পন ‘‘যস্মা অনাদৰিযৱসেনেৱ আপজ্জিতব্বত্তা কেৱলং অকুসলমেৱ, তঞ্চ পকতিযা ৱজ্জং, সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কমনঞ্চ দোমনস্সিতস্সেৱ হোতি, তস্মা লোকৱজ্জং অকুসলচিত্তং দুক্খৱেদন’’ন্তি আহ. অনাদৰিযং, অনাপত্তিকাৰণাভাৱো, অপৰিমণ্ডলনিৱাসনন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি. যথা চেত্থ, এৱং সব্বত্থ পুৰিমানি দ্ৱে তত্থ তত্থ ৱুত্তপটিপক্খকৰণঞ্চাতি তীণিযেৱ হোন্তি.
৫৭৭. দুতিযাদীসু অনেকপ্পকাৰং গিহিপাৰুতন্তি সেতপটপাৰুতং পৰিব্বাজকপাৰুতং একসাটকপাৰুতন্তিআদি অনেকপ্পভেদং গিহিপাৰুতং. তস্সত্থো খন্ধকেযেৱ আৱি ভৱিস্সতি. ৱিহাৰেপীতি বুদ্ধুপট্ঠানাদিকালং সন্ধায ৱুত্তং.
৫৭৮. ‘‘সুপ্পটিচ্ছন্নো’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘সসীসং পাৰুতো সব্বথা সুপ্পটিচ্ছন্নত্তা সুপ্পটিচ্ছন্নো নাম হোতী’’তি যস্স সিযা, তং সন্ধাযাহ ‘‘ন সসীসং পাৰুতেনা’’তিআদি.
৫৮২. একস্মিং পন ঠানে ঠত্ৱাতি এত্থ ‘‘গচ্ছন্তোপি পৰিস্সযাভাৱং ওলোকেতুং লভতিযেৱ, তথা গামে পূজ’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং.
পৰিমণ্ডলৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. উজ্জগ্ঘিকৱগ্গৱণ্ণনা
৫৮৬. দুতিযৱগ্গে হসনীযস্মিং ৱত্থুস্মিন্তি হাসজনকে কাৰণে.
উজ্জগ্ঘিকৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. খম্ভকতৱগ্গৱণ্ণনা
৬০৩. ততিযৱগ্গে পত্তে সঞ্ঞা পত্তসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি পত্তসঞ্ঞী, অত্তনো ভাজনে উপনিবন্ধসঞ্ঞী হুত্ৱাতি অত্থো. ব্যঞ্জনং পন অনাদিযিত্ৱা অত্থমত্তমেৱ দস্সেতুং ‘‘পত্তে সঞ্ঞং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
৬০৪. ওলোণীতি একা ব্যঞ্জনৱিকতি. ‘‘যো কোচি সুদ্ধো কঞ্জিকতক্কাদিৰসও’’তি কেচি. সাকসূপেয্য-গ্গহণেন যা কাচি সূপেয্যসাকেহি কতা ব্যঞ্জনৱিকতি ৱুত্তা. মংসৰসাদীনীতি আদি-সদ্দেন অৱসেসা সব্বাপি ব্যঞ্জনৱিকতি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সমসূপকপটিগ্গহণসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘ঠপেত্ৱা পন সূপং অৱসেসা সব্বাপি সূপেয্যা ব্যঞ্জনৱিকতি ৰসৰসো নাম হোতী’’তি.
৬০৫. সমপুণ্ণন্তি অধিট্ঠানুপগস্স পত্তস্স অন্তোমুখৱট্টিলেখং অনতিক্কামেত্ৱা ৰচিতং. সমভৰিতন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ফলাফলাদীতি আদি-সদ্দেন ওদনাদিম্পি সঙ্গণ্হাতি. হেট্ঠা ওৰোহতীতি সমন্তা ওকাসসব্ভাৱতো চালিযমানং হেট্ঠা ভস্সতি. মত্থকে থূপীকতং পূৱমেৱ ৱটংসকসদিসত্তা ‘‘পূৱৱটংসক’’ন্তি ৱুত্তং. পুপ্ফৱটংসকাদীসুপি এসেৱ নযো.
