৫. খুদ্দকৱত্থুক্খন্ধকং
খুদ্দকৱত্থুকথাৱণ্ণনা
২৪৩. খুদ্দকৱত্থুক্খন্ধকে অট্ঠপদাকাৰেনাতি অট্ঠপদফলকাকাৰেন, জূতফলকসদিসন্তি ৱুত্তং হোতি. মল্লকমূলসণ্ঠানেনাতি খেড়মল্লকমূলসণ্ঠানেন.
২৪৫. মুত্তোলম্বকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন কুণ্ডলাদিং সঙ্গণ্হাতি. পলম্বকসুত্তন্তি যঞ্ঞোপচিতাকাৰেন ওলম্বকসুত্তং.
২৪৬. চিক্কলেনাতি সিলেসেন.
২৪৮. সাধুগীতন্তি অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তগীতং.
২৪৯. চতুৰস্সেন ৱত্তেনাতি পৰিপুণ্ণেন উচ্চাৰণৱত্তেন. তৰঙ্গৱত্তাদীনং উচ্চাৰণৱিধানানি নট্ঠপ্পযোগানি. বাহিৰলোমিন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, যথা তস্স উণ্ণপাৱাৰস্স বহিদ্ধা লোমানি দিস্সন্তি, তথা ধাৰেন্তস্স দুক্কটন্তি ৱুত্তং হোতি.
২৫১. ইমানি চত্তাৰি অহিৰাজকুলানীতি (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.৬৭) ইদং দট্ঠৱিসে সন্ধায ৱুত্তং. যে হি কেচি দট্ঠৱিসা, সব্বে তে ইমেসং চতুন্নং অহিৰাজকুলানং অব্ভন্তৰগতাৱ হোন্তি. অত্তগুত্তিযাতি অত্তনো গুত্তত্থায. অত্তৰক্খাযাতি অত্তনো ৰক্খণত্থায. অত্তপৰিত্তংকাতুন্তি অত্তনো পৰিত্তাণত্থায অত্তপৰিত্তং নাম কাতুং অনুজানামীতি অত্থো.
ইদানি যথা তং পৰিত্তং কাতব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘এৱঞ্চ পন ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ (জা. অট্ঠ. ২.২.১০৫) ৱিৰূপক্খেহীতি ৱিৰূপক্খনাগকুলেহি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. সহযোগে চেতং কৰণৱচনং, এতেহি সহ ময্হং মিত্তভাৱোতি ৱুত্তং হোতি অপাদকেহীতি অপাদকসত্তেহি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. সব্বে সত্তাতি ইতো পুব্বে এত্তকেন ঠানেন ওদিস্সকমেত্তং কথেত্ৱা ইদানি অনোদিস্সকমেত্তং কথেতুং ইদমাৰদ্ধং. তত্থ সত্তা পাণা ভূতাতি সব্বানেতানি পুগ্গলৱেৱচনানেৱ. ভদ্ৰানি পস্সন্তূতি ভদ্ৰানি আৰম্মণানি পস্সন্তু. মা কঞ্চি পাপমাগমাতি কঞ্চি সত্তং পাপকং লামকং মা আগচ্ছতু.
অপ্পমাণো বুদ্ধোতি এত্থ বুদ্ধোতি বুদ্ধগুণা ৱেদিতব্বা, তে হি অপ্পমাণা নাম. সেসদ্ৱযেসুপি এসেৱ নযো, পমাণৱন্তানীতি গুণপ্পমাণেন যুত্তানি. উণ্ণনাভীতি লোমসনাভিকো মক্কটকো. সৰবূতি ঘৰগোড়িকা. কতা মে ৰক্খা কতং মে পৰিত্তন্তি মযা এত্তকস্স জনস্স ৰক্খা চ পৰিত্তাণঞ্চ কতং. পটিক্কমন্তু ভূতানীতি সব্বেপি মে কতপৰিত্তাণা সত্তা অপগচ্ছন্তু, মা মং ৱিহেঠযিংসূতি অত্থো. সোহন্তি যস্স মম এতেহি সব্বেহিপি মেত্তং, সো অহং ভগৱতো নমো কৰোমি, ৱিপস্সীআদীনঞ্চ সত্তন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং নমো কৰোমীতি সম্বন্ধো.
অঞ্ঞম্হি ছেতব্বম্হীতি ৰাগানুসযং সন্ধায ৱদতি. তাদিসং ৱা দুক্খন্তি মুট্ঠিআদীহি দুক্খং উপ্পাদেন্তস্স.
