১. নকুলপিতুৱগ্গো

১. নকুলপিতুসুত্তৱণ্ণনা

১. ভগ্গা নাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা. তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হীৱসেন ‘‘ভগ্গা’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘এৱংনামকে জনপদে’’তি, এৱং বহুৱচনৱসেন লদ্ধনামে’’তি অত্থো. তস্মিং ৱনসণ্ডেতি যো পন ৱনসণ্ডো পুব্বে মিগানং অভযত্থায দিন্নো, তস্মিং ৱনসণ্ডে. যস্মা সো গহপতি তস্মিং নগৰে ‘‘নকুলপিতা’’তি পুত্তস্স ৱসেন পঞ্ঞাযিত্থ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘নকুলপিতা’’তি নকুলস্স নাম দাৰকস্স পিতাতি অত্থো. ভৰিযাপিস্স ‘‘নকুলমাতা’’তি পঞ্ঞাযিত্থ.

জৰাজিণ্ণোতি জৰাৱসেন জিণ্ণো, ন ব্যাধিআদীনং ৱসেন জিণ্ণো. ৱযোৱুড্ঢোতি জিণ্ণত্তা এৱ ৱযোৱুড্ঢিপ্পত্তিযা ৱুড্ঢো, ন সীলাদিৱুড্ঢিযা. জাতিযা মহন্ততায চিৰৰত্ততায জাতিমহল্লকো. তিযদ্ধগতোতি পঠমো মজ্ঝিমো পচ্ছিমোতি তযো অদ্ধে গতো. তত্থ পঠমং দুতিযঞ্চ অতিক্কন্তত্তা পচ্ছিমং উপগতত্তা ৱযোঅনুপ্পত্তো. আতুৰকাযোতি দুক্খৱেদনাপৱিসতায অনস্সাদকাযো. গেলঞ্ঞং পন দুক্খগতিকন্তি ‘‘গিলানকাযো’’তি ৱুত্তং. তথা হি সচ্চৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১৯০ আদযো) দুক্খসচ্চনিদ্দেসে দুক্খগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা ব্যাধি ন নিদ্দিট্ঠো. নিচ্চপগ্ঘৰণট্ঠেনাতি সব্বদা অসুচিপগ্ঘৰণভাৱেন. সো পনস্স আতুৰভাৱেনাতি আহ – ‘‘আতুৰংযেৱ নামা’’তি. ৱিসেসেনাতি অধিকভাৱেন. আতুৰতীতি আতুৰো. সঙ্গামপ্পত্তো সন্তত্তকাযো. জৰায আতুৰতা জৰাতুৰতা. কুসলপক্খৱড্ঢনেন মনো ভাৱেন্তীতি মনোভাৱনীযা. মনসা ৱা ভাৱনীযা সম্ভাৱনীযাতি মনোভাৱনীযা. অনুসাসতূতি অনু অনু সাসতূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ – ‘‘পুনপ্পুনং সাসতূ’’তি. অপৰাপৰং পৱত্তিতং হিতৱচনং. অনোতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং যো এৱং কৰোতি, তস্স অযং গুণো দোসোতি ৱচনং. তন্তিৱসেনাতি তন্তিসন্নিস্সযেন অযং অনুসাসনী নাম. পৱেণীতি তন্তিযা এৱ ৱেৱচনং.

অণ্ডং ৱিয ভূতোতি অধিকোপমা কাযস্স অণ্ডকোসতো অবলদুব্বলভাৱতো. তেনাহ ‘‘অণ্ডং হী’’তিআদি. বালোযেৱ তাদিসত্তভাৱসমঙ্গী মুহুত্তম্পি আৰোগ্যং পটিজানন্তো.

ৱিপ্পসন্নানীতি পকতিমাকাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৱিসেসেন পসন্নানি. তেনাহ – ‘‘সুউ পসন্নানী’’তি. পসন্নচিত্তসমুট্ঠিতৰূপসম্পদাহি তাহি তস্স মুখৱণ্ণস্স পাৰিসুদ্ধীতি আহ – ‘‘পৰিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘নিৰুপক্কিলেসতাযা’’তিআদি. এতেনেৱস্সিন্দ্ৰিযৱিপ্পসন্নতাকাৰণম্পি সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. এস মুখৱণ্ণো. নযগ্গাহপঞ্ঞা কিৰেসাতি ইদং অনাৱজ্জনৱসেনেৱ ৱুত্তভাৱং সন্ধাযাহ.

যং নেৱ পুত্তস্সাতিআদি ‘‘ওৱদতু নো, ভন্তে, ভগৱা যথা মযং পৰলোকেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগচ্ছেয্যামা’’তি ৱুত্তৱচনং সন্ধায ৱুত্তমেৱ. মধুৰধম্মদেসনাযেৱ সত্থু সম্মুখা পটিলদ্ধা, তস্স অত্তনো পেমগাৰৱগহিতত্তা ‘‘অমতাভিসেকো’’তি ৱেদিতব্বো.

