নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সংযুত্তনিকাযে
সড়াযতনৱগ্গটীকা
১. সড়াযতনসংযুত্তং
১. অনিচ্চৱগ্গো
১. অজ্ঝত্তানিচ্চসুত্তৱণ্ণনা
১. চক্খতীতি চক্খু, ঞাণং, যথাসভাৱতো আৰম্মণস্স জাননেন সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয পৱত্ততীতি অত্থো. তথা মংসচক্খু. তম্পি হি ৰূপদস্সনে চক্খতীতি চক্খু. বুদ্ধানংযেৱ চক্খূতি বুদ্ধচক্খু, অসাধাৰণতো হি সত্তসন্তানেসু সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি অনুলোমিকঞাণযথাভূতঞাণানঞ্চেৱ কামৰাগানুসযাদীনঞ্চ যাথাৱতো ৱিভাৱিতঞাণং আসযানুসযঞাণং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণঞ্চ. হেট্ঠিমা তযো মগ্গা চতুসচ্চধম্মেসু ৱুত্তাকাৰেন পৱত্তিযা ধম্মে চক্খূতি ধম্মচক্খু, তথা তেসং ফলানি তংতংপটিপক্খেসু পটিপ্পস্সদ্ধিপহানৱসেন পৱত্তনতো. সমন্ততো সব্বধম্মেসু চক্খুকিচ্চসাধনতো সমন্তচক্খু, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সযেন লদ্ধব্বতো দেৱানং দিব্বচক্খু ৱিযাতি তং দিব্বচক্খু, অভিঞ্ঞাৱিসেসো. আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা ৰূপদস্সনতো ‘‘আলোকফৰণেনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫) নযেন আগতত্তা চতুসচ্চপৰিচ্ছেদকঞাণং ‘‘পঞ্ঞাচক্খূ’’তি ৱুত্তং. তদিদং ‘‘ৱিপস্সনাঞাণ’’ন্তি ৱদন্তি, ‘‘ৱিপস্সনামগ্গফলপচ্চৱেক্খণঞাণানী’’তি অপৰে.
পচ্চযভূতেহি এতেহি অভিসম্ভৰীযন্তীতি সম্ভাৰা, উপত্থম্ভভূতা চতুসমুট্ঠানিকৰূপা. সহ সম্ভাৰেহীতি সসম্ভাৰং. মহাভূতানং উপাদায পসীদতীতি পসাদো. অক্খিকূপকে অক্খিপটলেহীতি উভোহি অক্খিদলেহি. সম্ভৱোতি আপোধাতুমেৱ সম্ভৱভূতমাহ. ইধ ‘‘তেৰস সম্ভাৰা’’তি ৱুত্তং. অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৬) পন সণ্ঠানেন সদ্ধিং ‘‘চুদ্দস সম্ভাৰা’’তি আগতং. তত্থ সণ্ঠানন্তি ৱণ্ণাযতনমেৱ পৰিমণ্ডলাদিসণ্ঠানভূতং. ৱিসুং ৱচনং পন নেসং তথাভূতানং অতথাভূতানঞ্চ আপোধাতুৱণ্ণাযতনানং যথাৱুত্তে মংসপিণ্ডে ৱিজ্জমানত্তা. সম্ভৱস্স চতুধাতুনিস্সিতেহি সহ ৱুত্তস্স ধাতুত্তযনিস্সিততা যোজেতব্বা. দিট্ঠিমণ্ডলেতি অভিমুখং ঠিতানং পটিবিম্বপঞ্ঞাযনট্ঠানভূতে চক্খুসঞ্ঞিতায দিট্ঠিযা পৱত্তিট্ঠানভূতে মণ্ডলে. সন্নিৱিট্ঠন্তি এতেন চক্খুপসাদস্স অনেককলাপগতভাৱো দস্সিতো. তথা হি সো সত্ত অক্খিপটলানি অভিব্যাপেত্ৱা ৱত্ততি. যস্মা সো সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা ঠিতেহি অত্তনো নিস্সযভূতেহি কতূপকাৰং তংনিস্সিতেহেৱ আযুৱণ্ণাদীহি অনুপালিতপৰিৱাৰিতং তিসন্ততিৰূপসমুট্ঠাপকেহি উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং হুত্ৱা তিট্ঠতি. ৰূপদস্সনসমত্থন্তি অত্তানং নিস্সায পৱত্তৱিঞ্ঞাণস্স ৱসেন ৰূপাযতনদস্সনসমত্থং. ৱিত্থাৰকথাতি তস্স চক্খুনো সোতাদীনঞ্চ হেতুপচ্চযাদিৱসেন চেৱ লক্খণাদিৱসেন চ ৱিত্থাৰকথা.
সম্মসনচাৰচিত্তন্তি ৱিপস্সনায পৱত্তিট্ঠানভূতং ৱিপস্সিতব্বং চিত্তং. কেচি ‘‘ৱিপস্সনুপগতকিৰিযমযচিত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং. তীণি লক্খণানি দস্সেত্ৱা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তস্স পাপনৱসেন দেসনায পৱত্তত্তা.
অজ্ঝত্তানিচ্চসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২-৩. অজ্ঝত্তদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা
২-৩. দ্ৱে লক্খণানীতি দুক্খানত্তলক্খণানি. একং লক্খণন্তি অনত্তলক্খণং. সেসানীতি ৱুত্তাৱসেসানি লক্খণানি. তেহীতি যেহি দুতিযততিযানি সুত্তানি দেসিতানি, তেহি. সল্লক্খিতানীতি সম্মদেৱ উপধাৰিতানি. এত্তকেনাতি দ্ৱিন্নং একস্সেৱ ৱা লক্খণস্স কথনেন.
অজ্ঝত্তদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৬. বাহিৰানিচ্চসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪-৬. ৱুত্তসদিসোৱাতি ‘‘দ্ৱে লক্খণানী’’তিআদিনা ৱুত্তসদিসো এৱ. নযোতি অতিদেসনযো.
বাহিৰানিচ্চসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১২. অজ্ঝত্তানিচ্চাতীতানাগতসুত্তাদিৱণ্ণনা
৭-১২. সল্লক্খেত্ৱাতি অতীতানাগতানং অৱিজ্জমানত্তা গাহস্স দড়্হতায সল্লক্খেত্ৱা. পচ্চুপ্পন্নেসু ৱিজ্জমানত্তা বলৱতা তণ্হাদিগাহেন ৱিপস্সনাৱীথিং পটিপাদেতুং কিলমন্তানং ৱিনেয্যানং ৱসেন.
