১১. পঞ্চসতিকক্খন্ধকং

সঙ্গীতিনিদানকথাৱণ্ণনা

৪৩৭. পঞ্চসতিকক্খন্ধকে পাৱায কুসিনাৰন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৩১) পাৱানগৰে পিণ্ডায চৰিত্ৱা কুসিনাৰং গমিস্সামীতি অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো. মন্দাৰৱপুপ্ফং গহেত্ৱাতি মহাচাটিপ্পমাণং পুপ্ফং আগন্তুকদণ্ডকে ঠপেত্ৱা ছত্তং ৱিয গহেত্ৱা. অদ্দসং খোতি আগচ্ছন্তং দূৰতোৱ অদ্দসং. দিস্ৱা চ পন ‘‘পুচ্ছিস্সামি নং ভগৱতো পৱত্তি’’ন্তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘সচে খো পন নিসিন্নকোৱ পুচ্ছিস্সামি, সত্থৰি অগাৰৱো কতো ভৱিস্সতী’’তি উট্ঠহিত্ৱা ঠিতট্ঠানতো অপক্কম্ম ছদ্দন্তো নাগৰাজা মণিচম্মং ৱিয দসবলদত্তিযং মেঘৱণ্ণপংসুকূলচীৱৰং পাৰুপিত্ৱা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিৰস্মিং পতিট্ঠাপেত্ৱা সত্থৰি কতেন গাৰৱেন আজীৱকস্স অভিমুখো হুত্ৱা ‘‘অপাৱুসো অম্হাকং সত্থাৰং জানাসী’’তি আহ. কিং পন সত্থু পৰিনিব্বানং জানন্তো পুচ্ছি অজানন্তোতি? আৱজ্জনপ্পটিবদ্ধং খীণাসৱানং জাননং. অনাৱজ্জিতত্তা পনেস অজানন্তো পুচ্ছীতি একে. থেৰো সমাপত্তিবহুলো ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানলেণমণ্ডপাদীসু নিচ্চং সমাপত্তিফলেনেৱ যাপেতি. কুলসন্তকম্পি গামং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰে সমাপজ্জিত্ৱা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতোৱ ভিক্খং গণ্হাতি. থেৰো কিৰ ‘‘ইমিনা মে পচ্ছিমেন অত্তভাৱেন মহাজনানুগ্গহং কৰিস্সামি, যে ময্হং ভিক্খং ৱা দেন্তি, গন্ধমালাদীহি ৱা সক্কাৰং কৰোন্তি, তেসং তং মহপ্ফলং হোতূ’’তি এৱং কৰোতি. তস্মা সমাপত্তিবহুলতায ন জানি. ইতি অজানন্তোৱ পুচ্ছীতি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হেত্থ অজাননকাৰণং অত্থি. অভিলক্খিতং সত্থু পৰিনিব্বানং অহোসি দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনাদীহি নিমিত্তেহি. থেৰস্স পন পৰিসায কেহিচি ভিক্খূহি ভগৱা দিট্ঠপুব্বো, কেহিচি ন দিট্ঠপুব্বো. তত্থ যেহি দিট্ঠপুব্বো, তেপি পস্সিতুকামাৱ. যেহিপি অদিট্ঠপুব্বো, তেপি পস্সিতুকামাৱ. তত্থ যেহি ন দিট্ঠপুব্বো, তে অভিদস্সনকামতায গন্ত্ৱা ‘‘কুহিং ভগৱা’’তি পুচ্ছন্তা ‘‘পৰিনিব্বুতো’’তি সুত্ৱা সন্ধাৰেতুং ন সক্খিস্সন্তি. চীৱৰং ছড্ডেত্ৱা একৱত্থা ৱা দুন্নিৱত্থা ৱা উৰানি পটিপিসন্তা পৰোদিস্সন্তি. তত্থ মনুস্সা ‘‘মহাকস্সপেন সদ্ধিং আগতপংসুকূলিকা সযম্পি ইত্থিযো ৱিয পৰোদন্তি, তে কিং অম্হে সমস্সাসেন্তী’’তি ময্হং দোসং দস্সন্তি. ইদং পন সুঞ্ঞং মহাৰঞ্ঞং, ইধ যথা তথা ৰোদন্তেসু দোসো নত্থি. পুৰিমতৰং সুত্ৱা নাম সোকোপি তনুকো হোতীতি ভিক্খূনং সতুপ্পাদলাভত্থং জানন্তোৱ পুচ্ছি.