যস্মা ‘‘সমতিত্তিকো পিণ্ডপাতো পটিগ্গহেতব্বো’’তি ৱচনং পিণ্ডপাতো সম্পুণ্ণো পটিগ্গহেতব্বোতি দীপেতি, তস্মা অত্তনো হত্থগতে পত্তে পিণ্ডপাতো দিয্যমানো থূপীকতোপি চে হোতি, ৱট্টতীতি দীপেতি. ‘‘থূপীকতং পিণ্ডপাতং পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হি ৱচনং পঠমং থূপীকতং পিণ্ডপাতং পচ্ছা পটিগ্গণ্হতো আপত্তীতি দীপেতি. ‘‘পত্তে পটিগ্গণ্হতো চ থূপীকতং হোতি, ৱট্টতি অথূপীকতস্স পটিগ্গহিতত্তা, পযোগো পন নত্থি অঞ্ঞত্ৰ পুব্বদেসা’’তি কেনচি ৱুত্তং, তং ন সাৰতো পচ্চেতব্বং. ‘‘ন থূপীকতং পিণ্ডপাতং পটিগ্গণ্হাতী’’তি ৱচনং পঠমং থূপীকতস্সেৱ পচ্ছা পটিগ্গণ্হনং দীপেতি. ন হি হত্থগতেপি পত্তে দিয্যমানং থূপীকতং গণ্হন্তো থূপীকতং পিণ্ডপাতং পটিগ্গণ্হন্তো নাম ন হোতি, ন চ তেন সমতিত্তিকো পিণ্ডপাতো পটিগ্গহিতোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. ‘‘থূপীকত’’ন্তি চ ভাৱনপুংসকনিদ্দেসে গয্হমানে অযমত্থো সুট্ঠুতৰং পাকটোযেৱাতি.
খম্ভকতৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সক্কচ্চৱগ্গৱণ্ণনা
৬০৮. চতুত্থৱগ্গে সপদানন্তি এত্থ দানং ৱুচ্চতি অৱখণ্ডনং, অপেতং দানতো অপদানং, অনৱখণ্ডনন্তি অত্থো. সহ অপদানেন সপদানং, অৱখণ্ডনৱিৰহিতং, অনুপটিপাটিযাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তত্থ তত্থ ওধিং অকত্ৱা অনুপটিপাটিযা’’তি.
৬১১. যস্মিং সমযে ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তি ৰাজানো ভেৰিং চৰাপেন্তি, অযং মাঘাতসমযো নাম. ইধ অনাপত্তিযং গিলানো ন আগতো, তস্মা গিলানস্সপি আপত্তি. সূপোদনৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদে অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযাতি এত্থ ‘‘মুখে পক্খিপিত্ৱা পুন ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা ছড্ডেন্তস্স অৰুচিযা পৱিসন্তে ‘অসঞ্চিচ্চা’তি ৱুচ্চতি, ৱিঞ্ঞত্তিম্পি অৱিঞ্ঞত্তিম্পি এতস্মিং ঠানে ঠিতং সহসা গহেত্ৱা ভুঞ্জন্তে ‘অস্সতিযা’তি ৱুচ্চতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং.
৬১৪-৬১৫. উজ্ঝানে সঞ্ঞা উজ্ঝানসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি উজ্ঝানসঞ্ঞী. ‘‘মযূৰণ্ডং অতিমহন্ত’’ন্তি ৱচনতো মযূৰণ্ডপ্পমাণো কবড়ো ন ৱট্টতি. কেচি পন ‘‘মযূৰণ্ডতো মহন্তো ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং, ‘‘নাতিমহন্ত’’ন্তি চ অতিমহন্তস্সেৱ পটিক্খিত্তত্তা খুদ্দকে আপত্তি ন দিস্সতি. ‘‘মযূৰণ্ডং অতিমহন্তং, কুক্কুটণ্ডং অতিখুদ্দকং, তেসং ৱেমজ্ঝপ্পমাণো’’তি ইমিনা পন সাৰুপ্পৱসেন খুদ্দকম্পি পটিক্খিপিত্ৱা পৰিচ্ছেদো ন দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং.