অজ্ঝত্তানিচ্চাতীতানাগতসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনিচ্চৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. যমকৱগ্গো
১-৪. পঠমপুব্বেসম্বোধসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৩-১৬. দ্ৱীসুপি সুত্তেসু আযতনানং ৱসেন দেসনা একৰসাৱাতি ‘‘পঠমদুতিযেসূ’’তি একজ্ঝং পদুদ্ধাৰো কতো. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱো. অত্তানমধি অজ্ঝত্তং, তপ্পৰিযাপন্নত্তা তত্থ ভৱানি অজ্ঝত্তিকানি, তেসং অজ্ঝত্তিকানং. অজ্ঝত্তঞ্চ নাম অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং, নিযকজ্ঝত্তং, গোচৰজ্ঝত্তং, ৱিসযজ্ঝত্তন্তি চতুব্বিধং. তত্থ অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং অজ্ঝত্তে ভৱন্তি অজ্ঝত্তিকন্তি আহ ‘‘অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৱসেন অজ্ঝত্তিকান’’ন্তি. তেসং চক্খাদীনং অজ্ঝত্তেসুপি অজ্ঝত্তিকভাৱো অধিকসিনেহৱত্থুতাযাতি আহ ‘‘ছন্দৰাগস্স অধিমত্তবলৱতাযা’’তি. ইদানি তত্থ তমত্থং পটিযোগিনা সদ্ধিং উদাহৰণৱসেন দস্সেন্তো ‘‘মনুস্সানং হী’’তিআদিমাহ. তং উত্তানমেৱ. বাহিৰানীতি অজ্ঝত্তিকতো বহি ভৱানি.
পঠমপুব্বেসম্বোধসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. পঠমনোচেঅস্সাদসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭-১৮. নিক্খন্তাতি লোকতো নিক্খন্তা. ৱিসংযুত্তা সংযোগহেতূনং কিলেসানং পহীনত্তা নো সংযুত্তা. নো অধিমুত্তাতি ন উস্সুক্কজাতা. ৱিমৰিযাদী…পে… চেতসাতি ৱিগতকিলেসৱট্টমৰিযাদতায নিম্মৰিযাদীকতেন চিত্তেন. চতুসচ্চমেৱ কথিতং চক্খাদীনং অস্সাদাদিনো কথিতত্তা.
পঠমনোচেঅস্সাদসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১০. পঠমাভিনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৯-২২. ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিতং অভিনন্দনানং উপ্পাদনিৰোধানঞ্চ ৱসেন দেসনায পৱত্তত্তা. অনুপুব্বকথাতি আদিতো পট্ঠায পদত্থৱণ্ণনা. নেসন্তি সুত্তানং.
পঠমাভিনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
যমকৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সব্বৱগ্গো
১. সব্বসুত্তৱণ্ণনা
২৩. সব্ব-সদ্দো পকৰণৱসেন কত্থচি সপ্পদেসেপি পৱত্ততীতি ততো নিৱত্তনত্থং অনৱসেসৱিসযেন সব্ব-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সব্বসব্ব’’ন্তি, সব্বমেৱ হুত্ৱা সব্বন্তি অত্থো. আযতনভাৱং সব্বং আযতনসব্বং, সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.
তস্স অৱিসযাভাৱতো ন অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতি. ইধাতি নিপাতমত্তং, ইধ ৱা সদেৱকে লোকে, দস্সনভূতেন ঞাণেন অদিট্ঠং নাম কিঞ্চি নত্থীতি অত্থো. যদি এৱং অনুমানৱিসযং নু খো কথন্তি আহ ‘‘অথো অৱিঞ্ঞাত’’ন্তি. অঞ্ঞেসং অপচ্চক্খম্পি অৱিঞ্ঞাতং তস্স কিঞ্চি নত্থীতি অদিট্ঠং অৱিঞ্ঞাতং নত্থি. পচ্চুপ্পন্নং অতীতমেৱ ঞেয্যং গহিতং, অনাগতং নু খো কথন্তি আহ – ‘‘অজানিতব্ব’’ন্তি, তস্স কিঞ্চি নত্থীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. জানিতুং ঞাতুং অসক্কুণেয্যং নাম তস্স কিঞ্চি নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বং অভিঞ্ঞাসী’’তিআদি.
সকলস্স সক্কাযধম্মস্স পৰিগ্গহিতত্তা সক্কাযসব্বং. সব্বধম্মেসূতি পঞ্চন্নং দ্ৱাৰানং আৰম্মণভূতেসু সব্বেসু ধম্মেসু. যস্মা ছসুপি আৰম্মণেসু গহিতেসু পদেসসব্বং নাম ন হোতি, তস্মা ‘‘পঞ্চাৰম্মণমত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. পদেসসব্বং সক্কাযসব্বং ন পাপুণাতি তস্স তেভূমকধম্মেসু একদেসস্স অসঙ্গণ্হনতো. সক্কাযসব্বং আযতনসব্বং ন পাপুণাতি লোকুত্তৰধম্মানং অসঙ্গণ্হনতো. আযতনসব্বং সব্বসব্বং ন পাপুণাতি. যস্মা আযতনসব্বেন চতুভূমকধম্মাৱ পৰিগ্গহিতা, ন লক্খণপঞ্ঞত্তিযো, যস্মা সব্বসব্বং দস্সেন্তেন বুদ্ধঞাণৱিসযো দস্সিতো, তস্মা ‘‘সব্বসব্বং ন পাপুণাতী’’তি এত্থাপি ‘‘কস্মা…পে… নত্থিতাযা’’তি সব্বং ঞাতাৰম্মণেনেৱ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং কতং. ‘‘আযতনসব্বেপি ইধ ৱিপস্সনুপগধম্মাৱ গহেতব্বা অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৱসেনপি সম্মসনচাৰস্সেৱ ইচ্ছিতত্তা’’তি ৱদন্তি.
পটিক্খিপিত্ৱাতি ‘‘ইদং সব্বং নাম ন হোতী’’তি এৱং পটিক্খিপিত্ৱা. তস্সাতি ‘‘অঞ্ঞং সব্বং পঞ্ঞাপেস্সামী’’তি ৱদন্তস্স. ৱাচায ৱত্তব্বৱত্থুমত্তকমেৱাতি ৱঞ্ঝাপুত্তগগনকুসুমাদিৱাচা ৱিয এতস্স ৱাচায কেৱলং ৱত্তব্বৱত্থুকমেৱ ভৱেয্য, ন অত্থো, ৱচনমত্তকমেৱাতি অত্থো. অতিক্কমিত্ৱাতি অনামসিত্ৱা অগ্গহেত্ৱা. তং কিস্স হেতূতি ৱিঘাতাপজ্জনং কেন হেতুনা. যথা তং অৱিসযস্মিন্তি যথা অঞ্ঞোপি কোচি অৱিসযে ৱাযমন্তো, এৱন্তি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন যস্মা পাড়িযং ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি ৱুত্তকাৰণমেৱ উপনযনৱসেন দস্সেতুং ‘‘যথা ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কাৰণোপনযনঞ্চ কাৰণমেৱাতি ‘‘যথাতি কাৰণৱচন’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱাহ ‘‘এৱং ইমস্মিম্পি অৱিসযে’’তিআদি.