২৫২. জালানি পৰিক্খিপাপেত্ৱাতি পৰিস্সযমোচনত্থঞ্চেৱ পমাদেন গড়িতানং আভৰণাদীনং ৰক্খণত্থঞ্চ জালানি কৰণ্ডকাকাৰেন পৰিক্খিপাপেত্ৱা. চন্দনগণ্ঠি আগন্ত্ৱা জালে লগ্গাতি একো কিৰ ৰত্তচন্দনৰুক্খো গঙ্গায উপৰিতীৰে জাতো গঙ্গোদকেন ধোতমূলো পতিত্ৱা তত্থ তত্থ পাসাণেসু সম্ভিজ্জমানো ৱিপ্পকিৰি. ততো একা ঘটপ্পমাণা ঘটিকা পাসাণেসু ঘংসিযমানা উদকঊমীহি পোথিযমানা মট্ঠা হুত্ৱা অনুপুব্বেন ৱুয্হমানা সেৱালপৰিযোনদ্ধা আগন্ত্ৱা তস্মিং জালে লগ্গি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. লেখন্তি লিখিতগহিতং চুণ্ণং. উড্ডিত্ৱাতি ৱেড়ুপৰম্পৰায উদ্ধং পাপেত্ৱা, উট্ঠাপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ওহৰতূতি ইদ্ধিযা ওতাৰেত্ৱা গণ্হতু.
পূৰণকস্সপাদযো ছ সত্থাৰো. তত্থ (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫১-১৫২; ম. নি. অট্ঠ. ১.৩১২) পূৰণোতি তস্স সত্থুপটিঞ্ঞস্স নামং. কস্সপোতি গোত্তং. সো কিৰ অঞ্ঞতৰস্স কুলস্স একূনদাসসতং পূৰযমানো জাতো. তেনস্স ‘‘পূৰণো’’তি নামং অকংসু. মঙ্গলদাসত্তা চস্স কতং ‘‘দুক্কট’’ন্তি ৱত্তা নত্থি, অকতং ৱা ‘‘ন কত’’ন্তি. সো ‘‘কিমহং এত্থ ৱসামী’’তি পলাযি. অথস্স চোৰা ৱত্থানি অচ্ছিন্দিংসু. সো পণ্ণেন ৱা তিণেন ৱা পটিচ্ছাদেতুম্পি অজানন্তো জাতৰূপেনেৱ একং গামং পাৱিসি. মনুস্সা তং দিস্ৱা ‘‘অযং সমণো অৰহা অপ্পিচ্ছো, নত্থি ইমিনা সদিসো’’তি পূৱভত্তাদীনি গহেত্ৱা উপসঙ্কমন্তি. সো ‘‘ময্হং সাটকং অনিৱত্থভাৱেন ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি ততো পট্ঠায সাটকং লভিত্ৱাপি ন নিৱাসেসি, তদেৱ পব্বজ্জং অগ্গহেসি. তস্স সন্তিকে অঞ্ঞেপি অঞ্ঞেপীতি পঞ্চসতা মনুস্সা পব্বজিংসু. এৱমযং গণাচৰিযো হুত্ৱা ‘‘সত্থা’’তি লোকে পাকটো অহোসি.
মক্খলীতি তস্স নামং. গোসালায জাতত্তা গোসালোতি দুতিযনামং. তং কিৰ সকদ্দমায ভূমিযা তেলঘটং গহেত্ৱা গচ্ছন্তং ‘‘তাত মা খলী’’তি সামিকো আহ. সো পমাদেন খলিত্ৱা পতিত্ৱা সামিকস্স ভযেন পলাযিতুং আৰদ্ধো. সামিকো উপধাৱিত্ৱা সাটককণ্ণে অগ্গহেসি, সো সাটকং ছড্ডেত্ৱা অচেলকো হুত্ৱা পলাযি. সেসং পূৰণসদিসমেৱ.
অজিতোতি তস্স নামং. কেসকম্বলং ধাৰেতীতি কেসকম্বলো. ইতি নামদ্ৱযং সংসন্দিত্ৱা ‘‘অজিতো কেসকম্বলো’’তি ৱুচ্চতি. তত্থ কেসকম্বলো নাম মনুস্সানং কেসেহি কতকম্বলো. ততো পটিকিট্ঠতৰং ৱত্থং নাম নত্থি. যথাহ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যানি কানিচি তন্তাৱুতানং ৱত্থানং, কেসকম্বলো তেসং পটিকিট্ঠো অক্খাযতি. কেসকম্বলো, ভিক্খৱে, সীতে সীতো উণ্হে উণ্হো দুব্বণ্ণো দুগ্গন্ধো দুক্খসম্ফস্সো’’তি (অ. নি. ৩.১৩৮).