অজ্জ সত্তাহপৰিনিব্বুতোতি অজ্জ দিৱসতো পটিলোমতো সত্তমে অহনি পৰিনিব্বুতো. ততো মে ইদন্তি ততো সমণস্স গোতমস্স পৰিনিব্বুতট্ঠানতো. অৱীতৰাগাতি পুথুজ্জনা চেৱ সোতাপন্নসকদাগামিনো চ. তেসঞ্হি দোমনস্সং অপ্পহীনং, তস্মা তেপি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তি, উভো হত্থে সীসে ঠপেত্ৱা ৰোদন্তি. ছিন্নপাতং পপতন্তীতি ছিন্নানং পাতো ৱিয ছিন্নপাতো, তং ছিন্নপাতং, ভাৱনপুংসকনিদ্দেসোযং, মজ্ঝে ছিন্না ৱিয হুত্ৱা যতো ৱা ততো ৱা পতন্তীতি অত্থো. আৱট্টন্তীতি অভিমুখভাৱেন ৱট্টন্তি. যত্থ পতিতা, ততো কতিপযৰতনট্ঠানং ৱট্টনৱসেনেৱ গন্ত্ৱা পুন যথাপতিতমেৱ ঠানং ৱট্টনৱসেন আগচ্ছন্তি. ৱিৱট্টন্তীতি যত্থ পতিতা, ততো নিৱট্টন্তি, পতিতট্ঠানতো পৰভাগং ৱট্টমানা গচ্ছন্তীতি অত্থো. অপিচ পুৰতো ৱট্টনং আৱট্টনং, পস্সতো পচ্ছতো চ ৱট্টনং ৱিৱট্টনং. তস্মা দ্ৱে পাদে পসাৰেত্ৱা সকিং পুৰতো সকিং পচ্ছতো সকিং ৱামতো সকিং দক্খিণতো সম্পৰিৱট্টমানাপি আৱট্টন্তি ৱিৱট্টন্তীতি ৱুচ্চন্তি. ৱীতৰাগাতি পহীনদোমনস্সা ইট্ঠানিট্ঠেসু নিব্বিকাৰতায সিলাথম্ভসদিসা অনাগামিখীণাসৱা. কামঞ্হি দোমনস্সে অসতিপি একচ্চো ৰাগো হোতিযেৱ, ৰাগে পন অসতি দোমনস্সস্স অসম্ভৱোযেৱ. তদেকট্ঠভাৱতো হি ৰাগপ্পহানেন পহীনদোমনস্সা ৱুত্তা, ন খীণাসৱা এৱ.

সব্বেহেৱ পিযেহীতিআদীসু পিযাযিতব্বতো পিযেহি মনৱড্ঢনতো মনাপেহি মাতাপিতাভাতাভগিনীআদিকেহি. নানাভাৱোতি জাতিযা নানাভাৱো, জাতিঅনুৰূপগমনেন ৱিসুং ভাৱো, অসম্বদ্ধভাৱোতি অত্থো. ৱিনাভাৱোতি মৰণেন ৱিনাভাৱো, চুতিযা তেনত্তভাৱেন অপুনপৱত্তনতো ৱিপ্পযোগোতি অত্থো. অঞ্ঞথাভাৱোতি ভৱেন অঞ্ঞথাভাৱো, ভৱন্তৰগ্গহণেন ‘‘কামাৱচৰসত্তো ৰূপাৱচৰো হোতী’’তিআদিনা তত্থাপি ‘‘মনুস্সো দেৱো হোতী’’তিআদিনা চ পুৰিমাকাৰতো অঞ্ঞাকাৰতাতি অত্থো. তন্তি তস্মা. কুতেত্থ লব্ভাতি কুতো কুহিং কস্মিং নাম ঠানে এত্থ এতস্মিং খন্ধপ্পৱত্তে যং তং জাতং…পে… মা পলুজ্জীতি লদ্ধুং সক্কা, ন সক্কা এৱ তাদিসস্স কাৰণস্স অভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা সব্বেহেৱ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো, তস্মা দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱাপি সম্বোধিং পত্ৱাপি ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱাপি যমকপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱাপি দেৱোৰোহণং কত্ৱাপি যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তঞ্চ তথাগতস্সপি সৰীৰং মা পলুজ্জীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, ৰোদন্তেনপি কন্দন্তেনপি ন সক্কা তং কাৰণং লদ্ধুন্তি.

তেন খো পনাৱুসো, সমযেন সুভদ্দো নাম ৱুড্ঢপব্বজিতোতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং নিদানৱণ্ণনাযং (সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ৱুত্তনযমেৱ.