সব্বসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পহানসুত্তৱণ্ণনা
২৪. সব্বস্সাতি দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তস্স. পহানাযাতি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপহানৱসেন পজহনায. চক্খুসম্ফস্সন্তি চক্খুসন্নিস্সিতফস্সং. মূলপচ্চযন্তি মূলভূতং পচ্চযং কত্ৱা, সহজাতৱেদনায চক্খুসম্ফস্সপচ্চযভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. এসেৱ নযোতি অপদেসেন ‘‘সোতসম্ফস্সং মূলপচ্চযং কত্ৱা’’তিআদিনা ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি. মনোতি ভৱঙ্গচিত্তং মনোদ্ৱাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. আৰম্মণন্তি ধম্মাৰম্মণং. সহাৱজ্জনকজৱনন্তি সহমনোদ্ৱাৰাৱজ্জনকং জৱনং. তংপুব্বকত্তা মনোৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনানং মূলপচ্চযভূতা সব্বেস্ৱেৱ চক্খুদ্ৱাৰাদীসু ৱুত্তিত্তা তদনুৰূপতো ‘‘ভৱঙ্গসহজাতো সম্ফস্সো’’তি ৱুত্তং. সহাৱজ্জনৱেদনায জৱনৱেদনা ‘‘ৱেদযিত’’ন্তি অধিপ্পেতা, ভৱঙ্গসম্পযুত্তায পন ৱেদনায গহণে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. ভৱঙ্গতো অমোচেত্ৱা ভৱঙ্গচিত্তেন সদ্ধিংযেৱ আৱজ্জনং গহেত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং ভৱঙ্গং দট্ঠব্বং. যা পনেত্থ দেসনাতি যা এত্থ ‘‘পহানাযা’’তিআদিনা পৱত্তদেসনা সত্থু অনসিট্ঠি আণা. অযং পণ্ণত্তি নাম তস্স তস্স অত্থস্স পকাৰতো ঞাপনতো. এত্থ সব্বগ্গহণেন সব্বে সভাৱধম্মা গহিতা, পঞ্ঞত্তি পন কতমাতি ৱিচাৰণায তং দস্সেতুং ‘‘যা পনেত্থা’’তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পহানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অভিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞাপহানসুত্তৱণ্ণনা
২৫. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায. য-কাৰলোপৱসেনাযং নিদ্দেসো ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮, ৪০৫; ম. নি. ১.১৫৪) ৱিয, তথা ‘‘পৰিঞ্ঞা’’তি এত্থাপি. সব্বন্তি আযতনসব্বং. তঞ্হি অভিঞ্ঞেয্যং. অভিজানিত্ৱাতি অভিঞ্ঞায জানিত্ৱা. পৰিজানিত্ৱাতি তীৰণপৰিঞ্ঞায অনিচ্চাদিতো পৰিজানিত্ৱা. পজহনত্থাযাতি পহানপৰিঞ্ঞায অনৱসেসতো পজহনায.
অভিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞাপহানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঠমঅপৰিজাননসুত্তৱণ্ণনা
২৬. ‘‘অভিজান’’ন্তিআদিনা এত্থ ভগৱা পঠমং কণ্হপক্খং দস্সেত্ৱা সুক্কপক্খং দস্সেতি ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন. তেনেত্থ ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.
পঠমঅপৰিজাননসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযঅপৰিজাননসুত্তৱণ্ণনা
২৭. চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বধম্মো নাম ৰূপাযতনমেৱাতি আহ ‘‘হেট্ঠা গহিতৰূপমেৱা’’তি. ইধ অনাপাথগতং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা’’তি ৱুত্তত্তা. হেট্ঠা আপাথগতম্পি অনাপাথগতম্পি গহিতমেৱ ‘‘যে চ ৰূপা’’তি অনৱসেসতো ৱুত্তত্তা. তে হি ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা সহ চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতব্বত্তা. তথা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণং তেহি একুপ্পাদং একৱত্থুকং একনিৰোধং একাৰম্মণমেৱ. সেসপদেসূতি সেসেসু ‘‘যঞ্চ সোতং যে চ সদ্দা’’তিআদিনা আগতেসু কণ্হপক্খে পঞ্চসু, সুক্কপক্খে ছসুপি পদেসু. এসেৱ নযোতি য্ৱাযং ‘‘হেট্ঠা গহিতৰূপমেৱ গণ্হিত্ৱা’’তি অত্থো ৱুত্তো. এসো এৱ তত্থপি অত্থৱণ্ণনানযো.
দুতিযঅপৰিজাননসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. আদিত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৮. গযানামিকায নদিযা অৱিদূৰে পৱত্তো গামো গযা নাম, তস্সং গযাযং ৱিহৰতীতি সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং. গযাগামস্স হি আসন্নে গযাসীসনামকে পিট্ঠিপাসাণে ভগৱা তদা ৱিহাসি. তেনাহ ‘‘ভগৱা তত্থ ৱিহৰতী’’তি.
তত্ৰাতি ‘‘ভিক্খূ আমন্তেসী’’তি যে ভিক্খূ আমন্তেসি, যথা চাযং দেসনা তেসং সপ্পাযা জাতা, তত্ৰ তস্মিং অত্থদ্ৱযে ৱিভাৱেতব্বে অযং অনুপুব্বিকথা সমুদাগমতো পট্ঠায অনুপটিপাটিকথা. ইতোতি ইমস্মা কপ্পতো. কিৰাতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো. পাৰমিতাপৰিভাৱনায পৰিপাকগতে. ঞাণেতি বোধিঞাণে. কনিট্ঠপুত্তো ৱেমাতিকভাতা ভগৱতো. ৱেড়ুভিত্তিকুটিকাহি পৰিক্খিপিত্ৱা বহিদ্ধা, অন্তো পন পটসাণীহি.
সব্বেসং সত্তানং. পুঞ্ঞচেতনং অন্তো অব্ভন্তৰে পৱেসেতি. ভগৱাপি তস্স পুত্তোতি কত্ৱা ‘‘অঞ্ঞে তযো পুত্তা’’তি ৱুত্তং. অৱিপ্পকিৰিত্ৱাতি পৰাজযেন অৱিপ্পকিৰিয অপলাযিত্ৱা. পিদহীতি দাতুং ন সক্কোমীতি তথা অকাসি. সচ্চৱাদিতায গণ্হিংসূতি ৰাজকুলস্স সচ্চৱাদিতায অত্তনো ৱৰং গণ্হিংসু.
ৱিনিৱত্তিতুন্তি পটিঞ্ঞায নিৱত্তিতুং. অন্তৰাতি তুম্হেহি পৰিচ্ছিন্নকালস্স অন্তৰা এৱ মতা. অট্ঠৱীসতিহত্থট্ঠানং উসভং নাম. উসভে অট্ঠৱীসতিহত্থপ্পমাণে ঠানে. দানগ্গে ব্যাৱটোতি পসুতো.
