৩. ধাতুসংযুত্তং

১. নানত্তৱগ্গো

১. ধাতুনানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৮৫. পঠমন্তি ইমস্মিং নিদানৱগ্গে সংযুত্তানং পঠমং সংগীতত্তা. নিস্সত্তট্ঠসুঞ্ঞতট্ঠসঙ্খাতেনাতি ধম্মমত্ততায নিস্সত্ততাসঙ্খাতেন নিচ্চসুভসুখঅত্তসুঞ্ঞতত্থসঙ্খাতেন. সভাৱট্ঠেনাতি যথাভূতসভাৱট্ঠেন. ততো এৱ সভাৱস্স ধাৰণট্ঠেন ধাতূতি লদ্ধনামানং. নানাসভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসতা ধাতুনানত্তং. চক্খুসঙ্খাতো পসাদো চক্খুপসাদো. সো এৱ চক্খনট্ঠেন চক্খু, নিস্সত্তসুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি চক্খুধাতু. চক্খুপসাদৱত্থুং অধিট্ঠানং কত্ৱা পৱত্তং চক্খুপসাদৱত্থুকং. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. দ্ৱে সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযো, একা কিৰিযা মনোধাতূতি তিস্সো মনোধাতুযো মনোধাতু ‘‘মননমত্তা ধাতূ’’তি কত্ৱা. ৱেদনাদযো…পে… নিব্বানঞ্চ ধম্মধাতু ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতো. তথা হেতে ধম্মা আযতনদেসনায ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তেৱ দেসিতা. ন হি নেসং ৰূপাযতনাদীনং ৱিয ৱিঞ্ঞাণেহি অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণেন গহেতব্বতাকাৰো অত্থি. সব্বম্পীতি ছসত্ততিৱিধং মনোৱিঞ্ঞাণং. কামাৱচৰা কামধাতুপৰিযাপন্নত্তা. অৱসানে দ্ৱেতি ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে তংসংৱণ্ণনাসু দট্ঠব্বো.

ধাতুনানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ফস্সনানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৮৬. জাতিপসুতিআৰম্মণাদিভেদেন নানাভাৱো ফস্সো. জাতিপচ্চযভেদেন হি পচ্চযুপ্পন্নস্স ভেদো হোতিযেৱ. ধম্মপৰিচ্ছেদৱসেন ধাতুদেসনাযং তিস্সো মননমত্তা ধাতুযোৱ মনোধাতুযো. কিৰিযামযস্স চিত্তুপ্পত্তিৱিভাগেন পচ্চযুপ্পন্নস্স ৱসেন ধাতুদেসনাযং মননট্ঠেন ধাতুতায সামঞ্ঞতো মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং ‘‘মনোধাতূ’’তি অধিপ্পেতন্তি ৱুত্তং ‘‘মনোসম্ফস্সো মনোদ্ৱাৰে পঠমজৱনসম্পযুত্তো’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা কামং সম্পটিচ্ছনমনোধাতুঅনন্তৰং উপ্পজ্জমানো সন্তীৰণৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তো ফস্সোপি মনোসম্ফস্সো এৱ নাম, দুব্বলত্তা পন সো সব্বভৱেসু অসম্ভৱতো চ গহিতো অনৱসেসতো গহণং ন হোতীতি মনোদ্ৱাৰে জৱনসম্ফস্সো হোতি, তস্মা. অযমেত্থ অত্থোতি অযং ইধ অধিপ্পাযানুগতো অত্থো.

ফস্সনানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. নোফস্সনানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৮৭. মনোসম্ফস্সং পটিচ্চাতি মনোদ্ৱাৰে পঠমজৱনসম্পযুত্তো ফস্সো মনোসম্ফস্সো, তং মনোসম্ফস্সং পটিচ্চ. মনোধাতূতি আৱজ্জনকিৰিযমনোধাতু. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতূতি ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘মনোদ্ৱাৰে…পে… এৱমত্থো দট্ঠব্বো’’তি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সব্বানি চেতানী’’তিআদি.

নোফস্সনানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৱেদনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৮৮. সব্বাপি তস্মিং দ্ৱাৰে ৱেদনা ৱত্তেয্যুং চক্খুসম্ফস্সৱেদনা উপনিস্সযপচ্চযভাৱিতা. নিব্বত্তিফাসুকত্থন্তি নিব্বত্তিযা উপনিস্সযভাৱেন পৱত্তিযা দস্সনসুখত্থং. সম্পটিচ্ছনৱেদনমেৱ গহেতুং ৱট্টতি, তায গহিতায ইতৰাসং গহণং ঞাযাগতমেৱাতি. ৱুত্তং পোৰাণট্ঠকথাযং. আৱজ্জনসম্ফস্সন্তি আৱজ্জনমনোসম্ফস্সং. অনন্তৰূপনিস্সযভূতং পটিচ্চ পঠমজৱনৱসেন উপ্পজ্জতীতি যোজনা. অযমধিপ্পাযো উপনিস্সযস্স অধিপ্পেতত্তা.

ৱেদনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযৱেদনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৮৯. ততিযচতুত্থেসু ৱুত্তনযাৱাতি ‘‘নো চক্খুসম্ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুধাতূ’’তি এৱং ৱুত্তনযো, চতুত্থে ‘‘চক্খুধাতুং, ভিক্খৱে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদিনা ৱুত্তনযো চ. একতো কত্ৱাতি একজ্ঝং কত্ৱা দেসিতা. কস্মা পন তেসু সুত্তেসু এৱং দেসনা পৱত্তাতি আহ ‘‘সব্বানি চেতানী’’তিআদি. পটিসেধো পন তেসং ৱেদনানানত্তাদীনং ফস্সনানত্তাদিকস্স পচ্চযভাৱতো তথাউপ্পত্তিযা অসম্ভৱতো. ইতো পৰেসূতি ‘‘নো পৰিযেসনানানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি পৰিড়াহনানত্ত’’ন্তিআদীসু.

দুতিযৱেদনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. বাহিৰধাতুনানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৯০. পঞ্চ ধাতুযো কামাৱচৰা ৰূপসভাৱত্তা.

বাহিৰধাতুনানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সঞ্ঞানানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৯১. আপাথে পতিতন্তি চক্খুস্স আপাথগতং সাটকৱেঠনাদিসঞ্ঞিতং ভূতসঙ্ঘাতং সম্মা নিস্সিতং. চক্খুদ্ৱাৰে সম্পটিচ্ছনাদিসম্পযুত্তসঞ্ঞানং সঙ্কপ্পগতিকত্তা, চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তসঞ্ঞাগহণেনেৱ ৱা গহেতব্বতো ‘‘ৰূপসঞ্ঞাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা সঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং তত্থ সঞ্ঞায এৱ লব্ভনতো. এতেনেৱ হি তংসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পোতি ইদম্পি সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘সঞ্ঞাসঙ্কপ্পছন্দা একজৱনৱাৰেপি নানাজৱনৱাৰেপি লব্ভন্তী’’তি. জৱনসম্পযুত্তস্স ৱিতক্কস্স ছন্দগতিকত্তা ৱুত্তং ‘‘তীহি চিত্তেহি সম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো’’তি. ছন্দিকতট্ঠেনাতি ছন্দকৰণট্ঠেন, ইচ্ছিতট্ঠেনাতি অত্থো. অনুডহনট্ঠেনাতি পৰিডহনট্ঠেন. সন্নিস্সযডাহৰসা হি ৰাগগ্গিআদযো ‘‘ৰূপে’’তি পন তস্স আৰম্মণদস্সনমেতং. পৰিড়াহোতি পৰিড়াহসীসেন অপেক্খং ৱদতি. তেনাহ ‘‘পৰিড়াহে উপ্পন্নে’’তিআদি. ‘‘পৰিড়াহো’’তি দড়্হজ্ঝোসানা বলৱাকাৰপ্পত্তা ৱুত্তাতি আহ ‘‘পৰিড়াহপৰিযেসনা পন নানাজৱনৱাৰেযেৱ লব্ভন্তী’’তি. তাসং লদ্ধূপনিস্সযভাৱতোতি দস্সেতি. ইমিনা নযেনাতি ‘‘উপ্পজ্জতি সঞ্ঞানানত্ত’’ন্তি এত্থ ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘ৰূপসঞ্ঞাদিনানাসভাৱং সঞ্ঞং পটিচ্চ কামসঙ্কপ্পাদিনানাসভাৱো সঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা নযেন ৱেদিতব্বো.

