নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

সংযুত্তনিকাযে

খন্ধৱগ্গটীকা

১. খন্ধসংযুত্তং

১. নকুলপিতুৱগ্গো

১. নকুলপিতুসুত্তৱণ্ণনা

১. ভগ্গা নাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা. তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হীৱসেন ‘‘ভগ্গা’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘এৱংনামকে জনপদে’’তি, এৱং বহুৱচনৱসেন লদ্ধনামে’’তি অত্থো. তস্মিং ৱনসণ্ডেতি যো পন ৱনসণ্ডো পুব্বে মিগানং অভযত্থায দিন্নো, তস্মিং ৱনসণ্ডে. যস্মা সো গহপতি তস্মিং নগৰে ‘‘নকুলপিতা’’তি পুত্তস্স ৱসেন পঞ্ঞাযিত্থ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘নকুলপিতা’’তি নকুলস্স নাম দাৰকস্স পিতাতি অত্থো. ভৰিযাপিস্স ‘‘নকুলমাতা’’তি পঞ্ঞাযিত্থ.

জৰাজিণ্ণোতি জৰাৱসেন জিণ্ণো, ন ব্যাধিআদীনং ৱসেন জিণ্ণো. ৱযোৱুড্ঢোতি জিণ্ণত্তা এৱ ৱযোৱুড্ঢিপ্পত্তিযা ৱুড্ঢো, ন সীলাদিৱুড্ঢিযা. জাতিযা মহন্ততায চিৰৰত্ততায জাতিমহল্লকো. তিযদ্ধগতোতি পঠমো মজ্ঝিমো পচ্ছিমোতি তযো অদ্ধে গতো. তত্থ পঠমং দুতিযঞ্চ অতিক্কন্তত্তা পচ্ছিমং উপগতত্তা ৱযোঅনুপ্পত্তো. আতুৰকাযোতি দুক্খৱেদনাপৱিসতায অনস্সাদকাযো. গেলঞ্ঞং পন দুক্খগতিকন্তি ‘‘গিলানকাযো’’তি ৱুত্তং. তথা হি সচ্চৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১৯০ আদযো) দুক্খসচ্চনিদ্দেসে দুক্খগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা ব্যাধি ন নিদ্দিট্ঠো. নিচ্চপগ্ঘৰণট্ঠেনাতি সব্বদা অসুচিপগ্ঘৰণভাৱেন. সো পনস্স আতুৰভাৱেনাতি আহ – ‘‘আতুৰংযেৱ নামা’’তি. ৱিসেসেনাতি অধিকভাৱেন. আতুৰতীতি আতুৰো. সঙ্গামপ্পত্তো সন্তত্তকাযো. জৰায আতুৰতা জৰাতুৰতা. কুসলপক্খৱড্ঢনেন মনো ভাৱেন্তীতি মনোভাৱনীযা. মনসা ৱা ভাৱনীযা সম্ভাৱনীযাতি মনোভাৱনীযা. অনুসাসতূতি অনু অনু সাসতূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ – ‘‘পুনপ্পুনং সাসতূ’’তি. অপৰাপৰং পৱত্তিতং হিতৱচনং. অনোতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং যো এৱং কৰোতি, তস্স অযং গুণো দোসোতি ৱচনং. তন্তিৱসেনাতি তন্তিসন্নিস্সযেন অযং অনুসাসনী নাম. পৱেণীতি তন্তিযা এৱ ৱেৱচনং.

অণ্ডং ৱিয ভূতোতি অধিকোপমা কাযস্স অণ্ডকোসতো অবলদুব্বলভাৱতো. তেনাহ ‘‘অণ্ডং হী’’তিআদি. বালোযেৱ তাদিসত্তভাৱসমঙ্গী মুহুত্তম্পি আৰোগ্যং পটিজানন্তো.

ৱিপ্পসন্নানীতি পকতিমাকাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৱিসেসেন পসন্নানি. তেনাহ – ‘‘সুউ পসন্নানী’’তি. পসন্নচিত্তসমুট্ঠিতৰূপসম্পদাহি তাহি তস্স মুখৱণ্ণস্স পাৰিসুদ্ধীতি আহ – ‘‘পৰিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘নিৰুপক্কিলেসতাযা’’তিআদি. এতেনেৱস্সিন্দ্ৰিযৱিপ্পসন্নতাকাৰণম্পি সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. এস মুখৱণ্ণো. নযগ্গাহপঞ্ঞা কিৰেসাতি ইদং অনাৱজ্জনৱসেনেৱ ৱুত্তভাৱং সন্ধাযাহ.

যং নেৱ পুত্তস্সাতিআদি ‘‘ওৱদতু নো, ভন্তে, ভগৱা যথা মযং পৰলোকেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগচ্ছেয্যামা’’তি ৱুত্তৱচনং সন্ধায ৱুত্তমেৱ. মধুৰধম্মদেসনাযেৱ সত্থু সম্মুখা পটিলদ্ধা, তস্স অত্তনো পেমগাৰৱগহিতত্তা ‘‘অমতাভিসেকো’’তি ৱেদিতব্বো.

ইদং পদদ্ৱযং. আৰকত্তা কিলেসেহি মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. অনযেতি অৱড্ঢিযং, অনত্থেতি অত্থো. অনযে ৱা অনুপাযে. ন ইৰিযনতো অৱত্তনতো. অযেতি ৱড্ঢিযং অত্থে উপাযে চ. অৰণীযতোতি পযিৰুপাসিতব্বতো. নিৰুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা পুৰিমেসু অত্থৱিকপ্পেসু, পচ্ছিমে পন সদ্দসত্থৱসেনপি. যদিপি অৰিযসদ্দো ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) ৱিসুদ্ধাসযপযোগেসু পুথুজ্জনেসুপি ৱট্টতি, ইধ পন অৰিযমগ্গাধিগমেন সব্বলোকুত্তৰভাৱেন চ অৰিযভাৱো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘বুদ্ধা চা’’তিআদি. তত্থ পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ সপ্পুৰিসাতি ইদং ‘‘অৰিযা সপ্পুৰিসা’’তি ইধ ৱুত্তপদানং অত্থং অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মা পন নিপ্পৰিযাযতো অৰিযসপ্পুৰিসভাৱা অভিন্নসভাৱা, তস্মা ‘‘সব্বেৱ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

এত্তাৱতা হি বুদ্ধসাৱকো ৱুত্তো, তস্স হি একন্তেন কল্যাণমিত্তো ইচ্ছিতব্বো পৰতো ঘোসমন্তৰেন পঠমমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনতো. ৱিসেসতো চস্স ভগৱাৱ ‘‘কল্যাণমিত্তো’’তি অধিপ্পেতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২). সো এৱ চ অৱেচ্চপসাদাধিগমেন দড়্হভত্তি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫). কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধাতি এত্থ কতং জানাতীতি কতঞ্ঞূ. কতং ৱিদিতং পাকটং কৰোতীতি কতৱেদী. পচ্চেকবুদ্ধা হি অনেকেসুপি কপ্পসতসহস্সেসু কতং উপকাৰং জানন্তি, কতঞ্চ পাকটং কৰোন্তি সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা. তথা সংসাৰদুক্খদুক্খিতস্স সক্কচ্চং কৰোন্তি কিচ্চং, যং অত্তনা কাতুং সক্কা. সম্মাসম্বুদ্ধো পন কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যসহস্সেসুপি কতং উপকাৰং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানন্তি, পাকটঞ্চ কৰোন্তি. সীহো ৱিয চ এৱং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৱ ধম্মদেসনং কৰোন্তেন বুদ্ধকিচ্চং কৰোন্তি. যায পটিপত্তিযা অৰিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, তস্সা অপ্পটিপজ্জনং, তত্থ চ আদৰাভাৱো অৰিযানং অদস্সনসীলতা, ন চ দস্সনে সাধুকাৰিতাতি ৱেদিতব্বা. চক্খুনা অদস্সাৱীতি এত্থ চক্খু নাম ন মংসচক্খু এৱ, অথ খো দিব্বচক্খুপীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুনা ৱা’’তি. অৰিযভাৱোতি যেহি যোগতো ‘‘অৰিযা’’তি ৱুচ্চন্তি, তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা.

তত্ৰাতি ঞাণদস্সনস্সেৱ দস্সনভাৱে. ৱত্থূতি অধিপ্পেতত্থঞাপনকাৰণং. এৱং ৱুত্তেপীতি এৱং অঞ্ঞাপদেসেন অত্তুপনাযিকং কত্ৱা ৱুত্তেপি. ধম্মন্তি লোকুত্তৰধম্মং, চতুসচ্চধম্মং ৱা. অৰিযকৰধম্মা অনিচ্চানুপস্সনাদযো, ৱিপস্সিযমানা ৱা অনিচ্চাদযো, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি.

