১. অৱিজ্জাৱগ্গো
১-২. অৱিজ্জাসুত্তাদিৱণ্ণনা
১-২. পুব্বঙ্গমাতি পুব্বেচৰা. অৱিজ্জা হি অঞ্ঞাণলক্খণা সম্মুয্হনাকাৰেন আৰম্মণে পৱত্ততীতি সম্পযুত্তধম্মানম্পি তদাকাৰানুৱিধানতায পচ্চযো হোতি. তথা হি তে অনিচ্চাসুভদুক্খানত্তসভাৱেপি ধম্মে নিচ্চাদিতো গণ্হন্তি, অযমস্সা তেসং সহজাতৱসেন পুব্বঙ্গমতা. যং পন মোহেন অভিভূতো পাপকিৰিযায আদীনৱং অপস্সন্তো পাণং হনতি, অদিন্নং আদিযতি, কামেসু মিচ্ছা চৰতি, মুসা ভণতি, অঞ্ঞম্পি ৱিৱিধং দুস্সীল্যং আচৰতি, অযমস্স সহজাতৱসেন চ উপনিস্সযৱসেন চ পুব্বঙ্গমতা. সমাপজ্জনাযাতি তব্ভাৱাপজ্জনায অকুসলপ্পত্তিযা. সভাৱপটিলাভাযাতি অত্তলাভায. তেনাহ ‘‘উপ্পত্তিযা’’তি. সা পনেসা ৱুত্তাকাৰেন অকুসলানং পুব্বঙ্গমভূতা অৱিজ্জা উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. যদেতন্তি যং এতং পাপাজিগুচ্ছনতায পাপতো অলজ্জনাকাৰসণ্ঠিতং অহিৰিকং, পাপানুত্ৰাসতায পাপতো অভাযনাকাৰসণ্ঠিতঞ্চ অনোত্তপ্পং, এতং দ্ৱযং অনুদেৱ অন্ৱাগতমেৱ. অনু-সদ্দেন চেত্থ এতন্তি উপযোগৱচনং. অনুদেৱাতি এতস্স অত্থো সহেৱ একতোতি. এত্থ অৱিজ্জায ৱুত্তনযানুসাৰেন তপ্পটিপক্খতো চ অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ যথা অকুসলকম্মপথৱসেন পৱত্তিযং পুব্বঙ্গমতা অৱিজ্জায, এৱং কুসলকম্মপথৱসেন পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন চ পৱত্তিযং ৱিজ্জায পুব্বঙ্গমতা ৱত্তব্বা. ৱীমংসাধিপতিৱসেন পৱত্তিযং আধিপচ্চাকাৰৱসেন চ পুব্বঙ্গমতা ৱেদিতব্বা. দ্ৱীহেৱাতি চ অৱধাৰণং আধিপচ্চাকাৰস্স সহজাতেনেৱ সঙ্গহেতব্বতো.
লজ্জনাকাৰসণ্ঠিতাতি পাপতো জিগুচ্ছনাকাৰসণ্ঠিতা. ভাযনাকাৰসণ্ঠিতন্তি উত্তসনাকাৰসণ্ঠিতং. এত্থাতি হিৰিওত্তপ্পে. ৱিদতি, ৱিন্দতীতি ৱা ৱিজ্জা. ৱিদ্দসূতি চ সপ্পঞ্ঞপৰিযাযোতি আহ ‘‘ৱিদ্দসুনোতি ৱিদুনো’’তি. যাথাৱদিট্ঠীতি অৱিপৰীতা দিট্ঠি, সংকিলেসতো নিয্যানিকদিট্ঠি. সম্মাদিট্ঠি পহোতীতি এত্থ সা ৱিজ্জা সম্মাদিট্ঠি ৱেদিতব্বা. ন একতো সব্বানি লব্ভন্তি সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱানং পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স অনেকৰূপত্তা. লোকুত্তৰমগ্গক্খণে একতো লব্ভন্তি কিচ্চতো ভিন্নানম্পি তাসং তত্থ সৰূপতো অভিন্নত্তা. একা এৱ হি ৱিৰতি মগ্গক্খণে তিস্সন্নম্পি ৱিৰতীনং কিচ্চং সাধেন্তী পৱত্ততি, যথা একা এৱ সম্মাদিট্ঠি পৰিজাননাদিৱসেন চতুব্বিধকিচ্চং সাধেন্তী পৱত্ততি. তানি চ খো সব্বানি অট্ঠপি পঠমজ্ঝানিকে মগ্গে লব্ভন্তীতি যোজনা. পঠমজ্ঝানিকেতি পঠমঝানৱন্তে.