সঞ্ঞানানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. নোপৰিযেসনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা

৯২. পটিসেধমত্তমেৱ নানং, সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱাতি অধিপ্পাযো.

নোপৰিযেসনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. বাহিৰফস্সনানত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা

৯৩. ৱুত্তপ্পকাৰে আৰম্মণেতি ‘‘আপাথে পতিত’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰে ৰূপাৰম্মণে. সঞ্ঞাতি ৰূপসঞ্ঞাৱ. অৰূপধম্মোপি সমানো যস্মিং আৰম্মণে পৱত্ততি, তং ফুসন্তো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘আৰম্মণং ফুসমানো’’তি. তণ্হায ৱত্থুভূতংযেৱ ৰূপাৰম্মণং লব্ভতীতি কত্ৱা ‘‘ৰূপলাভো’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘সহ তণ্হায আৰম্মণং ৰূপলাভো’’তি. সব্বসঙ্গাহিকনযোতি একস্মিংযেৱ আৰম্মণে সব্বেসং সঞ্ঞাদীনং ধম্মানং উপ্পত্তিযা সব্বসঙ্গণ্হনৱসেন দস্সিতনযো. তেনাহ ‘‘একস্মিংযেৱা’’তিআদি. সব্বসঙ্গাহিকনযোতি ৱা ধুৱপৰিভোগৱসেন নিবদ্ধাৰম্মণন্তি ৱা আগন্তুকাৰম্মণন্তি ৱা ৱিভাগং অকত্ৱা সব্বসঙ্গাহিকনযো. অপৰো নযো. মিস্সকোতি আগন্তুকাৰম্মণে নিবদ্ধাৰম্মণে চ ৱিসযতো নিবদ্ধাৰম্মণেন মিস্সকো. নিবদ্ধাৰম্মণে সত্তানং কিলেসো মন্দো হোতি. তথা হি সঞ্ঞাসঙ্কপ্পফস্সৱেদনাৱ দস্সিতা. যং কিঞ্চি ৱিযাতি যং কিঞ্চি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিয. খোভেত্ৱাতি কুতূহলুপ্পাদনৱসেন চিত্তং খোভেত্ৱা.

উপাসিকাতি তস্স অমচ্চপুত্তস্স ভৰিযং সন্ধাযাহ. তস্মিন্তি আগন্তুকাৰম্মণে. লাভো নাম ‘‘লব্ভতী’’তি কত্ৱা.

উৰুৱল্লিযৱাসীতি উৰুৱল্লিযলেণৱাসী, উৰুৱল্লিযৱিহাৰৱাসীতি ৱদন্তি. পাড়িযাতি ‘‘ধাতুনানত্তং, ভিক্খৱে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনযপৱত্তায ইমিস্সা সুত্তপাড়িযা. পৰিৱট্টেত্ৱাতি মজ্ঝে গহিতফস্সৱেদনাপৰিযোসানে ঠপনৱসেন পাড়িং পৰিৱট্টেত্ৱা. ৱুত্তপ্পকাৰেতিআদি পৰিৱত্তেতব্বাকাৰদস্সনং. তত্থ ৱুত্তপ্পকাৰেতি আপাথগতৰূপাৰম্মণে. অৱিভূতৱাৰন্তি অৱিভূতাৰম্মণৱাৰং. অযমেৱ ৱা পাঠো. গণ্হন্তি কথেন্তি. একজৱনৱাৰেপি লব্ভন্তি চিৰতৰনিৱেসাভাৱা. নানাজৱনৱাৰেযেৱ দড়্হতৰনিৱেসতায.

৯৪. দসমং উত্তানমেৱ নৱমে ৱুত্তনযত্তা. পটিসেধমত্তমেৱ হেত্থ নানত্তন্তি.

বাহিৰফস্সনানত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নানত্তৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযৱগ্গো

১. সত্তধাতুসুত্তৱণ্ণনা

৯৫. আভাতীতি আভা, আলোকভাৱেন নিপ্ফজ্জতি, উপট্ঠাতীতি ৱা অত্থো. সো এৱ নিজ্জীৱট্ঠেন ধাতূতি আভাধাতু. আলোকস্সাতি আলোককসিণস্স. সুট্ঠু, সোভনং ৱা ভাতীতি সুভং. কসিণসহচৰণতো ঝানং সুভং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. সুপৰিসুদ্ধৱণ্ণং কসিণং. আকাসানঞ্চাদযোপি সুভাৰম্মণং এৱাতি কেচি. দেসনং নিট্ঠাপেসীতি দেসনং উদ্দেসমত্তে এৱ ঠপেসি. পাড়িযং ‘‘অন্ধকাৰং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি এত্থাপি আৰম্মণমেৱ গহিতং, তথা ‘‘অযং ধাতু অসুভং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি এত্থাপি. যথা হি ইধ সুৱণ্ণং কসিণং সুভন্তি অধিপ্পেতং, এৱং দুব্বণ্ণং অসুভন্তি.

অন্ধকাৰং পটিচ্চাতি অন্ধকাৰং পটিচ্ছাদকপচ্চযং পটিচ্চ. পঞ্ঞাযতীতি পাকটো হোতি. তেনাহ ‘‘অন্ধকাৰো হী’’তিআদি. আলোকোপি, অন্ধকাৰেন পৰিচ্ছিন্নো হোতীতি যোজনা. অন্ধকাৰো তাৱ আলোকেন পৰিচ্ছিন্নো হোতু ‘‘যত্থ আলোকো নত্থি, তত্থ অন্ধকাৰো’’তি আলোকো কথং অন্ধকাৰেন পৰিচ্ছিন্নো হোতীতি আহ ‘‘অন্ধকাৰেন হি সো পাকটো হোতী’’তি. পৰিচ্ছেদলেখায ৱিয চিত্তৰূপং অন্ধকাৰেন হি পৰিতো পৰিচ্ছিন্নো হুত্ৱা পঞ্ঞাযতি, যথা তং ছাযায আতপো. এসেৱ নযোতি অসুভসুভানং অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছিন্নতং অতিদিসিত্ৱা তত্থ অধিপ্পেতমেৱ দস্সেন্তো ‘‘অসুভে সতি সুভং পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. এৱমাহাতি ‘‘অসুভং পটিচ্চ সুভং পঞ্ঞাযতী’’তি অৱোচ. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীসু ৱিয উত্তৰপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘ৰূপং পটিচ্চাতি ৰূপাৱচৰসমাপত্তিং পটিচ্চা’’তি. তায হি সতি অধিগতায. ৰূপসমতিক্কমা ৱা হোতীতি সভাৱাৰম্মণানং ৰূপজ্ঝানানং সমতিক্কমা আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতীতি অত্থো. এসেৱ নযোতি ইমিনা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনসমতিক্কমা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতী’’তিআদিনা দ্ৱেপি পকাৰে অতিদিসতি. পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খাঞাণেন. অপ্পৱত্তিন্তি যথাপৰিচ্ছিন্নকালং অপ্পৱত্তনং. এতেন খণনিৰোধাদিং পটিক্খিপতি.