অৱিনীতোতি ন ৱিনীতো অধিসীলসিক্খাদীনং ৱসেন ন সিক্খিতো. যেসং সংৱৰৱিনযাদীনং অভাৱেন অযং ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতি, তে তাৱ দস্সেতুং ‘‘দুৱিধো ৱিনযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসংৱৰোতি পাতিমোক্খসংৱৰো ৱেদিতব্বো, সো চ অত্থতো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো. সতিসংৱৰোতি ইন্দ্ৰিযাৰক্খা, সা চ তথাপৱত্তা সতিযেৱ. ঞাণসংৱৰোতি ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমী’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৱচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চৰিতঅৱিজ্জাঅৱসিট্ঠকিলেসানং সংৱৰো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৱেদিতব্বং. খন্তিসংৱৰোতি অধিৱাসনা, সা চ তথাপৱত্তা খন্ধা, অদোসো ৱা, ‘‘পঞ্ঞা’’তি কেচি ৱদন্তি. ৱীৰিযসংৱৰো কামৱিতক্কাদীনং ৱিনোদনৱসেন পৱত্তং ৱীৰিযমেৱ. তেন তেন অঙ্গেন তস্স তস্স অঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. ৱিক্খম্ভনৱসেন পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং. সেসপদত্তযেপি এসেৱ নযো.

ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেনাতিআদি সীলসংৱৰাদীনং ৱিৱৰণং. তত্থ সমুপেতোতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘উপগতো’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫১১) আগতং সংৱৰৱিভঙ্গং দস্সেতি. কাযদুচ্চৰিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৱচীদুচ্চৰিতাদীনং মুট্ঠসচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স, অভিজ্ঝাদীনং ৱা অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. সংৱৰণতোতি পিদহনতো, ৱিনযনতোতি কাযৱাচাচিত্তানং ৱিৰূপপৱত্তিযা ৱিনযনতো, কাযদুচ্চৰিতাদীনং ৱা অপনযনতো, কাযাদীনং ৱা জিম্হপৱত্তিং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উজুকনযনতোতি অত্থো. পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহানং কাযদুচ্চৰিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৱ সংৱৰণং ৱিনযনঞ্চ ৱেদিতব্বং.

যং পহানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসূ’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু নামৰূপপৰিচ্ছেদপচ্চযপৰিগ্গহকঙ্খাৱিতৰণানি ন ৱিপস্সনাঞাণানি সম্মসনাকাৰেন অপ্পৱত্তনতো? সচ্চমেতং, ৱিপস্সনাঞাণস্স পন অধিট্ঠানভাৱতো এৱং ৱুত্তং. নামৰূপমত্তমিদং, ‘‘নত্থি এত্থ অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা’’তি এৱং পৱত্তঞাণং নামৰূপৱৱত্থানং. সতি ৱিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৱা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, সা চ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৱং পৱত্তা অত্তদিট্ঠি. তস্স নামৰূপস্স কম্মাৱিজ্জাদিপচ্চযপৰিগ্গণ্হনঞাণং পচ্চযপৰিগ্গহো. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদিনযপ্পৱত্তা অহেতুদিট্ঠি. ‘‘ইস্সৰপুৰিসপজাপতিপকতিঅণুকালাদীহি লোকো পৱত্ততি নিৱত্ততি চা’’তি তথা তথা পৱত্তা দিট্ঠি ৱিসমহেতুদিট্ঠি. তস্সেৱাতি পচ্চযপৰিগ্গহস্সেৱ. কঙ্খাৱিতৰণেনাতি যথা এতৰহি নামৰূপস্স কম্মাদিপচ্চযতো উপ্পত্তি, এৱং অতীতে অনাগতেপীতি তীসু কালেসু ৱিচিকিচ্ছাপনযনঞাণেন. কথংকথীভাৱস্সাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনযপৱত্তায (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সংসযপ্পৱত্তিযা. কলাপসম্মসনেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৪৮-৪৯) খন্ধপঞ্চকং একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৱা সম্মসনৱসেন পৱত্তেন ৱিপস্সনাঞাণেন. অহং মমাতি গাহস্সাতি ‘‘অত্তা অত্তনিয’’ন্তি গহণস্স. মগ্গামগ্গৱৱত্থানেনাতি মগ্গামগ্গঞাণৱিসুদ্ধিযা. অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞাযাতি অমগ্গে ওভাসাদিকে ‘‘মগ্গো’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. যস্মা সম্মদেৱ সঙ্খাৰানং উদযং পস্সন্তো ‘‘এৱমেতে সঙ্খাৰা অনুৰূপকাৰণতো উপ্পজ্জন্তি, ন পন উচ্ছিজ্জন্তী’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা’’তি. যস্মা পন সঙ্খাৰানং ৱযং ‘‘যদিপিমে সঙ্খাৰা অৱিচ্ছিন্না ৱত্তন্তি, উপ্পন্নুপ্পন্না পন অপ্পটিসন্ধিকা নিৰুজ্ঝন্তেৱা’’তি পস্সতো কুতো সস্সতগ্গাহো. তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা’’তি. ভযদস্সনেনাতি ভযতূপট্ঠানঞাণেন. সভযেতি সব্বভযানং আকৰভাৱতো সকলদুক্খৱূপসমসঙ্খাতস্স পৰমস্সাসস্স পটিপক্খভাৱতো চ সভযে খন্ধপঞ্চকে. অভযসঞ্ঞাযাতি ‘‘অভযং খেম’’ন্তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অস্সাদসঞ্ঞা নাম পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদনৱসেন পৱত্তসঞ্ঞা, যো ‘‘আলযাভিনিৱেসো’’তিপি ৱুচ্চতি. অভিৰতিসঞ্ঞা তত্থেৱ অভিৰমণৱসেন পৱত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘নন্দী’’তিপি ৱুচ্চতি. অমুচ্চিতুকামতা আদানং. অনুপেক্খা সঙ্খাৰেহি অনিব্বিন্দনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে. পটিলোমভাৱো সস্সতুচ্ছেদগ্গাহো, পচ্চযাকাৰপটিচ্ছাদকমোহো ৱা. নিব্বানে চ পটিলোমভাৱো সঙ্খাৰেসু নতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকমোহো ৱা. সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনতা ৱিপস্সনা সঙ্খাৰনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো, যো ‘‘সংযোগাভিনিৱেসো’’তিপি ৱুচ্চতি, সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স, অতিক্কমনমেৱ ৱা পহানং.

পৱত্তি এৱ পৱত্তিভাৱো, পৰিযুট্ঠানন্তি অত্থো. নীৱৰণাদিধম্মানন্তি আদি-সদ্দেন নীৱৰণপক্খিযা কিলেসা ৱিতক্কৱিচাৰাদযো চ গয্হন্তি. চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন যং পহানন্তি সম্বন্ধো. কেন পন পহানন্তি? ‘‘অৰিযমগ্গেহেৱা’’তি ৱিঞ্ঞাযমানোযমত্থো তেসং ভাৱিতত্তা অপ্পৱত্তিৱচনতো. ‘‘সমুদযপক্খিকস্সা’’তি এত্থ চত্তাৰোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৱা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযসঙ্খাতেন লোভেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাৱত্তা চ. সচ্চৱিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৱস্স ৱুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৱুচ্চন্তি. পটিপস্সদ্ধত্তং ৱূপসন্ততা.

সঙ্খতনিস্সটতা সঙ্খাৰসভাৱাভাৱো. পহীনসব্বসঙ্খতন্তি ৱিৰহিতসব্বসঙ্খতং, ৱিসঙ্খাৰন্তি অত্থো. পহানঞ্চ তং ৱিনযো চাতি পহানৱিনযো পুৰিমেন অত্থেন. দুতিযেন পন পহীযতীতি পহানং, তস্স ৱিনযোতি যোজেতব্বো.

ভিন্নসংৱৰত্তাতি নট্ঠসংৱৰত্তা, সংৱৰাভাৱতোতি অত্থো. তেন অসমাদিন্নসংৱৰোপি সঙ্গহিতোৱ হোতি. সমাদানেন হি সম্পাদেতব্বো সংৱৰো, তদভাৱে ন হোতীতি. অৰিযেতি অৰিযো. পচ্চত্তৱচনঞ্হেতং. এসেসেতি এসো এসো, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৱো, সপ্পুৰিসো অৰিযসভাৱো, অৰিযো চ সপ্পুৰিসভাৱোতি অত্থো.