ইদং পদদ্ৱযং. আৰকত্তা কিলেসেহি মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. অনযেতি অৱড্ঢিযং, অনত্থেতি অত্থো. অনযে ৱা অনুপাযে. ন ইৰিযনতো অৱত্তনতো. অযেতি ৱড্ঢিযং অত্থে উপাযে চ. অৰণীযতোতি পযিৰুপাসিতব্বতো. নিৰুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা পুৰিমেসু অত্থৱিকপ্পেসু, পচ্ছিমে পন সদ্দসত্থৱসেনপি. যদিপি অৰিযসদ্দো ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) ৱিসুদ্ধাসযপযোগেসু পুথুজ্জনেসুপি ৱট্টতি, ইধ পন অৰিযমগ্গাধিগমেন সব্বলোকুত্তৰভাৱেন চ অৰিযভাৱো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘বুদ্ধা চা’’তিআদি. তত্থ পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ সপ্পুৰিসাতি ইদং ‘‘অৰিযা সপ্পুৰিসা’’তি ইধ ৱুত্তপদানং অত্থং অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মা পন নিপ্পৰিযাযতো অৰিযসপ্পুৰিসভাৱা অভিন্নসভাৱা, তস্মা ‘‘সব্বেৱ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

এত্তাৱতা হি বুদ্ধসাৱকো ৱুত্তো, তস্স হি একন্তেন কল্যাণমিত্তো ইচ্ছিতব্বো পৰতো ঘোসমন্তৰেন পঠমমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনতো. ৱিসেসতো চস্স ভগৱাৱ ‘‘কল্যাণমিত্তো’’তি অধিপ্পেতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২). সো এৱ চ অৱেচ্চপসাদাধিগমেন দড়্হভত্তি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫). কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধাতি এত্থ কতং জানাতীতি কতঞ্ঞূ. কতং ৱিদিতং পাকটং কৰোতীতি কতৱেদী. পচ্চেকবুদ্ধা হি অনেকেসুপি কপ্পসতসহস্সেসু কতং উপকাৰং জানন্তি, কতঞ্চ পাকটং কৰোন্তি সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা. তথা সংসাৰদুক্খদুক্খিতস্স সক্কচ্চং কৰোন্তি কিচ্চং, যং অত্তনা কাতুং সক্কা. সম্মাসম্বুদ্ধো পন কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যসহস্সেসুপি কতং উপকাৰং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানন্তি, পাকটঞ্চ কৰোন্তি. সীহো ৱিয চ এৱং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৱ ধম্মদেসনং কৰোন্তেন বুদ্ধকিচ্চং কৰোন্তি. যায পটিপত্তিযা অৰিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, তস্সা অপ্পটিপজ্জনং, তত্থ চ আদৰাভাৱো অৰিযানং অদস্সনসীলতা, ন চ দস্সনে সাধুকাৰিতাতি ৱেদিতব্বা. চক্খুনা অদস্সাৱীতি এত্থ চক্খু নাম ন মংসচক্খু এৱ, অথ খো দিব্বচক্খুপীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুনা ৱা’’তি. অৰিযভাৱোতি যেহি যোগতো ‘‘অৰিযা’’তি ৱুচ্চন্তি, তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা.

তত্ৰাতি ঞাণদস্সনস্সেৱ দস্সনভাৱে. ৱত্থূতি অধিপ্পেতত্থঞাপনকাৰণং. এৱং ৱুত্তেপীতি এৱং অঞ্ঞাপদেসেন অত্তুপনাযিকং কত্ৱা ৱুত্তেপি. ধম্মন্তি লোকুত্তৰধম্মং, চতুসচ্চধম্মং ৱা. অৰিযকৰধম্মা অনিচ্চানুপস্সনাদযো, ৱিপস্সিযমানা ৱা অনিচ্চাদযো, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি.

অৱিনীতোতি ন ৱিনীতো অধিসীলসিক্খাদীনং ৱসেন ন সিক্খিতো. যেসং সংৱৰৱিনযাদীনং অভাৱেন অযং ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতি, তে তাৱ দস্সেতুং ‘‘দুৱিধো ৱিনযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসংৱৰোতি পাতিমোক্খসংৱৰো ৱেদিতব্বো, সো চ অত্থতো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো. সতিসংৱৰোতি ইন্দ্ৰিযাৰক্খা, সা চ তথাপৱত্তা সতিযেৱ. ঞাণসংৱৰোতি ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমী’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৱচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চৰিতঅৱিজ্জাঅৱসিট্ঠকিলেসানং সংৱৰো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৱেদিতব্বং. খন্তিসংৱৰোতি অধিৱাসনা, সা চ তথাপৱত্তা খন্ধা, অদোসো ৱা, ‘‘পঞ্ঞা’’তি কেচি ৱদন্তি. ৱীৰিযসংৱৰো কামৱিতক্কাদীনং ৱিনোদনৱসেন পৱত্তং ৱীৰিযমেৱ. তেন তেন অঙ্গেন তস্স তস্স অঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. ৱিক্খম্ভনৱসেন পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং. সেসপদত্তযেপি এসেৱ নযো.

ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেনাতিআদি সীলসংৱৰাদীনং ৱিৱৰণং. তত্থ সমুপেতোতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘উপগতো’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫১১) আগতং সংৱৰৱিভঙ্গং দস্সেতি. কাযদুচ্চৰিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৱচীদুচ্চৰিতাদীনং মুট্ঠসচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স, অভিজ্ঝাদীনং ৱা অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. সংৱৰণতোতি পিদহনতো, ৱিনযনতোতি কাযৱাচাচিত্তানং ৱিৰূপপৱত্তিযা ৱিনযনতো, কাযদুচ্চৰিতাদীনং ৱা অপনযনতো, কাযাদীনং ৱা জিম্হপৱত্তিং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উজুকনযনতোতি অত্থো. পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহানং কাযদুচ্চৰিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৱ সংৱৰণং ৱিনযনঞ্চ ৱেদিতব্বং.

যং পহানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসূ’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু নামৰূপপৰিচ্ছেদপচ্চযপৰিগ্গহকঙ্খাৱিতৰণানি ন ৱিপস্সনাঞাণানি সম্মসনাকাৰেন অপ্পৱত্তনতো? সচ্চমেতং, ৱিপস্সনাঞাণস্স পন অধিট্ঠানভাৱতো এৱং ৱুত্তং. নামৰূপমত্তমিদং, ‘‘নত্থি এত্থ অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা’’তি এৱং পৱত্তঞাণং নামৰূপৱৱত্থানং. সতি ৱিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৱা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, সা চ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৱং পৱত্তা অত্তদিট্ঠি. তস্স নামৰূপস্স কম্মাৱিজ্জাদিপচ্চযপৰিগ্গণ্হনঞাণং পচ্চযপৰিগ্গহো. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদিনযপ্পৱত্তা অহেতুদিট্ঠি. ‘‘ইস্সৰপুৰিসপজাপতিপকতিঅণুকালাদীহি লোকো পৱত্ততি নিৱত্ততি চা’’তি তথা তথা পৱত্তা দিট্ঠি ৱিসমহেতুদিট্ঠি. তস্সেৱাতি পচ্চযপৰিগ্গহস্সেৱ. কঙ্খাৱিতৰণেনাতি যথা এতৰহি নামৰূপস্স কম্মাদিপচ্চযতো উপ্পত্তি, এৱং অতীতে অনাগতেপীতি তীসু কালেসু ৱিচিকিচ্ছাপনযনঞাণেন. কথংকথীভাৱস্সাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনযপৱত্তায (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সংসযপ্পৱত্তিযা. কলাপসম্মসনেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৪৮-৪৯) খন্ধপঞ্চকং একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৱা সম্মসনৱসেন পৱত্তেন ৱিপস্সনাঞাণেন. অহং মমাতি গাহস্সাতি ‘‘অত্তা অত্তনিয’’ন্তি গহণস্স. মগ্গামগ্গৱৱত্থানেনাতি মগ্গামগ্গঞাণৱিসুদ্ধিযা. অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞাযাতি অমগ্গে ওভাসাদিকে ‘‘মগ্গো’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. যস্মা সম্মদেৱ সঙ্খাৰানং উদযং পস্সন্তো ‘‘এৱমেতে সঙ্খাৰা অনুৰূপকাৰণতো উপ্পজ্জন্তি, ন পন উচ্ছিজ্জন্তী’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা’’তি. যস্মা পন সঙ্খাৰানং ৱযং ‘‘যদিপিমে সঙ্খাৰা অৱিচ্ছিন্না ৱত্তন্তি, উপ্পন্নুপ্পন্না পন অপ্পটিসন্ধিকা নিৰুজ্ঝন্তেৱা’’তি পস্সতো কুতো সস্সতগ্গাহো. তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা’’তি. ভযদস্সনেনাতি ভযতূপট্ঠানঞাণেন. সভযেতি সব্বভযানং আকৰভাৱতো সকলদুক্খৱূপসমসঙ্খাতস্স পৰমস্সাসস্স পটিপক্খভাৱতো চ সভযে খন্ধপঞ্চকে. অভযসঞ্ঞাযাতি ‘‘অভযং খেম’’ন্তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অস্সাদসঞ্ঞা নাম পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদনৱসেন পৱত্তসঞ্ঞা, যো ‘‘আলযাভিনিৱেসো’’তিপি ৱুচ্চতি. অভিৰতিসঞ্ঞা তত্থেৱ অভিৰমণৱসেন পৱত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘নন্দী’’তিপি ৱুচ্চতি. অমুচ্চিতুকামতা আদানং. অনুপেক্খা সঙ্খাৰেহি অনিব্বিন্দনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে. পটিলোমভাৱো সস্সতুচ্ছেদগ্গাহো, পচ্চযাকাৰপটিচ্ছাদকমোহো ৱা. নিব্বানে চ পটিলোমভাৱো সঙ্খাৰেসু নতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকমোহো ৱা. সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনতা ৱিপস্সনা সঙ্খাৰনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো, যো ‘‘সংযোগাভিনিৱেসো’’তিপি ৱুচ্চতি, সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স, অতিক্কমনমেৱ ৱা পহানং.