কথং সমাপত্তি পত্তব্বাতি ইমাসু সত্তসু ধাতূসু কা পকাৰা সঞ্ঞাসমাপত্তি নানা হুত্ৱা সমাপজ্জিতব্বা. তেনাহ ‘‘কীদিসা সমাপত্তিযো’’তিআদি. সঞ্ঞায অত্থিভাৱেনাতি পটুকিচ্চায সঞ্ঞায অত্থিভাৱেন. সুখুমসঙ্খাৰানং তত্থ সমাপত্তিযং অৱসিস্সতায. নিৰোধোৱাতি সঙ্খাৰানং নিৰোধো এৱ.

সত্তধাতুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সনিদানসুত্তৱণ্ণনা

৯৬. ভাৱনপুংসকমেতং ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. সনিদানন্তি অত্তনো ফলং নিদদাতীতি নিদানং, কাৰণন্তি আহ ‘‘সনিদানো সপ্পচ্চযো’’তি. কামপটিসংযুত্তোতি কামৰাগসঙ্খাতেন কামেন পটিসংযুত্তো ৱা কামপটিবদ্ধো ৱা. তক্কেতীতি তক্কো. অভূতকাৰং সমাৰোপেত্ৱা কপ্পেতীতি সঙ্কপ্পো. আৰম্মণে চিত্তং অপ্পেতীতি অপ্পনা. ৱিসেসেন অপ্পেতীতি ব্যপ্পনা. আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেন্তং ৱিয পৱত্ততীতি চেতসো অভিনিৰোপনা. মিচ্ছা ৱিপৰীতো পাপকো সঙ্কপ্পোতি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো. অঞ্ঞেসু চ কামপটিসংযুত্তেসু ৱিজ্জমানেসু ৱিতক্কো এৱ কামধাতুসদ্দেন নিৰুড়্হো দট্ঠব্বো ৱিতক্কস্স কামপসঙ্গপ্পত্তিসাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসুপি. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতু হীনজ্ঝাসযেহি কামেতব্বধাতুভাৱতো.

কিলেসকামস্স আৰম্মণভাৱত্তা সব্বাকুসলসংগাহিকায কামধাতুযা ইতৰা দ্ৱে সঙ্গহেত্ৱা কথনং সব্বসঙ্গাহিকা. তিস্সন্নং ধাতূনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো কথা অসম্ভিন্না. ইমং কামাৱচৰসঞ্ঞিতং কামৱিতক্কসঞ্ঞিতঞ্চ কামধাতুং. পটিচ্চাতি পচ্চযভূতং লভিত্ৱা. তীহি কাৰণেহীতি তীহি সাৰভূতেহি কাৰণেহি.

ব্যাপাদৱিতক্কো ব্যাপাদো উত্তৰপদলোপেন, সো এৱ নিজ্জীৱট্ঠেন সভাৱধাৰণট্ঠেন ধাতূতি ব্যাপাদধাতু. ব্যাপজ্জতি চিত্তং এতেনাতি ব্যাপাদো, দোসো. ব্যাপাদোপি ধাতূতি যোজনা. সহজাতপচ্চযাদিৱসেনাতি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযৱসেন. ৱিসেসেন হি পৰস্স অত্তনো চ দুক্খাপনং ৱিহিংসা, সা এৱ ধাতু, অত্থতো ৰোসনা পৰূপঘাতো, তথা পৱত্তো ৱা দোসসহগতচিত্তুপ্পাদো.

তিণগহনে অৰঞ্ঞেতি তিণেহি গহনভূতে অৰঞ্ঞে. অনযব্যসনন্তি অপাযব্যসনং, পৰিহৰণূপাযৰহিতং ৱিপত্তিন্তি ৱা অত্থো. অৱড্ঢিং ৱিনাসন্তি অৱড্ঢিঞ্চেৱ ৱিনাসঞ্চাতি ৱদন্তি সব্বসো ৱড্ঢিৰহিতং. সুক্খতিণদাযো ৱিয আৰম্মণং কিলেসগ্গিসংৱদ্ধনট্ঠেন. তিণুক্কা ৱিয অকুসলসঞ্ঞা অনুদহনট্ঠেন. তিণকট্ঠ…পে… সত্তা অনযব্যসনাপত্তিতো. ‘‘ইমে সত্তা’’তি হি অযোনিসো পটিপজ্জমানা অধিপ্পেতা. তেনাহ ‘‘যথা সুক্খতিণদাযে’’তিআদি.

সমতাভাৱতো সমতাৱিৰোধতো ৱিসমতাহেতুতো চ ৱিসমা ৰাগাদযোতি আহ ‘‘ৰাগৱিসমাদীনি অনুগত’’ন্তি. ইচ্ছিতব্বা অৱস্সংভাৱিনিভাৱেন.

সংকিলেসতো নিক্খমনট্ঠেন নেক্খম্মো, সো এৱ নিজ্জীৱট্ঠেন ধাতূতি নেক্খম্মধাতু. স্ৱাযং নেক্খম্মসদ্দো পব্বজ্জাদীসু কুসলৱিতক্কে চ নিৰুড়্হোতি আহ ‘‘নেক্খম্মৱিতক্কোপি নেক্খম্মধাতূ’’তি. ইতৰাপি দ্ৱে ধাতুযোতি অব্যাপাদঅৱিহিংসাধাতুযো ৱদতি. ৱিসুং দীপেতব্বা সৰূপেন আগতত্তা. ৱিতক্কাদযোতি নেক্খম্মসঙ্কপ্পচ্ছন্দপৰিড়াহপৰিযেসনা. যথানুৰূপং অত্তনো অত্তনো পচ্চযানুৰূপং. কথং পনেত্থ কুসলধম্মেসু পৰিড়াহো ৱুত্তোতি? সঙ্খাৰপৰিড়াহমত্তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং, সোড়সসু আকাৰেসু দুক্খসচ্চে সন্তাপট্ঠো ৱিয ৱুত্তো, যস্স ৱিগমেন অৰহতো সীতিভাৱপ্পত্তি ৱুচ্চতি.

সযং ন ব্যাপজ্জতি, তেন ৱা তংসমঙ্গীপুগ্গলো ন কিঞ্চি ব্যাপাদেতীতি অব্যাপাদো, ৱিহিংসায ৱুত্তৱিপৰিযাযেহি সা ৱেদিতব্বা. হিতেসিভাৱেন মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মিত্তো, মিত্তস্স এসাতি মেত্তি, অব্যাপাদো. মেত্তাযনাতি মেত্তাকাৰণং, মেত্তায ৱা অযনা পৱত্তনা. মেত্তাযিতত্তন্তি মেত্তাযিতস্স মেত্তায পৱত্তস্স ভাৱো. মেত্তাচেতোৱিমুত্তীতি মেত্তাযনৱসেন পৱত্তো চিত্তসমাধি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

সনিদানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. গিঞ্জকাৱসথসুত্তৱণ্ণনা