পকুধোতি তস্স নামং. কচ্চাযনোতি গোত্তং. ইতি নামগোত্তং সংসন্দিত্ৱা ‘‘পকুধো কচ্চাযনো’’তি ৱুচ্চতি. সীতূদকপটিক্খিত্তকো এস, ৱচ্চং কত্ৱাপি উদককিচ্চং ন কৰোতি, উণ্হোদকং ৱা কঞ্জিযং ৱা লভিত্ৱা কৰোতি, নদিং ৱা মগ্গোদকং ৱা অতিক্কম্ম ‘‘সীলং মে ভিন্ন’’ন্তি ৱালিকথূপং কত্ৱা সীলং অধিট্ঠায গচ্ছতি. এৱৰূপনিস্সিৰিকলদ্ধিকো এস.
সঞ্চযোতি তস্স নামং. বেলট্ঠস্স পুত্তো বেলট্ঠপুত্তো. ‘‘অম্হাকং গণ্ঠনকিলেসো পলিবুন্ধনকিলেসো নত্থি, কিলেসগণ্ঠিৰহিতা ময’’ন্তি এৱংৱাদিতায লদ্ধনামৱসেন নিগণ্ঠো. নাটস্স পুত্তোতি নাটপুত্তো.
পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজোতি (উদা. অট্ঠ. ৩৬) পিণ্ডং উলমানো পৰিযেসমানো পব্বজিতোতি পিণ্ডোলো. সো কিৰ পৰিজিণ্ণভোগো ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা মহন্তং ভিক্খুসঙ্ঘস্স লাভসক্কাৰং দিস্ৱা পিণ্ডত্থায নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতো. সো মহন্তং কপল্লপত্তং ‘‘পত্ত’’ন্তি গহেত্ৱা চৰতি, কপল্লপূৰং যাগুং পিৱতি, ভত্তং ভুঞ্জতি, পূৱখজ্জকঞ্চ খাদতি. অথস্স মহগ্ঘসভাৱং সত্থু আৰোচযিংসু. সত্থা তস্স পত্তত্থৱিকং নানুজানি. থেৰো হেট্ঠামঞ্চে পত্তং নিকুজ্জিত্ৱা ঠপেতি. সো ঠপেন্তোপি ঘংসেন্তোৱ পণামেত্ৱা ঠপেতি, গণ্হন্তোপি ঘংসেন্তোৱ আকড্ঢিত্ৱা গণ্হাতি. তং গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে ঘংসনেন পৰিক্খীণং নাড়িকোদনমত্তস্সেৱ গণ্হনকং জাতং. ততো সত্থু আৰোচেসুং. অথস্স সত্থা পত্তত্থৱিকং অনুজানি. থেৰো অপৰেন সমযেন ইন্দ্ৰিযভাৱনং ভাৱেন্তো অগ্গফলে অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. ইতি সো পুব্বে সৱিসেসং পিণ্ডত্থায উলতীতি পিণ্ডোলো. গোত্তেন পন ভাৰদ্ৱাজোতি উভযং একতো কত্ৱা ‘‘পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজো’’তি ৱুচ্চতি.
‘‘অথ খো আযস্মা পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজো…পে… এতদৱোচা’’তি কস্মা এৱমাহংসু? সো কিৰ (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৮০ দেৱোৰোহণৱত্থু) সেট্ঠি নেৱ সম্মাদিট্ঠি, ন মিচ্ছাদিট্ঠি, মজ্ঝত্তধাতুকো. সো চিন্তেসি ‘‘ময্হং গেহে চন্দনং বহু, কিং নু খো ইমিনা কৰিস্সামী’’তি. অথস্স এতদহোসি ‘‘ইমস্মিং লোকে ‘মযং অৰহন্তো, মযং অৰহন্তো’তি ৱত্তাৰো বহূ, অহং একং অৰহন্তম্পি ন জানামি, গেহে ভমং যোজেত্ৱা পত্তং লিখাপেত্ৱা সিক্কায ঠপেত্ৱা ৱেড়ুপৰম্পৰায সট্ঠিহত্থমত্তে আকাসে ওলম্বাপেত্ৱা ‘সচে অৰহা অত্থি, আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হাতূ’তি ৱক্খামি. যো তং গহেস্সতি, তস্স সপুত্তদাৰো সৰণং গমিস্সামী’’তি. সো চিন্তিতনিযামেনেৱ পত্তং লিখাপেত্ৱা ৱেড়ুপৰম্পৰায উস্সাপেত্ৱা ‘‘যো ইমস্মিং লোকে অৰহা, সো আকাসেন আগন্ত্ৱা ইমং পত্তং গণ্হাতূ’’তি আহ.