সো অহন্তি অত্তনা পৰিকপ্পিতং অত্তানং দিট্ঠিগতিকো ৱদতি. ‘‘অহংবুদ্ধিনিবন্ধনো অত্তা’’তি হি অত্তৱাদিনো লদ্ধি. অদ্ৱযন্তি দ্ৱযতাৰহিতং. অভিন্নং ৱণ্ণমেৱ ‘‘অচ্চী’’তি গহেত্ৱা ‘‘অচ্চীতি ৱণ্ণো এৱা’’তি তেসং একত্তং পস্সন্তো ৱিয যথাপৰিকপ্পিতং অত্তানং ‘‘ৰূপ’’ন্তি, যথাদিট্ঠং ৱা ৰূপং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তেসং একত্তং পস্সন্তো দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘ৰূপং অত্তা’’তি ইমিস্সা পৱত্তিযা অভাৱেপি ৰূপে অত্তগ্গহণং পৱত্তমানং অচ্চিযং ৱণ্ণগ্গহণং ৱিয ‘‘অদ্ৱযদস্সন’’ন্তি ৱুত্তং. উপমাযো চ অনঞ্ঞত্তাদিগহণনিদস্সনৱসেনেৱ ৱুত্তা, ন ৱণ্ণাদীনং ৱিয অত্তনো ৱিজ্জমানদস্সনত্থং. ন হি অত্তনি সামিভাৱেন ৰূপঞ্চ সকিঞ্চনভাৱেন সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অত্তানং ৰূপস্স সভাৱতো আধাৰণভাৱেন. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি ৰূপস্স অত্তনো আধাৰণভাৱেন দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. পৰিযুট্ঠট্ঠাযীতি পৰিযুট্ঠানপ্পত্তাহি দিট্ঠিতণ্হাহি ‘‘ৰূপং অত্তা, ৰূপৱা অত্তা’’তিআদিনা খন্ধপঞ্চকং মিচ্ছা গহেত্ৱা তিট্ঠনতো. তেনাহ ‘‘পৰিযুট্ঠানাকাৰেনা’’তিআদি. এসেৱ নযোতি যো ‘‘ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা ৰূপক্খন্ধে ৱুত্তো সংৱণ্ণনানযো, ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপি এসো এৱ নযো ৱেদিতব্বো.

সুদ্ধৰূপমেৱাতি অৰূপেন অমিস্সিতং কেৱলং ৰূপমেৱ. অৰূপন্তি সুদ্ধঅৰূপং ৰূপস্স অগ্গহিতত্তা. চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেনাতি চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং গহণৱসেন ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো তস্মিং তস্মিং গহণে ৱেদনাদিৱিনিমুত্তঅৰূপধম্মে কসিণৰূপেন সদ্ধিং সব্বৰূপধম্মে চ একজ্ঝং গহণসিদ্ধিতো. পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, তে তে এৱ ধম্মে ‘‘অত্তা’’তি গহণতো তেসঞ্চ উচ্ছেদভাৱতো. অৱসেসেসু পন পন্নৰসসু ঠানেসু ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱাপি দিট্ঠিগতিকো তত্থ নিচ্চসঞ্ঞং ন ৱিস্সজ্জেতি কসিণৰূপেন তং মিস্সেত্ৱা তস্স চ উপ্পাদাদীনং অদস্সনতো, তস্মাস্স তত্থপি হোতিযেৱ সস্সতদিট্ঠি একচ্চসস্সতগাহৱসেনপি. মগ্গাৱৰণা ৱিপৰীতদস্সনতো. ন সগ্গাৱৰণা অকম্মপথপ্পত্ততায. অকিৰিযাহেতুকনত্থিকদিট্ঠিযো এৱ হি কম্মপথদিট্ঠিযো.

কাযোতি ৰূপকাযো. সো আতুৰোযেৱ অসৱসভাৱতো. ৰাগদোসমোহানুগতন্তি অপ্পহীনৰাগদোসমোহসন্তানে পৱত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দস্সিতং আতুৰভাৱেন. নিক্কিলেসতাযাতি সযং পহীনকিলেসসন্তানগততায. সেখা নেৱ আতুৰচিত্তা পহীনকিলেসে উপাদায, অপ্পহীনে পন উপাদায আতুৰচিত্তা. অনাতুৰচিত্ততংযেৱ ভজন্তি ৱট্টানুসাৰিমহাজনস্স ৱিয তেসং চিত্তস্স কিলেসৱসেন আতুৰত্তাভাৱতো.

নকুলপিতুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দেৱদহসুত্তৱণ্ণনা

২. দেৱা ৱুচ্চন্তি ৰাজানো ‘‘দিব্বন্তি কামগুণেহি কীড়ন্তি লড়ন্তি, অত্তনো ৱা পুঞ্ঞানুভাৱেন জোতন্তী’’তি কত্ৱা. তেসং দহোতি দেৱদহো. সযংজাতো ৱা সো হোতি, তস্মাপি ‘‘দেৱদহো’’তি ৱুত্তো. তস্স অৱিদূৰে নিগমো ‘‘দেৱদহ’’ন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গতো যথা ‘‘ৱৰণানগৰং, গোধাগামো’’তি. পচ্ছাভূমিযং অপৰদিসাযং নিৱিট্ঠজনপদো পচ্ছাভূমং, তং গন্তুকামা পচ্ছাভূমগমিকা. তে সভাৰেতি তে ভিক্খূ থেৰস্স ৱসেন সভাৰে কাতুকামতায. যদি থেৰো তেসং ভাৰো, থেৰস্সপি তে ভাৰা এৱাতি ‘‘তে সভাৰে কাতুকামতাযা’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্হি থেৰো তে ওৱদিতব্বে অনুসাসিতব্বে মঞ্ঞতীতি. ইদানি তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ. অযং নিব্ভাৰো নাম কঞ্চি পুগ্গলং অত্তনো ভাৰং কত্ৱা অৱত্তনতো.

চতুব্বিধেনাতি ধাতুকোসল্লং আযতনকোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকোসল্লং ঠানাট্ঠানকোসল্লন্তি এৱং চতুব্বিধেন.

তে মহল্লকাবাধিকাতিদহৰপুগ্গলে গণ্হিত্ৱাৱ গচ্ছতি. তে হি দিৱসদ্ৱযেন ৱূপসন্তপৰিস্সমা এৱ. হত্থিৱানৰতিত্তিৰপটিবদ্ধং ৱত্থুং কথেত্ৱা. ‘‘এড়কাড়গুম্বেতি কাড়তিণগচ্ছমণ্ডপে’’তিপি ৱদন্তি.

ৱিৱিধং নানাভূতং ৰজ্জং ৱিৰজ্জং, ৱিৰজ্জমেৱ ৱেৰজ্জং, তত্থ গতং, পৰদেসগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘একস্সা’’তিআদি. চিত্তসুদত্তাদযোতি চিত্তগহপতিঅনাথপিণ্ডিকাদযো. ৱীমংসকাতি ধম্মৱিচাৰকা. কিন্তি কীদিসং. দস্সনন্তি সিদ্ধন্তং. আচিক্খতি কীদিসন্তি অধিপ্পাযো. ধম্মস্সাতি ভগৱতা ৱুত্তধম্মস্স. অনুধম্মন্তি অনুকূলং অৱিৰুজ্ঝনধম্মং. সো পন ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপদেসনাৱিত্থাৰোতি আহ – ‘‘ৱুত্তব্যাকৰণস্স অনুব্যাকৰণ’’ন্তি. ধাৰেতি অত্তনো ফলন্তি ধম্মো, কাৰণন্তি আহ – ‘‘সহধম্মিকোতি সকাৰণো’’তি. ইমিনাপি পাঠন্তৰেন ৱাদো এৱ দীপিতো, ন তেন পকাসিতা কিৰিযা.

তণ্হাৱসেনেৱ ছন্নম্পি পদানং অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্মা ৰাগাদযো তণ্হায এৱ অৱত্থাৱিসেসাতি. তেনাহ ‘‘তণ্হা হী’’তিআদি. ৱিহনন্তি কাযং চিত্তঞ্চাতি ৱিঘাতো, দুক্খন্তি আহ – ‘‘অৱিঘাতোতি নিদুক্খো’’তি. উপাযাসেতি উপতাপেতীতি উপাযাসো, উপতাপো. তপ্পটিপক্খো পন অনুপাযাসো নিৰূপতাপো দট্ঠব্বো. সব্বত্থাতি সব্বৱাৰেসু.

দেৱদহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. হালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা

৩. ‘‘অৱন্তিদক্খিণাপথে’’তি অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু আগতত্তা আহ ‘‘অৱন্তিদক্খিণাপথসঙ্খাতে’’তি. মজ্ঝিমদেসতো হি দক্খিণদিসায অৱন্তিৰট্ঠং. পৱত্তযিত্থ এত্থ লদ্ধীতি পৱত্তং, পৱত্তিতব্বট্ঠানন্তি আহ ‘‘লদ্ধিপৱত্তট্ঠানে’’তি. ৰুপ্পনসভাৱো ধম্মোতি কত্ৱা ৰূপধাতূতি ৰূপক্খন্ধো ৱুত্তো. ৰূপধাতুম্হি আৰম্মণপচ্চযভূতেন ৰাগেন সহজাতেনপি অসহজাতেনপি উপনিস্সযভূতেন অপ্পহীনভাৱেনেৱ ৱিনিবদ্ধং পটিবদ্ধং কম্মৱিঞ্ঞাণং. ওকসাৰীতি ৱুচ্চতি – ‘‘তস্মিং ৰূপধাতুসঞ্ঞিতে ওকে সৰতি পৱত্ততী’’তি কত্ৱা. অৱতি এত্থ গচ্ছতি পৱত্ততীতি ওকং, পৱত্তিট্ঠানং. তেনাহ – ‘‘গেহসাৰী আলযসাৰী’’তি.