সোতি ভগৱা. তথাৰূপঞ্হি বুদ্ধানং দেসনাপাটিহাৰিযং, যথা দেসনায গহিতো অত্থো পচ্চক্খতো ৱিভূতো হুত্ৱা উপট্ঠাতি. তেনাহ ‘‘ইমেসং…পে… দেসেস্সামী’’তি. সন্নিট্ঠানন্তি চিৰকালপৰিচিতাদিত্তঅগ্গিকানং আদিত্তপৰিযাযদেসনাৱ সপ্পাযাতি নিচ্ছযমকাসি. পদিত্তন্তি পদীপিতং একাদসহি অগ্গীহি একজালীভূতং. তেনাহ ‘‘সম্পজ্জলিত’’ন্তি. দুক্খলক্খণং কথিতং চক্খাদীনং একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তভাৱেন দুক্খমতায দুক্খস্স কথিতত্তা.
আদিত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অদ্ধভূতসুত্তৱণ্ণনা
২৯. অধিসদ্দেন সমানত্থো অদ্ধসদ্দোতি আহ ‘‘অদ্ধভূতন্তি অধিভূত’’ন্তিআদি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
অদ্ধভূতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সমুগ্ঘাতসাৰুপ্পসুত্তৱণ্ণনা
৩০. মঞ্ঞিতং নাম তণ্হামানদিট্ঠীহি গহেতব্বং মঞ্ঞিতং. সব্বস্মিং মঞ্ঞিতন্তি সব্বমঞ্ঞিতং, তস্স সমুগ্ঘাতো সেতুঘাতো, তদাৱহং সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসাৰুপ্পং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘মঞ্ঞিতং নাম চক্খাদীসু এৱ উপ্পজ্জতি, নাঞ্ঞস্মি’’ন্তি দুতিযনযো ৱুত্তো. অনুচ্ছৱিকন্তি অনুৰূপং অৱিলোমং. ইধাতি ইধেৱ সাসনে অঞ্ঞত্থ তদভাৱতো. ‘‘তণ্হা-মানদিট্ঠিমঞ্ঞিতান’’ন্তি ৱুত্তং মঞ্ঞিতত্তযং সপৰসন্তানেসু পটিপক্খৱসেন যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘চক্খুং অহন্তি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘চক্খুং অহ’’ন্তি ইমিনা অজ্ঝত্তৱিসযং দিট্ঠিমঞ্ঞিতঞ্চ দস্সেতি অত্তাভিনিৱেসাহংকাৰদীপনতো. ‘‘মম’’ন্তি ইমিনা তণ্হামঞ্ঞিতং মানমঞ্ঞিতম্পি ৱা, পৰিগ্গহমুখেনপি সেয্যাদিতো মানুপ্পজ্জনতো. সেসপদদ্ৱযেপি ইমিনা নযেন মঞ্ঞিতৱিভাগো ৱেদিতব্বো. অহন্তি অত্তাৱ, সো চ চক্খুস্মিং তদধীনৱুত্তিত্তা ‘‘পৰো’’তি ন মঞ্ঞতি. মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুস্মিং সতি লব্ভনতো, অসতি ন মঞ্ঞতি তথামঞ্ঞিতস্স পচ্চযঘাততো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.
অহং চক্খুতো নিগ্গতোতি ‘‘অহ’’ন্তি ৱত্তব্বো অযং সত্তো চক্খুতো নিগ্গতো তত্থ সুখুমাকাৰেন উপলব্ভনতো. মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুতো নিগ্গতো তস্মিং সতি এৱ উপলব্ভনতো. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তত্থ পৰোতি পৰো সত্তো. মম চক্খূতি ন মঞ্ঞতি যস্স তং চক্খু, তস্স ‘‘অহ’’ন্তি ৱত্তব্বস্সেৱ অভাৱতো. মমত্তভূতন্তি মম কাৰণং. সেসং উত্তানমেৱ. এৱমেতস্মিং সুত্তে চক্খুৰূপ-চক্খুৱিঞ্ঞাণ-চক্খুসম্ফস্স-সুখদুক্খাদুক্খমসুখৱসেন সত্ত ৱাৰা চক্খুদ্ৱাৰে, তথা সোতদ্ৱাৰাদীসূতি ছ সত্তকা দ্ৱেচত্তালীস. পুন সক্কাযৱসেন ‘‘সব্বং ন মঞ্ঞতী’’তিআদিনা ৱুত্তং, তেন তেচত্তালীস. পুন তেভূমকৱট্টং ‘‘লোকো’’তি গহেত্ৱা ‘‘ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতী’’তি ৱুত্তং, তেন চতুচত্তালীস হোন্তি. এৱং সব্বথাপি চতুচত্তালীসায ঠানেসু অৰহত্তং পাপেত্ৱা ৱিপস্সনা কথিতাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘চতুচত্তালীসাধিকসতেসূ’’তি কেসুচি পোত্থকেসু লিখন্তি, সা চ পমাদলেখা.
সমুগ্ঘাতসাৰুপ্পসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনা
৩১. উপকাৰভূতা তদাৱহত্তা. ততোতি মঞ্ঞিতাকাৰতো. তন্তি মঞ্ঞনাৱত্থুং. অঞ্ঞেনাকাৰেনাতি যথা মঞ্ঞতি অনিচ্চাদিআকাৰতো, অঞ্ঞেন অনিচ্চাদিনা আকাৰেন হোতি. অঞ্ঞথাভাৱং ৱিপৰিণামন্তি উপ্পাদৱযতায অঞ্ঞথাভাৱং জৰায মৰণেন চ দ্ৱেধা ৱিপৰিণামেতব্বং. তং উপগমনেন অঞ্ঞথাভাৱী, এৱংভূতো হুত্ৱাপি জীৰণভিজ্জনসভাৱেসু. ভৱেসু সত্তো লোকো উপৰিপি ভৱংযেৱ অভিনন্দতি. হেট্ঠা গহিতমেৱ সঙ্কড্ঢিত্ৱাতি ‘‘চক্খুং ন মঞ্ঞতী’’তিআদিনা হেট্ঠা গহিতমেৱ খন্ধধাতুআযতনাতি খন্ধাদিপৰিযাযেন একতো গহেত্ৱা পুনপি মঞ্ঞনাৱত্থুং দস্সেতি. অৱসানে ‘‘ততো তং হোতী’’তি ৱুত্তপদেন সদ্ধিং সব্বৱাৰেসু অট্ঠ অট্ঠ হোন্তীতি ‘‘অট্ঠচত্তালীসায ঠানেসূ’’তি ৱুত্তং.
পঠমসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনা
৩২. দস্সেত্ৱাতি এত্থ লক্খণে অযং ত্ৱা-সদ্দো, হেতুম্হি ৱা. অনাদিসত্তসন্তানগতগাহত্তযলক্খিতা হি সত্থু, তিপৰিৱট্টদেসনা তংনিমিত্তং যাৱদেৱ তপ্পহানায পৱত্তিতভাৱতো. অৰহত্তং পাপেত্ৱা ৱিপস্সনা কথিতাতি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘সহ ৱিপস্সনায চত্তাৰোপি মগ্গা কথিতা’’তি.
দুতিযসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সব্বৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. জাতিধম্মৱগ্গৱণ্ণনা
৩৩-৪২. নিব্বত্তনসভাৱন্তি হেতুপচ্চযেহি উপ্পজ্জনসভাৱং. উপ্পাদানন্তৰং বুদ্ধিপ্পত্তিযা জীৰণসভাৱং. যত্থ চক্খাদযো, তত্থেৱ ৱিসভাগসমুট্ঠানলক্খণেন ব্যাধিনো উপ্পত্তিপচ্চযভাৱেন ব্যাধিসভাৱং. মৰণসভাৱন্তি ৱিনাসসভাৱং. সোকসভাৱন্তি ঞাতিব্যসনাদিনা ডয্হমানদুক্খসভাৱং. সংকিলেসিকসভাৱন্তি তণ্হাদিৱসেন সংকিলিস্সনসভাৱং.
জাতিধম্মৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সব্বঅনিচ্চৱগ্গৱণ্ণনা
৪৩-৫২. ঞাতপৰিঞ্ঞা আগতা ৱিসযৱসেন তব্বিসযস্স ধম্মস্স জোতিতত্তা. ইতৰা দ্ৱে তীৰণপহানপৰিঞ্ঞাপি আগতা এৱাতি ৱেদিতব্বা, তাসং অভিঞ্ঞেয্যধম্মৱিসযত্তা ঞাণস্স চ তীৰণপহানপৰিঞ্ঞাসম্ভৱতো. পৰিঞ্ঞেয্যপদে তীৰণপৰিঞ্ঞাৱ আগতা, পহাতব্বপদে পহানপৰিঞ্ঞাৱ আগতাতি যোজনা. ইতৰাপি দ্ৱে গহিতাযেৱ তাহি ৱিনা অত্থসিদ্ধিযা অভাৱতো. পচ্চক্খং কাতব্বং আৰম্মণতো অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝনেন. অৱুত্তাপি গহিতাযেৱ পৰিজাননস্স যাৱদেৱ পহানত্থত্তা. একসভাৱেন ৱিনাভাৱো অনেকগ্গট্ঠো. উপসট্ঠৰোগেন ৱিয অন্তো এৱ অভিহতসব্বতা উপহতট্ঠো.
সব্বঅনিচ্চৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমো পণ্ণাসকো.
৬. অৱিজ্জাৱগ্গৱণ্ণনা
৫৩-৬২. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহো. অৱিন্দিযং ৱিন্দতি, ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি কত্ৱা ৱিজ্জায পটিপক্খোৱ অৱিজ্জা. ৱিজ্জায উপ্পন্নায অনৱসেসতো অৱিজ্জা পহীযতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ৱিজ্জাতি অৰহত্তমগ্গৱিজ্জা’’তি আহ. ন কেৱলং অনিচ্চানুপস্সনাৱসেনেৱ মগ্গৱুট্ঠানং, অথ খো ইতৰানুপস্সনাৱসেনপীতি দস্সেন্তো ‘‘দুক্খা…পে… পহীযতিযেৱা’’তি আহ. সব্বত্থাতি উপৰিসুত্তন্তে সন্ধাযাহ. ততো অপৰেপি তংঅত্থলক্খণৱসেন কথিতসুত্তন্তেপি. তানিপি হি তথা বুজ্ঝনকপুগ্গলানমজ্ঝাসযেন ৱুত্তানীতি.
অৱিজ্জাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. মিগজালৱগ্গো
১. পঠমমিগজালসুত্তৱণ্ণনা
৬৩. চক্খুৱিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চন্তি ৱুত্তচক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বন্তি আহ ‘‘ইট্ঠাৰম্মণভূতা’’তি. কমনীযাতি কামেতব্বা. মনং অপ্পাযন্তীতি মনাপাতি আহ ‘‘মনৱড্ঢনকা’’তি. পিযাযিতব্বসভাৱা পিযৰূপা. কামূপসংহিতাতি কামপটিসংযুত্তা. আলম্বিতব্বতা এৱ চেত্থ উপসংহিততাতি ‘‘আৰম্মণং কত্ৱা’’তিআদিমাহ. তণ্হাসঙ্খাতা নন্দী তণ্হানন্দী, ন তুট্ঠিনন্দীযেৱ ‘‘নন্দিং চৰতী’’তিআদীসু ৱিয. গামন্তন্তি গামসমীপং. ‘‘অনুপচাৰট্ঠান’’ন্তি ৱত্ৱা তং দস্সেতি ‘‘যত্থা’’তিআদিনা.
এত্থাতি যথানীহতে পাঠে. ‘‘ইমং একং পৰিযাযং ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং তস্স ‘‘পন্তানী’’তিপদেন সঙ্গহিতত্তা. অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানীতি এত্থ অপ্প-সদ্দো অভাৱত্থো.
পঠমমিগজালসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সমিদ্ধিলোকপঞ্হাসুত্তৱণ্ণনা
৬৮. আযাচনসুত্ততো পট্ঠাযাতি মিগজালৱগ্গে দুতিযসুত্ততো পট্ঠায. পঠমসুত্তে পন দুতিযকৱিহাৰাদিভাৱো ৱুত্তোতি.
সমিদ্ধিলোকপঞ্হাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. উপসেনআসীৱিসসুত্তৱণ্ণনা
৬৯. গহেত্ৱাতি পাৰুপনস্স সিথিলকৰণেন ৱীমংসতো মোচেত্ৱা. লেণচ্ছাযাযাতি পুৰিমদিসায লেণচ্ছাযাযং. পতিত্ৱাতি লেণচ্ছদনতো ভস্সিত্ৱা. ফুট্ঠৱিসোতি চতূসু আসীৱিসেসু সো ফুট্ঠৱিসো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. পৰিযাদিযমানমেৱাতি খেপেন্তমেৱ, ৱিনাসেন্তমেৱাতি অত্থো. যথাপৰিচ্ছেদেনাতি অত্তনো ৱিসপৰিচ্ছেদানুৰূপং. অঞ্ঞথাভাৱন্তি ৱড্ঢভাৱাদিপকতিজহনং. সভাৱৱিগমোতি ৱিনাসো.
উপসেনআসীৱিসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. উপৱাণসন্দিট্ঠিকসুত্তৱণ্ণনা
৭০. ৰূপং পটিসংৱিদিতং কৰোতি ঞাতপৰিঞ্ঞাৱসেন. ৰূপৰাগন্তি নীলাদিভেদে ৰূপধম্মে ৰাগং. পটিসংৱিদিতং কৰোতি ‘‘অযং মে ৰাগো অপ্পহীনো’’তি. এতেন সেক্খানং পচ্চৱেক্খণা কথিতা. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱম্পি খো, উপৱাণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতী’’তিআদি. ৰূপৰাগং পটিসংৱিদিতং কৰোতি ‘‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং ৰূপেসু ৰাগো’’তি পজানাতি. অসেক্খানং হাযং পচ্চৱেক্খণা.
উপৱাণসন্দিট্ঠিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা
৭১. ফস্সাকৰানন্তি ছন্নং ফস্সানং আকৰানং উপ্পত্তিট্ঠানানং, চক্খাদীনন্তি অত্থো. নট্ঠো নাম অহন্তি ৱদতি, যো ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযাদিং যথাভূতং পজানাতি, সো ৱুসিতৱা, ইতৰো অৱুসিতৱা অহঞ্চ তাদিসোতি. অযমেৱাতি অযং চক্খুস্মিং ‘‘নেতং মমা’’তিআদিনা তিণ্ণং গাহানং অভাৱো এৱ.
পঠমছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা
৭২. অপুনব্ভৱোতি পুনব্ভৱাভাৱো.
১১. ততিযছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা
৭৩. পনস্সসন্তি একংসেন নট্ঠোতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অতিনট্ঠো’’তি, ধুৰতো এৱ নট্ঠোতি অত্থো.
ততিযছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মিগজালৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. গিলানৱগ্গো
১-৫. পঠমগিলানসুত্তাদিৱণ্ণনা
৭৪-৭৮. অপ্পঞ্ঞাতোতি নামগোত্ততো চেৱ সীলাদিগুণেহি চ অপ্পঞ্ঞাতো অৱিস্সুতো. থেৰমজ্ঝিমভাৱং অপ্পত্ততায নৱো.
পঠমগিলানসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দুতিযঅৱিজ্জাপহানসুত্তৱণ্ণনা
৮০. অনিচ্চাদিৱসেন অভিনিৱিসনং অভিনিৱেসো, সো এৱ ধম্মসভাৱং অতিক্কমিত্ৱা পৰতো আমসনতো পৰামাসো, সো এৱ গাহো. তেন অভিনিৱেসপৰামাসগ্গাহেন গণ্হিতুং ন যুত্তা অনিচ্চাদিসভাৱত্তা. সঙ্খাৰা এৱ পৱত্তিযা কাৰণভাৱতো সঙ্খাৰনিমিত্তানি. যো সঙ্খাৰেসু অপৰিঞ্ঞাতাভিনিৱেসেন পস্সিতব্বো অত্তাকাৰো, সো ন হোতীতি অঞ্ঞো অনত্তাকাৰো, ততো অঞ্ঞতো পস্সতি. পৰিঞ্ঞাতাভিনিৱেসোতি তীৰণপৰিঞ্ঞায পৰিচ্ছিজ্জ ঞাতমিচ্ছাভিনিৱেসো. পৰিঞ্ঞাতাভিনিৱেসোতি ৱা পৰিঞ্ঞাতৱিপস্সনাভিনিৱেসো. ৱিপস্সনাতি অৰূপসত্তকৱসেন ৱিপস্সনায পৰিজানিতব্বা.
দুতিযঅৱিজ্জাপহানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সম্বহুলভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৮১. কেৱলন্তি ইতৰলক্খণেহি অৱোমিস্সং.
১০. ফগ্গুনপঞ্হাসুত্তৱণ্ণনা
৮৩. তণ্হায পহীনায দিট্ঠিমানাপি পহীনা এৱাতি ‘‘তণ্হাপপঞ্চস্স ছিন্নত্তা ছিন্নপপঞ্চে’’তি ৱুত্তং. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. ইধ সত্তৱোহাৰো চক্খাদীসু ৱিজ্জমানেসু এৱ হোতি, তস্মা পৰিনিব্বুতানঞ্চ ৱোহাৰো চক্খাদীসু সন্নিস্সযেনেৱ, নাঞ্ঞথাতি অতিক্কন্তবুদ্ধেহি পৰিহৰিতানি চক্খুসোতাদীনি পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি ‘‘অত্থি নু খো ভন্তে’’তিআদিনা. চক্খুসোতাদিৱট্টং ৱট্টে পৱত্তেয্য.
ফগ্গুনপঞ্হাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
গিলানৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ছন্নৱগ্গো
১. পলোকধম্মসুত্তৱণ্ণনা
৮৪. অনিচ্চলক্খণমেৱ কথিতং, তঞ্চ পৰিযাযেন, অনিচ্চলক্খণে কথিতে ইতৰলক্খণানি কথিতানেৱ হোন্তি ব্যভিচাৰভাৱতো.
২. সুঞ্ঞতলোকসুত্তৱণ্ণনা
৮৫. অত্তনো ইদন্তি অত্তনিযন্তি আহ ‘‘অত্তনো সন্তকেনা’’তি.
৩. সংখিত্তধম্মসুত্তৱণ্ণনা
৮৬. ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি খন্ধিযৱগ্গে খন্ধৱসেন আগতং, ইধ আযতনৱসেনাতি অযমেৱ ৱিসেসো.
৪. ছন্নসুত্তৱণ্ণনা
৮৭. সব্বনিমিত্তেহি পটিসল্লীযতি এতেনাতি পটিসল্লানং, ফলসমাপত্তি. জীৱিতহাৰকসত্থং জীৱিতস্স হৰণতো, সত্তানঞ্চ সসনতো হিংসনতো. পৰিচৰিতোতি পযিৰুপাসিতো. তেন যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিন্তি দীপেতি.
অনুপৱজ্জন্তি পৰেহি ন উপৱদিতব্বং. তং পনেত্থ আযতিং অপ্পটিসন্ধিভাৱতো হোতীতি আহ ‘‘অপ্পৱত্তিক’’ন্তি. ‘‘নেতং মমা’’তিআদীনি ৱদন্তো অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা কথেসি. পুথুজ্জনভাৱমেৱ দীপেন্তো ৱদতি অকতকিচ্চভাৱদীপনেন. কিঞ্চাপি থেৰো পুচ্ছিতং পঞ্হং অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা কথেসি, ‘‘ন সমনুপস্সামী’’তি পন ৱদন্তো কিঞ্চি নিপ্ফত্তিং ন কথেসি, তস্মা ‘‘ইদম্পি মনসি কাতব্ব’’ন্তি ইদং আনেত্ৱা সম্বন্ধো.