৯৭. ইতো পট্ঠাযাতি ‘‘ধাতুং, ভিক্খৱে’’তি ইমস্মা ততিযসুত্ততো পট্ঠায. যাৱ কম্মৱগ্গো, তাৱ নেত্ৱা উপগন্ত্ৱা সেতি এত্থাতি আসযো, হীনাদিভাৱেন অধীনো আসযো অজ্ঝাসযো, তং অজ্ঝাসযং, অধিমুত্তন্তি অত্থো. সঞ্ঞা উপ্পজ্জতীতিআদীসু হীনাদিভেদং অজ্ঝাসযং পটিচ্চ হীনাদিভেদা সঞ্ঞা, তন্নিস্সযদিট্ঠিৱিকপ্পনা, ৱিতক্কো চ উপ্পজ্জতি সহজাতকোটিযা উপনিস্সযকোটিযা চ. সত্থাৰেসূতি তেসং সত্থুপটিঞ্ঞতায ৱুত্তং, ন সত্থুলক্খণসব্ভাৱতো. অসম্মাসম্বুদ্ধেসূতি আধাৰে ৱিসযে চ ভুম্মং একতো কত্ৱা ৱুত্তন্তি পঠমং তাৱ দস্সেন্তো ‘‘মযং সম্মাসম্বুদ্ধা’’তিআদিং ৱত্ৱা ইতৰং দস্সেন্তো ‘‘তেসু সম্মাসম্বুদ্ধা এতে’’তিআদিমাহ. তেসং ‘‘মযং সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি উপ্পন্নদিট্ঠি ইধ মূলভাৱেন পুচ্ছিতা, ইতৰা অনুসঙ্কিতাতি পুচ্ছতিযেৱাতি সাসঙ্কং ৱদতি.

‘‘মহতী’’তি এত্থ মহাসদ্দো ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু ৱিয বহুঅত্থৱাচকোতি দট্ঠব্বো. অৱিজ্জাপি হীনহীনতৰহীনতমাদিভেদেন বহুপকাৰা. তস্সাতি দিট্ঠিযা. কস্মা পনেত্থ ‘‘যদিদং অৱিজ্জা ধাতূ’’তি অৱিজ্জং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘হীনং ধাতুং পটিচ্চা’’তি অজ্ঝাসযধাতু নিদ্দিট্ঠাতি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং, ‘‘অঞ্ঞং উদ্ধৰিত্ৱা অঞ্ঞং নিদ্দিট্ঠা’’তি, যতো অৱিজ্জাসীসেন অজ্ঝাসযধাতু এৱ গহিতা. অৱিজ্জাগহিতো হি পুৰিসপুগ্গলো দিট্ঠজ্ঝাসযো হীনাদিভেদং অৱিজ্জাধাতুং নিস্সায ততো সঞ্ঞাদিট্ঠিআদিকে সঙ্কপ্পেতি. পণিধি পত্থনা, সা পন তথা তথা চিত্তস্স ঠপনৱসেন হোতীতি আহ ‘‘চিত্তট্ঠপন’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সা পনেসা’’তিআদি. এতেতি হীনপচ্চযা সঞ্ঞাদিট্ঠিৱিতক্কচেতনা পত্থনা পণিধিসঙ্খাতা হীনা ধম্মা. হীনো নাম হীনধম্মসমাযোগতো. সব্বপদানীতি ‘‘পঞ্ঞপেতী’’তিআদীনি পদানি যোজেতব্বানি হীনসদ্দেন মজ্ঝিমুত্তমট্ঠানন্তৰস্স অসম্ভৱতো. উপপজ্জনং ‘‘উপপত্তী’’তি আহ ‘‘দ্ৱে উপপত্তিযো পটিলাভো চ নিব্বত্তি চা’’তি. তত্থ হীনকুলাদীতি আদি-সদ্দেন হীনৰূপভোগপৰিসাদীনং সঙ্গহো. হীনত্তিকৱসেনাতি হীনত্তিকে ৱুত্তত্তিকপদৱসেনাতি অধিপ্পাযো. চিত্তুপ্পাদক্খণেতি ইদং হীনত্তিকপৰিযাপন্নানং চিত্তুপ্পাদানং ৱসেন তত্থ তত্থ লদ্ধত্তা ৱুত্তং. পঞ্চসু নীচকুলেসূতি চণ্ডালৱেননেসাদৰথকাৰপুক্কুসকুলেসু. দ্ৱাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদানং পন যো কোচি পটিলাভো হীনোতি যোজনা. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং ঠানেতি ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠী’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ঠানে. ‘‘ধাতুং, ভিক্খৱে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা আগতত্তা নিব্বত্তিযেৱ অধিপ্পেতা, ন পটিলাভো.

গিঞ্জকাৱসথসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. হীনাধিমুত্তিকসুত্তৱণ্ণনা

৯৮. একতো হোন্তীতি সমানচ্ছন্দতায অজ্ঝাসযতো একতো হোন্তি. নিৰন্তৰা হোন্তীতি তায এৱ সমানচ্ছন্দতায চিত্তেন নিব্বিসেসা হোন্তি. ইধ অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতূতি আহ ‘‘হীনাধিমুত্তিকাতি হীনজ্ঝাসযা’’তি.

হীনাধিমুত্তিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চঙ্কমসুত্তৱণ্ণনা

৯৯. মহাপঞ্ঞেসূতি ৱিপুলপঞ্ঞেসু. নন্তি সাৰিপুত্তত্থেৰং. খন্ধন্তৰন্তি খন্ধৱিভাগং, খন্ধানং ৱা অন্তৰং ৱিসেসো অত্থীতি খন্ধন্তৰো. এস নযো সেসেসুপি. পৰিকম্মন্তি ইদ্ধিৱিধাধিগমস্স পুব্বভাগপৰিকম্মঞ্চেৱ উত্তৰপৰিকম্মঞ্চ. আনিসংসন্তি ইদ্ধানিসংসঞ্চেৱ আনিসংসঞ্চ. অধিট্ঠানং ৱিকুব্বনন্তি অধিট্ঠানৱিধানঞ্চেৱ ৱিকুব্বনৱিধানঞ্চ. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘পথৱিং পত্থৰন্তো ৱিযা’’তিআদিনা.

ধুতঙ্গপৰিহাৰন্তি ধুতঙ্গানং পৰিহৰণৱিধিং. পৰিহৰণগ্গহণেনেৱ সমাদানং সিদ্ধং হোতীতি তং ন গহিতং. আনিসংসন্তি তংতংধুতঙ্গপৰিহৰণে দট্ঠব্বং আনিসংসমেৱ. সমোধানন্তি ‘‘এত্তকা পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তা, এত্তকা সেনাসনপটিসংযুত্তা’’তি পচ্চযৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অন্তোগধত্তা. অধিট্ঠানন্তি অধিট্ঠানৱিধিং. ভেদন্তি উক্কট্ঠাদিভেদঞ্চেৱ ভিন্নাকাৰঞ্চ.

পৰিকম্মন্তি ‘‘দিব্বচক্খু এৱং উপ্পাদেতব্বং, এৱং ৱিসোধেতব্ব’’ন্তিআদিনা পৰিকম্মৱিধানং. আনিসংসন্তি পৰেসং অজ্ঝাসযানুৰূপাযতনাদিআনিসংসপভেদং. উপক্কিলেসন্তি সাধাৰণং অসাধাৰণং দুৱিধং উপক্কিলেসং. ৱিপস্সনাভাৱনুপক্কিলেসা হি দিব্বচক্খুস্স উপক্কিলেসাতি ৱেদিতব্বা.

সঙ্খেপৱিত্থাৰগম্ভীৰুত্তানৱিচিত্ৰকথাদীসূতি সঙ্খেপো ৱিত্থাৰো গম্ভীৰতা উত্তানতা ৱিচিত্ৰভাৱো নেয্যত্থতা নীতত্থতাতি এৱমাদীসু ধম্মস্স কথেতব্বপ্পকাৰেসু তং তং কথেতব্বাকাৰং.

ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা. তেন –

‘‘আদিম্হি সীলং দেসেয্য, (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১)

মজ্ঝে চিত্তং ৱিনিদ্দিসে;

অন্তে পঞ্ঞা কথেতব্বা,

এসো ধম্মকথাৱিধো’’তি. –

এৱং কথেতব্বাকাৰং সঙ্গণ্হাতি.

‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘৰস্সং, গৰুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহীতং;

সম্বন্ধং ৱৱত্থিতং ৱিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১; পৰি. ৪৮৫) –

এৱং ৱুত্তং দসৱিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং. অট্ঠুপ্পত্তিন্তি তস্স তস্স সুত্তস্স জাতকস্স চ অট্ঠুপ্পত্তিং. অনুসন্ধিন্তি পচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধিং. পুব্বাপৰন্তি সম্বন্ধং. ইদং পদং এৱং ৱত্তব্বং, ইদং পুব্বাপৰং এৱং গহেতব্বন্তি.

কুলসঙ্গণ্হনপৰিহাৰন্তি লাভুপ্পাদনত্থং কুলানং সঙ্গণ্হনৱিধিনো পৰিহৰণং তন্নিযমিতং একন্তিকং কুলসঙ্গহণৱিধিং.

চঙ্কমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সগাথাসুত্তৱণ্ণনা

১০০. ‘‘ধাতুসো সংসন্দন্তী’’তি ইদং অজ্ঝাসযতো সৰিক্খতাদস্সনং, ন কাযেন মিস্সীভাৱদস্সনন্তি আহ ‘‘সমুদ্দন্তৰে’’তিআদি. নিৰন্তৰোতি নিব্বিসেসো. সংসগ্গাতি পঞ্চৱিধসংসগ্গহেতু. সংসগ্গগহণেন চেত্থ সংসগ্গৱত্থুকা তণ্হা গহিতা. তেনাহ ‘‘দস্সন…পে… স্নেহেনা’’তি.

ৱনতি ভজতি সজ্জতি তেনাতি ৱনং, ৱনথোতি চ কিলেসো ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ৱনথো জাতোতি কিলেসৱনং জাত’’ন্তি. ইতৰে সংসগ্গমূলকাতি তমেৱ পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘অদস্সনেনা’’তি. সাধুজীৱীতি সাধু সুট্ঠু জীৱী, তংজীৱনসীলো. তেনাহ ‘‘পৰিসুদ্ধজীৱিতং জীৱমানো’’তি.

সগাথাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৱণ্ণনা

১০১. নিৰোজাতি সদ্ধাস্নেহাভাৱেন নিস্নেহা. ততো এৱ অৰসভাৱেন নিৰসা. একসদিসাতি সমসমা নিব্বিসেসা. তেনাহ ‘‘নিৰন্তৰা’’তি. অলজ্জিতায একসীমকতা ভিন্নমৰিযাদা. সদ্ধা তেসং অত্থীতি সদ্ধা. তন্তিপালকাতি সদ্ধম্মতন্তিযা পালকা. ৱংসানুৰক্খকাতি অৰিযৱংসস্স অনুৰক্খকা. আৰদ্ধৱীৰিযাতি পগ্গহিতৱীৰিযা. যস্মা তাদিসানং ৱীৰিযং পৰিপুণ্ণং নাম হোতি কিচ্চসিদ্ধিযা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পৰিপুণ্ণপৰক্কমা’’তি. সব্বকিচ্চপৰিগ্গাহিকাযাতি চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱনাকিচ্চপৰিগ্গাহিকায.

অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮-১২. অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৱণ্ণনা

১০২-১০৬. অট্ঠমাদীনীতি অট্ঠমং নৱমং দসমং একাদসমং দ্ৱাদসমন্তি ইমানি পঞ্চ সুত্তানীতি একে. অপৰে পন নৱ সুত্তানীতি ইচ্ছন্তি. স্ৱাযমত্থো অট্ঠকথাযং ৱুত্তোযেৱ. পাড়িযঞ্চ কেসুচি পোত্থকেসু লিখীযতি.

অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. কম্মপথৱগ্গো

১-২. অসমাহিতসুত্তাদিৱণ্ণনা

১০৭-১০৮. ইতো পৰেসূতি ইতো দুতিযৱগ্গতো পৰেসু সুত্তেসু. পঠমন্তি পঠমৱগ্গে পঠমং. কস্মা পনেত্থ এৱং দেসনা পৱত্তাতি আহ ‘‘এৱং ৱুচ্চমানে’’তিআদি.

অসমাহিতসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩-৫. পঞ্চসিক্খাপদসুত্তাদিৱণ্ণনা

১০৯-১১১. সুৰামেৰযসঙ্খাতন্তি পিট্ঠসুৰাদিসুৰাসঙ্খাতং পুপ্ফাসৱাদিমেৰযসঙ্খাতঞ্চ. মজ্জনট্ঠেন মজ্জং. সুৰামেৰযমজ্জপ্পমাদোতি ৱুচ্চতি ‘‘মজ্জতি তেনা’’তি কত্ৱা. তস্মিং তিট্ঠন্তীতি তস্মিং পমাদে পমজ্জনৱসেন তিট্ঠন্তীতি অত্থো. সেসং ততিযচতুত্থেসু সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.

পঞ্চমে তানি পদানি সংৱণ্ণেতুং ‘‘পঞ্চমে’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পাণো নাম ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং, তং পাণং অতিপাতেন্তি অতিচ্চ অন্তৰেযেৱ, অতিক্কম্ম ৱা সত্থাদীহি অভিভৱিত্ৱা পাতেন্তি সণিকং পতিতুং অদত্ৱা সীঘং পাতেন্তীতি অত্থো. কাযেন ৱাচায ৱা অদিন্নং পৰসন্তকং. আদিযন্তীতি গণ্হন্তি. মিচ্ছাতি ন সম্মা, গাৰয্হৱসেন. মুসাতি অতথং ৱত্থু. ৱদন্তীতি ৱিসংৱাদনৱসেন ৱদন্তি. পিযসুঞ্ঞকৰণতো পিসুণা, পিসতি ৱা পৰে সত্তে, হিংসতীতি অত্থো. মম্মচ্ছেদিকাতি এতেন পৰস্স মম্মচ্ছেদৱসেন একন্তফৰুসসঞ্চেতনা ফৰুসৱাচা নামাতি দস্সেতি. অভিজ্ঝাসদ্দো লুব্ভনে নিৰুড়্হোতি আহ ‘‘পৰভণ্ডে লুব্ভনসীলাতি অত্থো’’তি. ব্যাপন্নন্তি দোসৱসেন ৱিপন্নং. পকতিৱিজহনেন পূতিভূতং. সাধূহি গৰহিতব্বতং পত্তা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তা নত্থিকাহেতুকঅকিৰিযদিট্ঠি কম্মপথপৰিযাপন্না নাম. মিচ্ছত্তপৰিযাপন্না সব্বাপি লোকুত্তৰমগ্গপটিপক্খা ৱিপৰীতদিট্ঠি.

তেসন্তি কম্মপথানং. ৱোহাৰতোতি ইন্দ্ৰিযবদ্ধং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্ততো. তিৰচ্ছানগতাদীসূতি আদি-সদ্দেন পেতানং সঙ্গহো. পযোগৱত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৱজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৱভাৱতো. যথাৱুত্তপচ্চযৱিপৰিযাযেপি তংতংপচ্চযেহি চেতনায বলৱভাৱৱসেন অপ্পসাৱজ্জমহাসাৱজ্জতা ৱা ৱেদিতব্বা. ইদ্ধিমযোতি কম্মৱিপাকিদ্ধিমযো দাঠাকোটনাদীনং ৱিয.

