৫. কচ্চানগোত্তসুত্তৱণ্ণনা
১৫. যস্মা ইধ জানন্তাপি ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৱদন্তি অজানন্তাপি বাহিৰকাপি সাসনিকাপি অনুস্সৱাদিৱসেনপি অত্তপচ্চক্খেনপি, তস্মা তং বহূনং ৱচনং উপাদায আমেডিতৱসেন ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি, ভন্তে, ৱুচ্চতী’’তি আহ. তথানিদ্দিট্ঠতাদস্সনত্থং হিস্স অযং আমেডিতপযোগো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘অপৰেহিপি সম্মাদিট্ঠীতি ৱুচ্চতি, সা পনাযং এৱং ৱুচ্চমানা অত্থঞ্চ লক্খণঞ্চ উপাদায কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সম্মাদিট্ঠি হোতী’’তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৱচনে যস্মা ৱিঞ্ঞূ এৱ পমাণং, ন অৱিঞ্ঞূ, তস্মা ‘‘যং পণ্ডিতা’’তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱে অৱযৱা অস্সাতি দ্ৱযং, দুৱিধং দিট্ঠিগাহৱত্থু, দ্ৱযং দিট্ঠিগাহৱসেন নিস্সিতো অপস্সিতোতি দ্ৱযনিস্সিতো. তেনাহ ‘‘দ্ৱে কোট্ঠাসে নিস্সিতো’’তি. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো অত্থি ৱিজ্জতি সব্বকালং উপলব্ভতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি অত্থিতা, সা এৱ সদা সব্বকালং লোকো অত্থীতি পৱত্তগাহতায সস্সতো, তং সস্সতং. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো নত্থি ন হোতি উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি নত্থিতা, সা এৱ উচ্ছিজ্জতীতি উপ্পন্নগাহতায উচ্ছেদো, তং উচ্ছেদং. লোকো নাম সঙ্খাৰলোকো তম্হি গহেতব্বতো. সম্মপ্পঞ্ঞাযাতি অৱিপৰীতপঞ্ঞায যথাভূতপঞ্ঞায. তেনাহ ‘‘সৱিপস্সনা মগ্গপঞ্ঞা’’তি. নিব্বত্তেসু ধম্মেসূতি যথা পচ্চযুপ্পন্নেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু. পঞ্ঞাযন্তে স্ৱেৱাতি সন্তাননিবন্ধনৱসেন পঞ্ঞাযমানেসু এৱ. যা নত্থীতি যা উচ্ছেদদিট্ঠি তত্থ তত্থেৱ সত্তানং উচ্ছিজ্জনতো ৱিনস্সনতো কোচি ঠিতো নাম সত্তো ধম্মো ৱা নত্থীতি সঙ্খাৰলোকে উপ্পজ্জেয্য. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৱত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তথাপৱত্তসঙ্খাৰাৰম্মণাৱ. সা ন হোতীতি কম্মাৱিজ্জাতণ্হাদিভেদং পচ্চযং পটিচ্চ সঙ্খাৰলোকস্স সমুদযনিব্বত্তিং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো, সা উচ্ছেদদিট্ঠি, ন হোতি, নপ্পৱত্ততি অৱিচ্ছেদেন সঙ্খাৰানং নিব্বত্তিদস্সনতো. লোকনিৰোধন্তি সঙ্খাৰলোকস্স খণিকনিৰোধং. তেনাহ ‘‘সঙ্খাৰানং ভঙ্গ’’ন্তি. যা অত্থীতি হেতুফলসম্বন্ধেন পৱত্তমানস্স সন্তানানুপচ্ছেদস্স একত্তগ্গহণেন সঙ্খাৰলোকে যা সস্সতদিট্ঠি সব্বকালং লোকো অত্থীতি উপ্পজ্জেয্য. সা ন হোতীতি উপ্পন্নুপ্পন্নানং নিৰোধস্স নৱনৱানঞ্চ উপ্পাদস্স দস্সনতো, সা সস্সতদিট্ঠি ন হোতি.
লোকো সমুদেতি এতস্মাতি লোকসমুদযোতি আহ ‘‘অনুলোমপচ্চযাকাৰ’’ন্তি. পচ্চযধম্মানঞ্হি অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৱো অনুলোমপচ্চযাকাৰো. পটিলোমং পচ্চযাকাৰন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. তংতংহেতুনিৰোধতো তংতংফলনিৰোধো হি পটিলোমপচ্চযাকাৰো. যো হি অৱিজ্জাদীনং পচ্চযধম্মানং হেতুআদিপচ্চযভাৱো, সো নিপ্পৰিযাযতো লোকসমুদযো. পচ্চযুপ্পন্নস্স সঙ্খাৰাদিকস্স. অনুচ্ছেদং পস্সতোতি অনুচ্ছেদদস্সনস্স হেতু. অযম্পীতি ন কেৱলং খণতো উদযৱযনীহৰণনযো, অথ খো পচ্চযতো উদযৱযনীহৰণনযোপি.