পৱত্তি এৱ পৱত্তিভাৱো, পৰিযুট্ঠানন্তি অত্থো. নীৱৰণাদিধম্মানন্তি আদি-সদ্দেন নীৱৰণপক্খিযা কিলেসা ৱিতক্কৱিচাৰাদযো চ গয্হন্তি. চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন যং পহানন্তি সম্বন্ধো. কেন পন পহানন্তি? ‘‘অৰিযমগ্গেহেৱা’’তি ৱিঞ্ঞাযমানোযমত্থো তেসং ভাৱিতত্তা অপ্পৱত্তিৱচনতো. ‘‘সমুদযপক্খিকস্সা’’তি এত্থ চত্তাৰোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৱা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযসঙ্খাতেন লোভেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাৱত্তা চ. সচ্চৱিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৱস্স ৱুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৱুচ্চন্তি. পটিপস্সদ্ধত্তং ৱূপসন্ততা.

সঙ্খতনিস্সটতা সঙ্খাৰসভাৱাভাৱো. পহীনসব্বসঙ্খতন্তি ৱিৰহিতসব্বসঙ্খতং, ৱিসঙ্খাৰন্তি অত্থো. পহানঞ্চ তং ৱিনযো চাতি পহানৱিনযো পুৰিমেন অত্থেন. দুতিযেন পন পহীযতীতি পহানং, তস্স ৱিনযোতি যোজেতব্বো.

ভিন্নসংৱৰত্তাতি নট্ঠসংৱৰত্তা, সংৱৰাভাৱতোতি অত্থো. তেন অসমাদিন্নসংৱৰোপি সঙ্গহিতোৱ হোতি. সমাদানেন হি সম্পাদেতব্বো সংৱৰো, তদভাৱে ন হোতীতি. অৰিযেতি অৰিযো. পচ্চত্তৱচনঞ্হেতং. এসেসেতি এসো এসো, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৱো, সপ্পুৰিসো অৰিযসভাৱো, অৰিযো চ সপ্পুৰিসভাৱোতি অত্থো.

সো অহন্তি অত্তনা পৰিকপ্পিতং অত্তানং দিট্ঠিগতিকো ৱদতি. ‘‘অহংবুদ্ধিনিবন্ধনো অত্তা’’তি হি অত্তৱাদিনো লদ্ধি. অদ্ৱযন্তি দ্ৱযতাৰহিতং. অভিন্নং ৱণ্ণমেৱ ‘‘অচ্চী’’তি গহেত্ৱা ‘‘অচ্চীতি ৱণ্ণো এৱা’’তি তেসং একত্তং পস্সন্তো ৱিয যথাপৰিকপ্পিতং অত্তানং ‘‘ৰূপ’’ন্তি, যথাদিট্ঠং ৱা ৰূপং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তেসং একত্তং পস্সন্তো দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘ৰূপং অত্তা’’তি ইমিস্সা পৱত্তিযা অভাৱেপি ৰূপে অত্তগ্গহণং পৱত্তমানং অচ্চিযং ৱণ্ণগ্গহণং ৱিয ‘‘অদ্ৱযদস্সন’’ন্তি ৱুত্তং. উপমাযো চ অনঞ্ঞত্তাদিগহণনিদস্সনৱসেনেৱ ৱুত্তা, ন ৱণ্ণাদীনং ৱিয অত্তনো ৱিজ্জমানদস্সনত্থং. ন হি অত্তনি সামিভাৱেন ৰূপঞ্চ সকিঞ্চনভাৱেন সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অত্তানং ৰূপস্স সভাৱতো আধাৰণভাৱেন. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি ৰূপস্স অত্তনো আধাৰণভাৱেন দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. পৰিযুট্ঠট্ঠাযীতি পৰিযুট্ঠানপ্পত্তাহি দিট্ঠিতণ্হাহি ‘‘ৰূপং অত্তা, ৰূপৱা অত্তা’’তিআদিনা খন্ধপঞ্চকং মিচ্ছা গহেত্ৱা তিট্ঠনতো. তেনাহ ‘‘পৰিযুট্ঠানাকাৰেনা’’তিআদি. এসেৱ নযোতি যো ‘‘ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা ৰূপক্খন্ধে ৱুত্তো সংৱণ্ণনানযো, ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপি এসো এৱ নযো ৱেদিতব্বো.