সক্কচ্চৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. কবড়ৱগ্গৱণ্ণনা
৬১৮. পঞ্চমৱগ্গে সব্বং হত্থন্তি এত্থ হত্থ-সদ্দো তদেকদেসেসু অঙ্গুলীসু দট্ঠব্বো ‘‘হত্থমুদ্দা’’তিআদীসু ৱিয, সমুদাযে পৱত্তৱোহাৰস্স অৱযৱেপি ৱত্তনতো একঙ্গুলিম্পি মুখে পক্খিপিতুং ন ৱট্টতি.
কবড়ৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সুৰুসুৰুৱগ্গৱণ্ণনা
৬২৭. ছট্ঠৱগ্গে সীতীকতোতি সীতট্টো, সীতপীড়িতোতি ৱুত্তং হোতি. সিলকবুদ্ধোতি পৰিহাসৱচনমেতং. সিলকঞ্হি কঞ্চি দিস্ৱা ‘‘বুদ্ধো অয’’ন্তি ৱোহৰন্তি.
৬৩৪. ৱিলীৱচ্ছত্তন্তি ৱেণুৱিলীৱেহি কতং ছত্তং. তত্থজাতকদণ্ডকেন কতন্তি তালপণ্ণং সহ দণ্ডকেন ছিন্দিত্ৱা তমেৱ ছত্তদণ্ডং কৰোন্তি গোপালকাদযো ৱিয, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. ছত্তপাদুকায ৱা ঠিতং হোতীতি এত্থ ছত্তপাদুকা ৱুচ্চতি ছত্তাধাৰো. যস্মিং ছত্তং অপতমানং কত্ৱা ঠপেন্তি, তাদিসিকায ছত্তপাদুকায ঠিতং ছত্তং ‘‘ছত্ত’’ন্তি অজ্ঝাহৰিতব্বং. ‘‘ছত্তং ছত্তপাদুকায ঠিত’’ন্তিপি পঠন্তি, তত্থাপি অযমেৱত্থো.
৬৩৭. চাপোতি মজ্ঝে ৱঙ্কা কাচদণ্ডসদিসা ধনুৱিকতি. কোদণ্ডোতি ৱট্টলদণ্ডা ধনুৱিকতি. পটিমুক্কন্তি পৱেসিতং লগ্গিতং.
সুৰুসুৰুৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. পাদুকৱগ্গৱণ্ণনা
৬৪৭. সত্তমৱগ্গে পটিচ্ছন্নো হুত্ৱাতি সো কিৰ ৰত্তিভাগে উয্যানং গন্ত্ৱা অম্বং অভিৰুহিত্ৱা সাখায সাখং অম্বং ওলোকেন্তো ৱিচৰি. তস্স তথা কৰোন্তস্সেৱ ৰত্তি ৱিভাযি. সো চিন্তেসি ‘‘সচে ইদানি ওতৰিত্ৱা গমিস্সামি, দিস্ৱা মং চোৰোতি গহেস্সন্তি, ৰত্তিভাগে গমিস্সামী’’তি. অথেকং ৱিটপং অভিৰুহিত্ৱা নিলীনো অচ্ছি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. সো ৰুক্খতো ওতৰন্তো একং ওলম্বিনিসাখং গহেত্ৱা তেসং উভিন্নম্পি অন্তৰে পতিট্ঠাসি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তেসং দ্ৱিন্নম্পি অন্তৰা ৰুক্খতো পতিতো’’তি. পাড়িযা অত্থং ন জানন্তীতি অত্তনো গহণস্স অত্থং ন জানন্তি.