উপগমনট্ঠেন তণ্হাৱ উপযো. তথা দিট্ঠুপযো. এসেৱ নযোতি ইমিনা উপযেহি উপাদানাদীনং অনত্থন্তৰতং অতিদিসতি. তথা চ পন তেসু দুৱিধতা উপাদীযতি. ননু চ চত্তাৰি উপাদানানি অঞ্ঞত্থ ৱুত্তানীতি? সচ্চং ৱুত্তানি, তানি চ খো অত্থতো দ্ৱে এৱাতি ইধ এৱং ৱুত্তং. কামং ‘‘অহং মম’’ন্তি অযথানুক্কমেন ৱুত্তং, যথানুক্কমংযেৱ পন অত্থো ৱেদিতব্বো. আদি-সদ্দেন পৰোপৰস্স সুভং অসুভন্তিআদীনঞ্চ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তে ধম্মেতি তেভূমকধম্মে. ৱিনিৱিসন্তীতি ৱিৰূপং নিৱিসন্তি, অভিনিৱিসন্তীতি অত্থো. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. ৱিনিবদ্ধোতি ৱিৰূপং ৱিমুচ্চিতুং ৱা অপ্পদানৱসেন নিযমেত্ৱা বদ্ধো.
‘‘অভিনিৱেসো’’তি উপযুপাদানানং পৱত্তিআকাৰৱিসেসো ৱুত্তোতি আহ ‘‘তঞ্চাযন্তি তঞ্চ উপযুপাদান’’ন্তি. চিত্তস্সাতি অকুসলচিত্তস্স. পতিট্ঠানভূতন্তি আধাৰভূতং. দোসমোহৱসেনপি অকুসলচিত্তপ্পৱত্তি তণ্হাদিট্ঠাভিনিৱেসূপনিস্সযা এৱাতি তণ্হাদিট্ঠিযো অকুসলস্স চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি ৱুত্তা. তস্মিন্তি অকুসলচিত্তে. অভিনিৱিসন্তীতি ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তিআদিনা অভিনিৱেসনং পৱত্তেন্তি. অনুসেন্তীতি থামগতা হুত্ৱা অপ্পহানভাৱেন অনুসেন্তি. তদুভযন্তি তণ্হাদিট্ঠিদ্ৱযং. ন উপগচ্ছতীতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা তণ্হাদিট্ঠিগতিযা ন উপসঙ্কমতি ন অল্লীযতি. ন উপাদিযতীতি ন দড়্হগ্গাহং গণ্হাতি. ন অধিট্ঠাতীতি ন তণ্হাদিট্ঠিগাহেন অধিট্ঠায পৱত্ততি. অত্তনিযগাহো নাম সতি অত্তগাহে হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তা মে’’তি. ইদং দুক্খগ্গহণং উপাদানক্খন্ধাপস্সযং তব্বিনিমুত্তস্স দুক্খস্স অভাৱাতি ৱুত্তং ‘‘দুক্খমেৱাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধমত্তমেৱা’’তি. ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩; ৱিভ. ১৯০) হি ৱুত্তং. কঙ্খং ন কৰোতীতি সংসযং ন উপ্পাদেতি সব্বসো ৱিচিকিচ্ছায সমুচ্ছিন্দনতো.
ন পৰপ্পচ্চযেনাতি পৰস্স অসদ্দহনেন. মিস্সকসম্মাদিট্ঠিং আহাতি নামৰূপপৰিচ্ছেদতো পট্ঠায সম্মাদিট্ঠিযা ৱুত্তত্তা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকং সম্মাদিট্ঠিং অৱোচ. নিকূটন্তোতি নিহীনন্তো. নিহীনপৰিযাযো হি অযং নিকূট-সদ্দো. তেনাহ ‘‘লামকন্তো’’তি. পঠমকন্তি চ গৰহাযং ক-সদ্দো. সব্বং নত্থীতি যথাসঙ্খতং ভঙ্গুপ্পত্তিযা নত্থি এৱ, সব্বং নত্থি উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতীতি অধিপ্পাযো. সব্বমত্থীতি চ যথা অসঙ্খতং অত্থি ৱিজ্জতি, সব্বকালং উপলব্ভতীতি অধিপ্পাযো. সব্বন্তি চেত্থ সক্কাযসব্বং ৱেদিতব্বং ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৱিয. তঞ্হি পৰিঞ্ঞাঞাণানং পচ্চযভূতং. ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. কিং নিদস্সেতি? অত্থি-সদ্দেন ৱুত্তং. ‘‘অত্থিত’’ন্তি নিচ্চতং. সস্সতগ্গাহো হি ইধ পঠমো অন্তোতি অধিপ্পেতো. উচ্ছেদগ্গাহো দুতিযোতি তদুভযৱিনিমুত্তা চ ইদপ্পচ্চযতা. এত্থ চ উপ্পন্ননিৰোধকথনতো সস্সততং, নিৰুজ্ঝন্তানং অসতি নিব্বানপ্পত্তিযং যথাপচ্চযং পুনূপগমনকথনতো উচ্ছেদতঞ্চ অনুপগম্ম মজ্ঝিমেন ভগৱা ধম্মং দেসেতি ইদপ্পচ্চযতানযেন. তেন ৱুত্তং ‘‘এতে…পে… অন্তে’’তিআদি.
কচ্চানগোত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.