সুদ্ধৰূপমেৱাতি অৰূপেন অমিস্সিতং কেৱলং ৰূপমেৱ. অৰূপন্তি সুদ্ধঅৰূপং ৰূপস্স অগ্গহিতত্তা. চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেনাতি চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং গহণৱসেন ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো তস্মিং তস্মিং গহণে ৱেদনাদিৱিনিমুত্তঅৰূপধম্মে কসিণৰূপেন সদ্ধিং সব্বৰূপধম্মে চ একজ্ঝং গহণসিদ্ধিতো. পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, তে তে এৱ ধম্মে ‘‘অত্তা’’তি গহণতো তেসঞ্চ উচ্ছেদভাৱতো. অৱসেসেসু পন পন্নৰসসু ঠানেসু ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱাপি দিট্ঠিগতিকো তত্থ নিচ্চসঞ্ঞং ন ৱিস্সজ্জেতি কসিণৰূপেন তং মিস্সেত্ৱা তস্স চ উপ্পাদাদীনং অদস্সনতো, তস্মাস্স তত্থপি হোতিযেৱ সস্সতদিট্ঠি একচ্চসস্সতগাহৱসেনপি. মগ্গাৱৰণা ৱিপৰীতদস্সনতো. ন সগ্গাৱৰণা অকম্মপথপ্পত্ততায. অকিৰিযাহেতুকনত্থিকদিট্ঠিযো এৱ হি কম্মপথদিট্ঠিযো.

কাযোতি ৰূপকাযো. সো আতুৰোযেৱ অসৱসভাৱতো. ৰাগদোসমোহানুগতন্তি অপ্পহীনৰাগদোসমোহসন্তানে পৱত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দস্সিতং আতুৰভাৱেন. নিক্কিলেসতাযাতি সযং পহীনকিলেসসন্তানগততায. সেখা নেৱ আতুৰচিত্তা পহীনকিলেসে উপাদায, অপ্পহীনে পন উপাদায আতুৰচিত্তা. অনাতুৰচিত্ততংযেৱ ভজন্তি ৱট্টানুসাৰিমহাজনস্স ৱিয তেসং চিত্তস্স কিলেসৱসেন আতুৰত্তাভাৱতো.

নকুলপিতুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দেৱদহসুত্তৱণ্ণনা

২. দেৱা ৱুচ্চন্তি ৰাজানো ‘‘দিব্বন্তি কামগুণেহি কীড়ন্তি লড়ন্তি, অত্তনো ৱা পুঞ্ঞানুভাৱেন জোতন্তী’’তি কত্ৱা. তেসং দহোতি দেৱদহো. সযংজাতো ৱা সো হোতি, তস্মাপি ‘‘দেৱদহো’’তি ৱুত্তো. তস্স অৱিদূৰে নিগমো ‘‘দেৱদহ’’ন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গতো যথা ‘‘ৱৰণানগৰং, গোধাগামো’’তি. পচ্ছাভূমিযং অপৰদিসাযং নিৱিট্ঠজনপদো পচ্ছাভূমং, তং গন্তুকামা পচ্ছাভূমগমিকা. তে সভাৰেতি তে ভিক্খূ থেৰস্স ৱসেন সভাৰে কাতুকামতায. যদি থেৰো তেসং ভাৰো, থেৰস্সপি তে ভাৰা এৱাতি ‘‘তে সভাৰে কাতুকামতাযা’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্হি থেৰো তে ওৱদিতব্বে অনুসাসিতব্বে মঞ্ঞতীতি. ইদানি তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ. অযং নিব্ভাৰো নাম কঞ্চি পুগ্গলং অত্তনো ভাৰং কত্ৱা অৱত্তনতো.

চতুব্বিধেনাতি ধাতুকোসল্লং আযতনকোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকোসল্লং ঠানাট্ঠানকোসল্লন্তি এৱং চতুব্বিধেন.

তে মহল্লকাবাধিকাতিদহৰপুগ্গলে গণ্হিত্ৱাৱ গচ্ছতি. তে হি দিৱসদ্ৱযেন ৱূপসন্তপৰিস্সমা এৱ. হত্থিৱানৰতিত্তিৰপটিবদ্ধং ৱত্থুং কথেত্ৱা. ‘‘এড়কাড়গুম্বেতি কাড়তিণগচ্ছমণ্ডপে’’তিপি ৱদন্তি.