তদা ছ সত্থাৰো ‘‘অম্হাকং এস অনুচ্ছৱিকো, অম্হাকমেৱ নং দেহী’’তি ৱদিংসু. সো ‘‘আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হথা’’তি আহ. ছট্ঠে দিৱসে নিগণ্ঠো নাটপুত্তো অন্তেৱাসিকে পেসেসি ‘‘গচ্ছথ সেট্ঠিং এৱং ৱদেথ ‘অম্হাকং আচৰিযস্সেৱ অনুচ্ছৱিকো, মা অপ্পমত্তকস্স কাৰণা আকাসেন আগমনং কৰি, দেহি কিৰ তে পত্ত’ন্তি’’. তে গন্ত্ৱা সেট্ঠিং তথা ৱদিংসু. সেট্ঠি ‘‘আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হিতুং সমত্থোৱ গণ্হাতূ’’তি আহ. নাটপুত্তো সযং গন্তুকামো হুত্ৱা অন্তেৱাসিকানং সঞ্ঞং অদাসি ‘‘অহং একং হত্থঞ্চ পাদঞ্চ উক্খিপিত্ৱা উপ্পতিতুকামো ৱিয ভৱিস্সামি, তুম্হে মং ‘আচৰিয কিং কৰোথ, দাৰুমযপত্তস্স কাৰণা পটিচ্ছন্নং অৰহত্তগুণং মহাজনস্স মা দস্সযিত্থা’তি ৱত্ৱা মং হত্থেসু চ পাদেসু চ গহেত্ৱা আকড্ঢন্তা ভূমিযং পাতেয্যাথা’’তি. সো তত্থ গন্ত্ৱা সেট্ঠিং আহ ‘‘মহাসেট্ঠি অযং পত্তো অঞ্ঞেসং নানুচ্ছৱিকো, মা তে অপ্পমত্তকস্স কাৰণা মম আকাসে উপ্পতনং ৰুচ্চি, দেহি মে পত্ত’’ন্তি. ভন্তে, আকাসেন উপ্পতিত্ৱাৱ গণ্হথাতি. ততো নাটপুত্তো ‘‘তেন হি অপেথ অপেথা’’তি অন্তেৱাসিকে অপনেত্ৱা ‘‘আকাসে উপ্পতিস্সামী’’তি একং হত্থঞ্চ পাদঞ্চ উক্খিপি. অথ নং অন্তেৱাসিকা ‘‘আচৰিয, কিং নামেতং কৰোথ, ছৱস্স দাৰুমযপত্তস্স কাৰণা পটিচ্ছন্নগুণেন তুম্হেহি মহাজনস্স দস্সিতেন কো অত্থো’’তি তং হত্থপাদেসু গহেত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা ভূমিযং পাতেসুং. সো সেট্ঠিং আহ ‘‘মহাসেট্ঠি, ইমে মে উপ্পতিতুং ন দেন্তি, দেহি মে পত্ত’’ন্তি. উপ্পতিত্ৱাৱ গণ্হথ ভন্তেতি. এৱং তিত্থিযা ছ দিৱসানি ৱাযমিত্ৱাপি পত্তং ন লভিংসুযেৱ.
অথ সত্তমে দিৱসে আযস্মতো চ মোগ্গল্লানস্স আযস্মতো চ পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজস্স ‘‘ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিস্সামা’’তি গন্ত্ৱা একস্মিং পিট্ঠিপাসাণে ঠত্ৱা চীৱৰং পাৰুপনকালে ধুত্তকা কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘হম্ভো পুব্বে ছ সত্থাৰো ‘মযং অৰহন্তাম্হা’তি ৱিচৰিংসু, ৰাজগহসেট্ঠিনো পন অজ্জ সত্তমো দিৱসো পত্তং উস্সাপেত্ৱা ঠপযতো ‘সচে অৰহা অত্থি, আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হাতূ’তি ৱদন্তস্স, একোপি ‘অহং অৰহা’তি আকাসে উপ্পতন্তো নত্থি, অজ্জ নো লোকে অৰহন্তানং নত্থিভাৱো ঞাতো’’তি. তং কথং সুত্ৱা আযস্মা মহামোগ্গল্লানো আযস্মন্তং পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজং আহ ‘‘সুতং তে, আৱুসো ভাৰদ্ৱাজ, ইমেসং ৱচনং, ইমে বুদ্ধসাসনং পৰিগ্গণ্হন্তা ৱিয ৱদন্তি, ত্ৱঞ্চ মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো, গচ্ছেতং পত্তং আকাসেন গন্ত্ৱা গণ্হাহী’’তি. ‘‘আৱুসো মোগ্গল্লান, ত্ৱং ‘ইদ্ধিমন্তানং অগ্গো’তি পাকটো, ত্ৱং এতং গণ্হ, তযি পন অগ্গণ্হন্তে অহং গণ্হিস্সামী’’তি আহ. অথ আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ‘‘গণ্হাৱুসো’’তি আহ. ইতি তে লোকস্স অৰহন্তেহি অসুঞ্ঞভাৱদস্সনত্থং এৱমাহংসু.