উগচ্ছতি ৱা এত্থ ৱেদনাদীহি সদ্ধিং সমৱেতীতি ওকো, চক্খুৰূপাদি. পচ্চযোতি আৰম্মণাদিৱসেন পচ্চযো. পচ্চযো হোতীতি অনন্তৰসমনন্তৰাদিনা চেৱ কম্মূপনিস্সযআৰম্মণাদিনা চ. ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতু খো, গহপতী’’তি এৱং ৱুত্তে ‘‘কম্মৱিঞ্ঞাণৱিপাকৱিঞ্ঞাণেসু কতৰং নু খো’’তি সম্মোহো ভৱেয্য. তস্স সম্মোহস্স ৱিঘাতত্থং অপগমনত্থং. অসম্ভিন্নাৱাতি অসংকিণ্ণাৱ দেসনা কতা. আৰম্মণৱসেন চতস্সো অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৱুত্তা – ‘‘ৰূপুপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, ৰূপাৰম্মণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৫৩). তা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো দস্সেতুম্পি.

দড়্হং অভিনিৱেসৱসেন আৰম্মণং উপেন্তীতি উপযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. অধিট্ঠানভূতাতি পতিট্ঠানভূতা. অভিনিৱেসভূতাতি তং তং আৰম্মণং অভিনিৱিস্স অজ্ঝোসায পৱত্তিযা কাৰণভূতা. অনুসযভূতাতি ৰাগানুসযদিট্ঠানুসযভূতা. উপৰিমকোটিযাতি পহানস্স উপৰিমকোটিযা. বুদ্ধানঞ্ঞেৱ হি তে সৱাসনা পহীনা. পুব্বে অগ্গহিতং ৱিঞ্ঞাণং অগ্গহিতমেৱাতি কত্ৱা কস্মা ইধ দেসনা কতাতি চোদেতি – ‘‘ইধ ৱিঞ্ঞাণং কস্মা গহিত’’ন্তি. পুব্বে ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুৰাগৱিনিবন্ধঞ্চ ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চমানে যথা যথা সম্মোহো সিযা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱিভাগস্স দুক্কৰত্তা, ইধ পন সম্মোহস্স ওকাসোৱ নত্থি অৱিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু কিলেসপ্পহানৱসেনাতি. তেনাহ ‘‘কিলেসপ্পহানদস্সনত্থ’’ন্তিআদি. কম্মৱিঞ্ঞাণেন ওকং অসৰন্তেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. অসৰন্তেনাতি অনুপগচ্ছন্তেন.

পচ্চযট্ঠেনাতি আৰম্মণাদিপচ্চযভাৱেন. নিমিত্তং উপ্পত্তিকং. আৰম্মণ…পে… নিকেতন্তি আৰম্মণকৰণসঙ্খাতেন নিৱাসট্ঠানভূতেন ৰূপমেৱ নিকেতন্তি ৰূপনিমিত্তনিকেতং.

ছন্দৰাগস্স বলৱদুব্বলতাযাতি অজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকে ছন্দৰাগস্স বলৱভাৱেন তং ‘‘ওকো’’তি, বহিদ্ধা ছসু আৰম্মণেসু তস্স দুব্বলতায তানি ‘‘নিকেত’’ন্তি ৱুত্তানি. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সমানেপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. ওকোতি ৱুচ্চতি গেহমেৱ ৰত্তিট্ঠানভাৱতো. নিকেতন্তি ৱুচ্চতি উয্যানাদি দিৱাট্ঠানভাৱতো. ততো দুব্বলতৰো হোতি ছন্দৰাগো.

গেহস্সিতসুখেনাতি গেহনিস্সিতেন চিত্তস্স সুখেন সুখিতো সুখপ্পত্তো হোতি. কিচ্চকৰণীযেসূতি খুদ্দকেসু চেৱ মহন্তেসু চ কত্তব্বত্থেসু. সযন্তি অত্তনা. অন্তোতি চিত্তজ্ঝাসযে.

এৱংৰূপোতি ঈদিসৰূপো. ৱণ্ণসদ্দো ৱিয ৰূপসদ্দো ৰূপাযতনস্স ৱিয সণ্ঠানস্সপি ৱাচকোতি অধিপ্পাযেন ‘‘দীঘৰস্স কাড়োদাতাদীসু ৰূপেসূ’’তি ৱুত্তং. সুখাদীসূতি সোমনস্সাদীসু. তত্থ হি ‘‘অভিণ্হং সোমনস্সিতো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনা সিযা. এৱংসঞ্ঞো নামাতি ৱিসযৱসেন সঞ্ঞাৱিসেসপত্থনমাহ. এৱংৱিঞ্ঞাণোতি পন ইধ ৱিসযমুখেন ৱিঞ্ঞাণৱিসেসপত্থনং ৱদতি – ‘‘এৱংনিপুণৰূপদস্সনসমত্থং, এৱংপঞ্চপসাদপটিমণ্ডিতনিস্সযঞ্চ মে ৱিঞ্ঞাণং ভৱেয্যা’’তি.

ৱট্টং পুৰতো অকুৰূমানোতি লোকে চিত্তং অপত্থেন্তো. অসিলিট্ঠং পুব্বেনাপৰং অসম্বদ্ধং. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দোসোতি আহ – ‘‘তুয্হং দোসো’’তিআদি. ইধেৱ ইমস্মিংযেৱ সমাগমে. নিব্বেঠেহি দোসতো অত্তানং মোচেহি.

হালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা

৪. চূড়ছক্কপঞ্হেতি মূলপণ্ণাসে চূড়তণ্হাসঙ্খযসুত্তে (ম. নি. ১.৩৯০ আদযো). মহাসক্কপঞ্হেপীতি মহাতণ্হাসঙ্খযসুত্তেপি (ম. নি. ১.৩৯৬ আদযো). এতন্তি ‘‘যে তে সমণব্ৰাহ্মণা’’তিআদিসুত্তপদং. তণ্হা সম্মদেৱ খীযতি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে’’তি. অন্তং অতিক্কন্তনিট্ঠাতি অন্তৰহিতনিট্ঠা. তেনাহ ‘‘সততনিট্ঠা’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমিনো’’তিআদীসু.

দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সমাধিসুত্তৱণ্ণনা

৫. সমাধীতি অপ্পনাসমাধি, উপচাৰসমাধি ৱা. কম্মট্ঠানন্তি সমাধিপাদকং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং. ‘‘ফাতিং গমিস্সতী’’তি পাঠো. পত্থেতীতি ‘‘অহো ৱত মে ঈদিসং ৰূপং ভৱেয্যা’’তি. অভিৱদতীতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন অভিনিৱেসং ৱদতি. তেনাহ ‘‘তায অভিনন্দনাযা’’তিআদি. ‘‘অহো পিযং ইট্ঠ’’ন্তি ৱচীভেদে অসতিপি তথা লোভুপ্পাদে সতি অভিৱদতিযেৱ নাম. তেনাহ ‘‘ৱাচং অভিন্দন্তো’’তি. ‘‘মম ইদ’’ন্তি অত্তনো পৰিণামেত্ৱা অনঞ্ঞগোচৰং ৱিয কত্ৱা গণ্হন্তো অজ্ঝোসায তিট্ঠতি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘গিলিত্ৱাতি পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গণ্হাতী’’তি. ‘‘অভিনন্দতী’’তিআদযো পুব্বভাগৱসেন ৱুত্তা, ‘‘উপ্পজ্জতি নন্দী’’তি দ্ৱাৰপ্পত্তৱসেন. পঠমেহি পদেহি অনুসযো, পচ্ছিমেন পৰিযুট্ঠানন্তি কেচি ‘‘গহণট্ঠেন উপাদান’’ন্তি কত্ৱা. নাভিনন্দতি নাভিৱদতীতি এত্থ হেট্ঠা ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ন ‘‘ইট্ঠং কন্ত’’ন্তি ৱদতীতি ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ন ৱদতি, ‘‘কন্ত’’ন্তি ন ৱদতি. নাভিৱদতিযেৱ তণ্হায অনুপাদিযত্তা.

সমাধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পটিসল্লাণসুত্তৱণ্ণনা

৬. ঞত্ৱা আহাতি ‘‘সতি কাযৱিৱেকে চিত্তৱিৱেকো, তস্মিং সতি উপধিৱিৱেকো চ ইমেসং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি ঞত্ৱা আহ.