সঙ্গীতিনিদানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খুদ্দানুখুদ্দকসিক্খাপদকথাৱণ্ণনা

৪৪১. সমূহনেয্যাতি আকঙ্খমানো সমূহনতু, যদি ইচ্ছতি, সমূহনেয্যাতি অত্থো. কস্মা পন ‘‘সমূহনথা’’তি একংসেনেৱ অৱত্ৱা ‘‘আকঙ্খমানো সমূহনেয্যা’’তি ৱিকপ্পৱচনেনেৱ ভগৱা ঠপেসীতি? মহাকস্সপস্স ঞাণবলস্স দিট্ঠত্তা. পস্সতি হি ভগৱা ‘‘সমূহনথাতি ৱুত্তেপি সঙ্গীতিকালে কস্সপো ন সমূহনিস্সতী’’তি, তস্মা ৱিকপ্পেনেৱ ঠপেসি. যদি অসমূহননং দিট্ঠং, তদেৱ চ ইচ্ছিতং, অথ কস্মা ভগৱা ‘‘আকঙ্খমানো সমূহনতূ’’তি অৱোচাতি? তথাৰূপপুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন. সন্তি হি কেচি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমাদায ৱত্তিতুং অনিচ্ছন্তা, তেসং তথা অৱুচ্চমানে ভগৱতি ৱিঘাতো উপ্পজ্জেয্য, তং তেসং ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায. তথা পন ৱুত্তে তেসং ৱিঘাতো ন উপ্পজ্জেয্য, অম্হাকমেৱাযং দোসো, যতো অম্হেসুযেৱ কেচি সমূহননং ন ইচ্ছন্তীতি. কেচি ‘‘সকলস্স পন সাসনস্স সঙ্ঘাযত্তভাৱকৰণত্থং তথা ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. যং কিঞ্চি সত্থাৰা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং সমণা সক্যপুত্তিযা সিৰসা সম্পটিচ্ছিত্ৱা জীৱিতং ৱিয ৰক্খন্তি. তথা হি তে ‘‘খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি আকঙ্খমানো সঙ্ঘো সমূহনতূ’’তি ৱুত্তেপি ন সমূহনিংসু. অঞ্ঞদত্থু পুৰতো ৱিয তস্স অচ্চযেপি ৰক্খিংসুযেৱাতি সত্থু সাসনস্স সঙ্ঘস্স চ মহন্তভাৱদস্সনত্থম্পি তথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি আযস্মা আনন্দো অঞ্ঞেপি ৱা ভিক্খূ ‘‘কতমং পন, ভন্তে, খুদ্দকং, কতমং অনুখুদ্দক’’ন্তি ন পুচ্ছিংসু সমূহনজ্ঝাসযস্সেৱ অভাৱতো, তেনেৱ একসিক্খাপদম্পি অপৰিচ্চজিত্ৱা সব্বেসং অনুগ্গহেতব্বভাৱদস্সনত্থং ‘‘চত্তাৰি পাৰাজিকানি ঠপেত্ৱা অৱসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানী’’তিআদিমাহংসু. এৱঞ্হি ৱদন্তেহি ‘‘খুদ্দানুখুদ্দকা ইমে নামা’’তি অৱিনিচ্ছিতত্তা সব্বেসং অনুগ্গহেতব্বভাৱো দস্সিতো হোতি.

৪৪২. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসীতি এত্থ পন কেচি ৱদন্তি ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং খুদ্দকং, কতমং অনুখুদ্দকন্তি মিলিন্দৰঞ্ঞা পুচ্ছিতে ‘দুক্কটং মহাৰাজ, খুদ্দকং, দুব্ভাসিতং অনুখুদ্দক’ন্তি (মি. প. ৪.২.১) ৱুত্তত্তা নাগসেনত্থেৰো খুদ্দানুখুদ্দকং জানি, মহাকস্সপত্থেৰো পন তং অজানন্তো ‘সুণাতু মে আৱুসো’তিআদিনা কম্মৱাচং সাৱেসী’’তি, ন তং এৱং গহেতব্বং. নাগসেনত্থেৰো হি পৰেসং ৱাদপথোপচ্ছেদনত্থং সঙ্গীতিকালে ধম্মসঙ্গাহকমহাথেৰেহি গহিতকোট্ঠাসেসু অন্তিমকোট্ঠাসমেৱ গহেত্ৱা মিলিন্দৰাজানং সঞ্ঞাপেসি, মহাকস্সপত্থেৰো পন একসিক্খাপদম্পি অসমূহনিতুকামতায তথা কম্মৱাচং সাৱেসি.