ৱিৱিধং নানাভূতং ৰজ্জং ৱিৰজ্জং, ৱিৰজ্জমেৱ ৱেৰজ্জং, তত্থ গতং, পৰদেসগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘একস্সা’’তিআদি. চিত্তসুদত্তাদযোতি চিত্তগহপতিঅনাথপিণ্ডিকাদযো. ৱীমংসকাতি ধম্মৱিচাৰকা. কিন্তি কীদিসং. দস্সনন্তি সিদ্ধন্তং. আচিক্খতি কীদিসন্তি অধিপ্পাযো. ধম্মস্সাতি ভগৱতা ৱুত্তধম্মস্স. অনুধম্মন্তি অনুকূলং অৱিৰুজ্ঝনধম্মং. সো পন ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপদেসনাৱিত্থাৰোতি আহ – ‘‘ৱুত্তব্যাকৰণস্স অনুব্যাকৰণ’’ন্তি. ধাৰেতি অত্তনো ফলন্তি ধম্মো, কাৰণন্তি আহ – ‘‘সহধম্মিকোতি সকাৰণো’’তি. ইমিনাপি পাঠন্তৰেন ৱাদো এৱ দীপিতো, ন তেন পকাসিতা কিৰিযা.

তণ্হাৱসেনেৱ ছন্নম্পি পদানং অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্মা ৰাগাদযো তণ্হায এৱ অৱত্থাৱিসেসাতি. তেনাহ ‘‘তণ্হা হী’’তিআদি. ৱিহনন্তি কাযং চিত্তঞ্চাতি ৱিঘাতো, দুক্খন্তি আহ – ‘‘অৱিঘাতোতি নিদুক্খো’’তি. উপাযাসেতি উপতাপেতীতি উপাযাসো, উপতাপো. তপ্পটিপক্খো পন অনুপাযাসো নিৰূপতাপো দট্ঠব্বো. সব্বত্থাতি সব্বৱাৰেসু.

দেৱদহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. হালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা

৩. ‘‘অৱন্তিদক্খিণাপথে’’তি অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু আগতত্তা আহ ‘‘অৱন্তিদক্খিণাপথসঙ্খাতে’’তি. মজ্ঝিমদেসতো হি দক্খিণদিসায অৱন্তিৰট্ঠং. পৱত্তযিত্থ এত্থ লদ্ধীতি পৱত্তং, পৱত্তিতব্বট্ঠানন্তি আহ ‘‘লদ্ধিপৱত্তট্ঠানে’’তি. ৰুপ্পনসভাৱো ধম্মোতি কত্ৱা ৰূপধাতূতি ৰূপক্খন্ধো ৱুত্তো. ৰূপধাতুম্হি আৰম্মণপচ্চযভূতেন ৰাগেন সহজাতেনপি অসহজাতেনপি উপনিস্সযভূতেন অপ্পহীনভাৱেনেৱ ৱিনিবদ্ধং পটিবদ্ধং কম্মৱিঞ্ঞাণং. ওকসাৰীতি ৱুচ্চতি – ‘‘তস্মিং ৰূপধাতুসঞ্ঞিতে ওকে সৰতি পৱত্ততী’’তি কত্ৱা. অৱতি এত্থ গচ্ছতি পৱত্ততীতি ওকং, পৱত্তিট্ঠানং. তেনাহ – ‘‘গেহসাৰী আলযসাৰী’’তি.

উগচ্ছতি ৱা এত্থ ৱেদনাদীহি সদ্ধিং সমৱেতীতি ওকো, চক্খুৰূপাদি. পচ্চযোতি আৰম্মণাদিৱসেন পচ্চযো. পচ্চযো হোতীতি অনন্তৰসমনন্তৰাদিনা চেৱ কম্মূপনিস্সযআৰম্মণাদিনা চ. ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতু খো, গহপতী’’তি এৱং ৱুত্তে ‘‘কম্মৱিঞ্ঞাণৱিপাকৱিঞ্ঞাণেসু কতৰং নু খো’’তি সম্মোহো ভৱেয্য. তস্স সম্মোহস্স ৱিঘাতত্থং অপগমনত্থং. অসম্ভিন্নাৱাতি অসংকিণ্ণাৱ দেসনা কতা. আৰম্মণৱসেন চতস্সো অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৱুত্তা – ‘‘ৰূপুপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, ৰূপাৰম্মণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৫৩). তা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো দস্সেতুম্পি.