পটিসল্লাণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. উপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা

৭. গহণেন উপ্পন্নং পৰিতস্সনন্তি খন্ধপঞ্চকে ‘‘অহং মমা’’তি গহণেন উপ্পন্নং তণ্হাপৰিতস্সনং দিট্ঠিপৰিতস্সনঞ্চ. অপৰিতস্সনন্তি পৰিতস্সনাভাৱং, পৰিতস্সনপটিপক্খং ৱা. অহু ৱত মেতং বলযোব্বনাদি. কম্মৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিপৰিণামাৰম্মণং তণ্হাদিট্ঠিসহগতং ৱিঞ্ঞাণং তদনুৱত্তি চ. অনুপৰিৱত্তি নাম তং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তি. তেনাহ ‘‘ৱিপৰিণামাৰম্মণচিত্ততো’’তি. অকুসলধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হায অঞ্ঞাকুসলধম্মসমুপ্পাদা. পৰিযাদিযিত্ৱাতি খেপেত্ৱা, তস্স পৱত্তিতুং ওকাসং অদত্ৱা. সউত্তাসোতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন সউত্তাসো. গণ্হিত্ৱাতি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গহেত্ৱা তেসঞ্চেৱ ৱসেন পৰিতস্সকো. ৰূপভেদানুপৰিৱত্তি চিত্তং ন হোতি. ৱট্টতীতি সব্বাকাৰেন ৱত্তুং যুত্তন্তি অত্থো.

উপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. দুতিযউপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা

৮. তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন দেসনা কতা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি দেসনায আগতত্তা. চতূসু সুত্তেসূতি পঞ্চমাদীসু চতূসু সুত্তেসু. চতুত্থে পন ৱিৱট্টমেৱ কথিতং.

দুতিযউপাদাপৰিতস্সনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা

৯. যদি অতীতানাগতং এতৰহি নত্থিভাৱতো অনিচ্চং, পচ্চুপ্পন্নম্পি তদা নত্থীতি কো পন ৱাদো তস্স অনিচ্চতায, পচ্চুপ্পন্নম্হি কথাৱ কা উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নত্তা তস্স. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘নিব্বত্তা যে চ তিট্ঠন্তি, আৰগ্গে সাসপূপমা’’তি (মহানি. ১০).

কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০-১১. কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা

১০-১১. তথাৰূপেনেৱাতি যথাৰূপেনেৱ পুগ্গলজ্ঝাসযেন নৱমং সুত্তং কথিতং, তথাৰূপেনেৱাতি. তে কিৰ ভিক্খূ অতীতানাগতং ‘‘দুক্খ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা, তথা ‘‘অনত্তা’’তি সল্লক্খেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নে কিলমিংসু. ‘‘অথ নেস’’ন্তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱত্তব্বং.

কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নকুলপিতুৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অনিচ্চৱগ্গো

১-১০. অনিচ্চাদিসুত্তৱণ্ণনা

১২-২১. পুচ্ছাৱসিকং আনন্দত্থেৰস্স পুচ্ছাৱসেন দেসিতত্তা.

অনিচ্চাদিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনিচ্চৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ভাৰৱগ্গো

১. ভাৰসুত্তৱণ্ণনা

২২. উপাদানানং আৰম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. পৰিহাৰভাৰিযট্ঠেনাতি পৰিহাৰস্স ভাৰিযভাৱেন গৰুতৰভাৱেন. ৱুত্তমেৱ অত্থং পাকটং কাতুং ‘‘এতেসঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা এতানি ঠানগমনাদীনি ৰূপাৰূপধম্মানং পঙ্গুলজচ্চন্ধানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপস্সযৱসেন ইজ্ঝন্তি, ন পচ্চেকং, তস্মা ‘‘এতেস’’ন্তি অৱিসেসৱচনং কতং. পুগ্গলন্তি খন্ধসন্তানং ৱদতি. খন্ধসন্তানো হি অৱিচ্ছেদেন পৱত্তমানো যাৱ পৰিনিব্বানা খন্ধভাৰং ৱহন্তো ৱিয লোকে খাযতি তব্বিনিমুত্তস্স সত্তস্স অভাৱতো. তেনাহ ‘‘পুগ্গলো’’তিআদি. ভাৰহাৰোতি জাতোতি ভাৰহাৰো নাম জাতো.

পুনব্ভৱকৰণং পুনব্ভৱো, তং ফলং অৰহতি, তত্থ নিযুত্তাতি ৱা পোনোভৱিকা. তব্ভাৱসহগতং যথা ‘‘সনিদস্সনা ধম্মা’’তি, ন সংসট্ঠসহগতং, নাপি আৰম্মণসহগতং. ‘‘তত্ৰ তত্ৰা’’তি যং যং উপ্পত্তিট্ঠানং, ৰূপাদিআৰম্মণং ৱা পত্ৱা তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী. তেনাহ ‘‘উপপত্তিট্ঠানে ৱা’’তিআদি. পঞ্চকামগুণিকোতি পঞ্চকামগুণাৰম্মণো. ৰূপাৰূপূপপত্তিভৱে ৰাগো ৰূপাৰূপভৱৰাগো. ঝাননিকন্তি ঝানসঙ্খাতে কম্মভৱে ৰাগো. সস্সতাদিট্ঠীতি ভৱদিট্ঠি, তংসহগতো ৰাগো. অযন্তি ৰাগো ভৱতণ্হা নাম. উচ্ছেদদিট্ঠি ৱিভৱদিট্ঠি নাম, তংসহগতো ছন্দৰাগো ৱিভৱতণ্হা নাম. এস পুগ্গলো খন্ধভাৰং আদিযতি তণ্হাৱসেন পটিসন্ধিগ্গহণতো. ‘‘অসেসমেত্থ তণ্হা ৱিৰজ্জতি পলুজ্জতি নিৰুজ্ঝতি পহীযতী’’তিআদিনা সব্বপদানি নিব্বানৱসেনেৱ ৱেদিতব্বানীতি আহ ‘‘সব্বং নিব্বানস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি.

ভাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰিঞ্ঞসুত্তৱণ্ণনা

২৩. পৰিজানিতব্বেতি পহানপৰিঞ্ঞায পৰিজানিতব্বে. তথা পৰিজাননঞ্চ তত্থ ছন্দৰাগপ্পহানং, তেসং অতিক্কমোতি আহ ‘‘সমতিক্কমিতব্বেতি অত্থো’’তি. অচ্চন্তপৰিঞ্ঞন্তি নিব্বানং ৱদতি. তেনাহ ‘‘সমতিক্কমন্তি অত্থো’’তি.

পৰিঞ্ঞসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অভিজানসুত্তৱণ্ণনা

২৪. ঞাতপৰিঞ্ঞা কথিতা ‘‘অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায জানন’’ন্তি কত্ৱা. দুতিযপদেনাতি ‘‘পৰিজান’’ন্তি পদেন. ততিযচতুত্থেহীতি ‘‘ৱিৰাজযং পজহ’’ন্তি পদেহি.

অভিজানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪-৯. ছন্দৰাগসুত্তাদিৱণ্ণনা

২৫-৩০. ধাতুসংযুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি, কেৱলঞ্হি এত্থ খন্ধৱসেন দেসনা আগতা, তত্থ ধাতুৱসেনাতি অযমেৱ ৱিসেসো. চত্তাৰি সচ্চানি কথিতানি অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণৱসেন দেসনায পৱত্তত্তা.

ছন্দৰাগসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. অঘমূলসুত্তৱণ্ণনা

৩১. অঘং ৱুচ্চতি পাপং, অঘনিমিত্ততায অঘং দুক্খং. ইদঞ্হি দুক্খং নাম ৱিসেসতো পাপহেতুকং কম্মফলসঞ্ঞিতং. তথা ৱট্টদুক্খং অৱিজ্জাতণ্হামূলকত্তা. অঘস্স নিমিত্ততায অঘং দুক্খং. ৱট্টানুসাৰী মহাজনো হি দুক্খাভিভূতো তস্স পতিকাৰং মঞ্ঞমানো তং তং কৰোতীতি.

অঘমূলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. পভঙ্গুসুত্তৱণ্ণনা

৩২. পভিজ্জনসভাৱন্তি খণে খণে পভঙ্গুসভাৱং.

পভঙ্গুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নতুম্হাকংৱগ্গো

১. নতুম্হাকংসুত্তৱণ্ণনা

৩৩. ছন্দৰাগপ্পহানেনাতি তপ্পটিবদ্ধস্স ছন্দৰাগস্স পজহনেন. দব্বাদি পাকতিকতিণং পাকটমেৱাতি অপাকটং দস্সেতুং তালনাড়িকেৰাদি দস্সিতং, তিণকট্ঠানং ৱা ভেদদস্সনত্থং. পিযালো ফাৰুসকং.

নতুম্হাকংসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা

৩৫. যদি ৰূপং অনুসেতীতি ৰূপধম্মে আৰব্ভ যদি ৰাগাদযো অনুসযনৱসেন পৱত্তন্তি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন ৰাগাদিনা তংসমঙ্গীপুগ্গলো সঙ্খাতব্বতং ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো’’তিআদিনা ৱোহৰিতব্বতং উপগচ্ছতীতি. তেনাহ ‘‘কামৰাগাদীসূ’’তিআদি. অভূতেনাতি অজাতেন অনুসযৱসেন অপ্পৱত্তেন. অনুসযসীসেন হেত্থ অভিভৱং ৱদতি. যতো ‘‘ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হোতি সঙ্খং ন গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. নিপ্পৰিযাযতো হি মগ্গৱজ্ঝকিলেসা অনুসযো.

অঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা

৩৬. তং অনুসযিতং ৰূপন্তি তং ৰাগাদিনা অনুসযিতং ৰূপং মৰন্তেন অনুসযেন অনুমৰতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ন হী’’তিআদি. যেন অনুসযেন মৰন্তেন তং অনুমৰতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তথাভূততো তেন ‘‘ৰত্তো’’তিআদিৱোহাৰং লভতি. যেন অনুসযেন কাৰণভূতেন অনুমীযতি, তেন.

দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-৬. আনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা

৩৭-৩৮. ঠিতিযা ঠিতিক্খণেন সহিতং ঠিতং. ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি উপ্পাদক্খণতো অঞ্ঞথাভাৱো. পঞ্ঞাযতীতি উপলব্ভতি. পচ্চযৱসেন ধৰমানত্তা এৱ জীৱমানস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেন জৰা পঞ্ঞাযতি উপ্পাদক্খণতো অঞ্ঞথত্তপ্পত্তিযা. ৱুত্তমেৱ অত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘ঠিতী’’তিআদি ৱুত্তং. জীৱি…পে… নামং. তথা হি অভিধম্মে (ধ. স. ১৯) ‘‘আযু ঠিতী’’তি নিদ্দিট্ঠং. অঞ্ঞথত্তন্তি জৰায নামন্তি সম্বন্ধো.

তীণি লক্খণানি হোন্তি সঙ্খতসভাৱলক্খণতো. যো কোচি ৰূপধম্মো ৱা অৰূপধম্মো ৱা লোকিযো ৱা লোকুত্তৰো ৱা সঙ্খাৰো. সঙ্খাৰো, ন লক্খণং উপ্পাদাদিসভাৱত্তা. লক্খণং, ন সঙ্খাৰো উপ্পাদাদিৰহিতত্তা. ন চ…পে… সক্কা সঙ্খাৰধম্মত্তা লক্খণস্স. নাপি লক্খণং ৱিনা সঙ্খাৰো পঞ্ঞাপেতুং সক্কা সঙ্খাৰভাৱেন. তেনাহ ‘‘লক্খণেনা’’তিআদি. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. তত্থ লক্খণন্তি কাড়ৰত্তসবলাদিভাৱলক্খণং পাকটং হোতি ‘‘অযং অসুকস্স গাৱী’’তি.

এৱং সঙ্খাৰোপি পঞ্ঞাযতি সভাৱতো উপধাৰেন্তস্স উপ্পাদলক্খণম্পি উপ্পাদাৱত্থাতি কত্ৱা. কালসঙ্খাতোতি উপ্পজ্জমানকালসঙ্খাতো. তস্স সঙ্খাৰস্স. খণোপীতি উপ্পাদক্খণোপি পঞ্ঞাযতি. উপ্পাদোপীতি উপ্পাদলক্খণোপি. জৰালক্খণন্তি উপ্পন্নজীৰণলক্খণং, তং ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ভঙ্গক্খণে সঙ্খাৰোপি তংলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতী’’তি পাঠো. কেচি পন ‘‘জৰাপী’’তি পদম্পেত্থ পক্খিপন্তি. এৱঞ্চ ৱদন্তি ‘‘ন হি তস্মিং খণে তৰুণো হুত্ৱা সঙ্খাৰো ভিজ্জতি, অথ খো জিয্যমানো মহল্লকো ৱিয জিণ্ণো এৱ হুত্ৱা ভিজ্জতী’’তি, ভঙ্গেনেৱ পন জৰা অভিভুয্যতি খণস্স অতিইত্তৰভাৱতো ন সক্কা পঞ্ঞাপেতুং ঠিতিযাতি তেসং অধিপ্পাযো. তানীতি অৰূপধম্মানং তীণি লক্খণানি. অত্থিক্খণন্তি অৰূপধম্মৱিজ্জমানক্খণং, উপ্পাদক্খণন্তি অধিপ্পাযো. সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং ৰূপাৰূপধম্মানং ঠিতিযা ন ভৱিতব্বং. তস্সেৱাতি তস্সা এৱ ঠিতিযা. তমত্থন্তি জৰালক্খণস্স পঞ্ঞাপেতুং অসক্কুণেয্যভাৱং. অঞ্ঞে পন ‘‘সন্ততিৱসেন ঠানং ঠিতী’’তি ৱদন্তি, তযিদং অকাৰণং অট্ঠানং. যস্মা সুত্তে ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি উপ্পাদৱযেহি নিব্বিসেসেন ঠিতিযা জোতিতত্তা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অপিচ যথা ধম্মস্স উপ্পাদাৱত্থায ভিন্না ভঙ্গাৱত্থা ইচ্ছিতা, অঞ্ঞথা উপ্পজ্জমানমেৱ ভিজ্জতীতি আপজ্জতি, এৱং ভঙ্গাৱত্থাযপি ভিন্না ভঙ্গাভিমুখাৱত্থা ইচ্ছিতব্বা. ন হি অভঙ্গাভিমুখো ভিজ্জতি. ন চেত্থ সক্কা উপ্পাদাভিমুখাৱত্থং পৰিকপ্পেতুং তদা তস্স অলদ্ধত্তলাভত্তা. অযং ৱিসেসোতি ঠিতিক্খণো নাম ৰূপধম্মানংযেৱ, ন অৰূপধম্মানন্তি অযং ঈদিসো ৱিসেসো. আচৰিযমতি নাম তস্সেৱ আচৰিযস্স মতি, সা সব্বদুব্বলাতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

আনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-১০. অনুধম্মসুত্তাদিৱণ্ণনা

৩৯-৪২. অপাযদুক্খে সকলসংসাৰদুক্খে চ পতিতুং অদত্ৱা ধাৰণট্ঠেন ধম্মো, মগ্গফলনিব্বানানি. তদনুলোমিকা চস্স পুব্বভাগপটিপদাতি আহ ‘‘ধম্মানুধম্মপটিপন্নস্সা’’তিআদি. ‘‘নিব্বিদাবহুলো’’তি অট্ঠকথাযং পদুদ্ধাৰো কতো, পাড়িযং পন ‘‘নিব্বিদাবহুলং ৱিহৰেয্যা’’তি আগতং. উক্কণ্ঠনবহুলোতি সব্বভৱেসু উক্কণ্ঠনবহুলো. তীহি পৰিঞ্ঞাহীতি ঞাততীৰণপ্পহানপৰিঞ্ঞাহি. পৰিজানাতীতি তেভূমকধম্মে পৰিচ্ছিজ্জ জানাতি, ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি. পৰিমুচ্চতি সব্বসংকিলেসতো ‘‘মগ্গো পৱত্তিতো পৰিমুচ্চতী’’তি ৱুত্তত্তা. তথাতি ইমিনা ইতো পৰেসু তীসু মগ্গো হোতীতি দস্সেতি. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. অনিযমিতাতি অগ্গহিতা. তেসু নিযমিতা ‘‘অনিচ্চানুপস্সী’’তিআদিৱচনতো. সাতি অনুপস্সনা. তত্থ নিযমিতৱসেনেৱাতি ইদং লক্খণৱচনং যথা ‘‘যদি মে ব্যাধযো ভৱেয্যুং, দাতব্বমিদমোসধ’’ন্তি. ন হি সক্কা এতিস্সা এৱ অনুপস্সনায ৱসেন সম্মসনাচাৰং মত্থকং পাপেতুন্তি.

অনুধম্মসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নতুম্হাকংৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. অত্তদীপৱগ্গো

১. অত্তদীপসুত্তৱণ্ণনা

৪৩. দ্ৱীহি ভাগেহি আপো এত্থ গতাতি দীপো, দীপো ৱিযাতি দীপো ওঘেহি অনজ্ঝোত্থৰনীযতায. যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা, ইধ পন ধম্মো অধিপ্পেতো. অত্তা দীপো এতেসন্তি অত্তদীপা. পটিসৰণত্থো দীপট্ঠোতি আহ – ‘‘অত্তসৰণাতি ইদং তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি. লোকিযলোকুত্তৰো ধম্মো অত্তা নাম একন্তনাথভাৱতো. পঠমেন পদেন ৱুত্তো এৱ অত্থো দুতিযপদেন ৱুচ্চতীতি ৱুত্তং ‘‘তেনেৱাহা’’তিআদি. যৱতি এতস্মা ফলং পসৱতীতি যোনি, কাৰণং. কিং পভুতি উপ্পত্তিট্ঠানং এতেসন্তি কিং পভুতিকা. পহানদস্সনত্থং আৰদ্ধং. তেনেৱাহ ‘‘পুব্বে চেৱ…পে… তে পহীযন্তী’’তি. ন পৰিতস্সতি তণ্হাপৰিত্তাসস্স অভাৱতো. ৱিপস্সনঙ্গেনাতি ৱিপস্সনাসঙ্খাতেন কাৰণেন.