তথাভূতস্সাতি অৰিযমগ্গসমঙ্গিনো. যস্মা মহাসড়াযতনসুত্তে ৱুত্তং ‘‘সম্মাদিট্ঠিআদীনং পঞ্চন্নং এৱ অঙ্গানং ৱসেনা’’তি, তস্মা পঞ্চঙ্গিকো লোকুত্তৰমগ্গো হোতি. ‘‘পুব্বেৱ খো পনা’’তি হি ৱচনং তদা মগ্গক্খণে ৱিৰতীনং অভাৱং ঞাপেতি, তস্মা কামাৱচৰচিত্তেসু ৱিয লোকুত্তৰচিত্তেসু ৱিৰতি অনিযতাতি অধিপ্পাযো. পৰিসুদ্ধভাৱদস্সনন্তি পৰিসুদ্ধসীলভাৱদস্সনত্থং. অযমত্থো দীপিতো, ন অৰিযমগ্গে ৱিৰতীনং অভাৱো.
যদি এৱং কস্মা অভিধম্মে মগ্গৱিভঙ্গে পঞ্চঙ্গিকৱাৰো আগতোতি আহ ‘‘যম্পি অভিধম্মে’’তিআদি. তন্তি ‘‘পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি ৱচনং. ‘‘একং কিচ্চন্তৰং দস্সেতুং ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তং দস্সেতুং ‘‘যস্মিঞ্হি কালে’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মিঞ্হি কালেতি লোকিযকালে. তেন ‘‘একং কিচ্চন্তৰ’’ন্তি ৱুত্তং অট্ঠঙ্গিককিচ্চং দস্সেতি. ৱিৰতিউপ্পাদনেন মিচ্ছাৱাচাদীনি পুগ্গলেন মগ্গসমযে পজহাপেন্তীতি সম্মাদিট্ঠিআদীনি ‘‘পঞ্চ কাৰকঙ্গানী’’তি ৱুত্তানি. সম্মাৱাচাদিকিৰিযা হি ৱিৰতি, তঞ্চ এতানি কাৰাপেন্তীতি. ৱিৰতিৱসেনাতি ৱিৰমণকিৰিযাৱসেন কাৰাপকভাৱেন, কত্তুভাৱেন ৱাতি অত্থো. ‘‘ৱিৰতিত্তযৱসেনা’’তি ৱা পাঠো.
সম্মাকম্মন্তো পূৰতীতি ইমেহি সম্মাদিট্ঠিআদীহি সম্মাকম্মন্তকিচ্চং পূৰতি নাম তেহি ৱীৰিযাদিকেহি তদত্থসিদ্ধিতো. তম্পি সন্ধায ‘‘একং কিচ্চন্তৰং দস্সেতু’’ন্তি ৱুত্তং. ইমং কিচ্চন্তৰং দস্সেতুন্তি লোকুত্তৰমগ্গক্খণেপি ইমানেৱ পঞ্চ সম্মাৱাচাদিৱিৰতিত্তযস্স একক্খণে কাৰাপকঙ্গানীতি দস্সেতুং. এৱং ৱুত্তন্তি ‘‘তস্মিং সমযে পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি (ৱিভ. ৪৯৪) এৱং ৱুত্তং. লোকিযমগ্গক্খণে পঞ্চেৱ হোন্তি, ৱিৰতি পন অনিযতা, তস্মা ‘‘ছঅঙ্গিকো’’তি অৱত্ৱা ‘‘পঞ্চঙ্গিকো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. তযিদং অভিধম্মে পঞ্চঙ্গিকৱাৰদেসনায কাৰণকিত্তনমগ্গো, অৰিযমগ্গো পন অট্ঠঙ্গিকোৱাতি দস্সেতুং, ‘‘যা চ, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. মিচ্ছাদিট্ঠিআদিকা দস, তপ্পচ্চযা অকুসলা চ দসাতি ৱীসতি অকুসলপক্খিযা, সম্মাদিট্ঠিআদিকা দস, তপ্পচ্চযা কুসলা চ দসাতি ৱীসতি কুসলপক্খিযা মহাচত্তাৰীসকসুত্তে ৱুত্তা. মহাচত্তাৰীসকন্তি তস্সেতং নামং. মিস্সকোৱ কথিতো লোকুত্তৰস্সপি ইধ লব্ভমানত্তা.