মেথুনসমাচাৰেসূতি সদাৰপৰদাৰগমনৱসেন দুৱিধেসু মেথুনসমাচাৰেসু. তেপি হীনাধিমুত্তিকেহি কত্তব্বতো কামা নাম. মিচ্ছাচাৰোতি গাৰয্হাচাৰো. গাৰয্হতা চস্স একন্তনিহীনতাযাতি আহ ‘‘একন্তনিন্দিতো লামকাচাৰো’’তি অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেনাতি অসদ্ধম্মসেৱনাধিপ্পাযেন. গোত্তৰক্খিতাতি সগোত্তেহি ৰক্খিতা. ধম্মৰক্খিতাতি সহধম্মেহি ৰক্খিতা. সস্সামিকা নাম সাৰক্খা. যস্সা গমনে দণ্ডো ঠপিতো, সা সপৰিদণ্ডা. ভৰিযভাৱায ধনেন কীতা ধনক্কীতা. ছন্দেন ৱসতীতি ছন্দৱাসিনী. ভোগত্থং ৱসতীতি ভোগৱাসিনী. পটত্থং ৱসতীতি পটৱাসিনী. উদকপত্তং আমসিত্ৱা গহিতা ওদপত্তকিনী. চুম্বটং অপনেত্ৱা গহিতা ওভটচুম্বটা. কৰমৰানীতা ধজাহটা. তঙ্খণিকং গহিতা মুহুত্তিকা. অভিভৱিত্ৱা ৱীতিক্কমো মিচ্ছাচাৰো মহাসাৱজ্জো, ন তথা দ্ৱিন্নং সমানচ্ছন্দতায. অভিভৱিত্ৱা ৱীতিক্কমনে সতিপি মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৱাসনে পুৰিমুপ্পন্নসেৱনাভিসন্ধিপযোগাভাৱতো মিচ্ছাচাৰো ন হোতি অভিভুয্যমানস্সাতি ৱদন্তি. সেৱনাচিত্তে সতি পযোগাভাৱো অপ্পমাণং যেভুয্যেন ইত্থিযা সেৱনাপযোগস্স অভাৱতো. তথা সতি পুৰেতৰং সেৱনাচিত্তস্স উপট্ঠানেপি তস্সা মিচ্ছাচাৰো ন সিযা, তথা পুৰিসস্সপি সেৱনাপযোগাভাৱে. তস্মা অত্তনো ৰুচিযা পৱত্তিতস্স ৱসেন তযো, বলক্কাৰেন পৱত্তিতস্স ৱসেন তযোতি সব্বেপি অগ্গহিতগ্গহণেন ‘‘চত্তাৰো সম্ভাৰা’’তি ৱুত্তং.

আসেৱনমন্দতাযাতি যায অকুসলচেতনায সম্ফং পলপতি, তস্সা ইত্তৰকালতায পৱত্তিযা অনাসেৱনাতি পৰিদুব্বলা হোতি চেতনা.

উপসগ্গৱসেন অত্থৱিসেসৱাচিনো ধাতুসদ্দাতি অভিজ্ঝাযতীতি পদস্স পৰভণ্ডাভিমুখীতিআদিঅত্থো ৱুত্তো. তন্নিন্নতাযাতি তস্মিং পৰভণ্ডে লুব্ভনৱসেন নিন্নতায. অভিপুব্বো ঝে-সদ্দো লুব্ভনে নিৰুড়্হোতি দট্ঠব্বো. যস্স ভণ্ডং অভিজ্ঝাযতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জাতিআদিনা নযেন তত্থ অপ্পসাৱজ্জমহাসাৱজ্জৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘অদিন্নাদানং ৱিযা’’তিআদি. অত্তনো পৰিণামনং চিত্তেনেৱাতি দট্ঠব্বং.

হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি যো নং উপ্পাদেতি, যস্স উপ্পাদেতি, তস্স সতি সমৱাযে হিতসুখং ৱিনাসেতি. অহো ৱতাতি ইমিনা যথা অভিজ্ঝানে ৱত্থুনো একন্ততো অত্তনো পৰিণামনং দস্সিতং, এৱমিধাপি ৱত্থুনো ‘‘অহো ৱতা’’তি ইমিনা পৰস্স ৱিনাসচিন্তায একন্ততো নিযমিতভাৱং দস্সেতি. এৱঞ্হি নেসং দাৰুণপ্পৱত্তিযা কম্মপথপ্পৱত্তি.

যথাভুচ্চগহণাভাৱেনাতি যথাতচ্ছগহণস্স অভাৱেন অনিচ্চাদিসভাৱস্স নিচ্চাদিতো গহণেন. মিচ্ছা পস্সতীতি ৱিতথং পস্সতি. সম্ফপ্পলাপো ৱিযাতি ইমিনা আসেৱনস্স অপ্পমহন্ততাহি মিচ্ছাদিট্ঠিযা অপ্পসাৱজ্জমহাসাৱজ্জতা. ৱত্থুনোতি গহিতৱত্থুনো. গহিতাকাৰৱিপৰীততাতি মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহিতাকাৰস্স ৱিপৰীততা. তথাভাৱেনাতি অত্তনো গহিতাকাৰেনেৱ তস্সা দিট্ঠিযা, গহিতস্স ৱা ৱত্থুনো উপট্ঠানং ‘‘এৱমেতং, ন ইতো অঞ্ঞথা’’তি.

ধম্মতোতি সভাৱতো. কোট্ঠাসতোতি চিত্তঙ্গকোট্ঠাসতো, যংকোট্ঠাসা হোন্তি, ততোতি অত্থো. চেতনাধম্মাৱাতি চেতনাসভাৱা এৱ. পটিপাটিযা সত্তাতি এত্থ ননু চেতনা অভিধম্মে কম্মপথেসু ন ৱুত্তাতি পটিপাটিযা সত্তন্নং কম্মপথভাৱো ন যুত্তোতি? ন, অৱচনস্স অঞ্ঞহেতুকত্তা. ন হি তত্থ চেতনায অকম্মপথত্তা কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং, কদাচি পন কম্মপথো হোতি, ন সব্বদাতি কম্মপথভাৱস্স অনিযতত্তা অৱচনং. যদা, পনস্স কম্মপথভাৱো হোতি, তদা কম্মপথৰাসিসঙ্গহো ন নিৱাৰিতো. এত্থাহ – যদি চেতনায সব্বদা কম্মপথভাৱাভাৱতো অনিযতো কম্মপথভাৱোতি কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং, ননু অভিজ্ঝাদীনম্পি কম্মপথভাৱং অপ্পত্তানং অত্থিতায অনিযতো কম্মপথভাৱোতি তেসম্পি কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, কম্মপথতাতংসভাগতাহি তেসং তত্থ ৱুত্তত্তা. যদি এৱং চেতনাপি তত্থ ৱত্তব্বা সিযা? সচ্চমেতং. সা পন পাণাতিপাতাদিকাতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৱোতি ন ৱুত্তা সিযা. চেতনায হি ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৱে, কম্মং ৱদামি (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫৩৯) তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৱচনতো (কথা. ৫৩৯) কম্মভাৱো পাকটো. কম্মংযেৱ চ সুগতিদুগ্গতীনং তত্থুপ্পজ্জনকসুখদুক্খানঞ্চ পথভাৱেন পৱত্তং কম্মপথোতি ৱুচ্চতীতি পাকটো, তস্সা কম্মপথভাৱো. অভিজ্ঝাদীনং পন চেতনাসমীহনভাৱেন সুচৰিতদুচ্চৰিতভাৱো, চেতনাজনিতপিট্ঠিৱট্টকভাৱেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনকসুখদুক্খানং পথভাৱো চাতি, ন তথা পাকটো কম্মপথভাৱোতি, তে এৱ তেন সভাৱেন দস্সেতুং অভিধম্মে কম্মপথৰাসিভাৱেন ৱুত্তা. অতথাজাতিযকত্তা ৱা চেতনা তেহি সদ্ধিং ন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. মূলং পত্ৱাতি মূলদেসনং পত্ৱা, মূলসভাৱেসু ধম্মেসু দেসিযমানেসূতি অত্থো.