অত্তদীপসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা

৪৪. সভাৱতোসন্তো ৱিজ্জমানো কাযো ৰূপাদিধম্মসমূহোতি সক্কাযোতি আহ – ‘‘সক্কাযো দুক্খ’’ন্তি. দিট্ঠি এৱ সমনুপস্সনা, দিট্ঠিসহিতা ৱা সমনুপস্সনা দিট্ঠিসমনুপস্সনা, দিট্ঠিমঞ্ঞনায সদ্ধিং ইতৰমঞ্ঞনা. সহ ৱিপস্সনায চতুমগ্গঞাণং সমনুপস্সনা ‘‘চতুন্নং অৰিযসচ্চানং সম্মদেৱ অনুৰূপতো পস্সনা’’তি কত্ৱা.

পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা

৪৫. ৱিৰাগো নাম মগ্গো, ৱিমুত্তিফলন্তি আহ – ‘‘মগ্গক্খণে ৱিৰজ্জতি, ফলক্খণে ৱিমুচ্চতী’’তি. অগ্গহেত্ৱাতি এৱং নিৰুজ্ঝমানেহি আসৱেহি ‘‘অহং মমা’’তি কঞ্চি ধম্মং অনাদিযিত্ৱা. ‘‘চিত্তং ৱিৰত্তং, ৱিমুত্তং হোতী’’তি ৱুত্তত্তা ফলং গয্হতি, ‘‘খীণা জাতী’’তিআদিনা পচ্চৱেক্খণাতি আহ ‘‘সহ ফলেন পচ্চৱেক্খণদস্সনত্থ’’ন্তি. উপৰি কত্তব্বকিচ্চাভাৱেন ঠিতং. তেনাহ ‘‘ৱিমুত্তত্তা ঠিত’’ন্তি. যং পত্তব্বং, তং অগ্গফলস্স পত্তভাৱেন অধিগতত্তা সন্তুট্ঠং পৰিতুট্ঠং.

অনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা

৪৬. পুব্বন্তং অতীতখন্ধকোট্ঠাসং. অনুগতাতি সস্সতাদীনি কপ্পেত্ৱা গহণৱসেন অনুগতা. অট্ঠাৰস দিট্ঠিযোতি চতস্সো সস্সতদিট্ঠিযো, চতস্সো একচ্চসস্সতদিট্ঠিযো, চতস্সো অন্তানন্তিকদিট্ঠিযো, চতস্সো অমৰাৱিক্খেপদিট্ঠিযো, দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নদিট্ঠিযোতি এৱং অট্ঠাৰস দিট্ঠিযো ন হোন্তি পচ্চযঘাতেন. অপৰন্তন্তি অনাগতং খন্ধকোট্ঠাসং সস্সতাদিভাৱং কপ্পেত্ৱা গহণৱসেন অনুগতা. সোড়স সঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা, সত্ত উচ্ছেদৱাদা, পঞ্চ পৰমদিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি এৱং চতুচত্তালীস দিট্ঠিযো ন হোন্তি পচ্চযঘাতেন. সস্সতদিট্ঠিথামসো চেৱ সীলব্বতদিট্ঠিপৰামাসো চ ন হোতি পচ্চযঘাতেন. তেনাহ ‘‘এত্তাৱতা পঠমমগ্গো দস্সিতো’’তি অনৱসেসদিট্ঠিপহানকিত্তনতো. পহীনা ৱিক্খম্ভিতা. ইদং পনাতি ‘‘ৰূপস্মি’’ন্তিআদি.

দুতিযঅনিচ্চসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সমনুপস্সনাসুত্তৱণ্ণনা

৪৭. পৰিপুণ্ণগাহৱসেনাতি পঞ্চক্খন্ধে অসেসেত্ৱা একজ্ঝং ‘‘অত্তা’’তি গহণৱসেন. এতেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অঞ্ঞতৰং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সন্তি. ইতীতি এৱং. যস্স পুগ্গলস্স অযং অত্তদিট্ঠিসঙ্খাতা সমনুপস্সনা অত্থি পটিপক্খেন অৱিহতত্তা সংৱিজ্জতি. পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানন্তি চক্খাদীনং ইন্দ্ৰিযানং.

আৰম্মণন্তি কম্মৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং. মানৱসেন চ দিট্ঠিৱসেন চ ‘‘অস্মী’’তি গাহে সিজ্ঝন্তে তংসহগতা তণ্হাপি তগ্গহিতাৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন অস্মীতি এৱম্পিস্স হোতী’’তি. গহেত্ৱাতি অহংকাৰৱত্থুৱসেন গহেত্ৱা. অযং অহমস্মীতি অযং চক্খাদিকো, সুখাদিকো ৱা অহমস্মি. ‘‘ৰূপী অত্তা অৰোগো পৰং মৰণা’’তি এৱমাদিগহণৱসেন পৱত্তনতো ৱুত্তং ‘‘ৰূপী ভৱিস্সন্তিআদীনি সব্বানি সস্সতমেৱ ভজন্তী’’তি. ৱিপস্সনাভিনিৱেসতো পুব্বে যথেৱাকাৰানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, অথ ৱিপস্সনাভিনিৱেসতো পৰং তেনেৱাকাৰেন ঠিতেসু চক্খাদীসু ইন্দ্ৰিযেসু অৱিজ্জা পহীযতি ৱিপস্সনং ৱড্ঢএত্ৱা মগ্গস্স উপ্পাদনেন, অথ মগ্গপৰম্পৰায অৰহত্তমগ্গৱিজ্জা উপ্পজ্জতি. তণ্হামানদিট্ঠিযো কম্মসম্ভাৰভাৱতো. কম্মস্স…পে… একো সন্ধীতি হেতুফলসন্ধি. পুন একো সন্ধীতি ফলহেতুসন্ধিমাহ. তযো পপঞ্চা অতীতো অদ্ধা অতীতভৱঅদ্ধানং তেসং অধিপ্পেতত্তা. অনাগতস্স পচ্চযো দস্সিতো অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স ৱসেন. সুতৱতো পন অৰিযসাৱকস্স ৱসেন ৱট্টস্স ৱূপসমো দস্সিতোতি.

সমনুপস্সনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. খন্ধসুত্তৱণ্ণনা

৪৮. তথেৱাতি আৰম্মণভাৱেনেৱ. আৰম্মণকৰণৱসেন উপাদানেহি উপাদাতব্বন্তি উপাদানিযং. ইধাপীতি উপাদানক্খন্ধেসুপি. ৱিভাগত্থে গয্হমানে অনিট্ঠপ্পসঙ্গোপি সিযা, অভিধম্মে চ ৰাসট্ঠো এৱ আগতো, ‘‘তদেকজ্ঝং অভিসংযুহিত্ৱা’’তি ৱচনতো ‘‘ৰাসট্ঠেন’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং.

খন্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-৮. সোণসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৯-৫০. ৱিসিট্ঠোতি পধানো. উত্তমোতি উক্কট্ঠো. অঞ্ঞং কিং ভৱেয্যাতি অঞ্ঞং কিং কাৰণং ভৱেয্য তথা সমনুপস্সনায অঞ্ঞেসং অৱিজ্জমানতায ৱচনপৰিট্ঠিতিপভিন্নতো. ৱজিৰভেদদেসনং নাম অত্থতো তেপৰিৱট্টদেসনা.

সোণসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯-১০. নন্দিক্খযসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫১-৫২. নৱমদসমেসূতি সুত্তদ্ৱযং সহেৱ উদ্ধটং, দ্ৱীসুপি অত্থৱণ্ণনায সৰিক্খভাৱতো. নন্দনট্ঠেন নন্দী, ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো. সতিপি সদ্দত্থতো ভেদে ‘‘ইমেসং অত্থতো নিন্নানাকৰণতাযা’’তি ৱত্ৱাপি পহাযকধম্মভেদেন পন লব্ভতেৱ ভেদমত্তাতি দস্সেতুং ‘‘নিব্বিদানুপস্সনায ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতীতি সম্বন্ধো. এত্তাৱতাতি ‘‘নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো’’তি এত্তাৱতা. ৱিপস্সনং নিট্ঠপেত্ৱা ৱিপস্সনাকিচ্চস্স পৰিযোসানেন. ৰাগক্খযাতি ৱুট্ঠানগামিনিপৰিযোসানায ৱিপস্সনায ৰাগস্স খেপিতত্তা. অনন্তৰং উপ্পন্নেন অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছেদৱসেন নন্দিক্খযোতি. তেনাহ ‘‘ইধ মগ্গং দস্সেত্ৱা’’তি. অনন্তৰং পন উপ্পন্নেন অৰিযফলেন পটিপস্সদ্ধিৱসেন নন্দিৰাগক্খযা সব্বং সংকিলেসতো চিত্তং ৱিমুচ্চতীতি. তেনাহ ‘‘ফলং দস্সিত’’ন্তি.

নন্দিক্খযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অত্তদীপৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.