যস্মা কোসলসংযুত্তেপি ইধ চ থেৰেন ‘‘উপড্ঢমিদং, ভন্তে, ব্ৰহ্মচৰিযস্সা’’তিআদিনা ৱুত্তং ‘‘মা হেৱং আনন্দা’’তিআদিনা পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘সকলমেৱিদং আনন্দা’’তিআদিনা ভগৱতা দেসিতং সুত্তং আগতং. তস্সত্থো কোসলসংযুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কোসলসংযুত্তে ৱুত্তত্থমেৱা’’তি.
অৱিজ্জাসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সাৰিপুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৩. সাৱকবোধি সাৱকপাৰমিযো, তপ্পৰিযাপন্নং ঞাণং সাৱকপাৰমিঞাণং, তং পন দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং তত্থপি ধম্মসেনাপতিনো এৱ সৱিসেসং মত্থকং পত্তং, ন ইতৰেসন্তি আহ – ‘‘সাৱক…পে… অপ্পত্ততাযা’’তি. তস্মা তস্স মত্থকপ্পত্তিযা মগ্গব্ৰহ্মচৰিযে ইজ্ঝন্তে তস্স একদেসো ইধ ইজ্ঝতি, ন সকলন্তি. ন হি অদ্ধব্ৰহ্মচৰিযং নাম অত্থি, তস্মা ৱুত্তং, ‘‘সকলম্পি …পে… লব্ভতী’’তি, তং পন ভণ্ডাগাৰিকো নাঞ্ঞাসি ঞাণস্স সাৱকৱিসযেপি সপ্পদেসিকত্তা, ধম্মসেনাপতি পন ঞাণস্স তত্থ নিপ্পদেসিকত্তা অঞ্ঞাসীতি. তেনাহ – ‘‘আনন্দত্থেৰো…পে… অঞ্ঞাসী’’তি. এৱমাহাতি ‘‘সকলমিদং, ভন্তে’’তি এৱং অৱোচ.
সাৰিপুত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. জাণুস্সোণিব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা
৪. ৱড়ৱাভি-সদ্দো ৱড়ৱাপৰিযাযোতি আহ ‘‘চতূহি ৱড়ৱাহি যুত্তৰথেনা’’তি. যোধৰথোতি যোধেহি যুজ্ঝনত্থং আৰোহিতব্বৰথো. অলঙ্কাৰৰথো মঙ্গলদিৱসেসু অলঙ্কতপটিযত্তেহি আৰোহিতব্বৰথো. ঘনদুকুলেন পৰিৱাৰিতোতি ৰজতপট্টৱণ্ণেন সেতদুকুলেন পটিচ্ছাদিতো. পটিচ্ছাদনত্থো হি ইধ পৰিৱাৰসদ্দো. ৰজতপনাড়িসুপৰিক্খিত্তা সেতভাৱকৰণত্থং.
ছন্নং ছন্নং মাসানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. একৱাৰং নগৰং পদক্খিণং কৰোতীতি ইদং তস্মিং ঠানন্তৰে ঠিতেন কাতব্বং চাৰিত্তং. নগৰতো ন পক্কন্তাতি নগৰতো বহি ন গতা. মঙ্গলৱচনে নিযুত্তা মঙ্গলিকা, সুৱত্থিৱচনে নিযুত্তা সোৱত্থিকা. আদি-সদ্দেন থুতিমাগধৱন্দিকাচৰিযকে সঙ্গণ্হাতি. সুকপত্তসদিসানি ৱণ্ণতো.
ৱণ্ণগীতন্তি থুতিগীতং. ব্ৰহ্মভূতং সেট্ঠভূতং যানং, ব্ৰহ্মভূতানং সেট্ঠভূতানং যানন্তি ৱা ব্ৰহ্মযানং. ৱিজিতত্তা ৱিসেসেন জিননতো. ৰাগং ৱিনযমানা পৰিযোসাপেতীতি সব্বম্পি ৰাগং সমুচ্ছেদৱিনযৱসেন ৱিনেতি, অত্তনো কিচ্চং পৰিযোসাপেতি. কিচ্চপৰিযোসাপনেনেৱ হি সযম্পি পৰিযোসানং নিপ্ফত্তিং উপগচ্ছতি. তেনাহ ‘‘পৰিযোসানং গচ্ছতি নিপ্ফজ্জতী’’তি.