কিলেসপস্সদ্ধীতি কিলেসপৰিড়াহৱূপসমো. ভৱত্থায পুন ভৱত্থায. আলযনিকন্তি পৰিযুট্ঠানেতি ভৱন্তৰে অপেক্খাসঞ্ঞিতে আলযে নিকন্তিযা চ পৰিযুট্ঠানপ্পত্তিযা. অসতি অৱিজ্জমানায. পটিসন্ধিৱসেন অঞ্ঞভৱতো ইধাগমনং আগতি নাম. চুতিৱসেন গমনন্তি চৱনৱসেন ইতো গতি. অনুৰূপগমনং গতি নাম তদুভযং ন হোতি. চুতূপপাতো অপৰাপৰভৱনৱসেন চুতি, উপপজ্জনৱসেন উপপাতো, তদুভযম্পি ন হোতি. এৱং পন চুতূপপাতে অসতি নেৱিধ ন ইধ লোকে. ন হুৰং ন পৰলোকে হোতি. ততো এৱ ন উভযত্থ হোতি. অযমেৱ অন্তো অযং ইধলোকে পৰলোকে চ অভাৱোযেৱ দুক্খস্স পৰিযোসানং. অযমেৱাতি যথাৱুত্তো এৱ – এত্থ এতস্মিং পাঠে পৰম্পৰাগতো পমাণভূতো অত্থো.
যে পনাতি সম্মৱাদিনো সন্ধায ৱদতি. অন্তৰাভৱং ইচ্ছন্তি ‘‘এৱং ভৱেন ভৱন্তৰসম্বন্ধো যুজ্জেয্যা’’তি. নিৰত্থকং অন্তৰাভৱস্স নাম কস্সচি অভাৱতো. চুতিক্খন্ধানন্তৰঞ্হি পটিসন্ধিক্খন্ধানংযেৱ পাতুভাৱো. তেনাহ ‘‘অন্তৰাভৱস্স…পে… পটিক্খিত্তোযেৱা’’তি. তত্থ ভাৱোতি অত্থিতা. অভিধম্মে কথাৱত্থুপ্পকৰণে (কথা. ৫০৫-৫০৭) পটিক্খিত্তোযেৱ. যদি এৱং ‘‘অন্তৰেনা’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘অন্তৰেনা’’তিআদি. ৱিকপ্পতো অঞ্ঞং ৱিকপ্পন্তৰং, তস্স দীপনং ‘‘অন্তৰেনা’’তি ৱচনং. ন অন্তৰাভৱদীপনং তাদিসস্স অনুপলব্ভনতো পযোজনাভাৱতো চ. যত্থ হি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো, তত্থস্স নিস্সযভূতস্স ৱত্থুস্স সহভাৱীনঞ্চ খন্ধানং সম্ভৱোতি সদ্ধিং অত্তনো নিস্সযেন ৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতেৱাতি নাস্স উপ্পত্তিযা দেসদূৰতা ৱেদিতব্বা. ‘‘নেৱ ইধ ন হুৰ’’ন্তি ৱুত্তদ্ৱযতো অপৰং ৱিকপ্পেন ‘‘ন উভয’’ন্তি, তত্থপি ন হোতিযেৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অন্তৰেনা’’তি ৱা ‘‘ৱিনা’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো, তস্মা নেৱিধ, ন হুৰং, উভযং ৱিনাপি নেৱাতি অত্থো.
আহৰীতি ছিন্নৱসেন গণ্হি. তেনাহ ‘‘কণ্ঠনাড়ং ছিন্দী’’তি. পৰিগ্গণ্হন্তোতি সম্মসন্তো. পৰিনিব্বুতো দীঘৰত্তং ৱিপস্সনাযং যুত্তপযুত্তভাৱতো. ‘‘অনুপৱজ্জং ছন্নেন ভিক্খুনা সত্থং আহৰিত’’ন্তি, কথেসীতি অসেক্খকালে ব্যাকৰণং ৱিয কত্ৱা কথেসি.
ইমিনাতি ‘‘উপৱজ্জকুলানী’’তি ইমিনা ৱচনেন. থেৰোতি সাৰিপুত্তত্থেৰো. এৱন্তি এৱং পুব্বকালেসু সংসট্ঠৱিহাৰী হুত্ৱা ঠিতো পচ্ছা অৰহত্তং পাপুণিস্সতীতি আসঙ্কন্তো পুচ্ছতি. সেসং উত্তানমেৱ.
ছন্নসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. পুণ্ণসুত্তাদিৱণ্ণনা
৮৮-৮৯. তন্তি চক্খুৰূপদ্ৱযং. তেনাহ ‘‘চক্খুঞ্চেৱ ৰূপঞ্চা’’তি. নন্দিসমুদযাতি নন্দিযা সমুদযতণ্হায সেসকাৰণেহি নন্দিযা সমুদিতি সমোধানং নন্দিসমুদযো, তস্মা নন্দিসমুদযা. তেনাহ ‘‘তণ্হায সমোধানেনা’’তি. পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স দুক্খস্স সমোধানেন সমুদিতি পৱত্তিযেৱাতি সহ সমুদযেন দুক্খস্স দস্সিতত্তা ‘‘ৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. নিৰোধূপাযেন সদ্ধিং নিৰোধস্স দস্সিতত্তা ‘‘ৱিৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা’’তি. পুচ্ছানুসন্ধিআদীসু অঞ্ঞতৰো ন হোতীতি আহ – ‘‘পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি.
চণ্ডাতি কোধনা. দুট্ঠাতি দোসৱন্তোতি অত্থো. কিব্বিসাতি পাপা. কক্খড়াতি দাৰুণা. ঘটিকমুগ্গৰেনাতি একস্মিং পক্খে ঘটিকং দস্সেত্ৱা কতেন ৰস্সদণ্ডেন. সত্তানং সসনতো সত্থং, ততো এৱ জীৱিতস্স হৰণতো হাৰকঞ্চাতি সত্থহাৰকং. ইন্দ্ৰিযসংৱৰো ‘‘দমো’’তি ৱুত্তো মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং দমনতো. পঞ্ঞা ‘‘দমো’’তি ৱুত্তা কিলেসৱিসেৱিতানং দমনতো ৱূপসমনতো. উপোসথকম্মং ‘‘দমো’’তি ৱুত্তং কাযদ্ৱাৰাদীহি উপ্পজ্জনকঅসমস্স দমনতো. খন্তি ‘‘দমো’’তি ৱেদিতব্বা অক্খন্তিযা দমনতো ৱূপসমনতো. তেনাহ ‘‘উপসমোতি তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি.
এত্থাতি সুনাপৰন্তজনপদে. এতে দ্ৱেতি অযং পুণ্ণত্থেৰো তস্স কনিট্ঠোতি এতে দ্ৱে ভাতৰো. আহচ্চ অট্ঠাসি উড়াৰং বুদ্ধাৰম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৱা. সত্ত সীহনাদে নদিত্ৱাতি মম্মচ্ছেদকানম্পি অক্কোসপৰিভাসানং খমনে সন্তোসাভাৱদীপনং, পাণিপ্পহাৰস্স, লেড্ডুপ্পহাৰস্স, দণ্ডপ্পহাৰস্স, সত্থপ্পহাৰস্স, জীৱিতৱোৰোপনস্স, খমনে সন্তোসাভাৱদীপনঞ্চাতি এৱং সত্ত সীহনাদে নদিত্ৱা. চতূসু ঠানেসু ৱসিতত্তা পাড়িযং ৱসনট্ঠানং অনুদ্দেসিকং কত্ৱা ‘‘সুনাপৰন্তস্মিং জনপদে ৱিহৰতি’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং.