৬. উপযৱগ্গো

১. উপযসুত্তৱণ্ণনা

৫৩. উপেতীতি উপযো. কথমুপেতি? তণ্হামানাদিৱসেনাতি আহ ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিৱসেনা’’তি. কথমিদং লব্ভতীতি? ‘‘অৱিমুত্তো’’তি ৱচনতো. তণ্হাদিট্ঠিৱসেন হি বদ্ধো, কিং উপেতীতি আহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধে’’তি তব্বিনিমুত্তস্স তথা উপেতস্স অভাৱতো. কো পনুপেতীতি? তংসমঙ্গীপুগ্গলো. তণ্হাদিট্ঠিৱসেন উপগমস্স ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞাণন্তি অকুসলকম্মৱিঞ্ঞাণমেৱাতি ৱদন্তি. জৱাপেত্ৱাতি গহিতজৱং কত্ৱা. যথা পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং সমত্থং, এৱং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধী’’তিআদি. অগ্গহণে কাৰণং ৱুত্তমেৱ ‘‘ওকং পহায অনিকেতসাৰী’’তি গাথায ৱিস্সজ্জনে. কম্মনিমিত্তাদিৱসেন পটিসন্ধিযা পচ্চযভূতং আৰম্মণং পটিসন্ধিজনকস্স কম্মস্স ৱসেন ৱোচ্ছিজ্জতি. পতিট্ঠা ন হোতি সৰাগকালে ৱিয অনুপট্ঠানতো. অপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱুত্তপ্পকাৰেন. অনভিসঙ্খৰিত্ৱাতি অনুপ্পাদেত্ৱা পচ্চযঘাতেন.

উপযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. বীজসুত্তৱণ্ণনা

৫৪. বীজজাতানীতি জাত-সদ্দো পদপূৰণমত্তন্তি আহ ‘‘বীজানী’’তি. ৱচন্তি সেতৱচং. অজ্জুকন্তি তচ্ছকং. ফণিজ্জকং তুলসি. অভিন্নানীতি একদেসেনপি অখণ্ডিতানি. বীজত্থাযাতি বীজকিচ্চায. ন উপকপ্পতীতি পচ্চযো ন হোতীতি দস্সেতি. ন পাপিতানীতি পূতিতং ন উপগতানি. তণ্ডুলসাৰস্স আদানতো সাৰাদানি. আৰম্মণগ্গহণৱসেন ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. আৰম্মণৱসেনাতি আৰম্মণভাৱৱসেন. সিনেহনট্ঠেনাতি তণ্হাযনৱসেন সিনিদ্ধতাপাদনেন, যতো ‘‘নন্দূপসেচন’’ন্তি ৱুত্তং. তথা হি ৱিৰোপিতং তং কম্মৱিঞ্ঞাণং পটিসন্ধিঅঙ্কুৰুপ্পাদনসমত্থং হোতি. সপ্পচ্চযন্তি অৱিজ্জাঅযোনিসোনমনসিকাৰাদিপচ্চযেহি সপ্পচ্চযং. ৱিৰুহতি ৱিপাকসন্তানুপ্পাদনসমত্থো হুত্ৱা.

বীজসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উদানসুত্তৱণ্ণনা

৫৫. উদানং উদাহৰীতি অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেসি. এস ৱুত্তপ্পকাৰো উদাহাৰো. ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো, দানমেৱ উপনিস্সযো দানূপনিস্সযো. এস নযো সেসেসুপি. তত্থ দানূপনিস্সযো অন্নাদিৱত্থূসু বলৱাতি বলৱভাৱেন হোতি, তস্মা উপনিস্সযবহুলো কামৰাগপ্পহানেনেৱ কতপৰিচযত্তা ৱিপস্সনমনুযুঞ্জন্তো ন চিৰস্সেৱ অনাগামিফলং পাপুণাতি, তথা সুৱিসুদ্ধসীলূপনিস্সযো কামদোসজিগুচ্ছনেন. যদি এৱং কস্মা ইমে দ্ৱে উপনিস্সযা দুব্বলাতি ৱুত্তা? ৱিজ্জূপমঞ্ঞাণস্সেৱ পচ্চযভাৱতো. সোপি ভাৱনূপনিস্সযসহাযলাভেনেৱ, ন কেৱলং. ভাৱনা পন পটিৱেধস্স ৱিসেসহেতুভাৱতো বলৱা উপনিস্সযো. তথা হি সা ৱজিৰূপমঞাণস্স ৱিসেসপচ্চযো. তেনাহ ‘‘ভাৱনূপনিস্সযো অৰহত্তং পাপেতী’’তি.

সোতি মিলকত্থেৰো. ৱিহাৰন্তি ৱসনট্ঠানং. ৱিহাৰপচ্চন্তে হি পণ্ণসালায থেৰো ৱিহৰতি. উপট্ঠাতি একলক্খণেন. কূটগোণো ৱিয গমনৱীথিং. তত্থাতি অল্লকট্ঠৰাসিম্হি. উদকমণিকানন্তি উদকথেৱানং.

অত্তনিযেৱ উপনেসি উদানকথায ৱুত্তধম্মানং পৰিপুণ্ণানং অত্তনি সংৱিজ্জমানত্তা. তেনাহ ‘‘উট্ঠানৱতা’’তিআদি. অযঞ্হি মিলকত্থেৰো সিক্খায গাৰৱো সপ্পতিস্সো ৱত্তপটিৱত্তং পূৰেন্তো ৱিসুদ্ধসীলো হুত্ৱা ঠিতো, তস্মা ‘‘দুব্বলূপনিস্সযে’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ভগৱা উদানেন্তো ‘‘নো চস্সং…পে… সঞ্ঞোজনানী’’তি.

সচে অহং ন ভৱেয্যন্তি যদি অহং নাম কোচি ন ভৱেয্যং তাদিসস্স অহংসদ্দৱচনীযস্স কস্সচি অত্থস্স অভাৱতো. ততো এৱ মম পৰিক্খাৰোপি ন ভৱেয্যতস্স চ পভঙ্গুভাৱেন অনৱট্ঠিতভাৱতো. এৱং অত্তুদ্দেসিকভাৱেন পদদ্ৱযস্স অত্থং ৱত্ৱা ইদানি কম্মফলৱসেন ৱত্তুং ‘‘সচে ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. অতীতপচ্চুপ্পন্নৱসেন সুঞ্ঞতং দস্সেত্ৱা ইদানি পচ্চুপ্পন্নানাগতৱসেন তং দস্সেন্তো ‘‘ইদানি পনা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং অধিমুচ্চন্তোতি এদিসং অধিমুত্তিং পৱত্তেন্তো. ৱিভৱিস্সতীতি ৱিনস্সিস্সতি. ৱিভৱো হি ৱিনাসো. তেনাহ ‘‘ভিজ্জিস্সতী’’তি. ৱিভৱদস্সনং ৱিভৱোতি উত্তৰপদলোপেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱিভৱদস্সনেনা’’তি. ৱিভৱদস্সনং নাম অচ্চন্তায ৱিনাসস্স দস্সনং. তন্তি অৰিযমগ্গং. সামঞ্ঞজোতনা হেসা ৱিসেসনিট্ঠা হোতীতি ততিযমগ্গৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

উপৰি মগ্গফলন্তি অগ্গমগ্গফলং. নত্থি এতিস্সা জাতিযা অন্তৰন্তি অনন্তৰা, অনন্তৰা ৱিপস্সনা মগ্গস্স. গোত্ৰভূ পন অনুলোমৱীথিপৰিযাপন্নত্তা ৱিপস্সনাগতিকং ৱা সিযা, নিব্বানাৰম্মণত্তা মগ্গগতিকং ৱাতি ন তেন মগ্গো অন্তৰিকো নাম হোতি. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনা মগ্গস্স আসন্নানন্তৰং নামা’’তি. ফলং পন নিব্বানাৰম্মণত্তা কিলেসানং পজহনৱসেন পৱত্তনতো লোকুত্তৰভাৱতো চ কম্মমগ্গগতিকমেৱ, কুসলৱিপাকভাৱেন পন নেসং অত্থো পভেদোতি ৱিপস্সনায ফলস্স সিযা অনন্তৰতাতি ৱুত্তং ‘‘ফলস্স দূৰানন্তৰং নামা’’তি. ‘‘আসৱানং খযো’’তি পন অগ্গমগ্গে ৱুচ্চমানে ৱিপস্সনানং আসন্নতায ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অতসিতাযেতি ন তসিতব্বে তাসং অনাপজ্জিতব্বে. তাসোতি তাসহেতু ‘‘তসতি এতস্মা’’তি কত্ৱা. সোতি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো. তিলক্খণাহতন্তি অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযলক্খিতং. মনম্হি নট্ঠোতি ঈসকং নট্ঠোম্হি, ততো পৰম্পি তত্থেৱ ঠত্ৱা কিঞ্চি অপূৰিতত্তা এৱ মুত্তোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ন তাসো নাম হোতী’’তি ৱত্ৱা তস্স অতাসভাৱং দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং. কল্যাণপুথুজ্জনো হি ভযতুপট্ঠানঞাণেন ‘‘সভযা সঙ্খাৰা’’তি ৱিপস্সন্তো ন উত্তসতি.

উদানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.