তিক্খত্তুং ৰাজগহং অনুপৰিযাযীতি তিক্খত্তুং ৰাজগহং অনুগন্ত্ৱা পৰিব্ভমি. ‘‘সত্তক্খত্তু’’ন্তিপি ৱদন্তি. থেৰো কিৰ অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা উট্ঠায তিগাৱুতং পিট্ঠিপাসাণং অন্তন্তেন পৰিচ্ছিন্দন্তো তূলপিচু ৱিয আকাসে উট্ঠাপেত্ৱা ৰাজগহনগৰস্স উপৰি সত্তক্খত্তুং অনুপৰিযাযি. সো তিগাৱুতপ্পমাণস্স নগৰস্স অপিধানং ৱিয পঞ্ঞাযি. নগৰৱাসিনো ‘‘পাসাণো নো অৱত্থৰিত্ৱা গণ্হাতী’’তি ভীতা সুপ্পাদীনি মত্থকে কত্ৱা তত্থ তত্থ নিলীযিংসু. সত্তমে ৱাৰে থেৰো পিট্ঠিপাসাণং ভিন্দিত্ৱা অত্তানং দস্সেতি. মহাজনো থেৰং দিস্ৱা ‘‘ভন্তে পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজ, তৱ পাসাণং গাড়্হং কত্ৱা গণ্হ, মা নো সব্বে নাসযী’’তি আহ. থেৰো পাসাণং পাদন্তেন খিপিত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. সো গন্ত্ৱা যথাঠানেযেৱ পতিট্ঠাসি. থেৰো সেট্ঠিস্স গেহমত্থকে অট্ঠাসি. তং দিস্ৱা সেট্ঠি উৰেন নিপজ্জিত্ৱা ‘‘ওতৰ সামী’’তি ৱত্ৱা আকাসতো ওতিণ্ণং থেৰং নিসীদাপেত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা চতুমধুৰপুণ্ণং কত্ৱা থেৰস্স অদাসি. থেৰো পত্তং গহেত্ৱা ৱিহাৰাভিমুখো পাযাসি. অথস্স যে অৰঞ্ঞগতা পাটিহাৰিযং নাদ্দসংসু, তে সন্নিপতিত্ৱা ‘‘ভন্তে, অম্হাকম্পি পাটিহাৰিযং দস্সেহী’’তি থেৰং অনুবন্ধিংসু. সো তেসং তেসং পাটিহাৰিযং দস্সেন্তো ৱিহাৰং অগমাসি. সত্থা তং অনুবন্ধিত্ৱা উন্নাদেন্তস্স মহাজনস্স সদ্দং সুত্ৱা ‘‘আনন্দ, কস্সেসো সদ্দো’’তি পুচ্ছি. তেন ৱুত্তং ‘‘অস্সোসি খো ভগৱা…পে… কিং নু খো সো, আনন্দ, উচ্চাসদ্দো মহাসদ্দো’’তি.
ৱিকুব্বনিদ্ধিযা পাটিহাৰিযং পটিক্খিত্তন্তি এত্থ ৱিকুব্বনিদ্ধি নাম ‘‘সো পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা কুমাৰকৱণ্ণং ৱা দস্সেতি নাগৱণ্ণং ৱা, ৱিৱিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১৩) এৱমাগতা পকতিৱণ্ণৱিজহনৱিকাৰৱসেন পৱত্তা ইদ্ধি. অধিট্ঠানিদ্ধি পন ‘‘পকতিযা একো বহুকং আৱজ্জতি সতং ৱা সহস্সং ৱা সতসহস্সং ৱা, আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি ‘বহুকো হোমী’’’তি (পটি. ম. ৩.১০ দসইদ্ধিনিদ্দেস) এৱং ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা অধিট্ঠানৱসেন নিপ্ফন্না ইদ্ধি.