অদিন্নাদানং সত্তাৰম্মণন্তি ইদং ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা পৰিত্তাৰম্মণা এৱা’’তি ইমায পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. যঞ্হি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যস্স আৰম্মণং, তদেৱ তং ৱেৰমণিযা আৰম্মণং. ৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুতো এৱ হি ৱিৰতীতি. ‘‘সত্তাৰম্মণ’’ন্তি ৱা সত্তসঙ্খাতং সঙ্খাৰাৰম্মণমেৱ উপাদায ৱুত্তত্তা ন কোচি ৱিৰোধো. তথা হি ৱুত্তং সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৪) ‘‘যানি সিক্খাপদানি এত্থ ‘সত্তাৰম্মণানী’তি ৱুত্তানি, তানি যস্মা ‘সত্তোতি’তি সঙ্খং গতে সঙ্খাৰেযেৱ আৰম্মণং কৰোন্তী’’তি. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. ৱিসভাগৱত্থুনো ‘‘ইত্থিপুৰিসা’’তি গহেতব্বতো সত্তাৰম্মণোতিপি একে. ‘‘একো দিট্ঠো, দ্ৱে সুতা’’তিআদিনা সম্ফপ্পলপনে দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতৱসেন. তথা অভিজ্ঝাতি এত্থ তথা-সদ্দো ‘‘দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতৱসেনা’’তি ইদম্পি উপসংহৰতি, ন সত্তসঙ্খাৰাৰম্মণতং এৱ দস্সনাদিৱসেন অভিজ্ঝাযনতো. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৱত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মাৰম্মণা এৱাতি অধিপ্পাযেন তস্সা সঙ্খাৰাৰম্মণতা ৱুত্তা. কথং পন মিচ্ছাদিট্ঠিযা মহগ্গতপ্পত্তা ধম্মা আৰম্মণং হোন্তীতি? সাধাৰণতো. নত্থি সুকটদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকোতি হি পৱত্তমানায অত্থতো ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মাপি গহিতাৱ হোন্তীতি.

সুখবহুলতায ৰাজানো হসমানাপি ‘‘চোৰং ঘাতেথা’’তি ৱদন্তি, হাসো পন তেসং অঞ্ঞৱিসযোতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৱ হোতী’’তি. মজ্ঝত্তৱেদনো ন হোতি, সুখৱেদনোৱ. তত্থ ‘‘কামানং সমুদযা’’তিআদিনা ৱেদনাভেদো ৱেদিতব্বো. লোভসমুট্ঠানো মুসাৱাদো সুখৱেদনো ৱা সিযা মজ্ঝত্তৱেদনো ৱা, দোসসমুট্ঠানো দুক্খৱেদনো ৱাতি মুসাৱাদো তিৱেদনো সিযা. ইমিনা নযেন সেসেসুপি যথাৰহং ৱেদনানং ‘‘লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিনা ভেদো ৱেদিতব্বো.

পাণাতিপাতো দোসমোহৱসেন দ্ৱিমূলকোতি সম্পযুত্তমূলমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তস্স হি মূলট্ঠেন উপকাৰভাৱো দোসৱিসেসো, নিদানমূলে পন গয্হমানে লোভমোহৱসেনপি ৱট্টতি. সম্মূড়্হো আমিসকিঞ্জক্খকামোপি হি পাণং হনতি. তেনেৱাহ ‘‘লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদি (অ. নি. ৩.৩৪). সেসেসুপি এসেৱ নযো.

অসমাদিন্নসীলস্স সম্পত্ততো যথাউপট্ঠিতৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুতো ৱিৰতি সম্পত্তৱিৰতি. সমাদানেন উপ্পন্না ৱিৰতি সমাদানৱিৰতি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনৱসেন পৱত্তা মগ্গসম্পযুত্তা ৱিৰতি সমুচ্ছেদৱিৰতি. কামঞ্চেত্থ পাড়িযং ৱিৰতিযোৱ আগতা, সিক্খাপদৱিভঙ্গে পন চেতনাপি আহৰিত্ৱা দস্সিতাতি তদুভযম্পি গণ্হন্তো ‘‘চেতনাপি ৱট্টন্তি ৱিৰতিযোপী’’তি আহ.

অদুস্সীল্যাৰম্মণা জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিআৰম্মণা কথং দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমণৱসেন পৱত্তনতো তদাৰম্মণভাৱেনেৱ তানি পজহন্তি. ন হি তদেৱ আৰব্ভ তং পজহিতুং সক্কা ততো অনিস্সটভাৱতো.

অনভিজ্ঝা…পে… ৱিৰমন্তস্সাতি অভিজ্ঝং পজহন্তস্সাতি অত্থো. ন হি মনোদুচ্চৰিততো ৱিৰতি অত্থি অনভিজ্ঝাদীহেৱ তপ্পহানসিদ্ধিতো.

পঞ্চসিক্খাপদসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. দসঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

১১৩. মিচ্ছত্তসম্মত্তৱসেনাতি এত্থ মিচ্ছাভাৱো মিচ্ছত্তং, তথা সম্মাভাৱো সম্মত্তং. তথা তথা পৱত্তা অকুসলক্খন্ধাৱ মিচ্ছাসতি, এৱং মিচ্ছাঞাণম্পি দট্ঠব্বং. ন হি ঞাণস্স মিচ্ছাভাৱো নাম অত্থি. তস্মা মিচ্ছাঞাণিনোতি মিচ্ছাসঞ্ঞাণাতি অত্থো, অযোনিসো পৱত্তচিত্তুপ্পাদাতি অধিপ্পাযো. মিচ্ছাপচ্চৱেক্খণেনাতি মিচ্ছাদিট্ঠিআদীনং মিচ্ছা অযোনিসো পচ্চৱেক্খণেন. কুসলৱিমুত্তীতি পকতিপুৰিসসন্তৰজাননং, গুণৱিযুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৱট্ঠানন্তি এৱমাদিং অকুসলপৱত্তিং ‘‘কুসলৱিমুত্তী’’তি গহেত্ৱা ঠিতা মিচ্ছাৱিমুত্তিকা. সম্মাপচ্চৱেক্খণাতি ঝানৱিমোক্খাদীসু সম্মা অৱিপৰীতং পৱত্তা পচ্চৱেক্খণা.

দসঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থৱগ্গো

১. চতুধাতুসুত্তৱণ্ণনা

১১৪. পতিট্ঠাধাতূতি সহজাতানং ধম্মানং পতিট্ঠাভূতা ধাতু. আবন্ধনধাতূতি নহানিযচুণ্ণস্স উদকং ৱিয সহজাতধম্মানং আবন্ধনভূতা ধাতু. পৰিপাচনধাতূতি সূৰিযো ফলাদীনং ৱিয সহজাতধম্মানং পৰিপাচনভূতা ধাতু. ৱিত্থম্ভনধাতূতি দুতিযো ৱিয সহজাতধম্মানং ৱিত্থম্ভনভূতা ধাতু. কেসাদযো ৱীসতি কোট্ঠাসা. আদি-সদ্দেন পিত্তাদযো সন্তপ্পনাদযো উদ্ধঙ্গমা ৱাতাদযো গহিতা. এতাতি ধাতুযো.

চতুধাতুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পুব্বেসম্বোধসুত্তৱণ্ণনা

১১৫. অযং পথৱীধাতুং নিস্সায তং আৰব্ভ পৱত্তো অস্সাদো. এৱং পৱত্তানন্তি এৱং কাযে পভাৱস্স পৱেদনৱসেনেৱ পৱত্তানং. হুত্ৱা অভাৱাকাৰেনাতি পুব্বে অৱিজ্জমানা পচ্চযসামগ্গিযা হুত্ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা পুন ভঙ্গুপগমনতো উদ্ধং অভাৱাকাৰেন. ন নিচ্চাতি অনিচ্চা অদ্ধুৱত্তা, ধুৱং নিচ্চং. পটিপীড়নাকাৰেনাতি উদযব্বযৱসেন অভিণ্হং পীড়নাকাৰেন দুক্খট্ঠেন. সভাৱৱিগমাকাৰেনাতি অত্তনো সভাৱস্স ৱিগচ্ছনাকাৰেন. সভাৱধম্মা হি অপ্পমত্তং খণং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. তস্মা তে ‘‘জৰায মৰণেন চা’’তি দ্ৱেধা ৱিপৰিণমন্তি. তেনাহ ‘‘ৱিপৰিণামধম্মা’’তি. আদীনং ৱাতি পৱত্তেতীতি আদীনৱো, পৰমকাপঞ্ঞতা. ৱিনীযতীতি ৱূপসমীযতি. অচ্চন্তপ্পহানৱসেন নিস্সৰতি এতেনাতি নিস্সৰণং.

সাযং নিপন্না সব্বৰত্তিং খেপেত্ৱা পাতো উট্ঠহাম, মাসপুণ্ণঘটো ৱিয নো সৰীৰং নিস্সন্দাভাৱতো.

ফুসিতমত্তেসুপীতি উদকস্স ফুসিতমত্তেসুপি.

অতিনামেন্তি কালং. এৱং ৱুত্তনযেন পৱত্তা পুগ্গলা এতা পথৱীধাতুআদযো অস্সাদেন্তি নাম অভিৰতিৱসেন তত্থ আকঙ্খুপ্পাদনতো.

অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেনাতি অগ্গমগ্গঞাণেন. ৰুক্খো বোধি ‘‘বুজ্ঝতি এত্থা’’তি কত্ৱা. মগ্গো বোধি ‘‘বুজ্ঝতি এতেনা’’তি কত্ৱা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং বোধি সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুজ্ঝনতো. নিব্বানং বোধি বুজ্ঝিতব্বতো. তেসন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. সাৱকপাৰমীঞাণন্তি সাৱকপাৰমীঞাণং যাথাৱতো দস্সনৱত্থু.

অকুপ্পাতি পটিপক্খেহি অকোপেতব্বো. কাৰণতোতি অৰিযমগ্গতো. ততো হিস্স অকুপ্পতা. তেনাহ ‘‘সা হী’’তিআদী. আৰম্মণতোতি নিব্বানাৰম্মণতো নিব্বানাৰম্মণানং লোকিযসমাপত্তীনং অভাৱতো.

ৱিত্থাৰৱসেনাতি একেকধাতুৱসেনাতি ৱদন্তি, একেকিস্সা পন ধাতুযা লক্খণৱিভত্তিদস্সনৱসেন. যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো, যং নিমিত্তন্তি অত্থো. অস্সাদেতি এতেনাতি অস্সাদো, তণ্হা. অযং পথৱীধাতুযা অস্সাদোতি এত্থ অযং-সদ্দো ‘‘পহানপটিৱেধো’’তি এত্থাপি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো ‘‘অযং পহানপটিৱেধো পটিৱিজ্ঝিতব্বট্ঠেন সমুদযসচ্চ’’ন্তি. এস নযো সেসসচ্চেসুপি. যাতি যথাৱুত্তেসু অস্সাদো আদীনৱো নিস্সৰণন্তি ইমেসু তীসু ঠানেসু পৱত্তা যা দিট্ঠি…পে… যো সমাধি, অযং ভাৱনাপটিৱেধো মগ্গসচ্চন্তি ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং.

পুব্বেসম্বোধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অচৰিংসুত্তৱণ্ণনা

১১৬. যথা যাৱতা নিস্সৰণপৰিযেসনট্ঠানে আদীনৱপৰিযেসনা, এৱং যাৱতা আদীনৱপৰিযেসনট্ঠানে অস্সাদপৰিযেসনা সম্মাপটিপন্নস্সাতি ৱুত্তং ‘‘অচৰিন্তি ঞাণচাৰেন অচৰিং, অনুভৱনচাৰেনা’’তি.

অচৰিংসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নোচেদংসুত্তৱণ্ণনা

১১৭. নিস্সটাতিআদীনি পদানি, আদিতো ৱুত্তপটিসেধেনাতি ‘‘নেৱা’’তি এত্থ ৱুত্তেন নকাৰেন. তেনাহ ‘‘ন নিস্সটা’’তিআদি. ৱিমৰিযাদিকতেনাতিআদি চ এত্থ ৱিহৰণপেক্খণে কৰণৱচনং. দুতিযনযেতি ‘‘যতো চ খো, ভিক্খৱে’’তিআদিনা ৱুত্তনযে. কিলেসৱট্টমৰিযাদায সব্বসো অভাৱতো নিম্মৰিযাদিকতেন চিত্তেন. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তীসূতি দুতিযাদীসু তীসু.

নোচেদংসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. একন্তদুক্খসুত্তৱণ্ণনা

১১৮. একন্তেনেৱ দুক্খাতি অৱীচিমহানিৰযো ৱিয একন্ততো দুক্খা এৱ সুখেন অৱোমিস্সা. দুক্খেন অনুপতিতাতি দুক্খেনেৱ সব্বসো উপগতা. দুক্খেন ওক্কন্তাতি বহিদ্ধা ৱিয অন্তোপি দুক্খেন অৱক্কন্তা অনুপৱিট্ঠা. সুখৱেদনাপচ্চযতায ইমাসং ধাতূনং সুখতা ৱিয দুক্খৱেদনাপচ্চযতাপি ৱেদিতব্বা, সঙ্খাৰদুক্খতা পন সব্বত্থ চৰিতা এৱ. সব্বত্থাতি সব্বাসু ধাতূসু, সব্বট্ঠানেসু ৱা. পঠমং সুখং দস্সেত্ৱাপি পচ্ছা দুক্খস্স কথিতত্তা ‘‘দুক্খলক্খণং কথিত’’ন্তি ৱুত্তং.

একন্তদুক্খসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬-১০. অভিনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা

১১৯-১২৩. ছট্ঠসত্তমেসু ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱিৱট্টং কথিত’’ন্তি ৱুত্তং. তীসু সুত্তেসু. চতুসচ্চমেৱাতি চত্তাৰি সচ্চানি সমাহটানি চতুসচ্চন্তি তেসং একজ্ঝং গহণং, নিযমো পন তব্বিনিমুত্তস্স পৰমত্থস্স অভাৱতো.

অভিনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুত্থৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সাৰত্থপ্পকাসিনিযা সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায

ধাতুসংযুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.