ধুৰন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘তত্ৰমজ্ঝত্ততাযুগে যুত্তা’’তি. ঈসাতি যুগসন্ধাৰিকা দাৰুযুগড়া. যথা ৱা বাহিৰং যুগং ধাৰেতি, তস্সা ঠিতায এৱ কিচ্চসিদ্ধি, এৱং কিৰিযাৱসেন লদ্ধবলেন তত্ৰমজ্ঝত্ততাযুগে থিৰং ধাৰেতি, তেহেৱ অৰিযমগ্গৰথস্স পৱত্তনং. হিৰিগ্গহণেন চেত্থ তংসহচৰণতো ওত্তপ্পম্পি গহিতংযেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘অত্তনা সদ্ধি’’ন্তিআদি. নাড়িযা মিনমানো পুৰিসো ৱিয আৰম্মণং মিনাতীতি মনো. কতৰং পন তং মনো, কথঞ্চস্স যোত্তসদিসতাতি আহ ‘‘ৱিপস্সনাচিত্ত’’ন্তিআদি. তেন যোত্তং ৱিযাতি যোত্তন্তি দস্সেতি. লোকিযৱিপস্সনাচিত্তং অতিৰেকপঞ্ঞাস কুসলধম্মে একাবদ্ধে একসঙ্গহিতে কৰোতীতি সম্বন্ধো. তে পন ‘‘ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’’তি চিত্তঙ্গৱসেন ধম্মসঙ্গহে (ধ. স. ১) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. লোকুত্তৰৱিপস্সনাচিত্তন্তি মগ্গচিত্তং আহ. অতিৰেকসট্ঠীতি তে এৱ সম্মাকম্মন্তাজীৱেহি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীহি চ সদ্ধিং অতিৰেকসট্ঠি কুসলধম্মে. একাবদ্ধেতি একস্মিং এৱ আৰম্মণে আবদ্ধে. একসঙ্গহেতি তথেৱ ৱিপস্সনাকিচ্চৱসেন একসঙ্গহে কৰোতি. পুব্বঙ্গমভাৱেন আৰক্খং সাৰেতীতি আৰক্খসাৰথী. ‘‘যথা হি ৰথস্স…পে… সাৰথী’’তি ৱত্ৱা তং দস্সেতুং ‘‘যোগ্গিযো’’তি ৱুত্তং. ধুৰং ৱাহেতি যোগ্গে. যোজেতি যোগ্গে সমগতিযঞ্চ. অক্খং অব্ভঞ্জতি সুখপ্পৱত্তনত্থং. ৰথং পেসেতি যোগ্গচোদনেন. নিব্বিসেৱনে কৰোতি গমনৱীথিযং পটিপাদনেন সন্নিযোজেতি. আৰক্খপচ্চুপট্ঠানাতি আৰক্খং পচ্চুপট্ঠপেতি অসম্মোসসভাৱত্তা. গতিযোতি পৱত্তিযো, নিপ্ফত্তিযো ৱা. সমন্ৱেসতীতি গৱেসতি.
অৰিযপুগ্গলস্স নিব্বানং পটিমুখং সম্পাপনে ৰথো ৱিযাতি ৰথো. পৰিকৰোতি ৱিভূসযতীতি পৰিক্খাৰো, ৱিভূসনং, সীলঞ্চ অৰিযমগ্গস্স ৱিভূসনট্ঠানিযং. তেন ৱুত্তং ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলালঙ্কাৰো’’তি, সীলভূসনোতি অত্থো. ৱিপস্সনাসম্পযুত্তানন্তি লোকিযায লোকুত্তৰায চ ৱিপস্সনায সম্পযুত্তানং. ৱিধিনা ঈৰেতব্বতো পৱত্তেতব্বতো ৱীৰিযং, সম্মাৱাযামো. সমং সম্মা চ ধিযতীতি সমাধি, ধুৰঞ্চ তং সমাধি চাতি ধুৰসমাধি, উপেক্খা ধুৰসমাধি এতস্সাতি উপেক্খাধুৰসমাধি, অৰিযমগ্গো উপেক্খাসঙ্খাতধুৰসমাধীতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱা ধুৰসমাধিসদ্দানং ভিন্নাধিকৰণতা ৱুত্তা. পযোগমজ্ঝত্তেতি ৱীৰিযসমতায. অনিচ্ছাতি ইচ্ছাপটিপক্খা. তেনাহ ‘‘অলোভসঙ্খাতা’’তি. পৰিৱাৰণন্তি পৰিৱাৰো, পৰিচ্ছদোতি অত্থো.