দড়্হং অভিনিৱেসৱসেন আৰম্মণং উপেন্তীতি উপযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. অধিট্ঠানভূতাতি পতিট্ঠানভূতা. অভিনিৱেসভূতাতি তং তং আৰম্মণং অভিনিৱিস্স অজ্ঝোসায পৱত্তিযা কাৰণভূতা. অনুসযভূতাতি ৰাগানুসযদিট্ঠানুসযভূতা. উপৰিমকোটিযাতি পহানস্স উপৰিমকোটিযা. বুদ্ধানঞ্ঞেৱ হি তে সৱাসনা পহীনা. পুব্বে অগ্গহিতং ৱিঞ্ঞাণং অগ্গহিতমেৱাতি কত্ৱা কস্মা ইধ দেসনা কতাতি চোদেতি – ‘‘ইধ ৱিঞ্ঞাণং কস্মা গহিত’’ন্তি. পুব্বে ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুৰাগৱিনিবন্ধঞ্চ ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চমানে যথা যথা সম্মোহো সিযা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱিভাগস্স দুক্কৰত্তা, ইধ পন সম্মোহস্স ওকাসোৱ নত্থি অৱিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু কিলেসপ্পহানৱসেনাতি. তেনাহ ‘‘কিলেসপ্পহানদস্সনত্থ’’ন্তিআদি. কম্মৱিঞ্ঞাণেন ওকং অসৰন্তেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. অসৰন্তেনাতি অনুপগচ্ছন্তেন.

পচ্চযট্ঠেনাতি আৰম্মণাদিপচ্চযভাৱেন. নিমিত্তং উপ্পত্তিকং. আৰম্মণ…পে… নিকেতন্তি আৰম্মণকৰণসঙ্খাতেন নিৱাসট্ঠানভূতেন ৰূপমেৱ নিকেতন্তি ৰূপনিমিত্তনিকেতং.

ছন্দৰাগস্স বলৱদুব্বলতাযাতি অজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকে ছন্দৰাগস্স বলৱভাৱেন তং ‘‘ওকো’’তি, বহিদ্ধা ছসু আৰম্মণেসু তস্স দুব্বলতায তানি ‘‘নিকেত’’ন্তি ৱুত্তানি. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সমানেপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. ওকোতি ৱুচ্চতি গেহমেৱ ৰত্তিট্ঠানভাৱতো. নিকেতন্তি ৱুচ্চতি উয্যানাদি দিৱাট্ঠানভাৱতো. ততো দুব্বলতৰো হোতি ছন্দৰাগো.

গেহস্সিতসুখেনাতি গেহনিস্সিতেন চিত্তস্স সুখেন সুখিতো সুখপ্পত্তো হোতি. কিচ্চকৰণীযেসূতি খুদ্দকেসু চেৱ মহন্তেসু চ কত্তব্বত্থেসু. সযন্তি অত্তনা. অন্তোতি চিত্তজ্ঝাসযে.

এৱংৰূপোতি ঈদিসৰূপো. ৱণ্ণসদ্দো ৱিয ৰূপসদ্দো ৰূপাযতনস্স ৱিয সণ্ঠানস্সপি ৱাচকোতি অধিপ্পাযেন ‘‘দীঘৰস্স কাড়োদাতাদীসু ৰূপেসূ’’তি ৱুত্তং. সুখাদীসূতি সোমনস্সাদীসু. তত্থ হি ‘‘অভিণ্হং সোমনস্সিতো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনা সিযা. এৱংসঞ্ঞো নামাতি ৱিসযৱসেন সঞ্ঞাৱিসেসপত্থনমাহ. এৱংৱিঞ্ঞাণোতি পন ইধ ৱিসযমুখেন ৱিঞ্ঞাণৱিসেসপত্থনং ৱদতি – ‘‘এৱংনিপুণৰূপদস্সনসমত্থং, এৱংপঞ্চপসাদপটিমণ্ডিতনিস্সযঞ্চ মে ৱিঞ্ঞাণং ভৱেয্যা’’তি.

ৱট্টং পুৰতো অকুৰূমানোতি লোকে চিত্তং অপত্থেন্তো. অসিলিট্ঠং পুব্বেনাপৰং অসম্বদ্ধং. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দোসোতি আহ – ‘‘তুয্হং দোসো’’তিআদি. ইধেৱ ইমস্মিংযেৱ সমাগমে. নিব্বেঠেহি দোসতো অত্তানং মোচেহি.

হালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা

৪. চূড়ছক্কপঞ্হেতি মূলপণ্ণাসে চূড়তণ্হাসঙ্খযসুত্তে (ম. নি. ১.৩৯০ আদযো). মহাসক্কপঞ্হেপীতি মহাতণ্হাসঙ্খযসুত্তেপি (ম. নি. ১.৩৯৬ আদযো). এতন্তি ‘‘যে তে সমণব্ৰাহ্মণা’’তিআদিসুত্তপদং. তণ্হা সম্মদেৱ খীযতি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে’’তি. অন্তং অতিক্কন্তনিট্ঠাতি অন্তৰহিতনিট্ঠা. তেনাহ ‘‘সততনিট্ঠা’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমিনো’’তিআদীসু.

দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সমাধিসুত্তৱণ্ণনা

৫. সমাধীতি অপ্পনাসমাধি, উপচাৰসমাধি ৱা. কম্মট্ঠানন্তি সমাধিপাদকং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং. ‘‘ফাতিং গমিস্সতী’’তি পাঠো. পত্থেতীতি ‘‘অহো ৱত মে ঈদিসং ৰূপং ভৱেয্যা’’তি. অভিৱদতীতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন অভিনিৱেসং ৱদতি. তেনাহ ‘‘তায অভিনন্দনাযা’’তিআদি. ‘‘অহো পিযং ইট্ঠ’’ন্তি ৱচীভেদে অসতিপি তথা লোভুপ্পাদে সতি অভিৱদতিযেৱ নাম. তেনাহ ‘‘ৱাচং অভিন্দন্তো’’তি. ‘‘মম ইদ’’ন্তি অত্তনো পৰিণামেত্ৱা অনঞ্ঞগোচৰং ৱিয কত্ৱা গণ্হন্তো অজ্ঝোসায তিট্ঠতি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘গিলিত্ৱাতি পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গণ্হাতী’’তি. ‘‘অভিনন্দতী’’তিআদযো পুব্বভাগৱসেন ৱুত্তা, ‘‘উপ্পজ্জতি নন্দী’’তি দ্ৱাৰপ্পত্তৱসেন. পঠমেহি পদেহি অনুসযো, পচ্ছিমেন পৰিযুট্ঠানন্তি কেচি ‘‘গহণট্ঠেন উপাদান’’ন্তি কত্ৱা. নাভিনন্দতি নাভিৱদতীতি এত্থ হেট্ঠা ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ন ‘‘ইট্ঠং কন্ত’’ন্তি ৱদতীতি ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ন ৱদতি, ‘‘কন্ত’’ন্তি ন ৱদতি. নাভিৱদতিযেৱ তণ্হায অনুপাদিযত্তা.

সমাধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পটিসল্লাণসুত্তৱণ্ণনা

৬. ঞত্ৱা আহাতি ‘‘সতি কাযৱিৱেকে চিত্তৱিৱেকো, তস্মিং সতি উপধিৱিৱেকো চ ইমেসং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি ঞত্ৱা আহ.

পটিসল্লাণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. উপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা

৭. গহণেন উপ্পন্নং পৰিতস্সনন্তি খন্ধপঞ্চকে ‘‘অহং মমা’’তি গহণেন উপ্পন্নং তণ্হাপৰিতস্সনং দিট্ঠিপৰিতস্সনঞ্চ. অপৰিতস্সনন্তি পৰিতস্সনাভাৱং, পৰিতস্সনপটিপক্খং ৱা. অহু ৱত মেতং বলযোব্বনাদি. কম্মৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিপৰিণামাৰম্মণং তণ্হাদিট্ঠিসহগতং ৱিঞ্ঞাণং তদনুৱত্তি চ. অনুপৰিৱত্তি নাম তং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তি. তেনাহ ‘‘ৱিপৰিণামাৰম্মণচিত্ততো’’তি. অকুসলধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হায অঞ্ঞাকুসলধম্মসমুপ্পাদা. পৰিযাদিযিত্ৱাতি খেপেত্ৱা, তস্স পৱত্তিতুং ওকাসং অদত্ৱা. সউত্তাসোতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন সউত্তাসো. গণ্হিত্ৱাতি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গহেত্ৱা তেসঞ্চেৱ ৱসেন পৰিতস্সকো. ৰূপভেদানুপৰিৱত্তি চিত্তং ন হোতি. ৱট্টতীতি সব্বাকাৰেন ৱত্তুং যুত্তন্তি অত্থো.

উপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. দুতিযউপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা

৮. তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন দেসনা কতা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি দেসনায আগতত্তা. চতূসু সুত্তেসূতি পঞ্চমাদীসু চতূসু সুত্তেসু. চতুত্থে পন ৱিৱট্টমেৱ কথিতং.

দুতিযউপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা

৯. যদি অতীতানাগতং এতৰহি নত্থিভাৱতো অনিচ্চং, পচ্চুপ্পন্নম্পি তদা নত্থীতি কো পন ৱাদো তস্স অনিচ্চতায, পচ্চুপ্পন্নম্হি কথাৱ কা উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নত্তা তস্স. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘নিব্বত্তা যে চ তিট্ঠন্তি, আৰগ্গে সাসপূপমা’’তি (মহানি. ১০).

কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০-১১. কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা

১০-১১. তথাৰূপেনেৱাতি যথাৰূপেনেৱ পুগ্গলজ্ঝাসযেন নৱমং সুত্তং কথিতং, তথাৰূপেনেৱাতি. তে কিৰ ভিক্খূ অতীতানাগতং ‘‘দুক্খ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা, তথা ‘‘অনত্তা’’তি সল্লক্খেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নে কিলমিংসু. ‘‘অথ নেস’’ন্তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱত্তব্বং.

কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নকুলপিতুৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.