তত্থ গিহিগতানীতি গিহিপটিসংযুত্তানীতি ৱদন্তি. গিহীসু গতানি, তেহি ঞাতানি গিহিগতানীতি এৱং পনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ধূমকালো এতস্সাতি ধূমকালিকং চিতকধূমৱূপসমতো পৰং অপ্পৱত্তনতো. অপ্পঞ্ঞত্তন্তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৩৬; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৭.২৩) নৱং অধম্মিকং কতিকৱত্তং ৱা সিক্খাপদং ৱা বন্ধন্তা অপ্পঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেন্তি নাম পুৰাণসন্থতৱত্থুস্মিং সাৱত্থিযং ভিক্খূ ৱিয. উদ্ধম্মং উব্বিনযং সাসনং দীপেন্তা পঞ্ঞত্তং সমুচ্ছিন্দন্তি নাম ৱস্সসতপৰিনিব্বুতে ভগৱতি ৱেসালিকা ৱজ্জিপুত্তকা ৱিয. খুদ্দানুখুদ্দকা পন আপত্তিযো সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কমন্তা যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ন ৱত্তন্তি নাম অস্সজিপুনব্বসুকা ৱিয. নৱং পন কতিকৱত্তং ৱা সিক্খাপদং ৱা অবন্ধন্তা, ধম্মতো ৱিনযতো সাসনং দীপেন্তা, খুদ্দানুখুদ্দকম্পি চ সিক্খাপদং অসমূহনন্তা অপ্পঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দন্তি, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৱত্তন্তি নাম আযস্মা উপসেনো ৱিয আযস্মা যসো কাকণ্ডকপুত্তো ৱিয চ.

৪৪৩. ভগৱতা ওড়াৰিকে নিমিত্তে কযিৰমানেতি ৱেসালিং নিস্সায চাপালে চেতিযে ৱিহৰন্তেন ভগৱতা –

‘‘ৰমণীযা, আনন্দ, ৱেসালী, ৰমণীযং উদেনচেতিযং, ৰমণীযং গোতমকচেতিযং, ৰমণীযং সত্তম্বচেতিযং, ৰমণীযং বহুপুত্তচেতিযং, ৰমণীযং সাৰন্দদচেতিযং, ৰমণীযং চাপালচেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৱা তিট্ঠেয্য কপ্পাৱসেসং ৱা. তথাগতস্স খো পন, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা, সো আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৱা তিট্ঠেয্য কপ্পাৱসেসং ৱা’’তি (দী. নি. ২.১৬৬) –

এৱং ওড়াৰিকে নিমিত্তে কযিৰমানে.

মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তোতি মাৰেন অজ্ঝোত্থটচিত্তো. মাৰো হি যস্স সব্বেন সব্বং দ্ৱাদস ৱিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স চিত্তং পৰিযুট্ঠাতি. থেৰস্স চ চত্তাৰো ৱিপল্লাসা অপ্পহীনা, তেনস্স মাৰো চিত্তং পৰিযুট্ঠাসি. সো পন চিত্তপৰিযুট্ঠানং কৰোন্তো কিং কৰোতীতি? ভেৰৱং ৰূপাৰম্মণং ৱা দস্সেতি, সদ্দাৰম্মণং ৱা সাৱেতি, ততো সত্তা তং দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা সতিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিৱটমুখা হোন্তি, তেসং মুখেন হত্থং পৱেসেত্ৱা হদযং মদ্দতি, ততো ৱিসঞ্ঞাৱ হুত্ৱা তিট্ঠন্তি. থেৰস্স পনেস মুখেন হত্থং পৱেসেতুং কিং সক্খিস্সতি, ভেৰৱাৰম্মণং পন দস্সেসি, তং দিস্ৱা থেৰো নিমিত্তোভাসং ন পটিৱিজ্ঝি.

খুদ্দানুখুদ্দকসিক্খাপদকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ব্ৰহ্মদণ্ডকথাৱণ্ণনা

৪৪৫. উজ্জৱনিকাযাতি পটিসোতগামিনিযা. ৰজোহৰণন্তি ৰজোপুঞ্ছনী. ন কুলৱং গমেন্তীতি নিৰত্থকৱিনাসনং ন গমেন্তি. কুচ্ছিতো লৱো কুলৱো, অনযৱিনাসোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ধম্মৱিনযসঙ্গীতিযা’’তি ৱত্তব্বে সঙ্গীতিযা ৱিনযপ্পধানত্তা ‘‘ৱিনযসঙ্গীতিযা’’তি ৱুত্তং. ৱিনযপ্পধানা সঙ্গীতি ৱিনযসঙ্গীতি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.

পঞ্চসতিকক্খন্ধকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.