২৫৩-২৫৪. ন অচ্ছুপিযন্তীতি ন সুফস্সিতানি হোন্তি. ৰূপকাকিণ্ণানীতি ইত্থিৰূপাদীহি আকিণ্ণানি. ভূমিআধাৰকেতি ৱলযাধাৰকে. দাৰুআধাৰকদণ্ডাধাৰকেসূতি একদাৰুনা কতআধাৰকে বহূহি দণ্ডকেহি কতআধাৰকে ৱাতি অত্থো, তীহি দণ্ডেহি কতো পন ন ৱট্টতি. ভূমিযং পন নিক্কুজ্জিত্ৱা একমেৱ ঠপেতব্বন্তি এত্থ দ্ৱে ঠপেন্তেন উপৰি ঠপিতপত্তং একেন পস্সেন ভূমিযং ফুসাপেত্ৱা ঠপেতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি. আলিন্দকমিড্ঢিকাদীনন্তি পমুখমিড্ঢিকানং. পৰিৱত্তিত্ৱা তত্থেৱ পতিট্ঠাতীতি এত্থ ‘‘পৰিৱত্তিত্ৱা ততিযৱাৰে তত্থেৱ মিড্ঢিযা পতিট্ঠাতী’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. পৰিভণ্ডং নাম গেহস্স বহি কুট্টপাদস্স থিৰভাৱত্থং কতা তনুকমিড্ঢিকা ৱুচ্চতি. তনুকমিড্ঢিকাযাতি খুদ্দকমিড্ঢিকায. মিড্ঢন্তেপি আধাৰকে ঠপেতুং ৱট্টতি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, আধাৰক’’ন্তি হি ৱচনতো মিড্ঢাদীসু যত্থ কত্থচি আধাৰকং ঠপেত্ৱা তত্থ পত্তং ঠপেতুং ৱট্টতি আধাৰকে ঠপনোকাসস্স অনিযমিতত্তাতি ৱদন্তি. ‘‘পত্তমাড়ো নাম ৱট্টেত্ৱা পত্তানং অগমনত্থং ৱট্টং ৱা চতুৰস্সং ৱা ইট্ঠকাদীহি পৰিক্খিপিত্ৱা কতো’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং.
২৫৫. ঘটিকন্তি উপৰি যোজিতং অগ্গড়ং. তাৱকালিকং পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি সকিদেৱ গহেত্ৱা তেন আমিসং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ছড্ডেতুং ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো. ঘটিকটাহেতি ভাজনকপালে. অভুং মেতি এত্থ ভৱতীতি ভূ, ৱড্ঢি. ন ভূতি অভূ, অৱড্ঢি. ভযৱসেন পন সা ইত্থী ‘‘অভু’’ন্তি আহ, ৱিনাসো ময্হন্তি অত্থো. ছৱসীসস্স পত্তন্তি ছৱসীসমযং পত্তং. পকতিৱিকাৰসম্বন্ধে চেতং সামিৱচনং, অভেদেপি ৱা ভেদূপচাৰেনাযং ৱোহাৰো ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয.
চব্বেত্ৱাতি খাদিত্ৱা. একং উদকগণ্ডুসং গহেত্ৱাতি ৱামহত্থেনেৱ পত্তং উক্খিপিত্ৱা মুখেন গণ্ডুসং গহেত্ৱা. উচ্ছিট্ঠহত্থেনাতি সামিসেন হত্থেন. এত্তাৱতাতি একগণ্ডুসগহণমত্তেন. লুঞ্চিত্ৱাতি ততো মংসং উদ্ধৰিত্ৱা. এতেসু সব্বেসু পণ্ণত্তিং জানাতু ৱা মা ৱা, আপত্তিযেৱ.
২৫৬. কিণ্ণচুণ্ণেনাতি সুৰাকিণ্ণচুণ্ণেন. ‘‘অনুৱাতং পৰিভণ্ডন্তি কিলঞ্জাদীসু কৰোন্তী’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. বিদলকন্তি দুগুণকৰণসঙ্খাতস্স কিৰিযাৱিসেসস্স অধিৱচনং. কস্স দুগুণকৰণং? যেন কিলঞ্জাদিনা মহন্তং কথিনং অত্থতং, তস্স. তঞ্হি দণ্ডকথিনপ্পমাণেন পৰিযন্তে সংহৰিত্ৱা দুগুণং কাতব্বং. পটিগ্গহন্তি অঙ্গুলিকঞ্চুকং.
২৫৭-২৫৯. পাতি নাম পটিগ্গহণসণ্ঠানেন কতো ভাজনৱিসেসো. ন সম্মতীতি নপ্পহোতি.
২৬০-২৬২. নীচৱত্থুকং চিনিতুন্তি বহিকুট্টস্স সমন্ততো নীচৱত্থুকং কত্ৱা চিনিতুং. অৰহটঘটিযন্তং নাম সকটচক্কসণ্ঠানং অৰে অৰে ঘটিকানি বন্ধিত্ৱা একেন দ্ৱীহি ৱা পৰিব্ভমিযমানং যন্তং.
২৬৩. আৱিদ্ধপক্খপাসকন্তি কণ্ণিকমণ্ডলস্স সমন্তা ঠপিতপক্খপাসকং. মণ্ডলেতি কণ্ণিকমণ্ডলে. পক্খপাসকে ঠপেত্ৱাতি সমন্তা পক্খপাসকফলকানি ঠপেত্ৱা.