মেত্তাতি মেত্তাচেতোৱিমুত্তি. তথা কৰুণা. পুব্বভাগোতি উভিন্নম্পি উপচাৰো. দ্ৱেপি কাযচিত্তৱিৱেকা ৱিয পুব্বভাগধম্মৱসেন ৱুত্তা. অৰিযমগ্গৰথেতি পৰিসুদ্ধমগ্গসঙ্খাতে ৰথে. অৰিযমগ্গৰথো চ মগ্গৰথো চাতি অৰিযমগ্গৰথো, এৱং একসেসনযেন ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তৰমগ্গৰথে ঠিতো’’তি. সন্নদ্ধচম্মোতি যোগাৱচৰস্স পটিমুক্কচম্মং. ন নং তে ৱিজ্ঝন্তীতি ৱচনপথা ন নং ৱিজ্ঝন্তি. ধম্মভেদনৱসেন ন ভঞ্জতি, তস্স অৰিযমগ্গস্স ৰথস্স সম্মা যোজিতস্স অন্তৰা ভঙ্গো নত্থীতি অত্থো.
অত্তনো পুৰিসকাৰং নিস্সায লদ্ধত্তা অত্তনো সন্তানেতি অধিপ্পাযো. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৰহিতং. ততো এৱ সেট্ঠযানং, নস্স কেনচি সদিসন্তি অসদিসং. ধিতিসম্পন্নতায ধীৰা পণ্ডিতপুৰিসা লোকম্হা নিয্যন্তি গচ্ছন্তি. ‘‘জযং জয’’ন্তি গাথাযং ৱচনৱিপল্লাসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘জিনন্তা জিনন্তা’’তি.
জাণুস্সোণিব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. কিমত্থিযসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫-৬. নিযমত্থোতি অৱধাৰণত্থো. তেন নিযমেন অৱধাৰণেন – অঞ্ঞং মগ্গং পটিক্খিপতি ইতো অঞ্ঞস্স নিয্যানিকমগ্গস্স অভাৱতো. ‘‘দুক্খস্স পৰিঞ্ঞত্থ’’ন্তি ৱুত্তত্তা ৱট্টদুক্খং কথিতং. অৰিযমগ্গে গহিতে তস্স পুব্বভাগমগ্গো ৱিপস্সনায গহিতো এৱাতি ‘‘মিস্সকমগ্গো কথিতো’’তি ৱুত্তং. উত্তানমেৱ অপুব্বস্স অভাৱা. অযং পন ৱিসেসো ‘‘ৰাগক্খযো’’তিআদীহি যদিপি নিব্বানং ৱুত্তং. তথাপি অৰহত্তং ৱিয ব্ৰহ্মচৰিযম্পি. তেন নিব্বানং এৱ ৱুচ্চতি ‘‘ইদং ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসান’’ন্তি.
কিমত্থিযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৭. ৰাগৱিনযাদিপদেহি নিব্বানং ৱাপি ৱুচ্চেয্য অৰহত্তং ৱাপি. যস্মা সো ভিক্খু উভযত্থপি নিৱিট্ঠবুদ্ধি, তস্মা ভগৱা তস্স অজ্ঝাসযৱসেন ‘‘নিব্বানধাতুযা খো এত’’ন্তিআদিনা নিব্বানধাতুং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন ‘‘আসৱানং খযো তেন ৱুচ্চতী’’তি আহ. যস্মা অৰিযমগ্গো ৰাগাদিকে সমুচ্ছেদৱসেন ৱিনেতি, আসৱঞ্চ সব্বসো খেপেতি, তেন চ ৱুত্তং নিব্বানং অৰহত্তঞ্চ, তস্মা তদুভযং ‘‘ৰাগৱিনযোতিআদি নামমেৱা’’তি ৱুত্তং. অনুসন্ধিকুসলতায পুচ্ছন্তো এতং অৱোচাতি ইমিনা ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি ইধ লব্ভতী’’তি দীপিতং, অজ্ঝাসযানুসন্ধিপি এত্থ লব্ভতেৱাতি দট্ঠব্বং.
দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৮. একেন পৰিযাযেন অট্ঠঙ্গিকমগ্গং ৱিভজিত্ৱাতি ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তিআদিনা একেন পৰিযাযেন অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ৱিভাগেন দস্সেত্ৱা ‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাদিট্ঠী’’তিআদিনা পুন অপৰেন পৰিযাযেন ৱিভজিতুকামো. উগ্গহধাৰণপৰিচযঞাণানিপি সৱনঞাণে এৱ অৱৰোধং গচ্ছন্তীতি ‘‘সৱনসম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণৱসেনা’’তি ৱুত্তং.