চতূসু ঠানেসূতি অব্বুহত্থপব্বতে, সমুদ্দগিৰিৱিহাৰে, মাতুলগিৰিম্হি, মকুড়কাৰামৱিহাৰেতি ইমেসু চতূসু ঠানেসু. তন্তি চঙ্কমং আৰুয্হ কোচি ভিক্খু চঙ্কমিতুং সমত্থো নত্থি মহতা সমুদ্দপৰিস্সযেন ভাৱনামনসিকাৰস্স অনভিসম্ভুণনতো. উপ্পাতিকন্তি উপ্পাতকৰং মহাসঙ্খোভং উট্ঠপেত্ৱা. সম্মুখেতি অনিলপদেসে. পটিৱেদেসুন্তি পৱেদেসুং.
আৰদ্ধকালতো পট্ঠাযাতি মণ্ডলমাড়স্স কাতুং পথৱীমিতকালতো পভুতি. সচ্চবন্ধেন পঞ্চসতানি পৰিপূৰেতুং ‘‘একূনপঞ্চসতান’’ন্তি ৱুত্তং. গন্ধকুটিন্তি জেতৱনমহাৱিহাৰে মহাগন্ধকুটিং.
সচ্চবন্ধনামোতি সচ্চবন্ধে পব্বতে চিৰনিৱাসিতায ‘‘সচ্চবন্ধো’’ত্ৱেৱ লদ্ধনামো. অৰহত্তং পাপুণীতি পঞ্চাভিঞ্ঞাপৰিৱাৰং অৰহত্তং অধিগচ্ছি. তেনাহ ‘‘মগ্গেনেৱস্স অভিঞ্ঞা আগতা’’তি.
তস্মিং সন্নিপতিতা মহাজনা কেচি সোতাপন্না, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অৰহন্তো অহেসুং. তত্থাপি কেচি তেৱিজ্জা, কেচি ছড়ভিঞ্ঞা, কেচি পটিসম্ভিদপ্পত্তা অহেসুং. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘মহাজনস্স বন্ধনমোক্খো জাতো’’তি. যে পন তত্থ সৰণগমনপঞ্চসীলদসসীলসমাদানেন লদ্ধানুগ্গহা, তেসং দেৱতানঞ্চ ৱসেন ‘‘মহন্তং বুদ্ধকোলাহলং অহোসী’’তি ৱুত্তং.
অৰুণং পন মহাগন্ধকুটিযংযেৱ উট্ঠপেসি দেৱতানুগ্গহত্থঞ্চেৱ কুলানুদযায চ. অপাযমগ্গে ওতাৰিতো ‘‘কোচি লোকস্স সজিতা অত্থি, তস্স ৱসেন পৱত্তিসংহাৰা হোন্তি, তেনেৱাযং পজা সনাথা হোতি, তং যুঞ্জতি চ তস্মিং তস্মিং কম্মে’’তি মিচ্ছাগাহেহি. পৰিচৰিতব্বং যাচি ‘‘এত্থ মযা চিৰং ৱসিতব্ব’’ন্তি.
ছট্ঠন্তি বাহিযসুত্তং. তং উত্তানমেৱ হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা.
পুণ্ণসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. পঠমএজাসুত্তাদিৱণ্ণনা
৯০-৯১. এজতি ছড়াৰম্মণনিমিত্তং কম্পতীতি এজা. তেনাহ ‘‘চলনট্ঠেনা’’তি. আবাধনট্ঠেন পীড়নট্ঠেন. অন্তো দোসনট্ঠেনাতি অন্তোচিত্তে এৱ পদুস্সনট্ঠেন. নিকন্তনট্ঠেনাতি ছিন্দনট্ঠেন. হেট্ঠা গহিতমেৱাতি হেট্ঠা মঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসাৰুপ্পসুত্তে আগতমেৱ. ৱুত্তনযমেৱ মঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসুত্তে.
পঠমএজাসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯-১০. পঠমদ্ৱযসুত্তাদিৱণ্ণনা
৯২-৯৩. দ্ৱযন্তি দুকং. পাড়িযং আমেডিতলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘দ্ৱে দ্ৱে কোট্ঠাসে’’তি. এৱমেতন্তি এৱং অনিচ্চাদিভাৱেন এতং চক্খুৰূপঞ্চাতি দ্ৱযং. চলতীতি অনৱট্ঠানেন পচলতি. ব্যথতীতি জৰায মৰণেন চ পৱেধতি. হেতু চেৱ উপ্পত্তিনিমিত্তত্তা. সহগতীতি সহপ্পৱত্তি, তায গহেতব্বত্তা ‘‘সঙ্গতী’’তি ফস্সো ৱুত্তো. এস নযো সেসপদদ্ৱযেপি. যস্মা চ সংগচ্ছমানধম্মৱিমুত্তা সঙ্গতি নাম নত্থি, তথা সন্নিপাতসমৱাযা, তেসং ৱসেন নিব্বত্তো ফস্সো তথা ৱুচ্চতীতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা’’তিআদি.
ৱত্থূতি চক্খু নিস্সযপচ্চযাদিভাৱেন. আৰম্মণন্তি ৰূপং আৰম্মণপচ্চযাদিভাৱেন. সহজাতা তযো খন্ধা ৱেদনাদযো, তে সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন. অযং হেতূতি অযং তিৱিধো হেতূ. ফস্সেনাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা ৰূপাৰম্মণে ফস্সে অত্তনো ফুসনকিচ্চং কৰোন্তে এৱং ৱেদনা অনুভৱনকিচ্চং, সঞ্ঞা সঞ্জাননকিচ্চং কৰোতি, তস্মা ‘‘ফস্সেন ফুট্ঠমেৱা’’তিআদিৱুত্তমেৱ অত্থং ইদানি পুগ্গলাধিট্ঠানেন দস্সেতুং ‘‘ফুট্ঠো’’তিআদি ৱুত্তং. পঞ্চেৱ খন্ধা ভগৱতা সমতিংসায আকাৰেহি ৱুত্তা. কস্মাতি আহ ‘‘কথ’’ন্তিআদি. ৰুক্খসাখাসু ৰুক্খৱোহাৰো ৱিয একেকধম্মেপি খন্ধৱোহাৰো হোতিযেৱ. তেনাহ ভগৱা – ‘‘ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (যম. খন্ধযমক ২).
পঠমদ্ৱযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.