২৬৪. ‘‘নমতকং সন্থতসদিস’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. চম্মখণ্ডপৰিহাৰেন পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি অনধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বং. এত্থেৱ পৱিট্ঠানীতি মড়োৰিকায এৱ অন্তোগধানি. পুব্বে পত্তসঙ্গোপনত্থং আধাৰকো অনুঞ্ঞাতো, ইদানি ভুঞ্জনত্থং.
২৬৫. নিক্কুজ্জিতব্বোতি তেন দিন্নস্স দেয্যধম্মস্স অপ্পটিগ্গহণত্থং পত্তনিক্কুজ্জনকম্মৱাচায নিক্কুজ্জিতব্বো, ন অধোমুখঠপনেন. তেনেৱাহ ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, নিক্কুজ্জিতব্বো’’তিআদি. অলাভাযাতি চতুন্নং পচ্চযানং অলাভত্থায. অনত্থাযাতি উপদ্দৱায অৱড্ঢিযা.
২৬৬. পসাদেস্সামাতি আযাচিস্সাম. এতদৱোচাতি ‘‘অপ্পতিৰূপং মযা কতং, ভগৱা পন মহন্তেপি অগুণে অচিন্তেত্ৱা ময্হং অচ্চযং পটিগ্গণ্হিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো এতং ‘‘অচ্চযো মং ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ. তত্থ ঞাযপটিপত্তিং অতিচ্চ এতি পৱত্ততীতি অচ্চযো, অপৰাধো. মং অচ্চগমাতি মং অতিক্কম্ম অভিভৱিত্ৱা পৱত্তো. পুৰিসেন মদ্দিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা পৱত্তিতোপি হি অপৰাধো অত্থতো পুৰিসং অতিচ্চ অভিভৱিত্ৱা পৱত্তো নাম হোতি. পটিগ্গণ্হাতূতি খমতু. আযতিং সংৱৰাযাতি অনাগতে সংৱৰণত্থায পুন এৱৰূপস্স অপৰাধস্স দোসস্স খলিতস্স অকৰণত্থায. তগ্ঘাতি একংসেন. যথাধম্মং পটিকৰোসীতি যথা ধম্মো ঠিতো, তথেৱ কৰোসি, খমাপেসীতি ৱুত্তং হোতি. তং তে মযং পটিগ্গণ্হামাতি তং তৱ অপৰাধং মযং খমাম. ৱুড্ঢি হেসা, আৱুসো ৱড্ঢ, অৰিযস্স ৱিনযেতি এসা, আৱুসো ৱড্ঢ, অৰিযস্স ৱিনযে বুদ্ধস্স ভগৱতো সাসনে ৱুড্ঢি নাম. কতমা? অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৱা যথাধম্মং পটিকৰিত্ৱা আযতিং সংৱৰাপজ্জনা. দেসনং পন পুগ্গলাধিট্ঠানং কৰোন্তো ‘‘যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৱা যথাধম্মং পটিকৰোতি, আযতিং সংৱৰং আপজ্জতী’’তি আহ.
২৬৮. বোধিৰাজকুমাৰৱত্থুম্হি (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩২৪ আদযো) কোকনদোতি কোকনদং ৱুচ্চতি পদুমং, সো চ মঙ্গলপাসাদো ওলোকনপদুমং দস্সেত্ৱা কতো, তস্মা ‘‘কোকনদো’’তি সঙ্খং লভি. যাৱ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰাতি এত্থ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰন্তি পঠমসোপানফলকং ৱুত্তং তস্স সব্বপচ্ছা দুস্সেন সন্থতত্তা. উপৰিমসোপানফলকতো পট্ঠায হি সোপানং সন্থতং. অদ্দসা খোতি ওলোকনত্থংযেৱ দ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠিতো অদ্দস.