কম্মট্ঠানাভিনিৱেসোতি কম্মট্ঠানপটিপত্তি. পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি উগ্গণ্হিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ইট্ঠং কন্তং মনাপন্তি নিৰোধমগ্গেসু নিন্নভাৱং দস্সেতি, ন অভিনন্দনং, তন্নিন্নভাৱো এৱ চ তত্থ কম্মকৰণং দট্ঠব্বং. একেনেৱাকাৰেন সচ্চানং পটিৱেধনিমিত্ততা, সো এৱ অভিমুখভাৱো তেসং সমাগমোতি একাভিসমযো.
অস্সাতি ঞাণস্স, যোগিনো ৱা. এত্থ চ কেচি ‘‘লোকিযঞাণম্পি পটিৱেধো সব্বস্স যাথাৱবোধভাৱতো’’তি ৱদন্তি. ননু উগ্গহাদিপটিৱেধো চ পটিৱেধোৱ, ন চ সো লোকুত্তৰোতি? তং ন, কেৱলেন পটিৱেধ-সদ্দেন উগ্গহাদিপটিৱেধানং অৱচনীযত্তা, পটিৱেধনিমিত্তত্তা ৱা উগ্গহাদিৱসেন পৱত্তং দুক্খাদীসু পুব্বভাগে ঞাণং ‘‘পটিৱেধো’’তি ৱুচ্চতি, ন পটিৱেধত্তা, পটিৱেধভূতমেৱ পন ঞাণং উজুকং পটিৱেধোতি ৱত্তব্বতং অৰহতি. কিচ্চতোতি পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চতো. আৰম্মণপটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধমাহ. কিচ্চতোতি অসম্মোহপটিৱেধং. উগ্গহাদীহি সচ্চস্স পৰিগ্গণ্হনং পৰিগ্গহো.
দুদ্দসত্তাতি অনধিগতঞাণেন যাথাৱসৰসলক্খণতো দট্ঠুং অসক্কুণেয্যত্তা উপ্পত্তিতো পাকটানিপি. তেনাহ ‘‘দুক্খসচ্চং হী’’তিআদি. উভযন্তি পুৰিমং সচ্চদ্ৱযং. পযোগোতি কিৰিযা, ৱাযামো ৱা. তস্স মহন্ততৰস্স ইচ্ছিতব্বতং দুক্কৰতৰতঞ্চ উপমাহি দস্সেতি ‘‘ভৱগ্গগ্গহণত্থ’’ন্তিআদিনা. যথা পুৰিমং সচ্চদ্ৱযং ৱিয কেনচি পৰিযাযেন অপাকটতায পৰমগম্ভীৰত্তা উগ্গহাদিৱসেন পুব্বভাগে পৱত্তিভেদং গহেত্ৱা ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুব্বিধং কত্ৱা ৱুত্তং. একমেৱ তং ঞাণং হোতি একাভিসমযৱসেনেৱ পৱত্তনতো.
কামপচ্চনীকট্ঠেনাতি কামানং উজুপচ্চনীকভাৱেন. কামতো নিস্সটভাৱেনাতি কামেহি ৱিসংযুত্তভাৱেন. কামং সম্মসন্তস্সাতি দুৱিধম্পি কামং অনিচ্চাদিতো সম্মসন্তস্স. পজ্জতি পৱত্ততি এতেনাতি পদং, কামস্স পদন্তি কামপদং, কামস্স উপ্পত্তিকাৰণস্স ঘাতো সমুগ্ঘাতো, তং কামপদঘাতং. তেনাহ ‘‘কামৱূপসম’’ন্তি. কামেহি ৱিৱিত্তং কামৱিৱিত্তং. সো এৱ চ নেসং অন্তো সমুচ্ছেদৱিৱেকেতি কত্ৱা তস্মিং সাধেতব্বে উপ্পন্নোতি ৱুত্তং ‘‘কামৱিৱিত্তন্তে উপ্পন্নো’’তি. কামতো নিক্খমতীতি নিক্খমো, সো এৱ নেক্খম্মসঙ্কপ্পো. ইমস্মিঞ্চ নেক্খম্মসঙ্কপ্পস্স সদ্দত্থৱিভাৱেন যথাৱুত্তো কামপচ্চনীকট্ঠাদিকো অত্থনিদ্ধাৰণৱিসেসো অন্তোগধো.