জাতকপাড়িযং (জা. ১.৪.৩৩) পন অযং গাথা –
‘‘সব্বমিদং চৰিমং কতং, উভো ধম্মং ন পস্সৰে;
উভো পকতিযা চুতা, যো চাযং মন্তেজ্ঝাপেতি;
যো চ মন্তং অধীযতী’’তি. –
এৱমাগতা. তস্সাযমত্থো (জা. অট্ঠ. ৩.৪.৩৩) – সব্বমিদং চৰিমং কতন্তি যং অম্হেহি তীহি জনেহি কতং, সব্বমিদং কিচ্চং লামকং নিম্মৰিযাদং অধম্মিকং. এৱং অত্তনো চোৰভাৱং তেসঞ্চ মন্তেসু অগাৰৱং গৰহিত্ৱা পুন ইতৰে দ্ৱেযেৱ গৰহন্তো ‘‘উভো ধম্মং ন পস্সৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ উভোতি ইমে দ্ৱেপি জনা গৰুকাৰাৰহং পোৰাণকধম্মং ন পস্সন্তি, ততোৱ ধম্মপকতিতো চুতা. ধম্মো হি পঠমুপ্পত্তিৱসেন পকতি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘ধম্মো হৱে পাতুৰহোসি পুব্বে,
পচ্ছা অধম্মো উদপাদি লোকে’’তি. (জা. ১.১১.২৮);
যো চাযন্তি যো চ অযং নীচে নিসীদিত্ৱা মন্তে অজ্ঝাপেতি, যো চ উচ্চে নিসীদিত্ৱা অধীযতীতি.
সালীনন্তি অযং গাথাপি –
‘‘সালীনং ওদনং ভুঞ্জে, সুচিং মংসূপসেচনং;
তস্মা এতং ন সেৱামি, ধম্মং ইসীহি সেৱিত’’ন্তি. (জা. ১.৪.৩৪) –
এৱং জাতকে আগতা. তত্থ সুচিন্তি পণ্ডৰং পৰিসুদ্ধং. মংসূপসেচনন্তি নানপ্পকাৰায মংসৱিকতিযা সিত্তং ভুঞ্জে, ভুঞ্জামীতি অত্থো. সেসং পাকটমেৱ.
ধিৰত্থূতি ধি অত্থু, নিন্দা ভৱতূতি অত্থো, গৰহাম তং মযন্তি ৱুত্তং হোতি. লদ্ধলাভোতি ধনলাভং যসলাভঞ্চ সন্ধায ৱদতি. ৱিনিপাতনহেতুনাতি ৱিনিপাতনস্স হেতুভাৱেন. ৱুত্তি নাম হোতীতি যথাৱুত্তো দুৱিধোপি লাভো অপাযসংৱত্তনিকতায সম্পৰাযে ৱিনিপাতনহেতুভাৱেন পৱত্তনতো সম্পতি অধম্মচৰণেন পৱত্তনতো চ ৱুত্তি নাম হোতীতি অত্থো. এৱৰূপা যা ৱুত্তীতি এৱৰূপা ধনলাভযসলাভসঙ্খাতা যা ৱুত্তি. অধম্মচৰণেন ৱাতি ৱা-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. ত্ৱন্তি উপযোগত্থে পচ্চত্তৱচনং, তং ইচ্চেৱ ৱা পাঠো. অস্মাতি পাসাণাধিৱচনমেতং.
পাদুকৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সেসং উত্তানমেৱ.
সেখিযকণ্ডং নিট্ঠিতং.
অধিকৰণসমথেসু যং ৱত্তব্বং, তং অট্ঠকথাযং আগতট্ঠানেযেৱ দস্সযিস্সাম.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথায সাৰত্থদীপনিযং
ভিক্খুৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৱিভঙ্গো নিট্ঠিতো.
নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স