ভগৱা তুণ্হী অহোসীতি ‘‘কিস্স নু খো অত্থায ৰাজকুমাৰেন অযং মহাসক্কাৰো কতো’’তি আৱজ্জেন্তো পুত্তপত্থনায কতভাৱং অঞ্ঞাসি. সো হি ৰাজপুত্তো অপুত্তকো. সুতঞ্চানেন অহোসি ‘‘বুদ্ধানং কিৰ অধিকাৰং কত্ৱা মনসা ইচ্ছিতং লভন্তী’’তি. সো ‘‘সচাহং পুত্তং লভিস্সামি, সম্মাসম্বুদ্ধো ইমং চেলপটিকং অক্কমিস্সতি. নো চে লভিস্সামি, ন অক্কমিস্সতী’’তি পত্থনং কত্ৱা সন্থৰাপেসি. অথ ভগৱা ‘‘নিব্বত্তিস্সতি নু খো এতস্স পুত্তো’’তি আৱজ্জেত্ৱা ‘‘ন নিব্বত্তিস্সতী’’তি অদ্দস. পুব্বে কিৰ সো একস্মিং দীপে ৱসমানো সমানচ্ছন্দেন সকুণপোতকে খাদি. সচস্স মাতুগামো পুঞ্ঞৱা ভৱেয্য, পুত্তং লভেয্য. উভোহি পন সমানচ্ছন্দেহি হুত্ৱা পাপকম্মং কতং, তেনস্স পুত্তো ন নিব্বত্তিস্সতীতি অঞ্ঞাসি. দুস্সে পন অক্কন্তে ‘‘বুদ্ধানং অধিকাৰং কত্ৱা পত্থিতং লভন্তীতি লোকে অনুস্সৱো, মযা চ মহাঅধিকাৰো কতো, ন চ পুত্তং লভামি, তুচ্ছং ইদং ৱচন’’ন্তি মিচ্ছাগহণং গণ্হেয্য. তিত্থিযাপি ‘‘নত্থি সমণানং অকত্তব্বং নাম, চেলপটিকং মদ্দন্তা আহিণ্ডন্তী’’তি উজ্ঝাযেয্যুং. এতৰহি চ অক্কমন্তেসু বহূ ভিক্খূ পৰচিত্তৱিদুনো, তে ভব্বতং জানিত্ৱা অক্কমিস্সন্তি, অভব্বতং জানিত্ৱা ন অক্কমিস্সন্তি. অনাগতে পন উপনিস্সযো মন্দো ভৱিস্সতি, অনাগতং ন জানিস্সন্তি, তেসু অক্কমন্তেসু সচে পত্থিতং ইজ্ঝিস্সতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ইজ্ঝিস্সতি, ‘‘পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘস্স অধিকাৰং কত্ৱা ইচ্ছিতিচ্ছিতং লভন্তি, ইদানি ন লভন্তি, তেযেৱ মঞ্ঞে ভিক্খূ পটিপত্তিপূৰকা অহেসুং, ইমে পন পটিপত্তিং পূৰেতুং ন সক্কোন্তী’’তি মনুস্সা ৱিপ্পটিসাৰিনো ভৱিস্সন্তীতি ইমেহি তীহি কাৰণেহি ভগৱা অক্কমিতুং অনিচ্ছন্তো তুণ্হী অহোসি. পচ্ছিমং জনতং তথাগতো অনুকম্পতীতি ইদং পন থেৰো ৱুত্তেসু কাৰণেসু ততিযং কাৰণং সন্ধাযাহ. মঙ্গলং ইচ্ছন্তীতি মঙ্গলিকা.
২৬৯. বীজনিন্তি চতুৰস্সবীজনিং. তালৱণ্টন্তি তালপত্তাদীহি কতং মণ্ডলিকবীজনিং.
২৭০-২৭৫. ‘‘একপণ্ণচ্ছত্তং নাম তালপত্ত’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. কম্মসতেনাতি এত্থ সত-সদ্দো অনেকপৰিযাযো, অনেকেন কম্মেনাতি অত্থো, মহতা উস্সাহেনাতি ৱুত্তং হোতি. ৰুধীতি খুদ্দকৱণং.
২৭৮. ‘‘অকাযবন্ধনেন সঞ্চিচ্চ অসঞ্চিচ্চ ৱা গামপ্পৱেসনে আপত্তি. সৰিতট্ঠানতো বন্ধিত্ৱা পৱিসিতব্বং নিৱত্তিতব্বং ৱা’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. মুৰজৱট্টিসণ্ঠানং ৱেঠেত্ৱা কতন্তি বহূ ৰজ্জুকে একতো কত্ৱা নানাৱণ্ণেহি সুত্তেহি ৱেঠেত্ৱা মুৰজৱট্টিসদিসং কতং. তেনেৱ দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৮৫ পাড়িমুত্তকৱিনিচ্ছয) ৱুত্তং ‘‘বহূ ৰজ্জুকে একতো কত্ৱা একেন নিৰন্তৰং ৱেঠেত্ৱা কতং বহুৰজ্জুকন্তি ন ৱত্তব্বং, তং ৱট্টতী’’তি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. মুদ্দিককাযবন্ধনং নাম চতুৰস্সং অকত্ৱা সজ্জিতং. পামঙ্গদসা চতুৰস্সা. মুদিঙ্গসণ্ঠানেনাতি ৱৰকসীসাকাৰেন. পাসন্তোতি দসামূলং.
২৮০-২৮২. মুণ্ডৱট্টীতি মল্লকম্মকৰাদযো. পমাণঙ্গুলেনাতি ৱড্ঢকীঅঙ্গুলং সন্ধায ৱুত্তং. সেসমেত্থ পাড়িতো অট্ঠকথাতো চ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
খুদ্দকৱত্থুক্খন্ধকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.