এসেৱ নযোতি ইমিনা ব্যাপাদপচ্চনীকট্ঠেন ৱিহিংসায পচ্চনীকট্ঠেনাতিআদিকং অব্যাপাদাৱিহিংসাসঙ্কপ্পানং অত্থুদ্ধাৰণৱিধিং অতিদিসতি. নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযোতি আদি-সদ্দেন অব্যাপাদঅৱিহিংসাসঙ্কপ্পে এৱ সঙ্গণ্হাতি. কাম…পে… সঞ্ঞানন্তি কামৱিতক্কাদিৱিৰতিসম্পযুত্তানং নেক্খম্মাদিসঞ্ঞানং. নানত্তাতি নানাখণিকত্তা. তীসু ঠানেসূতি তিপ্পকাৰেসু কাৰণেসু. উপ্পন্নস্সাতি উপ্পজ্জনাৰহস্স. ভূমিলদ্ধউপ্পন্নং ইধাধিপ্পেতং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. পদচ্ছেদতোতি কাৰণুপচ্ছেদতো. পদন্তি হি উপ্পত্তিকাৰণন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অনুপ্পত্তিসাধনৱসেনাতি যথা সঙ্কপ্পো আযতিং নুপ্পজ্জতি, এৱং অনুপ্পত্তিসাধনৱসেন. সম্মাদিট্ঠি ৱিয একোৱ কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি.
চতূসু ঠানেসূতি ৱিসংৱাদনাদীসু চতূসু ৱীতিক্কমট্ঠানেসু. পব্বজিতানং মিচ্ছাজীৱো নাম আহাৰনিমিত্তকোতি আহ ‘‘খাদনীযভোজনীযাদীনং অত্থাযা’’তি. সব্বসো অনেসনায পহানং সম্মাআজীৱোতি আহ ‘‘বুদ্ধপ্পসত্থেন আজীৱেনা’’তি. কম্মপথপত্তানং ৱসেন ‘‘সত্তসু ঠানেসূ’’তি ৱুত্তং. অকম্মপথপত্তায হি অনেসনায সো পদঘাতং কৰোতিযেৱ.
তথাৰূপে ৱা আৰম্মণেতি যস্মিং আৰম্মণে ইমস্স পুব্বে কিলেসা ন উপ্পন্না, তস্মিং এৱ. অনুপ্পন্নানন্তি অনুপ্পাদস্সপি পত্থনাৱসেন অনুপ্পন্নানং. ৱীৰিযচ্ছন্দন্তি ৱীৰিযস্স নিব্বত্তেতুকামতাছন্দং. ‘‘ছন্দসম্পযুত্তৱীৰিযঞ্চা’’তি ৱদন্তি. ৱীৰিযমেৱ পন অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনে লব্ভমানছন্দতায ধুৰসম্পগ্গহতায ছন্দপৰিযাযেন ৱুত্তং. তথা হি ৱীৰিযং – ‘‘অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুৰতা’’তি (ধ. স. ২৬) নিদ্দিট্ঠং. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা চিত্তং পগ্গহিতং কৰোতি. পধানন্তি পধানভূতৱীৰিযং.
উপ্পত্তিপবন্ধৱসেনাতি নিৰন্তৰুপ্পাদনৱসেন. চতূসু ঠানেসু কিচ্চসাধনৱসেনাতি যথাৱুত্তেসু চতূসু ঠানেসু পধানকিচ্চস্স নিপ্ফাদনৱসেন অনুপ্পাদনাদিৱসেন. কিচ্চসাধনৱসেনাতি কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তগাহৱিধমনৱসেন অসুভদুক্খানিচ্চানত্তসাধনৱসেন.
অযন্তি যথাৱুত্তো সদিসাসদিসতাৱিসেসো. অস্সাতি মগ্গস্স. এত্থ কথন্তি যদি ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানতো পট্ঠায যাৱ সব্বভৱগ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানং সদিসতা, এৱং সন্তে ‘‘আৰুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ লোকুত্তৰ’’ন্তি এত্থ কথং অত্থো গহেতব্বোতি আহ ‘‘এত্থাপী’’তিআদি. তংঝানিকাৱাতি পঠমজ্ঝানাদীসু যং ঝানং মগ্গপটিলাভস্স পাদকভূতং, তংঝানিকাৱ অস্স অৰিযস্স উপৰিপি তযো মগ্গা. এৱন্তি ৱুত্তাকাৰেন. পাদকজ্ঝানমেৱ নিযমেতি আৰুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানুপ্পত্তিযং. ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা খন্ধাতি সম্মসিতখন্ধে ৱদন্তি. পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতি পাদকসম্মসিতজ্ঝানানং ভেদে. যস্মা সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণমেৱ অৰিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গাদিৱিসেসং নিযমেতি, ততো দুতিযাদিপাদকজ্ঝানতো উপ্পন্নস্স সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণস্স পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতাৱিৰাগভাৱতো ইতৰস্স চ অতব্ভাৱতো তীসুপি ৱাদেসু ৱিপস্সনাৱ নিযমেতীতি ৱেদিতব্বো, তস্মা ৱিপস্সনানিযমেনেৱ হি পঠমৱাদেপি অপাদকজ্ঝানাদিপাদকাপি মগ্গা পঠমজ্ঝানিকা হোন্তি. ইতৰেহি চ পাদকজ্ঝানেহি ৱিপস্সনানিযমেহি তংতংঝানিকাৱ. এৱং সেসৱাদেসু ৱিপস্সনানিযমো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো. দুতিযৱাদে তংতংঝানিকতা সম্মসিতসঙ্খাৰৱিপস্সনানিযমেহি হোতি. তত্ৰ হি ৱিপস্সনা তংতংৱিৰাগভাৱনা ভাৱেতব্বা, ন সোমনস্সসহগতা উপেক্খাসহগতা হুত্ৱা ঝানঙ্গাদিনিযমং মগ্গস্স কৰোতীতি এৱং ৱিপস্সনানিযমো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমস্মিঞ্চ ৱাদে পাদকসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযসব্ভাৱে অজ্ঝাসযো একন্তেন হোতীতি ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতীতি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং, অট্ঠকথাযং পন ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স এতিস্সা অট্ঠকথায একসঙ্গহিতত্তা ‘‘তেসং ৱাদৱিনিচ্ছযো…পে… ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. পুব্বভাগেতি ৱিপস্সনাক্খণে.
ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সূকসুত্তৱণ্ণনা
৯. সূকন্তি সালিযৱাদীনং ৱালমাহ. সো হি নিকন্তকসদিসো পটিমুখগতং হত্থং ৱা পাদং ৱা ভিন্দতি, তস্মা ভেদং ইচ্ছন্তেন উদ্ধগ্গং কত্ৱা ঠপিতং সম্মাপণিহিতং নাম, তথা অট্ঠপিতং মিচ্ছাপণিহিতং নামাতি ৱুত্তং. মিচ্ছাপণিহিতাযাতি কম্মস্সকতপঞ্ঞায মিচ্ছাঠপনং নাম – ‘‘ইমে সত্তা কম্মৱসেন সুখদুক্খং পচ্চনুভৱন্তি, তং পন কম্মং ইস্সৰস্স ইচ্ছাৱসেন ব্ৰহ্মা নিম্মিনাতী’’তিআদিনা মিচ্ছাপকপ্পনং. কেচি পন ‘‘নত্থি দিন্নন্তিআদিনা নযেন পৱত্তি, তস্স ৱা ঞাণস্স অপ্পৱত্তী’’তি ৱদন্তি. মগ্গভাৱনাযাতি এত্থাপি মিচ্ছামগ্গস্স পৱত্তনং, অৰিযমগ্গস্স ৱা অপ্পৱত্তনং মিচ্ছাঠপনং. তেনাহ ‘‘অপ্পৱত্তিতত্তা’’তি. অৱিজ্জং ভিন্দিস্সতীতি অৱিজ্জং সমুচ্ছিন্দিস্সতি. মগ্গনিস্সিতং কত্ৱা মগ্গে এৱ পক্খিপিত্ৱা. তঞ্হি ঞাণং মগ্গস্স মূলকাৰণং মগ্গে সিদ্ধে তস্স কিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তিতো. ‘‘সম্মাপণিহিতায দিট্ঠিযা সম্মাপণিহিতায মগ্গভাৱনাযা’’তি ৱুত্তত্তা মিস্সকমগ্গো কথিতো. ছৱিভেদসদিসো চেত্থ অৱিজ্জাভেদো, লোহিতুপ্পাদসদিসো লোকুত্তৰমগ্গভাৱো দট্ঠব্বো.
সূকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. নন্দিযসুত্তৱণ্ণনা
১০. ছন্নপৰিব্বাজকো ৱত্থচ্ছাদিযা ছন্নঙ্গপৰিব্বাজকো, ন নগ্গপৰিব্বাজকো.
অৱিজ্জাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.